Binûn

Bakara — 10. Sayfa

Kaynak: Meâlimü't-Tenzîl (Begavî Tefsiri) · Begavî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَهُوَ كُرْهٌ لَكُمْ} أَيْ شَاقٌّ عَلَيْكُمْ قَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْمَعَانِي: هَذَا الْكُرْهُ مِنْ حَيْثُ نُفُورُ الطَّبْعِ عَنْهُ لِمَا فِيهِ، مِنْ مُؤْنَةِ الْمَالِ وَمَشَقَّةِ النَّفْسِ وَخَطَرِ الرُّوحِ، لَا أَنَّهُمْ كَرِهُوا أَمْرَ اللَّهِ تَعَالَى، وَقَالَ عِكْرِمَةُ، نَسَخَهَا قَوْلُهُ تَعَالَى: {سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا} يَعْنِي أَنَّهُمْ كَرِهُوهُ ثُمَّ أَحَبُّوهُ فَقَالُوا {سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا} . قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: {وَعَسَى أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئًا وَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ} لِأَنَّ فِي الْغَزْوِ إِحْدَى الْحُسْنَيَيْنِ إِمَّا الظَّفَرُ وَالْغَنِيمَةُ وَإِمَّا الشَّهَادَةُ وَالْجَنَّةُ {وَعَسَى أَنْ تُحِبُّوا شَيْئًا} يَعْنِي الْقُعُودَ عَنِ الْغَزْوِ {وَهُوَ شَرٌّ لَكُمْ} لِمَا فِيهِ مِنْ فَوَاتِ الْغَنِيمَةِ وَالْأَجْرِ {وَاللَّهُ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ}

Allâh Teâlâ'nın: {وَهُوَ كُرْهٌ لَكُمْ} “hoşunuza gitmediği halde” buyruğu; yani size ağır geldiği halde demektir. Bazı mana ehli şöyle demiştir: Bu hoşlanmama hali, Allâh Teâlâ'nın emrini kerih gördüklerinden değil; mal harcamayı, nefsin meşakkatini ve can tehlikesini barındırmasından dolayı fıtratın bundan kaçınması cihetiyledir. İkrime ise, Allâh Teâlâ'nın: {سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا} “İşittik ve itaat ettik” buyruğunun bunu neshettiğini söylemiştir; yani önce onu kerih gördüler, sonra sevdiler ve {سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا} “İşittik ve itaat ettik” dediler. Allâh Teâlâ şöyle buyurdu: {وَعَسَى أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئًا وَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ} “İhtimal ki bir şeyi hoşlanmazsınız da o sizin için bir hayırdır” çünkü gazada iki güzellikten biri vardır: Ya zafer ve ganimet, ya da şehadet ve cennet. {وَعَسَى أَنْ تُحِبُّوا شَيْئًا} “ve ihtimal ki bir şeyi seversiniz” yani gazaya çıkmayıp oturmayı seversiniz, {وَهُوَ شَرٌّ لَكُمْ} “de o sizin için bir şerdir” çünkü bunda ganimetten ve sevaptan mahrum kalmak vardır. {وَاللَّهُ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ} “Allâh bilir, siz bilmezsiniz”.

{يَسْأَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرَامِ قِتَالٍ فِيهِ قُلْ قِتَالٌ فِيهِ كَبِيرٌ وَصَدٌّ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَكُفْرٌ بِهِ وَالْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَإِخْرَاجُ أَهْلِهِ مِنْهُ أَكْبَرُ عِنْدَ اللَّهِ وَالْفِتْنَةُ أَكْبَرُ مِنَ الْقَتْلِ وَلَا يَزَالُونَ يُقَاتِلُونَكُمْ حَتَّى يَرُدُّوكُمْ عَنْ دِينِكُمْ إِنِ اسْتَطَاعُوا وَمَنْ يَرْتَدِدْ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ فَيَمُتْ وَهُوَ كَافِرٌ فَأُولَئِكَ حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَأُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ (٢١٧) }

{يَسْأَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرَامِ قِتَالٍ فِيهِ قُلْ قِتَالٌ فِيهِ كَبِيرٌ وَصَدٌّ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَكُفْرٌ بِهِ وَالْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَإِخْرَاجُ أَهْلِهِ مِنْهُ أَكْبَرُ عِنْدَ اللَّهِ وَالْفِتْنَةُ أَكْبَرُ مِنَ الْقَتْلِ وَلَا يَزَالُونَ يُقَاتِلُونَكُمْ حَتَّى يَرُدُّوكُمْ عَنْ دِينِكُمْ إِنِ اسْتَطَاعُوا وَمَنْ يَرْتَدِدْ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ فَيَمُتْ وَهُوَ كَافِرٌ فَأُولَئِكَ حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَأُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ (٢١٧) } “Sana haram ayı, onda savaşmayı soruyorlar. De ki: «Onda savaşmak büyük bir günahtır. Allâh yolundan alıkoymak, O'nu inkâr etmek, Mescid-i Harâm'a engel olmak ve halkını oradan çıkarmak ise Allâh katında daha büyük bir günahtır. Fitne [çıkarmak] da adam öldürmekten daha büyüktür.» Güçleri yetse, sizi dininizden döndürünceye kadar sizinle savaşmaya devam ederler. Sizden kim dininden döner de kâfir olarak ölürse, işte onların amelleri dünyada da ahirette de boşa gitmiştir. İşte onlar cehennemliklerdir, onlar orada ebedî kalacaklardır. (217)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: {يَسْأَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرَامِ قِتَالٍ فِيهِ} سَبَبُ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ

Allâh Teâlâ'nın: {يَسْأَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرَامِ قِتَالٍ فِيهِ} “Sana haram ayı, onda savaşmayı soruyorlar” buyruğu. Bu ayetin iniş sebebi şudur: Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem

بَعَثَ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ جَحْشٍ، وَهُوَ ابْنُ عَمَّةِ النَّبِيِّ ﷺ أُخْتِ أَبِيهِ فِي جُمَادَى الْآخِرَةِ، قَبْلَ قِتَالِ بَدْرٍ بِشَهْرَيْنِ عَلَى رَأْسِ سَبْعَةَ عَشَرَ شَهْرًا مِنْ مَقْدَمِهِ إِلَى الْمَدِينَةِ، وَبَعَثَ مَعَهُ ثَمَانِيَةَ رَهْطٍ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ: سَعْدَ بْنَ أَبِي وَقَّاصٍ الزُّهْرِيَّ وَعُكَاشَةَ بْنَ مِحْصَنٍ الْأَسَدِيَّ وَعُتَبَةَ بْنَ غَزَوَانَ السُّلَمِيَّ وَأَبَا حُذَيْفَةَ بْنَ عُتْبَةَ بْنِ رَبِيعَةَ وَسُهَيْلَ بْنَ بَيْضَاءَ وَعَامِرَ بْنَ رَبِيعَةَ وَوَاقِدَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ وَخَالِدَ بْنَ بُكَيْرٍ وَكَتَبَ لِأَمِيرِهِمْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَحْشٍ كِتَابًا وَقَالَ لَهُ: "سِرْ عَلَى اسْمِ اللَّهِ وَلَا تَنْظُرْ فِي الْكِتَابِ حَتَّى تَسِيرَ يَوْمَيْنِ فَإِذَا نَزَلْتَ فَافْتَحِ الْكِتَابَ وَاقْرَأْهُ عَلَى أَصْحَابِكَ ثُمَّ امْضِ لِمَا أَمَرْتُكَ وَلَا تَسْتَكْرِهَنَّ أَحَدًا مِنْ أَصْحَابِكَ عَلَى السَّيْرِ مَعَكَ" فَسَارَ عَبْدُ اللَّهِ يَوْمَيْنِ ثُمَّ نَزَلَ وَفَتَحَ الْكِتَابَ فَإِذَا فِيهِ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ أَمَّا بَعْدُ: فَسِرْ عَلَى بَرَكَةِ اللَّهِ بِمَنْ مَعَكَ مِنْ أَصْحَابِكَ حَتَّى تَنْزِلَ بَطْنَ نَخْلَةَ فَتَرْصُدَ بِهَا عِيرَ قُرَيْشٍ لَعَلَّكَ تَأْتِينَا مِنْهَا بِخَيْرٍ، فَلَمَّا نَظَرَ فِي الْكِتَابِ قَالَ: سَمْعًا وَطَاعَةً، ثُمَّ قَالَ لِأَصْحَابِهِ ذَلِكَ، وَقَالَ إِنَّهُ نَهَانِي أَنْ أَسْتَكْرِهَ أَحَدًا مِنْكُمْ، فَمَنْ كَانَ يُرِيدُ الشَّهَادَةَ فَلْيَنْطَلِقْ وَمِنْ كَرِهَ فَلْيَرْجِعْ، ثُمَّ مَضَى وَمَضَى مَعَهُ أَصْحَابُهُ لَمْ يَتَخَلَّفْ عَنْهُ مِنْهُمْ أَحَدٌ حَتَّى كَانَ بِمَعْدِنٍ فَوْقَ الْفَرْعِ بِمَوْضِعٍ مِنَ الْحِجَازِ يُقَالُ لَهُ بَحْرَانُ أَضَلَّ سَعْدُ بْنُ أَبِي وَقَّاصٍ وَعُتْبَةُ بْنُ غَزْوَانَ بَعِيرًا لَهُمَا يَعْتَقِبَانِهِ فَتَخَلَّفَا فِي طَلَبِهِ وَمَضَى بِبَقِيَّةِ أَصْحَابِهِ حَتَّى نَزَلُوا بَطْنَ نَخْلَةَ بَيْنَ مَكَّةَ وَالطَّائِفِ.

Bedir Savaşı'ndan iki ay önce, Medine'ye gelişinin on yedinci ayının başında, Cemâziyelâhir ayında, halasının (babasının kız kardeşinin) oğlu olan Abdullah b. Cahş'ı gönderdi. Yanına Muhacirlerden sekiz kişilik bir grup verdi: Sa'd b. Ebî Vakkâs ez-Zührî, Ukkâşe b. Mıhsan el-Esedî, Utbe b. Gazvân es-Sülemî, Ebû Huzeyfe b. Utbe b. Rebîa, Süheyl b. Beyzâ, Âmir b. Rebîa, Vâkıd b. Abdillâh ve Hâlid b. Bükeyr. Komutanları Abdullah b. Cahş için bir mektup yazıp ona şöyle dedi: «Allâh'ın adıyla yola çık. İki gün yol almadıkça mektuba bakma. [İki gün sonra] konakladığında mektubu aç, onu arkadaşlarına oku, sonra sana emrettiğim şeye yönel; fakat arkadaşlarından hiçbirini seninle gelmeye zorlama.» Abdullah iki gün yol aldı, sonra konaklayıp mektubu açtı. Mektupta şöyle yazıyordu: «Bismillâhirrahmânirrahîm. Emmâ ba'd: Yanındaki arkadaşlarınla birlikte Allâh'ın bereketiyle, Batn-ı Nahle'ye ininceye kadar yürü. Orada Kureyş'in kervanını gözetle; umulur ki bize onlardan bir haber getirirsin.» Mektuba bakınca: «İşittik ve itaat ettik» dedi. Sonra bunu arkadaşlarına haber verip: «O, sizden hiçbirinizi zorlamamı bana yasakladı. Kim şehit olmak istiyorsa gelsin, kim de istemiyorsa geri dönsün» dedi. Sonra yola koyuldu; arkadaşları da onunla birlikte yola koyuldular, içlerinden hiçbiri geri kalmadı. Hicaz'da Bahran denilen Fur'un üzerindeki bir maden mevkiine vardıklarında Sa'd b. Ebî Vakkâs ile Utbe b. Gazvân, nöbetleşe bindikleri develerini kaybettiler ve onu aramak için geride kaldılar. [Abdullah], geri kalan arkadaşlarıyla yoluna devam etti ve nihayet Mekke ile Tâif arasındaki Batn-ı Nahle'ye indiler.

فَبَيْنَمَا هُمْ كَذَلِكَ إِذْ مَرَّتْ عِيرٌ لِقُرَيْشٍ تَحْمِلُ زَبِيبًا وأدما وتجارة ٣٤/أمِنْ تِجَارَةِ الطَّائِفِ، فِيهِمْ عَمْرُو بْنُ الْحَضْرَمِيِّ وَالْحَكَمُ بْنُ كَيْسَانَ مَوْلَى هِشَامِ بْنِ الْمُغِيرَةِ وَعُثْمَانُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُغِيرَةِ وَأَخُوهُ نَوْفَلُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْمَخْزُومِيَّانِ فَلَمَّا رَأَوْا أَصْحَابَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ هَابُوهُمْ، فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَحْشٍ: إِنَّ الْقَوْمَ قَدْ ذُعِرُوا مِنْكُمْ فَاحْلِقُوا رَأْسَ رَجُلٍ مِنْكُمْ وَلِيَتَعَرَّضْ لَهُمْ فَحَلَقُوا رَأْسَ عُكَاشَةَ فَوْقَ ثُمَّ أَشْرَفُوا عَلَيْهِمْ فَقَالُوا: قَوْمَ عَمَّارٍ لَا بَأْسَ عَلَيْكُمْ، فَأَمَّنُوهُمْ، وَكَانَ ذَلِكَ فِي آخِرِ يَوْمٍ مِنْ جُمَادَى الْآخِرَةِ، وَكَانُوا يَرَوْنَ أَنَّهُ مِنْ جُمَادَى وَهُوَ مِنْ رَجَبٍ فَتَشَاوَرَ الْقَوْمُ وَقَالُوا لَئِنْ تَرَكْتُمُوهُمُ اللَّيْلَةَ لِيَدْخُلُنَّ الْحَرَمَ وَلَيَمْتَنِعُنَّ مِنْكُمْ، فَأَجْمَعُوا أَمْرَهُمْ فِي مُوَاقَعَةِ الْقَوْمِ، فَرَمَى وَاقِدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ السَّهْمِيُّ عَمْرَو بْنَ الْحَضْرَمِيِّ بِسَهْمٍ فَقَتَلَهُ فَكَانَ أَوَّلَ قَتِيلٍ مِنَ الْمُشْرِكِينَ [وَهُوَ أَوَّلُ قَتِيلٍ فِي الْهِجْرَةِ وَأَدَّى النَّبِيُّ ﷺ دِيَةَ ابْنِ الْحَضْرَمِيِّ إِلَى وَرَثَتِهِ مِنْ قُرَيْشٍ. قَالَ مُجَاهِدٌ وَغَيْرُهُ لِأَنَّهُ كَانَ بَيْنَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَبَيْنَ قُرَيْشٍ عَهْدٌ، وَادَعَ أَهْلَ مَكَّةَ سَنَتَيْنِ أَنْ لَا يُقَاتِلَهُمْ وَلَا يُقَاتِلُوهُ]

Onlar bu haldeyken Kureyş'e ait; kuru üzüm, işlenmiş deri ve Tâif ticaretine ait mallar taşıyan bir kervan geçti. İçlerinde Amr b. el-Hadramî, Hişâm b. el-Mugîre'nin azatlısı el-Hakem b. Keysân, Osmân b. Abdillâh b. el-Mugîre ve kardeşi Nevfel b. Abdillâh el-Mahzûmî bulunuyordu. Resûlullâh'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) ashabını gördüklerinde onlardan çekindiler. Bunun üzerine Abdullah b. Cahş: «Bu topluluk sizden korktu, içinizden bir adamın başını tıraş edin de onlara görünsün» dedi. Ukkâşe'nin başını tıraş ettiler, sonra onlara göründüler ve: «Ammâr'ın kavmi, size bir zarar yok» dediler; böylece onlara güvence verdiler. Bu olay Cemâziyelâhir'in son gününde idi; onlar bu günün Cemâziye'den olduğunu sanıyorlardı, oysa Receb'dendi. Topluluk aralarında istişare edip: «Şayet onları bu gece bırakırsanız mutlaka Harem'e girecekler ve sizden korunacaklar» dediler. Böylece topluluğa saldırma konusunda görüş birliğine vardılar. Vâkıd b. Abdillâh es-Sehmî, Amr b. el-Hadramî'ye bir ok atıp onu öldürdü. O, müşriklerden öldürülen ilk kişi oldu. [Hicret döneminde öldürülen ilk kişi de odur. Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) İbnü'l-Hadramî'nin diyetini Kureyş'teki mirasçılarına ödedi. Mücâhid ve başkaları şöyle demiştir: Çünkü Resûlullâh (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile Kureyş arasında bir ahit vardı; Mekkelilerle iki yıl boyunca ne kendisinin onlarla ne de onların kendisiyle savaşmaması üzere barış yapmıştı.]

وَاسْتَأْسَرَ الْحَكَمَ وَعُثْمَانَ فَكَانَا أَوَّلَ أَسِيرَيْنِ فِي الْإِسْلَامِ وَأَفْلَتَ نَوْفَلٌ فَأَعْجَزَهُمْ، وَاسْتَاقَ الْمُؤْمِنُونَ الْعِيرَ وَالْأَسِيرَيْنِ حَتَّى قَدِمُوا عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ بِالْمَدِينَةِ، فَقَالَتْ قُرَيْشٌ: قَدِ اسْتَحَلَّ مُحَمَّدٌ الشَّهْرَ الْحَرَامَ فَسَفَكَ فِيهِ الدِّمَاءَ وَأَخَذَ الْحَرَائِبَ وَعَيَّرَ بِذَلِكَ أَهْلُ مَكَّةَ مَنْ كَانَ فِيهَا مِنَ الْمُسْلِمِينَ وَقَالُوا: يَا مَعْشَرَ الصُّبَاةِ

Hakem ile Osmân'ı esir aldı ve bu ikisi İslam'daki ilk iki esir oldu. Nevfel ise kaçıp ellerinden kurtuldu. Müminler kervanı ve iki esiri sürüp Medine'de Resûlullâh'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) huzuruna geldiler. Bunun üzerine Kureyş: «Muhammed haram ayı helal saydı, onda kan döktü ve malları gasbetti!» dedi. Mekke halkı orada bulunan Müslümanları bununla ayıplayıp: «Ey dinden çıkanlar topluluğu!

اسْتَحْلَلْتُمُ الشَّهْرَ الْحَرَامَ وَقَاتَلْتُمْ فِيهِ!

Haram ayı helal saydınız ve onda savaştınız!» dediler.

وَبَلَغَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فَقَالَ لِابْنِ جَحْشٍ وَأَصْحَابِهِ: مَا أَمَرْتُكُمْ بِالْقِتَالِ فِي الشَّهْرِ الْحَرَامِ، وَوَقَفَ الْعِيرَ وَالْأَسِيرَيْنِ، وَأَبَى أَنْ يَأْخُذَ شَيْئًا مِنْ ذَلِكَ، فَعَظُمَ ذَلِكَ عَلَى أَصْحَابِ السَّرِيَّةِ، وَظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ هَلَكُوا وَسُقِطَ فِي أَيْدِيهِمْ، وَقَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّا قَدْ قَتَلْنَا ابْنَ الْحَضْرَمِيِّ ثُمَّ أَمْسَيْنَا فَنَظَرْنَا إِلَى هِلَالِ رَجَبٍ فَلَا نَدْرِي أَفِي رَجَبٍ أَصَبْنَاهُ أَمْ فِي جُمَادَى؟ وَأَكْثَرَ النَّاسُ فِي ذَلِكَ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى هَذِهِ الْآيَةَ، فَأَخَذَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ الْعِيرَ فَعَزَلَ مِنْهَا الْخُمْسَ، فَكَانَ أَوَّلَ خُمْسٍ فِي الْإِسْلَامِ، وَقَسَّمَ الْبَاقِيَ بَيْنَ أَصْحَابِ السَّرِيَّةِ، وَكَانَ أَوَّلَ غَنِيمَةٍ فِي الْإِسْلَامِ وَبَعَثَ أَهْلُ مَكَّةَ فِي فِدَاءِ أَسِيرَيْهِمْ فَقَالَ "بَلْ نَقِفُهُمْ حَتَّى يَقْدَمَ سَعْدٌ وَعُقْبَةُ وَإِنْ لَمْ يَقْدَمَا قَتَلْنَاهُمَا بِهِمَا" فَلَمَّا قَدِمَا فَادَاهُمَا، فَأَمَّا الْحَكَمُ بْنُ كَيْسَانَ فَأَسْلَمَ وَأَقَامَ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ بِالْمَدِينَةِ، فَقُتِلَ يَوْمَ بِئْرِ مَعُونَةَ شَهِيدًا، وَأَمَّا عُثْمَانُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ فَرَجَعَ إِلَى مَكَّةَ فَمَاتَ بِهَا كَافِرًا وَأَمَّا نَوْفَلٌ فَضَرَبَ بَطْنَ فَرَسِهِ يَوْمَ الْأَحْزَابِ لِيَدْخُلَ الْخَنْدَقَ فَوَقَعَ فِي الْخَنْدَقِ مَعَ فَرَسِهِ فَتَحَطَّمَا جَمِيعًا فَقَتَلَهُ اللَّهُ، فَطَلَبَ الْمُشْرِكُونَ جِيفَتَهُ بِالثَّمَنِ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ خُذُوهُ فَإِنَّهُ خَبِيثُ الْجِيفَةِ خَبِيثُ الدِّيَةِ، فَهَذَا سَبَبُ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ

[Bu durum] Resûlullâh'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) ulaşınca İbn Cahş ve arkadaşlarına: «Ben size haram ayda savaşmanızı emretmedim» buyurdu. Kervanı ve iki esiri [olduğu gibi] bekletti, onlardan hiçbir şey almaktan kaçındı. Bu durum seriyye ehline çok ağır geldi; helak olduklarını zannettiler ve elleri böğürlerinde kaldı. Dediler ki: «Ey Allâh'ın Resûlü, biz İbnü'l-Hadramî'yi öldürdük, sonra akşam olunca Receb hilaline baktık; dolayısıyla onu Receb'de mi yoksa Cemâziye'de mi vurduğumuzu bilemiyoruz.» İnsanlar bu hususta çokça konuşunca Allâh Teâlâ bu ayeti indirdi. Bunun üzerine Resûlullâh (sallallâhu aleyhi ve sellem) kervanı aldı ve ondan beşte birini (humus) ayırdı; bu, İslâm'daki ilk humus oldu. Kalanını da seriyye ehli arasında paylaştırdı; bu da İslâm'daki ilk ganimet oldu. Mekke halkı iki esirlerinin fidyesi için [adam] gönderdi. [Resûlullâh]: «Bilakis, Sa'd ve Ukbe (Utbe) gelinceye kadar onları bekletiriz. Şayet onlar gelmezse, ikisine karşılık bu ikisini öldürürüz» buyurdu. O ikisi gelince [esirleri] fidyeyle serbest bıraktı. el-Hakem b. Keysân'a gelince; o Müslüman oldu ve Medine'de Resûlullâh'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) yanında kaldı; nihayet Bi'r-i Maûne günü şehit olarak öldürüldü. Osmân b. Abdillâh ise Mekke'ye geri döndü ve orada kâfir olarak öldü. Nevfel'e gelince; Ahzâb (Hendek) günü hendeğe girmek için atının karnına vurdu ve atıyla birlikte hendeğe düşüp ikisi birden parçalandı; Allâh da onu helak etti. Müşrikler para karşılığında onun leşini istediler. Resûlullâh (sallallâhu aleyhi ve sellem): «Onu alın, çünkü o leşi de pis, diyeti de pis biridir» buyurdu. İşte bu ayetin nüzul sebebi budur.

قَوْلُهُ تَعَالَى: {يَسْأَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرَامِ} يَعْنِي رَجَبًا سُمِّيَ بِذَلِكَ لِتَحْرِيمِ الْقِتَالِ فِيهِ.

Allâh Teâlâ'nın: {يَسْأَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرَامِ} “Sana haram ayı soruyorlar” buyruğu; yani Receb ayını [soruyorlar]. Onda savaşmanın haram kılınmasından ötürü bu isim verilmiştir.

{قِتَالٍ فِيهِ} أَيْ عَنْ قِتَالٍ فِيهِ {قُلْ} يَا مُحَمَّدُ {قِتَالٌ فِيهِ كَبِيرٌ} عَظِيمٌ، تَمَّ الْكَلَامُ هَاهُنَا ثُمَّ ابْتَدَأَ فَقَالَ {وَصَدٌّ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ} أَيْ فَصَدُّكُمُ الْمُسْلِمِينَ عَنِ الْإِسْلَامِ {وَكُفْرٌ بِهِ} أَيْ كُفْرُكُمْ بِاللَّهِ {وَالْمَسْجِدِ الْحَرَامِ} أَيِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَقِيلَ وَصَدُّكُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ {وَإِخْرَاجُ أَهْلِهِ} أَيْ إِخْرَاجُ أَهْلِ الْمَسْجِدِ {مِنْهُ أَكْبَرُ} وَأَعْظَمُ وِزْرًا {عِنْدَ اللَّهِ وَالْفِتْنَةُ} أَيِ الشِّرْكُ الَّذِي أَنْتُمْ عَلَيْهِ {أَكْبَرُ مِنَ الْقَتْلِ} أَيْ مِنْ قَتْلِ ابْنِ الْحَضْرَمِيِّ فِي الشَّهْرِ الْحَرَامِ، فَلَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ كَتَبَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أُنَيْسٍ إِلَى مُؤْمِنِي مَكَّةَ إِذَا عَيَّرَكُمُ الْمُشْرِكُونَ بِالْقِتَالِ فِي الشَّهْرِ الْحَرَامِ فَعَيِّرُوهُمْ أَنْتُمْ بِالْكُفْرِ وَإِخْرَاجِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ مِنْ مَكَّةَ وَمَنْعِهِمُ الْمُسْلِمِينَ عَنِ الْبَيْتِ الْحَرَامِ، ثُمَّ قَالَ: {وَلَا يَزَالُونَ} يَعْنِي مُشْرِكِي مَكَّةَ، وَهُوَ فِعْلٌ لَا مَصْدَرَ لَهُ مِثْلُ عَسَى {يُقَاتِلُونَكُمْ} يَا مَعْشَرَ الْمُؤْمِنِينَ {حَتَّى يَرُدُّوكُمْ} يَصْرِفُوكُمْ {عَنْ دِينِكُمْ إِنِ اسْتَطَاعُوا وَمَنْ يَرْتَدِدْ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ فَيَمُتْ} جَزْمٌ بِالنَّسَقِ {وَهُوَ كَافِرٌ فَأُولَئِكَ حَبِطَتْ} بَطَلَتْ {أَعْمَالُهُمْ} حَسَنَاتُهُمْ {فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَأُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ}

{قِتَالٍ فِيهِ} “onda savaşmayı” yani onda savaşmaktan yana [soruyorlar]. [De ki]: {قُلْ} Ey Muhammed! {قِتَالٌ فِيهِ كَبِيرٌ} “De ki: Onda savaşmak büyük bir günahtır” pek büyüktür. Söz burada tamamlandı, sonra yeniden başlayarak şöyle buyurdu: {وَصَدٌّ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ} “Allâh yolundan alıkoymak” yani sizin Müslümanları İslâm'dan alıkoymanız, {وَكُفْرٌ بِهِ} “ve O'nu inkâr etmek” yani sizin Allâh'ı inkâr etmeniz, {وَالْمَسْجِدِ الْحَرَامِ} “ve Mescid-i Harâm'a [engel olmak]” yani Mescid-i Harâm'ı [inkâr etmeniz], bir görüşe göre de sizin Mescid-i Harâm'dan alıkoymanız, {وَإِخْرَاجُ أَهْلِهِ} “ve halkını çıkarmak” yani Mescid ehlinin {مِنْهُ أَكْبَرُ} “oradan çıkarılması ise daha büyüktür” ve günahça daha ağırdır {عِنْدَ اللَّهِ} “Allâh katında”. {وَالْفِتْنَةُ} “Fitne de” yani sizin üzerinde bulunduğunuz şirk, {أَكْبَرُ مِنَ الْقَتْلِ} “öldürmekten daha büyüktür” yani haram ayda İbnü'l-Hadramî'nin öldürülmesinden daha büyüktür. Bu ayet inince Abdullah b. Üneys, Mekke'deki müminlere şöyle yazdı: Müşrikler haram ayda savaşmakla sizi ayıpladıklarında, siz de onları kâfirlikleriyle, Resûlullâh'ı (sallallâhu aleyhi ve sellem) Mekke'den çıkarmalarıyla ve Müslümanları Beyt-i Harâm'dan alıkoymalarıyla ayıplayın. Sonra şöyle buyurdu: {وَلَا يَزَالُونَ} “devam ederler” yani Mekke müşrikleri [devam ederler]; bu, «asâ» gibi masdarı olmayan bir fiildir; {يُقَاتِلُونَكُمْ} “sizinle savaşmaya” ey müminler topluluğu! {حَتَّى يَرُدُّوكُمْ} “sizi döndürünceye kadar” çevirinceye kadar {عَنْ دِينِكُمْ إِنِ اسْتَطَاعُوا وَمَنْ يَرْتَدِدْ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ فَيَمُتْ} “güçleri yetse dininizden. Sizden kim dininden döner de ölürse” [bu fiil] atıf sebebiyle meczûmdur; {وَهُوَ كَافِرٌ فَأُولَئِكَ حَبِطَتْ} “kâfir olarak, işte onların boşa gitmiştir” bâtıl olmuştur {أَعْمَالُهُمْ} “amelleri” iyilikleri {فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَأُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ} “dünyada da ahirette de. İşte onlar cehennemliklerdir, onlar orada ebedî kalacaklardır”.

{إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هَاجَرُوا وَجَاهَدُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أُولَئِكَ يَرْجُونَ رَحْمَةَ اللَّهِ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٢١٨) }

{إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هَاجَرُوا وَجَاهَدُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أُولَئِكَ يَرْجُونَ رَحْمَةَ اللَّهِ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٢١٨) } “İman edenler, hicret edenler ve Allâh yolunda cihat edenler var ya, işte onlar Allâh'ın rahmetini umarlar. Allâh çok bağışlayandır, çok merhamet edendir. (218)”

قَالَ أَصْحَابُ السَّرِيَّةِ يَا رَسُولَ اللَّهِ هَلْ نُؤْجَرُ عَلَى وَجْهِنَا هَذَا، وَهَلْ نَطْمَعُ أَنْ يَكُونَ سَفَرُنَا هَذَا غَزْوًا؟ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى {إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هَاجَرُوا} فَارَقُوا عَشَائِرَهُمْ وَمَنَازِلَهُمْ وَأَمْوَالَهُمْ {وَجَاهَدُوا} الْمُشْرِكِينَ {فِي سَبِيلِ اللَّهِ} طَاعَةً

Seriyye ehli: “Ey Allâh'ın Resûlü! Bu gidişimizden dolayı bize mükâfat verilir mi ve bu seferimizin bir gazve sayılmasını umabilir miyiz?” dediler. Bunun üzerine Allâh Teâlâ şu ayeti indirdi: {إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هَاجَرُوا} “İman edenler ve hicret edenler” [yani] kabilelerinden, yurtlarından ve mallarından ayrılanlar, {وَجَاهَدُوا} “ve cihat edenler” müşriklerle [savaşanlar], {فِي سَبِيلِ اللَّهِ} “Allâh yolunda” [Allâh'a] itaat amacıyla

لِلَّهِ، فَجَعَلَهَا جِهَادًا، {أُولَئِكَ يَرْجُونَ رَحْمَةَ اللَّهِ} أَخْبَرَ أَنَّهُمْ عَلَى رَجَاءِ الرَّحْمَةِ {وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ}

[cihat edenler] —böylece bunu cihat kıldı—; {أُولَئِكَ يَرْجُونَ رَحْمَةَ اللَّهِ} “işte onlar Allâh'ın rahmetini umarlar” onların rahmet ümidi üzere olduklarını haber verdi; {وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ} “Allâh çok bağışlayandır, çok merhamet edendir”.

{يَسْأَلُونَكَ عَنِ الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ قُلْ فِيهِمَا إِثْمٌ كَبِيرٌ وَمَنَافِعُ لِلنَّاسِ وَإِثْمُهُمَا أَكْبَرُ مِنْ نَفْعِهِمَا وَيَسْأَلُونَكَ مَاذَا يُنْفِقُونَ قُلِ الْعَفْوَ كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآيَاتِ لَعَلَّكُمْ تَتَفَكَّرُونَ (٢١٩) }

{يَسْأَلُونَكَ عَنِ الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ قُلْ فِيهِمَا إِثْمٌ كَبِيرٌ وَمَنَافِعُ لِلنَّاسِ وَإِثْمُهُمَا أَكْبَرُ مِنْ نَفْعِهِمَا وَيَسْأَلُونَكَ مَاذَا يُنْفِقُونَ قُلِ الْعَفْوَ كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآيَاتِ لَعَلَّكُمْ تَتَفَكَّرُونَ (٢١٩) } “Sana içkiyi ve kumarı soruyorlar. De ki: «Onlarda hem büyük bir günah hem de insanlar için faydalar vardır; fakat günahları faydalarından daha büyüktür.» Ve sana neyi infak edeceklerini soruyorlar. De ki: «İhtiyaçtan fazlasını.» Allâh, düşünesiniz diye ayetleri size işte böyle açıklar. (219)”

{فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَيَسْأَلُونَكَ عَنِ الْيَتَامَى قُلْ إِصْلَاحٌ لَهُمْ خَيْرٌ وَإِنْ تُخَالِطُوهُمْ فَإِخْوَانُكُمْ وَاللَّهُ يَعْلَمُ الْمُفْسِدَ مِنَ الْمُصْلِحِ وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَأَعْنَتَكُمْ إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ (٢٢٠) }

{فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَيَسْأَلُونَكَ عَنِ الْيَتَامَى قُلْ إِصْلَاحٌ لَهُمْ خَيْرٌ وَإِنْ تُخَالِطُوهُمْ فَإِخْوَانُكُمْ وَاللَّهُ يَعْلَمُ الْمُفْسِدَ مِنَ الْمُصْلِحِ وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَأَعْنَتَكُمْ إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ (٢٢٠) } “Dünya ve ahiret hakkında [düşünesiniz diye]. Sana yetimleri de soruyorlar. De ki: «Onların durumunu düzeltmek hayırlıdır. Eğer onlarla bir arada yaşarsanız onlar sizin kardeşlerinizdir.» Allâh bozguncuyu ıslah ediciden ayırt etmesini bilir. Eğer Allâh dileseydi sizi muhakkak sıkıntıya sokardı. Şüphesiz Allâh mutlak güç sahibidir, hüküm ve hikmet sahibidir. (220)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: {يَسْأَلُونَكَ عَنِ الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ} الْآيَةَ، نَزَلَتْ فِي عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ وَمُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ ﵄ وَنَفَرٍ مِنَ الْأَنْصَارِ أَتَوْا إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَقَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّهِ أَفْتِنَا فِي الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ فَإِنَّهُمَا مَذْهَبَةٌ لِلْعَقْلِ مَسْلَبَةٌ لِلْمَالِ؟ فَأَنْزَلَ اللَّهُ هَذِهِ الْآيَةَ .

Allâh Teâlâ'nın: {يَسْأَلُونَكَ عَنِ الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ} “Sana içkiyi ve kumarı soruyorlar” ayeti: Ömer b. el-Hattâb, Muâz b. Cebel (radıyallâhu anhümâ) ve Ensar'dan bir grup hakkında inmiştir. Onlar Resûlullâh'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) gelip: «Ey Allâh'ın Resûlü, bize içki ve kumar hakkında fetva ver; zira onlar aklı giderici, malı yok edicidir» dediler. Bunun üzerine Allâh bu ayeti indirdi.

وَجُمْلَةُ الْقَوْلِ فِي تَحْرِيمِ الْخَمْرِ عَلَى مَا قَالَ الْمُفَسِّرُونَ أَنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ فِي الْخَمْرِ أَرْبَعَ آيَاتٍ نَزَلَتْ بِمَكَّةَ وَهِيَ: "وَمِنْ ثَمَرَاتِ النَّخِيلِ وَالْأَعْنَابِ تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَكَرًا وَرِزْقًا حَسَنًا" (٦٧-النَّحْلِ) فَكَانَ الْمُسْلِمُونَ يَشْرَبُونَهَا وَهِيَ لَهُمْ حَلَالٌ يَوْمَئِذٍ، ثُمَّ نَزَلَتْ فِي مَسْأَلَةِ عُمْرَ وَمُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ {يَسْأَلُونَكَ عَنِ الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ قُلْ فِيهِمَا إِثْمٌ كَبِيرٌ} فَلَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "إِنَّ اللَّهَ قَدْ تَقَدَّمَ فِي تَحْرِيمِ الْخَمْرِ" فَتَرَكَهَا قَوْمٌ لِقَوْلِهِ {إِثْمٌ كَبِيرٌ} وَشَرِبَهَا قَوْمٌ لِقَوْلِهِ {وَمَنَافِعُ لِلنَّاسِ} إِلَى أَنْ صَنَعَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَوْفٍ طَعَامًا فَدَعَا نَاسًا مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ ﷺ وَأَتَاهُمْ بِخَمْرٍ فَشَرِبُوا وَسَكِرُوا، وَحَضَرَتْ صَلَاةُ الْمَغْرِبِ فَقَدَّمُوا بَعْضَهُمْ لِيُصَلِّيَ بِهِمْ فَقَرَأَ "قُلْ يَا أَيُّهَا الْكَافِرُونَ أَعْبُدُ مَا تَعْبُدُونَ" هَكَذَا إِلَى آخِرِ السُّورَةِ بِحَذْفِ "لَا" فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى "يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقْرَبُوا الصَّلَاةَ وَأَنْتُمْ سُكَارَى حَتَّى تَعْلَمُوا مَا تَقُولُونَ" (٤٣-النِّسَاءِ) فَحَرَّمَ السُّكْرَ فِي أَوْقَاتِ الصَّلَاةِ، فَلَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ تَرَكَهَا قَوْمٌ، وَقَالُوا لَا خَيْرَ فِي شَيْءٍ يَحُولُ بَيْنَنَا وَبَيْنَ الصَّلَاةِ، وَتَرَكَهَا قَوْمٌ فِي أَوْقَاتِ الصَّلَاةِ وَشَرِبُوهَا فِي غَيْرِ حِينِ الصَّلَاةِ، حَتَّى كَانَ الرَّجُلُ يَشْرَبُ بَعْدَ صَلَاةِ الْعِشَاءِ فَيُصْبِحُ وَقَدْ زَالَ عَنْهُ السُّكْرُ، وَيَشْرَبُ بَعْدَ صلاة الصبح فيصحوا إِذَا جَاءَ وَقْتُ الظُّهْرِ، وَاتَّخَذَ عِتْبَانُ بْنُ مَالِكٍ صَنِيعًا وَدَعَا رِجَالًا مِنَ الْمُسْلِمِينَ فِيهِمْ سَعْدُ بْنُ أَبِي وَقَّاصٍ وَكَانَ قَدْ شَوَى لَهُمْ رَأْسَ بَعِيرٍ، فَأَكَلُوا مِنْهُ وَشَرِبُوا الْخَمْرَ حَتَّى أَخَذَتْ مِنْهُمْ، ثُمَّ إِنَّهُمُ افْتَخَرُوا عِنْدَ ذَلِكَ (وَانْتَسَبُوا) وَتَنَاشَدُوا الْأَشْعَارَ، فَأَنْشَدَ سَعْدٌ قَصِيدَةً فِيهَا هِجَاءٌ لِلْأَنْصَارِ وَفَخْرٌ لِقَوْمِهِ فَأَخَذَ رَجُلٌ مِنَ الْأَنْصَارِ لِحْيَ الْبَعِيرِ فَضَرَبَ بِهِ رَأْسَ سَعْدٍ فَشَجَّهُ مُوضِحَةً فَانْطَلَقَ سَعْدٌ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَشَكَا إِلَيْهِ الْأَنْصَارِيَّ فَقَالَ عُمَرُ: اللَّهُمَّ بَيِّنْ لَنَا

Müfessirlerin belirttiklerine göre içkinin haram kılınması hususunda sözün özü şudur: Allâh içki hakkında dördü Mekke'de inmiş olan [şu] ayetleri indirmiştir: {وَمِنْ ثَمَرَاتِ النَّخِيلِ وَالْأَعْنَابِ تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَكَرًا وَرِزْقًا حَسَنًا} “Hurmalıkların meyvelerinden ve üzümlerden hem sarhoşluk veren bir içecek hem de güzel bir rızık edinirsiniz” (Nahl, 16/67). O dönemde Müslümanlar içkiyi içiyorlardı ve o günlerde bu onlara helaldi. Daha sonra Ömer ile Muâz b. Cebel'in sorması üzerine: {يَسْأَلُونَكَ عَنِ الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ قُلْ فِيهِمَا إِثْمٌ كَبِيرٌ} “Sana içkiyi ve kumarı soruyorlar. De ki: «Onlarda büyük bir günah vardır»” ayeti indi. Bu ayet inince Resûlullâh (sallallâhu aleyhi ve sellem): «Şüphesiz Allâh, içkinin haram kılınacağını önceden bildirmiştir» buyurdu. Bunun üzerine bir grup {إِثْمٌ كَبِيرٌ} “büyük bir günah” buyruğundan ötürü içkiyi terk etti; bir grup ise {وَمَنَافِعُ لِلنَّاسِ} “insanlar için birtakım faydalar” buyruğundan dolayı içmeye devam etti. Nihayet Abdurrahmân b. Avf bir yemek hazırlayıp Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) ashabından birtakım kimseleri davet etti ve onlara içki sundu. Onlar da içtiler ve sarhoş oldular. Akşam namazı vakti gelince kendilerine namaz kıldırması için içlerinden birini öne geçirdiler; o da «Lâ» edatını atlayarak sûrenin sonuna kadar bu şekilde: {قُلْ يَا أَيُّهَا الْكَافِرُونَ أَعْبُدُ مَا تَعْبُدُونَ} [“De ki: Ey kâfirler! Ben sizin taptıklarınıza taparım”] diye okudu. Bunun üzerine Allâh Teâlâ: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقْرَبُوا الصَّلَاةَ وَأَنْتُمْ سُكَارَى حَتَّى تَعْلَمُوا مَا تَقُولُونَ} “Ey iman edenler! Siz sarhoş iken ne söylediğinizi bilinceye kadar namaza yaklaşmayın” (Nisâ, 4/43) ayetini indirdi ve böylece namaz vakitlerinde sarhoş olmayı haram kıldı. Bu ayet inince bir grup içkiyi tamamen bıraktı ve: «Bizimle namaz arasına engel koyan hiçbir şeyde hayır yoktur» dediler. Bir grup ise namaz vakitlerinde içmeyi bırakıp namaz dışındaki vakitlerde içtiler. Hatta kişi yatsı namazından sonra içer, sarhoşluğu geçmiş olarak sabahlardı; sabah namazından sonra içer, öğle vakti geldiğinde ayılmış olurdu. İtbân b. Mâlik de bir ziyafet hazırlayıp aralarında Sa‘d b. Ebî Vakkâs'ın da bulunduğu Müslümanlardan bazı kimseleri davet etti; onlar için bir deve başı kızartmıştı. Ondan yediler ve kendilerinden geçinceye kadar içki içtiler. Sonra bu esnada birbirlerine karşı övünmeye, [soylarını saymaya] ve şiirler okumaya başladılar. Sa‘d, içinde Ensar'a yergi ve kendi kavmine övgü bulunan bir kaside okudu. Bunun üzerine Ensar'dan bir adam deve çene kemiğini alıp onunla Sa‘d'ın başına vurdu ve başında kemiği açığa çıkaran bir yara [mûdıha] açtı. Sa‘d hemen Resûlullâh'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) gidip o Ensârî'yi ona şikâyet etti. Bunun üzerine Ömer: «Allâh'ım, bize...

رَأْيَكَ فِي الْخَمْرِ بَيَانًا شَافِيًا، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى تَحْرِيمَ الْخَمْرِ فِي سُورَةِ الْمَائِدَةِ: إِلَى قَوْلِهِ {فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ} .

içki hakkındaki hükmünü şifa verici [kesin] bir beyanla açıkla!» dedi. Bunun üzerine Allâh Teâlâ Mâide sûresinde içkinin haram kılınışını: {فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ} “Artık vazgeçecek misiniz?” buyruğuna kadar indirdi.

وَذَلِكَ بَعْدَ غَزْوَةِ الْأَحْزَابِ بِأَيَّامٍ فَقَالَ عُمْرُ ﵁ انْتَهَيْنَا يَا رَبِّ، قَالَ أَنَسٌ حُرِّمَتِ الْخَمْرُ وَلَمْ يَكُنْ يَوْمَئِذٍ لِلْعَرَبِ عَيْشٌ أَعْجَبَ مِنْهَا وَمَا حَرَّمَ عَلَيْهِمْ شَيْئًا أَشَدَّ مِنَ الْخَمْرِ .

Bu da Ahzâb Gazvesi'nden birkaç gün sonraydı. Bunun üzerine Ömer (radıyallâhu anh): «Vazgeçtik ya Rabbi!» dedi. Enes şöyle demiştir: «İçki haram kılındı; o gün Araplar için ondan daha hoşa giden bir geçim [aracı/içecek] yoktu ve onlara içkiden daha zor gelen hiçbir şey haram kılınmadı.»

[وَعَنِ ابْنِ عُمَرَ ﵄ قَالَ: لَمَّا نَزَلَتِ الآية في ٣٤/أسُورَةِ الْمَائِدَةِ حُرِّمَتِ الْخَمْرُ فَخَرَجْنَا بِالْحِبَابِ (٢) إِلَى الطَّرِيقِ فَصَبَبْنَا مَا فِيهَا فَمِنَّا كَسَرَ صَبَّهُ وَمِنَّا مَنْ غَسَلَهُ بِالْمَاءِ وَالطِّينِ، وَلَقَدْ غُودِرَتْ (٣) أَزِقَّةُ الْمَدِينَةِ بَعْدَ ذَلِكَ حِينًا فَلَمَّا مُطِرَتِ اسْتَبَانَ فِيهَا لَوْنُ الْخَمْرِ وَفَاحَتْ مِنْهَا رِيحُهَا] .

[İbn Ömer'den (radıyallâhu anhümâ) rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Mâide sûresindeki ayet inip içki haram kılınınca küplerle yola çıktık ve içindekileri döktük. Kimimiz küpünü kırarak döktü, kimimiz de su ve toprakla yıkadı. Bundan sonra Medine sokakları bir süre [öylece] bırakıldı; yağmur yağdığında içkinin rengi sokaklarda belirir ve kokusu yayılırdı.]

أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ أَحْمَدَ الْمَلِيحِيُّ أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النُّعَيْمِيُّ أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ أَخْبَرَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ أَخْبَرَنَا ابْنُ عُلَيَّةَ أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ صُهَيْبٍ قَالَ: قَالَ لِي أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ مَا كَانَ لَنَا خَمْرٌ غَيْرَ فَضِيخِكُمْ (٥) وَإِنِّي لَقَائِمٌ أَسْقِي أَبَا طَلْحَةَ وَفُلَانًا وَفُلَانًا إِذْ جَاءَ رَجُلٌ فَقَالَ: حُرِّمَتِ الْخَمْرُ. فَقَالُوا أَهْرِقْ هَذِهِ الْقِلَالَ يَا أَنَسُ قَالَ فَمَا سَأَلُوا عَنْهَا وَلَا رَاجَعُوهَا بَعْدَ خَبَرِ الرَّجُلِ .

Bize Abdülvâhid b. Ahmed el-Melîhî bildirdi, bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî bildirdi, bize Muhammed b. Yûsuf bildirdi, bize Muhammed b. İsmâîl bildirdi, bize Ya'kûb b. İbrâhîm bildirdi, bize İbn Uleyye bildirdi, bize Abdülazîz b. Suheyb bildirdi, o şöyle dedi: Enes b. Mâlik bana dedi ki: «Bizim sizin bu fadîhinizden (olgunlaşmamış hurma içkisinden) başka içkimiz yoktu. Ben ayakta Ebû Talha'ya, falancaya ve filancaya içki sunarken bir adam gelip: 'İçki haram kılındı' dedi. Bunun üzerine: 'Şu testileri dök ey Enes!' dediler. O adamın haberinden sonra ne onu sordular ne de içmeye geri döndüler.»

عَنْ أَنَسٍ: سُمِّيَتْ خَمْرًا لِأَنَّهُمْ كَانُوا يَدَعُونَهَا فِي الدِّنَانِ حَتَّى تَخْتَمِرَ وَتَتَغَيَّرَ، وَعَنِ ابْنِ الْمُسَيَّبِ: لِأَنَّهَا تُرِكَتْ حَتَّى صَفَا صَفْوُهَا، وَرَسَبَ كَدَرُهَا، وَاخْتَلَفَ الْفُقَهَاءُ فِي مَاهِيَّةِ الْخَمْرِ، فَقَالَ قَوْمٌ: هِيَ عَصِيرُ الْعِنَبِ أَوِ الرُّطَبِ الَّذِي اشْتَدَّ وَغَلًا مِنْ غَيْرِ عَمَلِ النَّارِ فِيهِ، وَاتَّفَقَتِ الْأَئِمَّةُ عَلَى أَنَّ هَذَا الْخَمْرَ نَجِسٌ يُحَدُّ شَارِبُهُ وَيَفْسُقُ وَيَكْفُرُ مُسْتَحِلُّهَا، وَذَهَبَ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَأَبُو حَنِيفَةَ وَجَمَاعَةٌ إِلَى أَنَّ التَّحْرِيمَ لَا يَتَعَدَّى هَذَا وَلَا يَحْرُمُ مَا يُتَّخَذُ مِنْ غَيْرِهِمَا كَالْمُتَّخَذِ مِنَ الْحِنْطَةِ وَالشَّعِيرِ وَالذُّرَةِ وَالْعَسَلِ وَالْفَانِيدِ (٧) إِلَّا أَنْ يُسْكَرَ مِنْهُ فَيَحْرُمُ، وَقَالُوا إِذَا طُبِخَ عَصِيرُ الْعِنَبِ وَالرُّطَبِ حَتَّى ذَهَبَ نِصْفُهُ فَهُوَ حَلَالٌ وَلَكِنَّهُ يُكْرَهُ، وَإِنْ طُبِخَ حَتَّى ذَهَبَ ثُلُثَاهُ قَالُوا هُوَ حَلَالٌ مُبَاحٌ شُرْبُهُ إِلَّا أَنَّ السُّكْرَ مِنْهُ حَرَامٌ، وَيَحْتَجُّونَ بِمَا رُوِيَ أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ ﵁ كَتَبَ إِلَى بَعْضِ عُمَّالِهِ أَنِ ارْزُقِ الْمُسْلِمِينَ مِنَ الطِّلَاءِ مَا ذَهَبَ ثُلُثَاهُ وَبَقِيَ ثُلُثُهُ.

Enes'ten [rivayet edildiğine göre]: Fermante olup değişinceye kadar küplerde beklettikleri için ona «hamr» (içki) denilmiştir. İbnü'l-Müseyyeb'den ise: Durusu berraklaşıncaya ve tortusu dibe çökünceye kadar bırakıldığı için [bu isim verilmiştir]. Fakihler içkinin mahiyeti hususunda ihtilaf etmişlerdir: Bir grup; «O, ateşte kaynatılmaksızın sertleşip köpüren üzüm veya taze hurma suyudur» demiştir. İmamlar, bu içkinin necis olduğu, onu içene had cezası uygulanacağı, fâsık olacağı ve onu helal sayanın kâfir olacağı hususunda icma etmişlerdir. Süfyân es-Sevrî, Ebû Hanîfe ve bir cemaat ise haramlığın bunun ötesine geçmeyeceği; bu ikisi dışında buğday, arpa, mısır, bal ve şeker kamışı pekmezinden yapılanların sarhoş edinceye kadar haram olmayacağı, sarhoş ederse haram olacağı görüşüne varmışlardır. Onlar şöyle demişlerdir: Üzüm ve taze hurma suyu yarısı gidinceye kadar kaynatılırsa helaldir fakat mekruhtur; şayet üçte ikisi gidinceye kadar kaynatılırsa helal ve içilmesi mübahtır, ancak ondan sarhoş olmak haramdır. Onlar, Ömer b. el-Hattâb'ın (radıyallâhu anh) valilerinden birine: «Müslümanlara, üçte ikisi gidip üçte biri kalmış olan tilâdan (kaynatılmış şıradan) rızık olarak ver» diye yazdığına dair rivayeti delil getirirler.

وَرَأَى أَبُو عُبَيْدَةَ وَمُعَاذٌ شُرْبَ الطِّلَاءِ عَلَى الثُّلُثِ.

Ebû Ubeyde ve Muâz, üçte biri kalıncaya kadar kaynatılan tilânın içilmesini uygun görmüşlerdir.

وَقَالَ قَوْمٌ: إِذَا طُبِخَ الْعَصِيرُ أَدْنَى طَبْخٍ صَارَ حَلَالًا وَهُوَ قَوْلُ إِسْمَاعِيلَ بْنِ عُلَيَّةَ.

Bir topluluk ise: «Şıra azıcık kaynatıldığında helal olur» demiştir ki bu, İsmâîl b. Uleyye'nin görüşüdür.

وَذَهَبَ أَكْثَرُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِلَى أَنَّ كُلَّ شَرَابٍ أَسْكَرَ كَثِيرُهُ فَهُوَ خَمْرٌ فَقَلِيلُهُ حَرَامٌ يُحَدُّ شَارِبُهُ.

İlim ehlinin çoğunluğu; çoğu sarhoşluk veren her içeceğin hamr (içki) olduğu, dolayısıyla azının da haram olduğu ve bunu içene had cezası uygulanacağı görüşüne varmıştır.

وَاحْتَجُّوا بِمَا أَخْبَرَنَا أَبُو الْحَسَنِ السَّرَخْسِيُّ أَخْبَرَنَا زَاهِرُ بْنُ أَحْمَدَ أَخْبَرَنَا أَبُو إِسْحَاقَ الْهَاشِمِيُّ أَخْبَرَنَا أَبُو مُصْعَبٍ عَنْ مَالِكٍ عَنِ ابْنِ شِهَابٍ عَنْ أَبِي سَلَمَةَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ عَائِشَةَ زَوْجِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهَا قَالَتْ سُئِلَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَنِ الْبِتْعِ (١) فَقَالَ: "كُلُّ شَرَابٍ أَسْكَرَ فَهُوَ حَرَامٌ"

Onlar şu rivayeti delil getirmişlerdir: Bize Ebu'l-Hasen es-Serahsî bildirdi, bize Zâhir b. Ahmed bildirdi, bize Ebû İshâk el-Hâşimî bildirdi, bize Ebû Mus'ab, Mâlik'ten, o İbn Şihâb'dan, o Ebû Seleme b. Abdirrahmân'dan, o da Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) eşi Âişe'den [naklen] bildirdi; o şöyle demiştir: Resûlullâh'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) bit' (bal şarabı) hakkında soruldu da şöyle buyurdu: «Sarhoşluk veren her içecek haramdır.»

أَخْبَرَنَا أَبُو عَبْدِ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ الْفَضْلِ الْخَرَقِيُّ أَنَا أَبُو الْحَسَنِ عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الطَّيْسَفُونِيُّ أَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ الْجَوْهَرِيُّ أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَلِيٍّ الْكُشْمِيهَنِيُّ أَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ أَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ جَعْفَرٍ عَنْ دَاوُدَ بْنِ بَكْرِ بْنِ أَبِي الْفُرَاتِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْمُنْكَدِرِ عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ﵁ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: "مَا أَسْكَرَ كَثِيرُهُ فَقَلِيلُهُ حَرَامٌ" .

Bize Ebû Abdillâh b. Muhammed b. el-Fadl el-Harakî bildirdi, bize Ebu'l-Hasen Ali b. Abdillâh et-Taysefûnî bildirdi, bize Abdullah b. Ömer el-Cevherî bildirdi, bize Ahmed b. Ali el-Küşmîhenî bildirdi, bize Ali b. Hucr bildirdi, bize İsmâîl b. Ca'fer, Dâvûd b. Bekr b. Ebi'l-Fürât'tan, o Muhammed b. el-Münkedir'den, o da Câbir b. Abdillâh'tan (radıyallâhu anh) bildirdi; Resûlullâh (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: «Çoğu sarhoşluk veren şeyin azı da haramdır.»

أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ عَبْدِ الْقَاهِرِ الْجُرْجَانِيُّ أَنَا عَبْدُ الْغَفَّارِ بْنُ مُحَمَّدٍ الْفَارِسِيُّ أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عِيسَى الْجُلُودِيُّ أَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ سُفْيَانَ أَنَا مُسْلِمُ بْنُ الْحَجَّاجِ أَنَا أَبُو الرَّبِيعِ الْعَتَكِيُّ أَخْبَرَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ حَدَّثَنَا أَيُّوبُ عَنْ نَافِعٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ "كُلُّ مُسْكِرٍ خَمْرٌ وَكُلُّ مُسْكِرٍ حَرَامٌ وَمَنْ شَرِبَ الْخَمْرَ فِي الدُّنْيَا فَمَاتَ وَهُوَ مُدْمِنُهَا وَلَمْ يَتُبْ لَمْ يَشْرَبْهَا فِي الْآخِرَةِ" .

Bize İsmâîl b. Abdilkâhir el-Cürcânî bildirdi, bize Abdülgaffâr b. Muhammed el-Fârisî bildirdi, bize Muhammed b. Îsâ el-Cülûdî bildirdi, bize İbrâhîm b. Muhammed b. Süfyân bildirdi, bize Müslim b. el-Haccâc bildirdi, bize Ebü'r-Rebî' el-Atekî bildirdi, bize Hammâd b. Zeyd bildirdi, bize Eyyûb, Nâfi'den, o da İbn Ömer'den nakletti; o şöyle dedi: Resûlullâh (sallallâhu aleyhi ve sellem) buyurdu ki: «Her sarhoş edici şey hamrdır (içkidir) ve her sarhoş edici şey haramdır. Kim dünyada içki içer de onun tiryakisi olarak tövbe etmeden ölürse, ahirette onu içemez.»

أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ أَحْمَدَ الْمَلِيحِيُّ أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النُّعَيْمِيُّ أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ أَنَا أَحْمَدُ بْنُ أَبِي رَجَاءٍ أَنَا يَحْيَى، بْنُ أَبِي حَيَّانَ التَّيْمِيُّ عَنِ الشَّعْبِيِّ عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ: خَطَبَ عُمَرُ عَلَى مِنْبَرِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَقَالَ إِنَّهُ قَدْ نَزَلَ تَحْرِيمُ الْخَمْرِ، وَهِيَ مِنْ خَمْسَةِ أَشْيَاءَ: مِنَ الْعِنَبِ وَالتَّمْرِ، وَالْحِنْطَةِ وَالشَّعِيرِ وَالْعَسَلِ، وَالْخَمْرُ مَا خَامَرَ الْعَقْلَ" وَرَوَى الشَّعْبِيُّ عَنِ النُّعْمَانِ بْنِ بَشِيرٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "إِنَّ مِنَ الْعِنَبِ خَمْرًا، وَإِنَّ مِنَ التَّمْرِ

Bize Abdülvâhid b. Ahmed el-Melîhî bildirdi, bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî bildirdi, bize Muhammed b. Yûsuf bildirdi, bize Muhammed b. İsmâîl [el-Buhârî] bildirdi, bize Ahmed b. Ebî Recâ bildirdi, bize Yahyâ b. Ebî Hayyân et-Teymî, Şa'bî'den, o da İbn Ömer'den nakletti; o şöyle dedi: Ömer, Resûlullâh'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) minberinde bir hutbe irat edip şöyle dedi: «Şüphesiz içkinin haram kılınışı [hakkındaki hüküm] indi. O [içki] beş şeyden; üzümden, hurmadan, buğdaydan, arpadan ve baldan [yapılır]. İçki ise aklı örten şeydir.» Şa'bî, Nu'mân b. Beşîr'den rivayet etti; o şöyle dedi: Resûlullâh (sallallâhu aleyhi ve sellem) buyurdu ki: «Şüphesiz üzümden [yapılan] bir içki vardır, hurmadan [yapılan]...

خَمْرًا، وَإِنَّ مِنَ الْعَسَلِ خَمْرًا، وَإِنَّ مِنَ الْبُرِّ خَمْرًا وَإِنَّ مِنَ الشَّعِيرِ خَمْرًا" فَثَبَتَ أَنَّ الْخَمْرَ لَا يَخْتَصُّ بِمَا يُتَّخَذُ مِنَ الْعِنَبِ أَوِ الرُّطَبِ.

içki vardır, baldan yapılan bir içki vardır, buğdaydan yapılan bir içki vardır ve arpadan yapılan bir içki vardır.» Böylece içkinin sadece üzüm veya taze hurmadan yapılana mahsus olmadığı sabit olmuştur.

أَخْبَرَنَا أَبُو الْحَسَنِ السَّرَخْسِيُّ أَنَا زَاهِرُ بْنُ أَحْمَدَ أَخْبَرَنَا أَبُو إِسْحَاقَ الْهَاشِمِيُّ أَنَا أَبُو مُصْعَبٍ عَنْ مَالِكٍ عَنِ ابْنِ شِهَابٍ عَنِ السَّائِبِ بْنِ يَزِيدَ أَنَّهُ أَخْبَرَهُ أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ خَرَجَ عَلَيْهِمْ فَقَالَ إِنِّي وَجَدْتُ مِنْ فُلَانٍ رِيحَ شَرَابٍ، وَزَعَمَ أَنَّهُ شَرِبَ الطِّلَاءَ، وَأَنَا سَائِلٌ عَمَّا شَرِبَ فَإِنْ كَانَ يُسْكِرُ جَلَدْتُهُ، فَجَلَدَهُ عُمْرُ الْحَدَّ تَامًّا ، وَمَا رُوِيَ عَنْ عُمَرَ وَأَبِي عُبَيْدَةَ وَمُعَاذٍ فِي الطِّلَاءِ فَهُوَ فِيمَا طُبِخَ حَتَّى خَرَجَ عَنْ أَنْ يَكُونَ مُسْكِرًا. وَسُئِلَ ابْنُ عَبَّاسٍ عَنِ الْبَاذِقِ (٣) فَقَالَ سَبَقَ مُحَمَّدٌ الْبَاذَقَ فَمَا أَسْكَرَ فَهُوَ حَرَامٌ.

Bize Ebu'l-Hasen es-Serahsî bildirdi, bize Zâhir b. Ahmed bildirdi, bize Ebû İshâk el-Hâşimî bildirdi, bize Ebû Mus'ab, Mâlik'ten, o İbn Şihâb'dan, o es-Sâib b. Yezîd'den bildirdi; o kendisine haber verip demiştir ki: Ömer b. el-Hattâb onların yanına çıkıp şöyle dedi: «Ben falancadan içki kokusu aldım; o ise tilâ (kaynatılmış şıra) içtiğini iddia etti. Ben onun ne içtiğini soruşturacağım; şayet sarhoşluk veriyorsa ona celde (kırbaç) vururum.» Nitekim Ömer ona tam had cezası uyguladı. Ömer, Ebû Ubeyde ve Muâz'dan tilâ hakkında rivayet edilen husus ise sarhoş edici olmaktan çıkacak derecede kaynatılmış olanı hakkındadır. İbn Abbâs'a bâzık (kaynatılmış üzüm şırası) sorulduğunda: «Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem) bâzıktan önce geldi; sarhoş eden her şey haramdır» demiştir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَالْمَيْسِرِ} يَعْنِي الْقِمَارَ، قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: كَانَ الرَّجُلُ فِي الْجَاهِلِيَّةِ يُخَاطِرُ الرَّجُلَ عَلَى أَهْلِهِ وَمَالِهِ فَأَيُّهُمَا قَمَرَ صَاحِبَهُ ذَهَبَ بِأَهْلِهِ وَمَالِهِ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى هَذِهِ الْآيَةَ، وَالْمَيْسِرُ: مَفْعِلٌ مِنْ قَوْلِهِمْ يَسَرَ لِي الشَّيْءُ إِذَا وَجَبَ يَيْسِرُ يَسْرًا وَمَيْسِرًا، ثُمَّ قِيلَ لِلْقِمَارِ مَيْسِرٌ وَلِلْمُقَامِرِ يَاسِرٌ وَيَسِرٌ، وَكَانَ أَصْلُ الْمَيْسِرِ فِي الْجَزُورِ وَذَلِكَ أَنَّ أَهْلَ الثَّرْوَةِ مِنَ الْعَرَبِ كَانُوا يَشْتَرُونَ جزورا فينحرونها ويجزؤونها عَشَرَةَ أَجْزَاءٍ ثُمَّ يُسْهِمُونَ عَلَيْهَا بِعَشَرَةِ قِدَاحٍ يُقَالُ لَهَا الْأَزْلَامُ وَالْأَقْلَامُ، لِسَبْعَةٍ مِنْهَا أَنْصِبَاءُ وَهِيَ: الْفَذُّ وَلَهُ نَصِيبٌ وَاحِدٌ، وَالتَّوْأَمُ وَلَهُ نَصِيبَانِ، وَالرَّقِيبُ وَلَهُ ثَلَاثَةُ أَسْهُمٍ، وَالْحِلْسُ وَلَهُ أَرْبَعَةٌ، وَالنَّافِسُ وَلَهُ خَمْسَةٌ، وَالْمُسْبِلُ وَلَهُ سِتَّةٌ، وَالْمُعَلَّى وَلَهُ سَبْعَةٌ، وَثَلَاثَةٌ مِنْهَا: لَا أَنْصِبَاءَ لَهَا وَهِيَ الْمَنِيحُ وَالسَّفِيحُ وَالْوَغْدُ، ثُمَّ يَجْعَلُونَ الْقِدَاحَ فِي خَرِيطَةٍ تُسَمَّى الرَّبَابَةَ وَيَضَعُونَهَا عَلَى يَدَيْ رَجُلٍ عَدْلٍ عِنْدَهُمْ يُسَمَّى الْمُجِيلَ وَالْمُفِيضَ، ثُمَّ يُجِيلُهَا وَيُخْرِجُ قَدَحًا مِنْهَا بِاسْمِ رَجُلٍ مِنْهُمْ، فَأَيُّهُمْ خَرَجَ سَهْمُهُ أَخَذَ نَصِيبَهُ عَلَى قَدْرِ مَا يَخْرُجُ، فَإِنْ خَرَجَ لَهُ وَاحِدٌ مِنَ الثَّلَاثَةِ الَّتِي لَا أَنْصِبَاءَ لَهَا كَانَ لَا يَأْخُذُ شَيْئًا وَيَغْرَمُ ثَمَنَ الْجَزُورِ كُلَّهُ.

Allâh Teâlâ'nın: {وَالْمَيْسِرِ} “ve kumarı” buyruğu: kumar demektir. İbn Abbâs şöyle demiştir: Câhiliye döneminde adam, bir başkasıyla ailesi ve malı üzerine bahse girerdi; hangisi arkadaşını kumarda yenerse onun ailesini ve malını alıp götürürdü. Bunun üzerine Allâh Teâlâ bu ayeti indirdi. el-Meysir: Arapların bir şey vacip ve gerekli olduğunda söyledikleri «yesara lî eş-şey'u» (bana vacip oldu) sözünden türemiş «mef'il» vezninde bir kelimedir; «yesara - yeysiru - yesran ve meysiran» denir. Sonra kumara «meysir», kumarbaza da «yâsir» ve «yesir» denilmiştir. Meysirin aslı deve kesimindeydi. Şöyle ki; Araplardan varlık sahipleri bir deve satın alır, onu kesip on parçaya bölerler, sonra «ezlâm» ve «aklâm» denilen on adet kumar okuyla onun üzerine kura çekerlerdi. Bunlardan yedisinin payı vardı; onlar: bir hissesi olan «el-fezz», iki hissesi olan «et-tev'em», üç oku/hissesi olan «er-rakîb», dört hissesi olan «el-hıls», beş hissesi olan «en-nâfis», altı hissesi olan «el-müsbîl» ve yedi hissesi olan «el-muallâ» idi. Üçünün ise hiçbir hissesi yoktu; onlar da «el-menîh», «es-sefîh» ve «el-vağd» idi. Sonra okları «er-rabâbe» denilen bir torbaya koyarlar ve aralarında «el-mücîl» ve «el-müfîd» denilen güvenilir bir adamın ellerine verirlerdi. O da torbayı çalkalar ve içlerinden bir adamın adına bir ok çıkarırdı. Hangisinin oku çıkarsa, çıkan miktara göre payını alırdı. Şayet hissesi olmayan o üç oktan biri çıkarsa hiçbir şey alamaz ve devenin bütün bedelini o öderdi.

وَقَالَ بَعْضُهُمْ كَانَ لَا يَأْخُذُ شَيْئًا وَلَا يَغْرَمُ وَيَكُونُ ذَلِكَ الْقَدَحُ لَغْوًا ثُمَّ يَدْفَعُونَ ذَلِكَ الْجَزُورَ إِلَى الْفُقَرَاءِ وَلَا يَأْكُلُونَ مِنْهُ شَيْئًا، وَكَانُوا يَفْتَخِرُونَ بِذَلِكَ وَيَذُمُّونَ مَنْ لَمْ يَفْعَلْ ذَلِكَ وَيُسَمُّونَهُ الْبَرَمَ وَهُوَ أَصْلُ الْقِمَارِ الَّذِي كَانَتْ تَفْعَلُهُ الْعَرَبُ. وَالْمُرَادُ مِنَ الْآيَةِ أَنْوَاعُ الْقِمَارِ كُلُّهَا، قَالَ طاووس وَعَطَاءٌ وَمُجَاهِدٌ: كُلُّ شَيْءٍ فِيهِ

Onlardan bazıları şöyle demiştir: [O ok sahibi] hiçbir şey almaz ve hiçbir tazminat ödemezdi; o ok ise hükümsüz sayılırdı. Sonra o kesilen deveyi yoksullara verirler, kendileri ondan hiçbir şey yemezlerdi. Bununla övünürler, böyle yapmayanı da kötüler ve ona «el-berem» (cimri/katılmayan) adını verirlerdi. İşte Arapların yaptığı kumarın aslı budur. Ayetten kastedilen ise kumar türlerinin tamamıdır. Tâvûs, Atâ ve Mücâhid şöyle demişlerdir: İçinde

قِمَارٌ فَهُوَ مِنَ الْمَيْسِرِ حَتَّى لَعِبِ الصِّبْيَانِ بِالْجَوْزِ وَالْكِعَابِ، وَرُوِيَ عَنْ عَلَيٍّ ﵁ فِي النَّرْدِ وَالشِّطْرَنْجِ أَنَّهُمَا مِنَ الْمَيْسِرِ.

meysirdendir (kumardandır); hatta çocukların ceviz ve aşık kemiğiyle oynaması bile. Ali'den (radıyallâhu anh) tavla ve satranç hakkında da bunların meysirden olduğu rivayet edilmiştir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: {قُلْ فِيهِمَا إِثْمٌ كَبِيرٌ} وِزْرٌ عَظِيمٌ مِنَ الْمُخَاصَمَةِ وَالْمُشَاتَمَةِ وَقَوْلِ الْفُحْشِ، قَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ إِثْمٌ كَثِيرٌ بِالثَّاءِ الْمُثَلَّثَةِ وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِالْبَاءِ فَالْإِثْمُ فِي الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ مَا ذَكَرَهُ اللَّهُ فِي سُورَةِ الْمَائِدَةِ. "إِنَّمَا يُرِيدُ الشَّيْطَانُ أَنْ يُوقِعَ بَيْنَكُمُ الْعَدَاوَةَ وَالْبَغْضَاءَ فِي الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ وَيَصُدَّكُمْ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَعَنِ الصَّلَاةِ فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ" (٩١-الْمَائِدَةِ) {وَمَنَافِعُ لِلنَّاسِ} فَمَنْفَعَةُ الْخَمْرِ اللَّذَّةُ عِنْدَ شُرْبِهَا وَالْفَرَحُ وَاسْتِمْرَاءُ الطَّعَامِ وَمَا يُصِيبُونَ مِنَ الرِّبْحِ بِالتِّجَارَةِ فِيهَا، وَمَنْفَعَةُ الْمَيْسِرِ إِصَابَةُ الْمَالِ مِنْ غَيْرِ كَدٍّ وَلَا تَعَبٍ وَارْتِفَاقُ الْفُقَرَاءِ بِهِ. وَالْإِثْمُ فِيهِ أَنَّهُ إِذَا ذَهَبَ مَالُهُ مِنْ غَيْرِ عِوَضٍ سَاءَهُ ذَلِكَ فَعَادَى صَاحِبَهُ فَقَصَدَهُ بِالسُّوءِ.

Allâh Teâlâ'nın: {قُلْ فِيهِمَا إِثْمٌ كَبِيرٌ} “De ki: Onlarda büyük bir günah vardır” buyruğu; çekişme, sövüşme ve çirkin söz söyleme bakımından büyük bir günahtır. Hamza ve el-Kisâî üç noktalı se harfiyle «ismün kesîrun» şeklinde okumuşlar, diğerleri ise be harfiyle [«kebîr»] okumuşlardır. İçki ve kumardaki günah, Allâh'ın Mâide sûresinde zikrettiği şu husustur: «إِنَّمَا يُرِيدُ الشَّيْطَانُ أَنْ يُوقِعَ بَيْنَكُمُ الْعَدَاوَةَ وَالْبَغْضَاءَ فِي الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ وَيَصُدَّكُمْ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَعَنِ الصَّلَاةِ فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ» (Mâide 91) “Şeytan, içki ve kumarla aranıza ancak düşmanlık ve kin sokmak; sizi Allâh'ı anmaktan ve namazdan alıkoymak ister. Artık vazgeçecek misiniz?” {وَمَنَافِعُ لِلنَّاسِ} “ve insanlar için faydalar vardır”; içkinin faydası, içildiğindeki lezzet, neşe, yemeğin hazmı ve onun ticaretiyle elde ettikleri kârdır. Kumarın faydası ise zahmetsiz ve emeksiz mal kazanmak ve yoksulların bundan faydalanmasıdır. Bundaki günah ise; karşılıksız olarak malı gittiğinde bu durumun kişiyi üzmesi, bu sebeple arkadaşına düşmanlık besleyip ona kötülük kastetmesidir.

{وَإِثْمُهُمَا أَكْبَرُ مِنْ نَفْعِهِمَا} قَالَ الضَّحَّاكُ وَغَيْرُهُ: إِثْمُهُمَا بَعْدَ التَّحْرِيمِ أَكْبَرُ مِنْ نفعهما قبل ٣٥/أالتَّحْرِيمِ، وَقِيلَ: إِثْمُهُمَا أَكْبَرُ مِنْ نَفْعِهِمَا قَبْلَ التَّحْرِيمِ وَهُوَ مَا يَحْصُلُ مِنَ الْعَدَاوَةِ وَالْبَغْضَاءِ.

{وَإِثْمُهُمَا أَكْبَرُ مِنْ نَفْعِهِمَا} “fakat günahları faydalarından daha büyüktür”. ed-Dahhâk ve başkaları şöyle demiştir: Haram kılındıktan sonraki günahları, haram kılınmadan önceki faydalarından daha büyüktür. Bir görüşe göre de: Haram kılınmadan önceki günahları faydalarından daha büyüktür ki bu da ortaya çıkan düşmanlık ve kindir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَيَسْأَلُونَكَ مَاذَا يُنْفِقُونَ} وَذَلِكَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ حَثَّهُمْ عَلَى الصَّدَقَةِ فَقَالُوا مَاذَا نُنْفِقُ؟ فَقَالَ {قُلِ الْعَفْوَ} قَرَأَ أَبُو عَمْرٍو الْعَفْوَ بِالرَّفْعِ، مَعْنَاهُ: الَّذِي يُنْفِقُونَ هُوَ الْعَفْوُ. وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِالنَّصْبِ، عَلَى مَعْنَى قُلْ: أَنْفِقُوا الْعَفْوَ.

Allâh Teâlâ'nın: {وَيَسْأَلُونَكَ مَاذَا يُنْفِقُونَ} “Ve sana neyi infak edeceklerini soruyorlar” buyruğu: Şöyle ki, Resûlullâh (sallallâhu aleyhi ve sellem) onları sadaka vermeye teşvik edince: «Neyi infak edelim?» dediler. Bunun üzerine: {قُلِ الْعَفْوَ} “De ki: İhtiyaçtan fazlasını” buyurdu. Ebû Amr «el-afvu» kelimesini ref ile okumuştur; bunun manası: «İnfak edecekleri şey el-afv'dır (ihtiyaç fazlasıdır)» demektir. Diğerleri ise «De ki: İhtiyaç fazlasını infak edin» anlamında nasb ile [«el-afve»] okumuşlardır.

وَاخْتَلَفُوا فِي مَعْنَى الْعَفْوِ، فَقَالَ قَتَادَةُ وَعَطَاءٌ وَالسُّدِّيُّ: هُوَ مَا فَضَلَ عَنِ الْحَاجَةِ، وَكَانَتِ الصَّحَابَةُ يَكْتَسِبُونَ الْمَالَ وَيُمْسِكُونَ قَدْرَ النَّفَقَةِ وَيَتَصَدَّقُونَ بِالْفَضْلِ بِحُكْمِ هَذِهِ الْآيَةِ، ثُمَّ نُسِخَ بِآيَةِ الزَّكَاةِ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: مَعْنَاهُ: التَّصَدُّقُ عَنْ ظَهْرِ غِنًى حَتَّى لَا يَبْقَى كَلًّا عَلَى النَّاسِ.

el-Afv'ın anlamında ihtilaf etmişlerdir: Katâde, Atâ ve es-Süddî: «O, ihtiyaçtan arta kalandır» demişlerdir. Ashâb bu ayetin hükmü gereğince mal kazanır, geçim miktarınca tutar ve fazlasını sadaka verirlerdi. Sonra bu, zekât ayetiyle neshedildi. Mücâhid ise: «Bunun manası, insanlara yük olmamak için zenginlikten artanı (ihtiyaç dışı varlıktan) sadaka vermektir» demiştir.

أَخْبَرَنَا الْإِمَامُ أَبُو عَلِيٍّ الْحُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْقَاضِي أَنَا أَبُو طَاهِرٍ مُحَمَّدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ مَحْمِشٍ الزِّيَادِيُّ أَنَا أَبُو بَكْرٍ مُحَمَّدُ بْنُ عُمَرَ بْنِ حَفْصٍ التَّاجِرُ أَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ الْكُوفِيُّ أَنَا وَكِيعٌ عَنِ الْأَعْمَشِ عَنْ أَبِي صَالِحٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ "خَيْرُ الصَّدَقَةِ مَا كَانَ عَنْ ظَهْرِ غِنًى وَالْيَدُ الْعُلْيَا خَيْرٌ مِنَ الْيَدِ السُّفْلَى، وَابْدَأْ بِمَنْ تَعُولُ" وَقَالَ عَمْرُو بْنُ دِينَارٍ: الْوَسَطُ مِنْ غَيْرِ إِسْرَافٍ وَلَا إِقْتَارٍ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى "وَالَّذِينَ إِذَا أَنْفَقُوا لَمْ يُسْرِفُوا وَلَمْ يَقْتُرُوا" (٦٧-الْفَرْقَانِ) وَقَالَ طاووس: مَا يَسُرَ، وَالْعَفْوُ: الْيُسْرُ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ (وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى) "خُذِ الْعَفْوَ" (١٩٩-الْأَعْرَافِ) أَيِ الْمَيْسُورَ مِنْ أَخْلَاقِ النَّاسِ.

Bize İmam Ebû Ali el-Hüseyn b. Muhammed el-Kâdî bildirdi, bize Ebû Tâhir Muhammed b. Muhammed b. Mahmiş ez-Ziyâdî bildirdi, bize Ebû Bekr Muhammed b. Ömer b. Hafs et-Tâcir bildirdi, bize İbrâhîm b. Abdillâh b. Ömer el-Kûfî bildirdi, bize Vekî', el-A'meş'ten, o Ebû Sâlih'ten, o da Ebû Hüreyre'den bildirdi; o şöyle dedi: Resûlullâh (sallallâhu aleyhi ve sellem) buyurdu ki: «Sadakanın en hayırlısı, zenginlikten artakalandır. Üstteki el alttaki elden hayırlıdır. [Harcamaya] bakmakla yükümlü olduklarından başla.» Amr b. Dînâr şöyle demiştir: «İsraf ve cimrilik olmaksızın orta yoldur.» Allâh Teâlâ şöyle buyurmuştur: «وَالَّذِينَ إِذَا أَنْفَقُوا لَمْ يُسْرِفُوا وَلَمْ يَقْتُرُوا» (Furkân 67) “Onlar harcadıklarında ne israf ederler ne de cimrilik yaparlar”. Tâvûs ise: «Kolay gelendir» demiştir. el-Afv: Her şeyin kolayı demektir. (Nitekim Allâh Teâlâ'nın): «خُذِ الْعَفْوَ» (A'râf 199) “Kolaylığı seç” yani insanların ahlakından kolay olanı [al] buyruğu da bu kabildendir.

أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ بْنُ مُحَمَّدٍ الْخَطِيبُ أَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ أَحْمَدَ الْخَلَّالُ أَنَا أَبُو الْعَبَّاسِ الْأَصَمُّ أَنَا

Bize Abdülvehhâb b. Muhammed el-Hatîb bildirdi, bize Abdülazîz b. Ahmed el-Hallâl bildirdi, bize Ebu'l-Abbâs el-Esamm bildirdi, bize

الرَّبِيعُ بْنُ سُلَيْمَانَ أَخْبَرَنَا الشَّافِعِيُّ أَنَا سُفْيَانُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَجْلَانَ عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي سَعِيدٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: جَاءَ رَجُلٌ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ عِنْدِي دِينَارٌ قَالَ ﷺ: "أَنْفِقْهُ عَلَى نَفْسِكَ" قَالَ: عِنْدِي آخَرُ قَالَ: "أَنْفِقْهُ عَلَى وَلَدِكَ" قَالَ: عِنْدِي آخَرُ قَالَ: "أَنْفِقْهُ عَلَى أَهْلِكَ" قَالَ: عِنْدِي آخَرُ قَالَ: "أَنْفِقْهُ عَلَى خَادِمِكَ" قَالَ: عِنْدِي آخَرُ قَالَ: "أَنْتَ أَعْلَمُ" .

er-Rebî' b. Süleymân bildirdi, bize eş-Şâfiî bildirdi, bize Süfyân, Muhammed b. Aclân'dan, o Saîd b. Ebî Saîd'den, o da Ebû Hüreyre'den [naklen] bildirdi; o şöyle dedi: Bir adam Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) gelip: «Ey Allâh'ın Resûlü, yanımda bir dinar var» dedi. [Resûlullâh] (sallallâhu aleyhi ve sellem): «Onu kendine harca» buyurdu. [Adam]: «Yanımda bir başkası daha var» dedi. «Onu çocuğuna harca» buyurdu. [Adam]: «Yanımda bir başkası daha var» dedi. «Onu eşine harca» buyurdu. [Adam]: «Yanımda bir başkası daha var» dedi. «Onu hizmetçine harca» buyurdu. [Adam]: «Yanımda bir başkası daha var» dedi. «Sen daha iyi bilirsin» buyurdu.

قَوْلُهُ تَعَالَى: {كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآيَاتِ} قَالَ الزَّجَّاجُ: إِنَّمَا قَالَ كَذَلِكَ عَلَى الْوَاحِدِ وَهُوَ يُخَاطِبُ جَمَاعَةً، لِأَنَّ الْجَمَاعَةَ مَعْنَاهَا الْقَبِيلُ كَأَنَّهُ قَالَ: كَذَلِكَ أَيُّهَا الْقَبِيلُ، وَقِيلَ: هُوَ خِطَابٌ لِلنَّبِيِّ ﷺ لِأَنَّ خِطَابَهُ يَشْتَمِلُ عَلَى خِطَابِ الْأُمَّةِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: "يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِذَا طَلَّقْتُمُ النِّسَاءَ" (١-الطَّلَاقِ) .

Allâh Teâlâ'nın: {كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآيَاتِ} “Allâh size ayetleri işte böyle açıklar” buyruğu: ez-Zeccâc şöyle demiştir: Bir topluluğa hitap ettiği halde tekil olarak «kezâlike» buyurması; cemaatin anlamca «topluluk» demek olmasındandır; sanki 'Ey topluluk, işte böylece...' demiş gibidir. Bir görüşe göre de: Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) hitaptır; zira ona yapılan hitap, Allâh Teâlâ'nın: «يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِذَا طَلَّقْتُمُ النِّسَاءَ» (Talâk 1) “Ey Peygamber! Kadınları boşayacağınız zaman...” buyruğunda olduğu gibi ümmete yapılan hitabı da kapsar.

قَوْلُهُ تَعَالَى: {لَعَلَّكُمْ تَتَفَكَّرُونَ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ} قِيلَ: مَعْنَاهُ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآيَاتِ فِي أَمْرِ النَّفَقَةِ لَعَلَّكُمْ تَتَفَكَّرُونَ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ فَتَحْبِسُونَ مِنْ أَمْوَالِكُمْ مَا يُصْلِحُكُمْ فِي مَعَاشِ الدُّنْيَا وَتُنْفِقُونَ الْبَاقِيَ فِيمَا يَنْفَعُكُمْ فِي الْعُقْبَى، وَقَالَ أَكْثَرُ الْمُفَسِّرِينَ: مَعْنَاهَا هَكَذَا: يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآيَاتِ فِي أَمْرِ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ، {لَعَلَّكُمْ تَتَفَكَّرُونَ} فِي زَوَالِ الدُّنْيَا وَفَنَائِهَا فَتَزْهَدُوا فِيهَا وَفِي إِقْبَالِ الْآخِرَةِ وَبَقَائِهَا فَتَرْغَبُوا فِيهَا.

Allâh Teâlâ'nın: {لَعَلَّكُمْ تَتَفَكَّرُونَ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ} “Dünya ve ahiret hakkında düşünesiniz diye” buyruğu: Şöyle denilmiştir: Bunun manası; Allâh, dünya ve ahiret hakkında düşünesiniz diye infak hususundaki ayetleri size açıklar; böylece mallarınızdan dünya geçiminizde işinize yarayacak olanı tutar, kalanını da ahirette size fayda verecek şeylere infak edersiniz. Müfessirlerin çoğunluğu ise şöyle demiştir: Bunun manası şöyledir: Allâh dünya ve ahiret işine dair ayetleri size açıklar; {لَعَلَّكُمْ تَتَفَكَّرُونَ} “düşünesiniz diye” dünyanın yok oluşunu ve faniliğini düşünüp onda zahit olasınız, ahiretin gelişini ve bekasını [düşünüp] ona rağbet edesiniz.

قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَيَسْأَلُونَكَ عَنِ الْيَتَامَى} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَقَتَادَةُ: لَمَّا نَزَلَ قَوْلُهُ تَعَالَى: "وَلَا تَقْرَبُوا مَالَ الْيَتِيمِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ" (١٥٢-الْأَنْعَامِ) وَقَوْلُهُ تَعَالَى "إِنَّ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوَالَ الْيَتَامَى ظُلْمًا" الْآيَةَ (١٠-النِّسَاءِ) تَحَرَّجَ الْمُسْلِمُونَ مِنْ أَمْوَالِ الْيَتَامَى تَحَرُّجًا شَدِيدًا حَتَّى عَزَلُوا أَمْوَالَ الْيَتَامَى عَنْ أَمْوَالِهِمْ حَتَّى كَانَ يُصْنَعُ لِلْيَتِيمِ طَعَامٌ فَيَفْضَلُ مِنْهُ شَيْءٌ فَيَتْرُكُونَهُ وَلَا يَأْكُلُونَهُ حَتَّى يَفْسُدَ، فَاشْتَدَّ ذَلِكَ عَلَيْهِمْ فَسَأَلُوا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى هَذِهِ الْآيَةَ: {قُلْ إِصْلَاحٌ لَهُمْ خَيْرٌ} أَيِ (الْإِصْلَاحُ لِأَمْوَالِهِمْ) مِنْ غَيْرِ أُجْرَةٍ وَلَا أَخْذِ عَوِضٍ خَيْرٌ لَكُمْ وَأَعْظَمُ أَجْرًا، لِمَا لَكُمْ فِي ذَلِكَ مِنَ الثَّوَابِ، وَخَيْرٌ لَهُمْ، لِمَا فِي ذَلِكَ مِنْ تَوَفُّرِ أَمْوَالِهِمْ عَلَيْهِمْ، قَالَ مُجَاهِدٌ: يُوَسِّعُ عَلَيْهِمْ مِنْ طَعَامِ نَفْسِهِ وَلَا يُوَسِّعُ مِنْ طَعَامِ الْيَتِيمِ {وَإِنْ تُخَالِطُوهُمْ} هَذِهِ إِبَاحَةُ الْمُخَالَطَةِ أَيْ وَإِنْ تُشَارِكُوهُمْ فِي أَمْوَالِهِمْ وَتَخْلِطُوهَا بِأَمْوَالِكُمْ فِي نَفَقَاتِكُمْ وَمَسَاكِنِكُمْ وَخَدَمِكُمْ وَدَوَابِّكُمْ فَتُصِيبُوا مِنْ أَمْوَالِهِمْ عِوَضًا عَنْ قِيَامِكُمْ بِأُمُورِهِمْ وَتُكَافِئُوهُمْ عَلَى مَا تُصِيبُونَ مِنْ أَمْوَالِهِمْ {فَإِخْوَانُكُمْ} أَيْ فَهُمْ إِخْوَانُكُمْ، وَالْإِخْوَانُ يُعِينُ بَعْضُهُمْ بَعْضًا وَيُصِيبُ بَعْضُهُمْ مِنْ أَمْوَالِ بَعْضٍ عَلَى وَجْهِ الْإِصْلَاحِ وَالرِّضَا {وَاللَّهُ يَعْلَمُ الْمُفْسِدَ} لِأَمْوَالِهِمْ {مِنَ الْمُصْلِحِ} لَهَا يَعْنِي الَّذِي يَقْصِدُ بِالْمُخَالَطَةِ

Allâh Teâlâ'nın: {وَيَسْأَلُونَكَ عَنِ الْيَتَامَى} “Sana yetimleri de soruyorlar” buyruğu: İbn Abbâs ve Katâde şöyle demiştir: Allâh Teâlâ'nın: “Yetimin malına, rüşt çağına erişinceye kadar en güzel şeklin dışında yaklaşmayın” (el-En‘âm 6/152) ve “Haksız yere yetimlerin mallarını yiyenler...” ayeti (en-Nisâ 4/10) nazil olunca Müslümanlar, yetimlerin malları hususunda son derece çekingen ve tedirgin davrandılar; öyle ki yetimlerin mallarını kendi mallarından ayırdılar, hatta yetim için bir yemek yapılır da ondan bir miktar artarsa bozuluncaya kadar [dokunmayıp] bırakırlar ve onu yemezlerdi. Bu durum onlara ağır gelince Resûlullâh'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) sordular. Bunun üzerine Allâh Teâlâ şu ayeti indirdi: {قُلْ إِصْلَاحٌ لَهُمْ خَيْرٌ} “De ki: Onların durumunu düzeltmek hayırlıdır”; yani (mallarını ıslah etmek), hiçbir ücret ve karşılık almaksızın [mallarını düzene koymak] sizin için daha hayırlı ve sevap bakımından daha büyüktür; zira bunda sizin için mükâfat vardır; onlar için de daha hayırlıdır, zira bunda mallarının eksilmeden kendilerine kalması söz konusudur. Mücâhid şöyle demiştir: [Yetimin velisi] onlara kendi yemeğinden bolca ikram eder, fakat yetimin yemeğini [başkalarına] bolca sarf etmez. {وَإِنْ تُخَالِطُوهُمْ} “Eğer onlarla bir arada yaşar (mallarını mallarınıza katarsanız)” buyruğu, bir arada yaşamaya ve malları birleştirmeye cevaz vermektedir; yani şayet onların mallarına ortak olur ve harcamalarınızda, meskenlerinizde, hizmetçilerinizde ve bineklerinizde onların mallarını kendi mallarınıza karıştırırsanız, onların işlerini çekip çevirmenize karşılık mallarından bir pay alır ve onlardan aldığınıza denk bir karşılık verirseniz {فَإِخْوَانُكُمْ} “onlar sizin kardeşlerinizdir”; yani onlar sizin din kardeşlerinizdir. Kardeşler ise birbirlerine yardım ederler ve ıslah gayesiyle ve rıza dairesinde birbirlerinin mallarından istifade ederler. {وَاللَّهُ يَعْلَمُ الْمُفْسِدَ} Allâh [onların mallarını] ifsat edeni {مِنَ الْمُصْلِحِ} ıslah edenden [ayırıp] bilir; yani bir arada yaşamak ve malları birleştirmekle maksadı...

الْخِيَانَةَ وَإِفْسَادَ مَالِ الْيَتِيمِ وَأَكْلَهُ بِغَيْرِ حَقٍّ مِنَ الَّذِي يَقْصِدُ الْإِصْلَاحَ {وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَأَعْنَتَكُمْ} أَيْ لَضَيَّقَ عَلَيْكُمْ وَمَا أَبَاحَ لَكُمْ مُخَالَطَتَهُمْ، وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَجَعَلَ مَا أَصَبْتُمْ مِنْ أَمْوَالِ الْيَتَامَى مَوْبِقًا لَكُمْ، وَأَصْلُ الْعَنَتِ الشِّدَّةُ وَالْمَشَقَّةُ. وَمَعْنَاهُ: كَلَّفَكُمْ فِي كُلِّ شَيْءٍ مَا يَشُقُّ عَلَيْكُمْ {إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ} وَالْعَزِيزُ الَّذِي يَأْمُرُ بِعِزَّةٍ -سَهَّلَ عَلَى الْعِبَادِ أَوْ شَقَّ عَلَيْهِمْ {حَكِيمٌ} فِيمَا صَنَعَ مِنْ تَدْبِيرِهِ وَتَرْكِ الْإِعْنَاتِ.

hıyanet, yetimin malını heba etmek ve onu haksızca yemek olan kimseyi, maksadı ıslah olan kimseden [ayırıp bilir]. {وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَأَعْنَتَكُمْ} “Eğer Allâh dileseydi sizi muhakkak sıkıntıya sokardı” yani sizi zora koşar ve onlarla bir arada yaşamanızı size helal kılmazdı. İbn Abbâs: «Allâh dileseydi, yetimlerin mallarından aldığınız şeyleri sizin için bir helak vesilesi kılardı» demiştir. el-Anet kelimesinin aslı, şiddet ve meşakkattir. Bunun anlamı: [Allâh dileseydi] her hususta size ağır geleni yüklerdi. {إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ} “Şüphesiz Allâh mutlak güç sahibidir”; el-Azîz: Kullara kolaylaştırsın veya onlara ağır gelsin, izzetle emreden zâttır. {حَكِيمٌ} “hüküm ve hikmet sahibidir”; takdir ettiği tedbirinde ve kullarını sıkıntıya sokmayışında hikmet sahibidir.

{وَلَا تَنْكِحُوا الْمُشْرِكَاتِ حَتَّى يُؤْمِنَّ وَلَأَمَةٌ مُؤْمِنَةٌ خَيْرٌ مِنْ مُشْرِكَةٍ وَلَوْ أَعْجَبَتْكُمْ وَلَا تُنْكِحُوا الْمُشْرِكِينَ حَتَّى يُؤْمِنُوا وَلَعَبْدٌ مُؤْمِنٌ خَيْرٌ مِنْ مُشْرِكٍ وَلَوْ أَعْجَبَكُمْ أُولَئِكَ يَدْعُونَ إِلَى النَّارِ وَاللَّهُ يَدْعُو إِلَى الْجَنَّةِ وَالْمَغْفِرَةِ بِإِذْنِهِ وَيُبَيِّنُ آيَاتِهِ لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ (٢٢١) }

{وَلَا تَنْكِحُوا الْمُشْرِكَاتِ حَتَّى يُؤْمِنَّ وَلَأَمَةٌ مُؤْمِنَةٌ خَيْرٌ مِنْ مُشْرِكَةٍ وَلَوْ أَعْجَبَتْكُمْ وَلَا تُنْكِحُوا الْمُشْرِكِينَ حَتَّى يُؤْمِنُوا وَلَعَبْدٌ مُؤْمِنٌ خَيْرٌ مِنْ مُشْرِكٍ وَلَوْ أَعْجَبَكُمْ أُولَئِكَ يَدْعُونَ إِلَى النَّارِ وَاللَّهُ يَدْعُو إِلَى الْجَنَّةِ وَالْمَغْفِرَةِ بِإِذْنِهِ وَيُبَيِّنُ آيَاتِهِ لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ (٢٢١) } “İman etmedikçe müşrik kadınlarla evlenmeyin. Mümin bir cariye, hoşunuza gitse bile müşrik bir kadından kesinlikle daha hayırlıdır. İman etmedikçe müşrik erkekleri de [mümin kadınlarla] evlendirmeyin. Mümin bir köle, hoşunuza gitse bile müşrik bir erkekten kesinlikle daha hayırlıdır. Onlar ateşe çağırırlar, Allâh ise izniyle cennete ve mağfirete çağırır. Düşünüp öğüt alsınlar diye insanlara ayetlerini açıklar. (221)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَلَا تَنْكِحُوا الْمُشْرِكَاتِ حَتَّى يُؤْمِنَّ} سَبَبُ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ أَبَا مَرْثَدٍ الْغَنَوِيَّ بَعَثَهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ إِلَى مَكَّةَ لِيُخْرِجَ مِنْهَا نَاسًا مِنَ الْمُسْلِمِينَ سِرًّا، فَلَمَّا قَدِمَهَا سَمِعَتْ بِهِ امْرَأَةٌ مُشْرِكَةٌ يُقَالُ لَهَا عِنَاقُ، وَكَانَتْ خَلِيلَتَهُ فِي الْجَاهِلِيَّةِ، فَأَتَتْهُ وَقَالَتْ: يَا أَبَا مَرْثَدٍ أَلَا تَخْلُو؟ فَقَالَ لَهَا وَيْحَكِ يَا عَنَاقُ إِنَّ الْإِسْلَامَ قَدْ حَالَ بَيْنَنَا وَبَيْنَ ذَلِكَ، قَالَتْ: فَهَلْ لَكَ أَنْ تَتَزَوَّجَ بِي؟ قَالَ نَعَمْ، وَلَكِنْ أَرْجِعُ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَأَسْتَأْمِرُهُ، فَقَالَتْ أَبِي تَتَبَرَّمُ؟ ثُمَّ اسْتَغَاثَتْ عَلَيْهِ فَضَرَبُوهُ ضَرْبًا شَدِيدًا، ثُمَّ خَلَّوْا سَبِيلَهُ، فَلَمَّا قَضَى حَاجَتَهُ بِمَكَّةَ وَانْصَرَفَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ أَعْلَمَهُ بِالَّذِي كَانَ مِنْ أَمْرِهِ وَأَمْرِ عَنَاقَ وَمَا لَقِيَ بِسَبَبِهَا وَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ أَيَحِلُّ لِي أَنْ أَتَزَوَّجَهَا؟ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى {وَلَا تَنْكِحُوا الْمُشْرِكَاتِ حَتَّى يُؤْمِنَّ} .

Allâh Teâlâ'nın: {وَلَا تَنْكِحُوا الْمُشْرِكَاتِ حَتَّى يُؤْمِنَّ} “İman etmedikçe müşrik kadınlarla evlenmeyin” buyruğu: Bu ayetin nüzul sebebi şudur: Resûlullâh (sallallâhu aleyhi ve sellem) Ebû Mersed el-Ganevî'yi, oradaki Müslümanlardan bazı kimseleri gizlice çıkarması için Mekke'ye gönderdi. Mekke'ye vardığında, Câhiliye döneminde dostu olan Anâk adında müşrik bir kadın onu duydu. Kadın yanına gelip: «Ey Ebû Mersed, baş başa kalmayalım mı?» dedi. O da kadına: «Yazıklar olsun sana ey Anâk! İslâm bizimle bunun arasına girmiştir» dedi. Kadın: «Benimle evlenmez misin?» deyince: «Evet, ancak Resûlullâh'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) dönüp ondan izin almam gerekir» dedi. Kadın: «Benden yüz mü çeviriyorsun?» dedi, sonra ona karşı feryat edip yardım istedi; bunun üzerine adamlar onu kıyasıya dövdüler, sonra serbest bıraktılar. Mekke'deki işini bitirip Resûlullâh'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) huzuruna döndüğünde, kendi durumunu, Anâk'ın durumunu ve onun yüzünden başına gelenleri haber verip: «Ey Allâh'ın Resûlü, onunla evlenmem bana helal midir?» dedi. Bunun üzerine Allâh Teâlâ: {وَلَا تَنْكِحُوا الْمُشْرِكَاتِ حَتَّى يُؤْمِنَّ} “İman etmedikçe müşrik kadınlarla evlenmeyin” ayetini indirdi.

وَقِيلَ: الْآيَةُ مَنْسُوخَةٌ فِي حَقِّ الْكِتَابِيَّاتِ بِقَوْلِهِ تَعَالَى "وَالْمُحْصَنَاتُ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِكُمْ" (٥-الْمَائِدَةِ) فَإِنْ قِيلَ: كَيْفَ أَطْلَقْتُمُ اسْمَ الشِّرْكِ عَلَى مَنْ لَا يُنْكِرُ إِلَّا نُبُوَّةَ مُحَمَّدٍ ﷺ؟ قَالَ أَبُو الْحَسَنِ بْنُ فَارِسٍ لِأَنَّ مَنْ يَقُولُ الْقُرْآنُ كَلَامُ غَيْرِ اللَّهِ فَقَدْ أَشْرَكَ مَعَ اللَّهِ غَيْرَهُ، وَقَالَ قَتَادَةُ وَسَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: أَرَادَ بِالْمُشْرِكَاتِ الْوَثَنِيَّاتِ، فَإِنَّ عُثْمَانَ ﵁ تَزَوَّجَ نَائِلَةَ بِنْتَ فُرَافِصَةَ، وَكَانَتْ نَصْرَانِيَّةً فَأَسْلَمَتْ تَحْتَهُ، وَتَزَوَّجَ طَلْحَةُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ نَصْرَانِيَّةً، وَتَزَوَّجَ حُذَيْفَةُ يَهُودِيَّةً [فَكَتَبَ إِلَيْهِ عُمْرُ ﵁ خَلِّ سَبِيلَهَا. فَكَتَبَ إِلَيْهِ أَتَزْعُمُ أَنَّهَا حَرَامٌ؟ فَقَالَ: لَا أَزْعُمُ أَنَّهَا حَرَامٌ، وَلَكِنِّي أَخَافُ أَنْ تَعَاطَوُا الْمُومِسَاتِ مِنْهُنَّ] .

Şöyle de denilmiştir: Bu ayet Ehl-i Kitap kadınları hakkında Allâh Teâlâ'nın: "وَالْمُحْصَنَاتُ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِكُمْ" “Sizden önce kendilerine kitap verilenlerden iffetli kadınlar da [size helal kılındı]” (el-Mâide, 5) buyruğu ile neshedilmiştir. Şayet: «Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) peygamberliğinden başkasını inkâr etmeyen kimseye şirk ismini nasıl verdiniz?» denilirse; Ebu'l-Hasan b. Fâris şöyle demiştir: «Çünkü Kur'an'ın Allâh'tan başkasının sözü olduğunu söyleyen kimse, Allâh ile beraber başkasını ortak koşmuş (şirk koşmuş) olur.» Katâde ve Saîd b. Cübeyr ise şöyle demiştir: «Müşrik kadınlar ile putperestleri kastetmiştir.» Nitekim Osmân (radıyallâhu anh), Hristiyan olan Furâfisa'nın kızı Nâile ile evlenmiş, o da onun nikâhı altındayken İslâm'a girmiştir. Talha b. Ubeydillâh bir Hristiyan kadınla, Huzeyfe de bir Yahudi kadınla evlenmiştir. [Ömer (radıyallâhu anh) Huzeyfe'ye: «Onu boşa» diye yazdı. Huzeyfe ona: «Onun haram olduğunu mu iddia ediyorsun?» diye yazdı. Ömer: «Onun haram olduğunu iddia etmiyorum, fakat onların iffetsiz olanlarına yönelmenizden korkuyorum» dedi.]

قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَلَأَمَةٌ مُؤْمِنَةٌ خَيْرٌ مِنْ مُشْرِكَةٍ وَلَوْ أَعْجَبَتْكُمْ} بِجِمَالِهَا وَمَالِهَا، نَزَلَتْ فِي خَنْسَاءَ وَلِيدَةٍ سَوْدَاءَ، كَانَتْ لِحُذَيْفَةَ بْنِ الْيَمَانِ، قَالَ حُذَيْفَةُ: يَا خَنْسَاءُ قَدْ ذُكِرْتِ فِي الْمَلَأِ الْأَعْلَى، عَلَى سَوَادِكِ وَدَمَامَتِكِ

Allâh Teâlâ'nın: {وَلَأَمَةٌ مُؤْمِنَةٌ خَيْرٌ مِنْ مُشْرِكَةٍ وَلَوْ أَعْجَبَتْكُمْ} “İman etmiş bir cariye, hoşunuza gitse bile müşrik bir kadından kesinlikle daha hayırlıdır” buyruğu: Güzelliği ve malıyla [hoşunuza gitse bile]. Bu ayet, Huzeyfe b. el-Yemân'a ait olan Hansâ adında siyah bir cariye hakkında inmiştir. Huzeyfe: “Ey Hansâ! Siyahlığına ve çirkinliğine rağmen Mele-i A‘lâ'da anıldın” dedi.

فَأَعْتَقَهَا وَتَزَوَّجَهَا، وَقَالَ السُّدِّيُّ نَزَلَتْ فِي عَبْدِ اللَّهِ بْنِ رَوَاحَةَ كَانَتْ لَهُ أَمَةٌ سَوْدَاءَ فَغَضِبَ عَلَيْهَا وَلَطَمَهَا ثُمَّ فَزِعَ فَأَتَى النَّبِيَّ ﷺ وَأَخْبَرَهُ بِذَلِكَ فَقَالَ لَهُ ﷺ وَمَا هِيَ يَا عَبْدَ اللَّهِ؟ قَالَ: هِيَ تَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَأَنَّكَ رَسُولُ اللَّهِ وَتَصُومُ رَمَضَانَ وَتُحْسِنُ الْوُضُوءَ وَتُصَلِّي فَقَالَ: "هَذِهِ مُؤْمِنَةٌ" قَالَ عَبْدُ اللَّهِ: فَوَالَّذِي بَعَثَكَ بِالْحَقِّ نَبِيًّا لَأُعْتِقَنَّهَا وَلَأَتَزَوَّجَنَّهَا فَفَعَلَ ذَلِكَ فَطَعَنَ عَلَيْهِ نَاسٌ مِنَ الْمُسْلِمِينَ وَقَالُوا: أَتَنْكِحُ أَمَةً؟ وَعَرَضُوا عَلَيْهِ حُرَّةً مُشْرِكَةً، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى هَذِهِ الْآيَةَ قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَلَا تُنْكِحُوا الْمُشْرِكِينَ حَتَّى يُؤْمِنُوا} هَذَا إِجْمَاعٌ: لَا يَجُوزُ لِلْمُسْلِمَةِ أَنْ تَنْكِحَ الْمُشْرِكَ {وَلَعَبْدٌ مُؤْمِنٌ خَيْرٌ مِنْ مُشْرِكٍ وَلَوْ أَعْجَبَكُمْ أُولَئِكَ} يعني المشركين ٣٥/ب {يَدْعُونَ إِلَى النَّارِ} أَيْ إِلَى الْأَعْمَالِ الْمُوجِبَةِ لِلنَّارِ {وَاللَّهُ يَدْعُو إِلَى الْجَنَّةِ وَالْمَغْفِرَةِ بِإِذْنِهِ} أَيْ بِقَضَائِهِ وَإِرَادَتِهِ {وَيُبَيِّنُ آيَاتِهِ لِلنَّاسِ} أَيْ أَوَامِرَهُ وَنَوَاهِيهِ {لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ} يَتَّعِظُونَ.

[ve] onu azat edip onunla evlendi. es-Süddî ise şöyle demiştir: Bu ayet Abdullâh b. Revâha hakkında indi; onun siyah bir cariyesi vardı, ona kızıp bir tokat attı, sonra da korkup Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) geldi ve bunu ona haber verdi. Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) ona: «O nasıldır ey Abdullâh?» diye sordu. O da: «O, Allâh'tan başka ilâh olmadığına ve senin Allâh'ın Resûlü olduğuna şehadet eder, Ramazan orucunu tutar, abdestini güzelce alır ve namaz kılar» dedi. Bunun üzerine [Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)]: «Bu [kadın] mümindir» buyurdu. Abdullâh: «Seni hak ile peygamber olarak gönderene yemin olsun ki onu mutlaka azat edeceğim ve onunla mutlaka evleneceğim» dedi ve bunu yaptı. Müslümanlardan bazı kimseler onu kınayıp: «Bir cariye ile mi evleniyorsun?» dediler ve ona hür bir müşrik kadını teklif ettiler. Bunun üzerine Allâh Teâlâ bu ayeti indirdi. Allâh Teâlâ'nın: {وَلَا تُنْكِحُوا الْمُشْرِكِينَ حَتَّى يُؤْمِنُوا} “İman etmedikçe müşrik erkekleri de [mümin kadınlarla] evlendirmeyin” buyruğu: Bu hususta icmâ vardır; Müslüman bir kadının müşrik bir erkekle evlenmesi caiz değildir. {وَلَعَبْدٌ مُؤْمِنٌ خَيْرٌ مِنْ مُشْرِكٍ وَلَوْ أَعْجَبَكُمْ أُولَئِكَ} “Mümin bir köle, hoşunuza gitse bile müşrik bir erkekten kesinlikle daha hayırlıdır. Onlar” yani müşrikler, {يَدْعُونَ إِلَى النَّارِ} “ateşe çağırırlar” yani ateşi gerektiren amellere çağırırlar. {وَاللَّهُ يَدْعُو إِلَى الْجَنَّةِ وَالْمَغْفِرَةِ بِإِذْنِهِ} “Allâh ise izniyle cennete ve mağfirete çağırır” yani kazası ve iradesiyle. {وَيُبَيِّنُ آيَاتِهِ لِلنَّاسِ} “Düşünüp öğüt alsınlar diye insanlara ayetlerini açıklar” yani emirlerini ve yasaklarını açıklar, {لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ} “tâ ki düşünüp öğüt alsınlar”, ibret alsınlar [diye].

{وَيَسْأَلُونَكَ عَنِ الْمَحِيضِ قُلْ هُوَ أَذًى فَاعْتَزِلُوا النِّسَاءَ فِي الْمَحِيضِ وَلَا تَقْرَبُوهُنَّ حَتَّى يَطْهُرْنَ فَإِذَا تَطَهَّرْنَ فَأْتُوهُنَّ مِنْ حَيْثُ أَمَرَكُمُ اللَّهُ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ التَّوَّابِينَ وَيُحِبُّ الْمُتَطَهِّرِينَ (٢٢٢) نِسَاؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ فَأْتُوا حَرْثَكُمْ أَنَّى شِئْتُمْ وَقَدِّمُوا لِأَنْفُسِكُمْ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ مُلَاقُوهُ وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ (٢٢٣) }

{وَيَسْأَلُونَكَ عَنِ الْمَحِيضِ قُلْ هُوَ أَذًى فَاعْتَزِلُوا النِّسَاءَ فِي الْمَحِيضِ وَلَا تَقْرَبُوهُنَّ حَتَّى يَطْهُرْنَ فَإِذَا تَطَهَّرْنَ فَأْتُوهُنَّ مِنْ حَيْثُ أَمَرَكُمُ اللَّهُ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ التَّوَّابِينَ وَيُحِبُّ الْمُتَطَهِّرِينَ (٢٢٢) نِسَاؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ فَأْتُوا حَرْثَكُمْ أَنَّى شِئْتُمْ وَقَدِّمُوا لِأَنْفُسِكُمْ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ مُلَاقُوهُ وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ (٢٢٣) } “Sana hayız hâlini sorarlar. De ki: «O bir ezadır (sıkıntıdır). Bu sebeple hayız hâlindeyken kadınlardan uzak durun ve temizleninceye kadar onlara yaklaşmayın. Temizlendikleri vakit, Allâh'ın size emrettiği yerden onlara yaklaşın. Şüphesiz Allâh çokça tövbe edenleri sever, tertemiz olanları da sever.» (222) Kadınlarınız sizin için bir ekim yeridir (tarladır). O hâlde tarlanıza dilediğiniz gibi gelin. Kendiniz için de önceden hazırlık yapın. Allâh'a karşı takvalı olun ve bilin ki şüphesiz O'na kavuşacaksınız. Müminleri müjdele! (223)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَيَسْأَلُونَكَ عَنِ الْمَحِيضِ} أَخْبَرَنَا أَبُو طَاهِرٍ عُمَرُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ الْقَاشَانِيُّ أَنَا أَبُو عُمَرَ الْقَاسِمُ بْنُ جَعْفَرِ بْنِ عَبْدِ الْوَاحِدِ الْهَاشِمِيُّ أَنَا أَبُو عَلِيٍّ مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ بن عمر اللؤلؤي أَنَا أَبُو دَاوُدَ سُلَيْمَانُ بْنُ الْأَشْعَثِ السِّجِسْتَانِيُّ أَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ أَنَا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ أَنَا ثَابِتٌ الْبُنَانِيُّ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ أَنَّ الْيَهُودَ كَانَتْ إِذَا حَاضَتْ مِنْهُمُ الْمَرْأَةُ أَخْرَجُوهَا مِنَ الْبَيْتِ وَلَمْ يُؤَاكِلُوهَا وَلَمْ يُشَارِبُوهَا وَلَمْ يُجَامِعُوهَا فِي الْبَيْتِ فَسُئِلَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَنْ ذَلِكَ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى {وَيَسْأَلُونَكَ عَنِ الْمَحِيضِ قُلْ هُوَ أَذًى فَاعْتَزِلُوا النِّسَاءَ فِي الْمَحِيضِ} الْآيَةَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "جَامِعُوهُنَّ فِي الْبُيُوتِ وَاصْنَعُوا كُلَّ شَيْءٍ إِلَّا النِّكَاحَ" فَقَالَتِ الْيَهُودُ مَا يُرِيدُ هَذَا الرَّجُلَ أَنْ يَدَعَ شَيْئًا مِنْ أَمْرِنَا إِلَّا خَالَفَنَا فِيهِ فَجَاءَ أُسَيْدُ بْنُ حُضَيْرٍ وَعَبَّادُ بْنُ بشير إِلَى النَّبِيِّ ﷺ فَقَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ الْيَهُودَ تَقُولُ كَذَا وَكَذَا أَفَلَا نَنْكِحُهُنَّ فِي الْمَحِيضِ؟ فَتَمَعَّرَ وَجْهُ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ حَتَّى ظَنَنَّا أَنْ قَدْ وَجَدَ عَلَيْهِمَا فَخَرَجَا فَاسْتَقْبَلَتْهُمَا هَدِيَّةٌ مِنْ لَبَنٍ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَبَعَثَ فِي آثَارِهِمَا فَسَقَاهُمَا فَظَنَنَّا أَنَّهُ لَمْ يَجِدْ عَلَيْهِمَا .

Allâh Teâlâ'nın: {وَيَسْأَلُونَكَ عَنِ الْمَحِيضِ} “Sana hayız hâlini sorarlar” buyruğu hakkında; bize Ebû Tâhir Ömer b. Abdilazîz el-Kâşânî haber verdi, bize Ebû Ömer el-Kâsım b. Ca'fer b. Abdilvâhid el-Hâşimî bildirdi, bize Ebû Alî Muhammed b. Ahmed b. Ömer el-Lü'lüî bildirdi, bize Ebû Dâvûd Süleymân b. el-Eş'as es-Sicistânî bildirdi, bize Mûsâ b. İsmâîl bildirdi, bize Hammâd b. Seleme bildirdi, bize Sâbit el-Bünânî, Enes b. Mâlik'ten bildirdi: Yahudilerde bir kadın hayız gördüğünde onu evden çıkarırlar; onunla birlikte yiyip içmezler ve evde onunla bir arada oturup kalkmazlardı. Rasûlullâh'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) bu durum soruldu. Bunun üzerine Allâh Teâlâ: {وَيَسْأَلُونَكَ عَنِ الْمَحِيضِ قُلْ هُوَ أَذًى فَاعْتَزِلُوا النِّسَاءَ فِي الْمَحِيضِ} “Sana hayız hâlini sorarlar. De ki: «O bir ezadır (sıkıntıdır). Bu sebeple hayız hâlindeyken kadınlardan uzak durun...»” ayetini indirdi. Rasûlullâh (sallallâhu aleyhi ve sellem) de şöyle buyurdu: «Onlarla evlerde bir arada bulunun ve nikâh (cinsel ilişki) dışında her şeyi yapın.» Bunun üzerine Yahudiler: "Bu adam, işlerimizden bize muhalefet etmediği hiçbir şey bırakmak istemiyor!" dediler. Derken Üseyd b. Hudayr ile Abbâd b. Bişr, Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) gelip: "Ey Allâh'ın Rasûlü! Yahudiler şöyle şöyle söylüyorlar; biz hayız hâlindeyken kadınlarla cinsel ilişkide bulunmayalım mı?" dediler. Bunun üzerine Rasûlullâh'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) yüzünün rengi öyle değişti ki, onlara darıldığını zannettik. Bunun üzerine [ikisi] çıktılar; tam o sırada Rasûlullâh'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) hediye olarak süt getirildi. [Rasûlullâh] hemen arkalarından [adam] gönderip [onları çağırttı] ve onlara [sütten] içirdi; böylece biz, onlara darılmamış olduğunu anladık.

قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَيَسْأَلُونَكَ عَنِ الْمَحِيضِ} أَيْ عَنِ الْحَيْضِ وَهُوَ مَصْدَرٌ حَاضَتِ الْمَرْأَةُ تَحِيضُ حَيْضًا وَمَحِيضًا كَالسَّيْرِ وَالْمَسِيرِ، وَأَصْلُ الْحَيْضِ الِانْفِجَارُ وَالسَّيَلَانُ وَقَوْلُهُ {قُلْ هُوَ أَذًى} أَيْ قَذَرٌ، وَالْأَذَى كُلُّ مَا يُكْرَهُ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ {فَاعْتَزِلُوا النِّسَاءَ فِي الْمَحِيضِ} أَرَادَ بِالِاعْتِزَالِ تَرْكَ الْوَطْءِ {وَلَا تَقْرَبُوهُنَّ} أَيْ لَا تُجَامِعُوهُنَّ، أَمَّا الْمُلَامَسَةُ وَالْمُضَاجَعَةُ مَعَهَا فَجَائِزَةٌ.

Allâh Teâlâ'nın: {وَيَسْأَلُونَكَ عَنِ الْمَحِيضِ} “Sana hayız hâlini sorarlar” buyruğu: Yani hayızdan sorarlar. Bu bir masdardır; tıpkı seyran (السير) ve mesir (المسير) gibi, kadının hayız görmesi durumunu ifade etmek üzere hâdat el-mer'etu tehîdu haydan ve mahîdan denilir. Hayzın asıl anlamı fışkırmak ve akmaktır. Allâh Teâlâ'nın: {قُلْ هُوَ أَذًى} “De ki: «O bir ezadır»” buyruğu: Yani pisliktir (kirdir). Eza ise hoşlanılmayan her şeydir. {فَاعْتَزِلُوا النِّسَاءَ فِي الْمَحِيضِ} “Bu sebeple hayız hâlindeyken kadınlardan uzak durun” buyruğunda uzak durmaktan kasıt, cinsel ilişkiyi terk etmektir. {وَلَا تَقْرَبُوهُنَّ} “ve onlara yaklaşmayın” yani onlarla cinsel ilişkiye girmeyin demektir. Kadına dokunmak ve onunla beraber yatmak ise caizdir.

أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ أَحْمَدَ الْمَلِيحِيُّ أَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النُّعَيْمِيُّ أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ أَنَا قَبِيصَةُ أَنَا سُفْيَانُ عَنْ مَنْصُورٍ عَنْ إِبْرَاهِيمَ عَنِ الْأَسْوَدِ عَنْ عَائِشَةَ ﵂ قَالَتْ: "كُنْتُ أَغْتَسِلُ أَنَا وَالنَّبِيُّ ﷺ مِنْ إِنَاءٍ وَاحِدٍ كِلَانَا جُنُبٌ وَكَانَ يَأْمُرُنِي أَنْ أَتَّزِرَ فَيُبَاشِرَنِي وَأَنَا حَائِضٌ وَكَانَ يُخْرِجُ رَأْسَهُ إِلَيَّ وَهُوَ مُعْتَكِفٌ فَأَغْسِلُهُ وَأَنَا حَائِضٌ" .

Bize Abdülvâhid b. Ahmed el-Melîhî haber verdi, bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî bildirdi, bize Muhammed b. Yûsuf bildirdi, bize Muhammed b. İsmâîl bildirdi, bize Kabîsa bildirdi, bize Süfyân, Mansûr'dan, o İbrâhîm'den, o el-Esved'den, o da Âişe'den (radıyallâhu anhâ) bildirdi; Âişe şöyle demiştir: «Ben ve Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem), ikimiz de cünüp iken tek bir kaptan yıkanırdık. Ben hayızlı iken bana izâr giymemi emreder, sonra benimle tensel temasta bulunurdu (mübaşeret ederdi). İtikâfta iken de başını bana uzatır, ben hayızlı iken onun başını yıkardım.»

أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ الْمَلِيحِيُّ أَنَا أَبُو أَحْمَدَ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النُّعَيْمِيُّ أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ أَنَا سَعْدُ بْنُ حَفْصٍ أَنَا شَيْبَانُ عَنْ يَحْيَى عَنْ أَبِي سَلَمَةَ عَنْ زَيْنَبَ بِنْتِ أَبِي سَلَمَةَ حَدَّثَتْهُ عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ قَالَتْ: "حِضْتُ وَأَنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فِي الْخَمِيلَةِ فَانْسَلَلْتُ فَخَرَجْتُ مِنْهَا فَأَخَذْتُ ثِيَابَ حَيْضِي فَلَبِسْتُهَا فَقَالَ لِي رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: أَنَفِسْتِ؟ قُلْتُ: نَعَمْ، فَدَعَانِي فَأَدْخَلَنِي مَعَهُ فِي الْخَمِيلَةِ" .

Bize Abdülvâhid el-Melîhî haber verdi, bize Ebû Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî bildirdi, bize Muhammed b. Yûsuf bildirdi, bize Muhammed b. İsmâîl bildirdi, bize Sa'd b. Hafs bildirdi, bize Şeybân, Yahyâ'dan, o Ebû Seleme'den, o da Zeyneb bnt. Ebî Seleme'den bildirdi; o Ümmü Seleme'den nakletti ki Ümmü Seleme şöyle demiştir: «Ben kadife örtünün içinde Resûlullâh (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile beraberken hayız oldum. Usulca sıyrılıp örtüden çıktım ve hayız elbiselerimi alıp onları giydim. Resûlullâh (sallallâhu aleyhi ve sellem) bana: «Nifas mı oldun (hayız mı gördün)?» dedi. Ben: «Evet» dedim. Bunun üzerine beni çağırdı ve beni kendisiyle birlikte örtünün içine aldı.»

أَخْبَرَنَا أَبُو الْقَاسِمِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْحَنِيفِيُّ أَنَا أَبُو الْحَارِثِ طَاهِرُ بْنُ مُحَمَّدٍ الطَّاهِرِيُّ أَنَا أَبُو مُحَمَّدٍ الْحَسَنُ بْنُ مُحَمَّدٍ حَكِيمٌ (٣) أَنَا أَبُو الْمُوَجِّهِ مُحَمَّدُ بْنُ عَمْرٍو أَنَا صَدَقَةُ أَنَا وَكِيعٌ أَنَا مِسْعَرٌ وَسُفْيَانُ عَنِ الْمِقْدَامِ (٤) بْنِ شُرَيْحٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَائِشَةَ ﵂ قَالَتْ: "كُنْتُ أَشْرَبُ وَأَنَا حَائِضٌ فَأُنَاوِلُهُ النَّبِيَّ ﷺ فَيَضَعُ فَاهُ عَلَى مَوْضِعٍ فِي وَأَتَعَرَّقُ الْعَرَقَ فَيَتَنَاوَلُهُ فَيَضَعُ فَاهُ فِي مَوْضِعِ فِي" .

Bize Ebu'l-Kâsım b. Abdillâh b. Muhammed el-Hanîfî haber verdi, bize Ebu'l-Hâris Tâhir b. Muhammed et-Tâhirî bildirdi, bize Ebû Muhammed el-Hasan b. Muhammed Hakîm bildirdi, bize Ebu'l-Müveccih Muhammed b. Amr bildirdi, bize Sadaka bildirdi, bize Vekî' bildirdi, bize Mis'ar ve Süfyân, el-Mikdâm b. Şüreyh'ten, o babasından, o da Âişe'den (radıyallâhu anhâ) bildirdi; Âişe şöyle demiştir: «Ben hayızlı iken su içer, sonra onu Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) verirdim; o da ağzını tam benim ağzımın değdiği yere koyardı. Kemikli eti ısırarak yerdim, onu alıp ağzını tam benim ağzımın değdiği yere koyardı.»

فَوَطْءُ الْحَائِضِ حَرَامٌ، وَمَنْ فَعَلَهُ يَعْصِي اللَّهَ ﷿ وَيُعَزِّرُهُ الْإِمَامُ، إِنْ عَلِمَ مِنْهُ ذَلِكَ، وَاخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي وُجُوبِ الْكَفَّارَةِ عَلَيْهِ، فَذَهَبَ أَكْثَرُهُمْ (٦) إِلَى أَنَّهُ لَا كَفَّارَةَ عَلَيْهِ فَيَسْتَغْفِرُ اللَّهَ وَيَتُوبُ إِلَيْهِ.

Hayızlı kadınla cinsel ilişkide bulunmak haramdır. Bunu yapan kimse Allâh Azze ve Celle'ye isyan etmiş olur; devlet başkanı (imam) bunu ondan öğrenirse onu tazir cezasıyla cezalandırır. İlim ehli bu kişinin üzerine kefaret gerekip gerekmediği hususunda ihtilaf etmişlerdir: Çoğunluğu kefaret gerekmediği, Allâh'tan mağfiret dileyip O'na tövbe etmesi gerektiği görüşüne varmıştır.

وَذَهَبَ قَوْمٌ إِلَى وُجُوبِ الْكَفَّارَةِ عَلَيْهِ مِنْهُمْ: قَتَادَةُ وَالْأَوْزَاعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ، لِمَا أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ

Bir topluluk ise ona kefaretin vacip olduğu görüşüne varmıştır; bunlardan bazıları Katâde, el-Evzâî, Ahmed ve İshâk'tır. Nitekim bize Abdülvâhid b.

أَحْمَدَ الْمَلِيحِيُّ أَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ أَبِي شُرَيْحٍ أَنَا أَبُو الْقَاسِمِ الْبَغَوِيُّ أَنَا عَلِيُّ بْنُ الْجَعْدِ أَنَا أَبُو جَعْفَرٍ الرَّازِيُّ عَنْ عَبْدِ الْكَرِيمِ بْنِ أَبِي الْمُخَارِقِ عَنْ مِقْسَمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ فِي رَجُلٍ جَامَعَ امْرَأَتَهُ وَهِيَ حَائِضٌ قَالَ: "إِنْ كَانَ الدَّمُ عَبِيطًا فَلْيَتَصَدَّقْ بِدِينَارٍ، وَإِنْ كَانَ صُفْرَةً فَنِصْفُ دِينَارٍ" .

Ahmed el-Melîhî haber verdi, bize Abdurrahman b. Ebî Şüreyh bildirdi, bize Ebu'l-Kâsım el-Begavî bildirdi, bize Alî b. el-Ca'd bildirdi, bize Ebû Ca'fer er-Râzî, Abdülkerîm b. Ebi'l-Muhârik'ten, o Mıksem'den, o da İbn Abbâs'tan bildirdi ki Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem), hanımı hayızlı iken onunla cinsel ilişkide bulunan bir adam hakkında şöyle buyurmuştur: «Eğer kan taze (kırmızı) ise bir dinar, eğer sarımtırak ise yarım dinar sadaka versin.»

وَيُرْوَى هَذَا مَوْقُوفًا عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَيَمْنَعُ الْحَيْضُ جَوَازَ الصَّلَاةِ وَوُجُوبَهَا، وَيَمْنَعُ جَوَازَ الصَّوْمِ، وَلَا يَمْنَعُ وُجُوبَهُ، حَتَّى إِذَا طَهُرَتْ يَجِبُ عَلَيْهَا قَضَاءُ الصَّوْمِ وَلَا يَجِبُ قَضَاءُ الصَّلَاةِ، وَكَذَلِكَ النُّفَسَاءُ.

Bu rivayet İbn Abbâs'tan mevkuf olarak da rivayet edilmiştir. Hayız hâli, namazın caiz olmasına ve farz olmasına engeldir; orucun caiz olmasına engeldir fakat farz olmasına engel değildir. Öyle ki kadın temizlendiğinde orucunu kaza etmesi vaciptir, namazını kaza etmesi ise vacip değildir. Nifaslı kadın da böyledir.

أَخْبَرَنَا أَبُو عُثْمَانَ سَعِيدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ الضَّبِّيُّ أَنَا أَبُو مُحَمَّدٍ عَبْدُ الْجَبَّارِ بْنُ مُحَمَّدٍ الْجِرَاحِيُّ أَنَا أَبُو الْعَبَّاسِ مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ الْمَحْبُوبِيُّ أَنَا أَبُو عِيسَى التِّرْمِذِيُّ أَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ أَنَا عَلِيُّ بْنُ مُسْهِرٍ عَنْ عُبَيْدَةَ بْنِ مُعَتِّبٍ الضَّبِّيِّ عَنْ إِبْرَاهِيمَ النَّخَعِيِّ عَنِ الْأَسْوَدِ عَنْ عَائِشَةَ قَالَتْ: "كُنَّا نَحِيضُ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ ثُمَّ نَطْهُرُ فَيَأْمُرُنَا بِقَضَاءِ الصِّيَامِ وَلَا يَأْمُرُنَا بِقَضَاءِ الصَّلَاةِ" .

Bize Ebû Osmân Saîd b. İsmâîl ed-Dabbî haber verdi, bize Ebû Muhammed Abdülcebbâr b. Muhammed el-Cirâhî bildirdi, bize Ebu'l-Abbâs Muhammed b. Ahmed el-Mahbûbî bildirdi, bize Ebû Îsâ et-Tirmizî bildirdi, bize Alî b. Hucr bildirdi, bize Alî b. Müshir, Ubeyde b. Muattib ed-Dabbî'den, o İbrâhîm en-Nehaî'den, o el-Esved'den, o da Âişe'den bildirdi; Âişe şöyle demiştir: «Biz Resûlullâh'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) zamanında hayız olur, sonra temizlenirdik; bize orucu kaza etmeyi emreder, namazı kaza etmeyi ise emretmezdi.»

وَلَا يَجُوزُ لِلْحَائِضِ الطَّوَافُ بِالْبَيْتِ وَلَا الِاعْتِكَافُ فِي الْمَسْجِدِ، وَلَا مَسُّ الْمُصْحَفِ، وَلَا قِرَاءَةُ الْقُرْآنِ، وَلَا يَجُوزُ لِلزَّوْجِ غِشْيَانُهَا.

Hayızlı kadının Kâbe'yi tavaf etmesi, mescitte itikâfa girmesi, Mushaf'a dokunması ve Kur'an okuması caiz değildir. Kocanın da onunla cinsel ilişkide bulunması caiz değildir.

أَخْبَرَنَا عُمَرُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ أَنَا الْقَاسِمُ بْنُ جَعْفَرٍ أَنَا أبو علي اللؤلؤي أَنَا أَبُو دَاوُدَ أَنَا مُسَدَّدٌ أَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ زِيَادٍ أَنَا أَفْلَتُ بْنُ خليفة قال: حدثني جَسْرَةُ بِنْتُ دَجَاجَةَ قَالَتْ: سَمِعْتُ عَائِشَةَ تَقُولُ جَاءَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَوُجُوهُ بُيُوتِ أَصْحَابِهِ شَارِعَةٌ فِي الْمَسْجِدِ فَقَالَ: "وَجِّهُوا هَذِهِ الْبُيُوتَ عَنِ الْمَسْجِدِ فَإِنِّي لَا أُحِلُّ الْمَسْجِدَ لِحَائِضٍ وَلَا جُنُبٍ" .

Bize Ömer b. Abdilazîz haber verdi, bize el-Kâsım b. Ca'fer bildirdi, bize Ebû Alî el-Lü'lüî bildirdi, bize Ebû Dâvûd bildirdi, bize Müsedded bildirdi, bize Abdülvâhid b. Ziyâd bildirdi, bize Eflet b. Halîfe bildirdi, o şöyle dedi: Bana Cesre bnt. Decâce anlattı ve dedi ki: Âişe'yi şöyle derken işittim: Resûlullâh (sallallâhu aleyhi ve sellem) geldi; sahâbîlerinin evlerinin kapıları mescide açılıyordu. Bunun üzerine: «Bu evlerin yönlerini mescitten çevirin! Zira ben mescidi ne hayızlıya ne de cünübe helal kılarım» buyurdu.

قَوْلُهُ تَعَالَى: {حَتَّى يَطْهُرْنَ} قَرَأَ عَاصِمٌ بِرِوَايَةِ أَبِي بَكْرٍ وَحَمْزَةَ وَالْكِسَائِيِّ بِتَشْدِيدِ الطَّاءِ وَالْهَاءِ يَعْنِي: حَتَّى يَغْتَسِلْنَ، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِسُكُونِ الطَّاءِ وَضَمِّ الْهَاءِ، فَخَفَّفَ، وَمَعْنَاهُ حَتَّى يَطْهُرْنَ مِنَ الْحَيْضِ وَيَنْقَطِعَ

Allâh Teâlâ'nın: {حَتَّى يَطْهُرْنَ} “temizleninceye kadar” kavli: Âsım -Ebû Bekr rivayetiyle-, Hamza ve Kisâî; [bu kelimeyi] t harfini ve he harfini şeddeli olarak [yeṭṭahherne şeklinde] okumuşlardır ki bu, gusledinceye (yıkanıncaya) kadar demektir. Diğer [kıraat imamları] ise t harfini sâkin ve he harfini ötreli olarak [yaṭhurne şeklinde] şeddesiz okumuşlardır; bunun anlamı da hayızdan temizleninceye ve [kanları]

دَمُهُنَّ {فَإِذَا تَطَهَّرْنَ} يَعْنِي اغْتَسَلْنَ {فَأْتُوهُنَّ} أَيْ فَجَامِعُوهُنَّ {مِنْ حَيْثُ أَمَرَكُمُ اللَّهُ} أَيْ مِنْ حَيْثُ أَمَرَكُمْ أَنْ تَعْتَزِلُوهُنَّ مِنْهُ، وَهُوَ الْفَرْجُ، قَالَهُ مُجَاهِدٌ وَقَتَادَةُ وَعِكْرِمَةُ، وَقَالَ ابن عباس: طؤوهن فِي الْفَرْجِ وَلَا تَعْدُوهُ إِلَى غَيْرِهِ أَيِ اتَّقُوا الْأَدْبَارَ، وَقِيلَ {مِنْ} بِمَعْنَى {فِي} أَيْ فِي حَيْثُ أَمَرَكُمُ اللَّهُ تَعَالَى وَهُوَ الْفَرْجُ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: "إِذَا نُودِيَ لِلصَّلَاةِ مِنْ يَوْمِ الْجُمُعَةِ" (٩-الْجُمُعَةِ) أَيْ فِي يَوْمِ الْجُمُعَةِ وَقِيلَ {فَأْتُوهُنَّ} الْوَجْهَ الَّذِي أَمَرَكُمُ اللَّهُ أَنْ تَأْتُوهُنَّ وَهُوَ الطُّهْرُ، وَقَالَ ابْنُ الْحَنَفِيَّةِ: مِنْ قِبَلِ الْحَلَالِ دُونَ الْفُجُورِ، وَقِيلَ: لَا تَأْتُوهُنَّ صَائِمَاتٍ وَلَا مُعْتَكِفَاتٍ وَلَا مُحْرِمَاتٍ: وَأْتُوهُنَّ وَغِشْيَانُهُنَّ لَكُمْ حَلَالٌ، وَاعْلَمْ أَنَّهُ لَا يَرْتَفِعُ تَحْرِيمُ شَيْءٍ مِمَّا مَنَعَهُ الْحَيْضُ بِانْقِطَاعِ الدَّمِ مَا لَمْ تَغْتَسِلْ أَوْ تَتَيَمَّمْ عِنْدَ عَدَمِ الْمَاءِ إِلَّا تَحْرِيمُ الصَّوْمِ، فَإِنَّ الْحَائِضَ إِذَا انْقَطَعَ دَمُهَا بِاللَّيْلِ وَنَوَتِ الصَّوْمَ فَوَقْعَ غُسْلُهَا بِالنَّهَارِ صَحَّ صَوْمُهَا، وَالطَّلَاقُ فِي حَالِ الْحَيْضِ يَكُونُ بِدْعِيًّا، وَإِذَا طَلَّقَهَا بَعْدَ انْقِطَاعِ الدَّمِ قَبْلَ الْغُسْلِ لَا يَكُونُ بِدْعِيًّا، وَذَهَبَ أَبُو حَنِيفَةَ ﵁ إِلَى أَنَّهُ إِذَا انْقَطَعَ دَمُهَا لِأَكْثَرِ الْحَيْضِ وَهِيَ عِدَّةُ عَشَرَةِ أَيَّامٍ يَجُوزُ لِلزَّوْجِ غِشْيَانُهَا قَبْلَ الْغُسْلِ، وَقَالَ مُجَاهِدٌ وطاووس: إِذَا غَسَلَتْ فَرْجَهَا جَازَ لِلزَّوْجِ غِشْيَانُهَا قَبْلَ الْغُسْلِ.

kesilinceye kadar demektir. {فَإِذَا تَطَهَّرْنَ} “Temizlendikleri vakit” yani yıkandıkları (guslettikleri) vakit, {فَأْتُوهُنَّ} “onlara yaklaşın” yani onlarla cinsel ilişkide bulunun. {مِنْ حَيْثُ أَمَرَكُمُ اللَّهُ} “Allâh'ın size emrettiği yerden” yani kendilerinden uzak durmanızı emrettiği yerden ki o da fercdir (öndür). Bunu Mücâhid, Katâde ve İkrime söylemiştir. İbn Abbâs da: «Onlara fercden yaklaşın, başka yere aşmayın; yani arkadan (dübürden) sakının» demiştir. Şöyle de denilmiştir: Buradaki {مِنْ} edatı {فِي} (içinde/yerinde) manasındadır; yani Allâh Teâlâ'nın size emrettiği yerde, o da fercdedir; nitekim Allâh Teâlâ'nın: "إِذَا نُودِيَ لِلصَّلَاةِ مِنْ يَوْمِ الْجُمُعَةِ" “Cuma günü namaza çağrıldığı zaman” (el-Cuma, 9) yani «Cuma gününde» buyruğu böyledir. Şöyle de denilmiştir: {فَأْتُوهُنَّ} “onlara yaklaşın” ifadesi, Allâh'ın size emrettiği şekilde yaklaşın demektir ki o da temizlik hâlidir. İbnü'l-Hanefiyye: «Fücur (zina) yoluyla değil, helal yoldan» demiştir. Şöyle de denilmiştir: «Onlar oruçlu, itikâfta veya ihramlı iken onlara yaklaşmayın; onlarla cinsel ilişki size helal olduğu vakit yaklaşın.» Bil ki, kanın kesilmesiyle -gusletmedikçe veya su bulunmadığında teyemmüm etmedikçe- hayzın yasakladığı hiçbir şeyin haramlığı kalkmaz; orucun haramlığı müstesnadır. Zira hayızlı kadının kanı gece kesilir ve oruca niyet eder de guslü gündüze kalırsa orucu sahih olur. Hayız hâlinde boşamak bid'î talaktır. Kan kesildikten sonra gusülden önce boşarsa bid'î talak olmaz. Ebû Hanîfe (radıyallâhu anh), kan hayzın en uzun süresi olan on günün sonunda kesilirse, kocanın gusülden önce onunla cinsel ilişkide bulunmasının caiz olduğu görüşüne varmıştır. Mücâhid ve Tâvûs ise: «Fercini yıkadığı zaman kocanın gusülden önce onunla cinsel ilişkide bulunması caiz olur» demişlerdir.

وَأَكْثَرُ أَهْلِ الْعِلْمِ عَلَى التَّحْرِيمِ مَا لَمْ تَغْتَسِلْ أَوْ تَتَيَمَّمْ عِنْدَ عَدَمِ الْمَاءِ، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى عَلَّقَ جَوَازَ وطئها بشرطين: ٣٦/أبِانْقِطَاعِ الدَّمِ وَالْغُسْلِ، فَقَالَ {حَتَّى يَطْهُرْنَ} يَعْنِي مِنَ الْحَيْضِ {فَإِذَا تَطَهَّرْنَ} يَعْنِي اغْتَسَلْنَ {فَأْتُوهُنَّ} وَمَنْ قَرَأَ يَطَّهَّرْنَ بِالتَّشْدِيدِ فَالْمُرَادُ مِنْ ذَلِكَ: الْغُسْلُ كَقَوْلِهِ تَعَالَى "وَإِنْ كُنْتُمْ جُنُبًا فَاطَّهَّرُوا" (٦-الْمَائِدَةِ) أَيْ فَاغْتَسِلُوا فَدَلَّ عَلَى أَنَّ قَبْلَ الْغُسْلِ لَا يَحِلُّ الْوَطْءُ.

İlim ehlinin çoğunluğu, yıkanmadıkça yahut su bulunmadığında teyemmüm etmedikçe [ilişkinin] haram olduğu görüşündedir. Çünkü Allâh Teâlâ onunla cinsel ilişkinin caiz olmasını iki şarta bağlamıştır: Kanın kesilmesi ve gusül. Zira: {حَتَّى يَطْهُرْنَ} “temizleninceye kadar” yani hayızdan [temizleninceye kadar], {فَإِذَا تَطَهَّرْنَ} “Temizlendikleri vakit” yani yıkandıkları (guslettikleri) vakit, {فَأْتُوهُنَّ} “onlara yaklaşın” buyurmuştur. Şedde ile {يَطَّهَّرْنَ} şeklinde okuyan kimseye göre bundan maksat gusüldür; nitekim Allâh Teâlâ'nın: "وَإِنْ كُنْتُمْ جُنُبًا فَاطَّهَّرُوا" “Eğer cünüp iseniz iyice temizlenin (yıkanın)” (el-Mâide, 6) yani «gusledin» buyruğu böyledir. Bu da gusülden önce cinsel ilişkinin helal olmadığına delalet etmiştir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: {إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ التَّوَّابِينَ وَيُحِبُّ الْمُتَطَهِّرِينَ} قَالَ عَطَاءٌ وَمُقَاتِلُ بْنُ سُلَيْمَانَ وَالْكَلْبِيُّ: يُحِبُّ التَّوَّابِينَ مِنَ الذُّنُوبِ، وَيُحِبُّ الْمُتَطَهِّرِينَ بِالْمَاءِ مِنَ الْأَحْدَاثِ وَالنَّجَاسَاتِ، وَقَالَ مُقَاتِلُ بْنُ حَيَّانَ: يُحِبُّ التَّوَّابِينَ مِنَ الذُّنُوبِ وَالْمُتَطَهِّرِينَ مِنَ الشِّرْكِ، وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: التَّوَّابِينَ مِنَ الشِّرْكِ وَالْمُتَطَهِّرِينَ مِنَ الذُّنُوبِ، وَقَالَ مُجَاهِدٌ التَّوَّابِينَ مِنَ الذُّنُوبِ لَا يَعُودُونَ فِيهَا وَالْمُتَطَهِّرِينَ مِنْهَا لَمْ يُصِيبُوهَا، وَالتَّوَّابُ: الَّذِي كُلَّمَا أَذْنَبَ تَابَ، نَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: "فَإِنَّهُ كَانَ لِلْأَوَّابِينَ غَفُورًا" (٢٥-الْإِسْرَاءِ) .

Allâh Teâlâ'nın: {إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ التَّوَّابِينَ وَيُحِبُّ الْمُتَطَهِّرِينَ} “Şüphesiz Allâh çokça tövbe edenleri sever, tertemiz olanları da sever” buyruğu: Atâ, Mukâtil b. Süleymân ve el-Kelbî şöyle demişlerdir: «Günahlardan çokça tövbe edenleri sever, hadeslerden ve necasetlerden su ile temizlenenleri sever.» Mukâtil b. Hayyân: «Günahlardan tövbe edenleri ve şirkten temizlenenleri sever» demiştir. Saîd b. Cübeyr: «Şirkten tövbe edenleri ve günahlardan temizlenenleri [sever]» demiştir. Mücâhid: «Günahlara bir daha dönmemek üzere tövbe edenleri ve günahlara bulaşmayıp onlardan temiz kalanları [sever]» demiştir. Tevvâb (التواب): Her günah işlediğinde tövbe eden kimsedir. Bunun benzeri Allâh Teâlâ'nın şu buyruğudur: "فَإِنَّهُ كَانَ لِلْأَوَّابِينَ غَفُورًا" “Şüphesiz O, [tövbe ile Allâh'a] yönelenleri çok bağışlayıcıdır” (el-İsrâ, 25).

قَوْلُهُ تَعَالَى: {نِسَاؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ فَأْتُوا حَرْثَكُمْ أَنَّى شِئْتُمْ} أَخْبَرَنَا أَبُو سَعِيدٍ أَحْمَدُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الشُّرَيْحِيُّ أَنَا أَبُو إِسْحَاقَ الثَّعْلَبِيُّ أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ حَامِدٍ الْأَصْبَهَانِيُّ أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَعْقُوبَ أَنَا ابْنُ الْمُنَادِي أَنَا يُونُسُ أَنَا يَعْقُوبُ الْقُمِّيُّ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ الْمُغِيرَةِ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ قَالَ: جَاءَ عُمَرُ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَقَالَ: "يَا رَسُولَ اللَّهِ هَلَكْتُ، قَالَ وَمَا الَّذِي أَهْلَكَكَ؟ قَالَ: حَوَّلْتُ رَحْلِي الْبَارِحَةَ، فَلَمْ يَرُدَّ عَلَيْهِ شَيْئًا، وَأَوْحَى اللَّهُ إِلَيْهِ {نِسَاؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ فَأْتُوا حَرْثَكُمْ أَنَّى شِئْتُمْ} يَقُولُ أَدْبِرْ وَأَقْبِلْ وَاتَّقِ الدُّبُرَ وَالْحَيْضَةَ .

Allâh Teâlâ'nın: {نِسَاؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ فَأْتُوا حَرْثَكُمْ أَنَّى شِئْتُمْ} “Kadınlarınız sizin için bir tarladır; o hâlde tarlanıza dilediğiniz gibi gelin” buyruğu: Bize Ebû Saîd Ahmed b. İbrâhîm eş-Şüreyhî haber verdi, bize Ebû İshâk es-Sa'lebî bildirdi, bize Abdullâh b. Hâmid el-İsfahânî haber verdi, bize Muhammed b. Ya'kūb haber verdi, bize İbnü'l-Münâdî bildirdi, bize Yûnus bildirdi, bize Ya'kūb el-Kummî, Ca'fer b. el-Muğîre'den, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan [şöyle] rivayet etti: Ömer, Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: «Ey Allâh'ın Resûlü, helak oldum!» dedi. [Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem]: «Seni helak eden nedir?» buyurdu. [Ömer]: «Dün gece binitimi ters çevirdim (eşime arkasından yaklaşıp ön organına temas ettim)» dedi. Resûlullâh ona hiçbir şey söylemedi ve Allâh Teâlâ ona: {نِسَاؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ فَأْتُوا حَرْثَكُمْ أَنَّى شِئْتُمْ} “Kadınlarınız sizin için bir tarladır; o hâlde tarlanıza dilediğiniz gibi gelin” ayetini vahyetti. [Ayet] şöyle buyurmaktadır: İster arkadan ister önden [yaklaş], ancak dübürden (anal yoldan) ve hayız hâlinden sakın.

أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الصَّالِحِيُّ أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ الْحُسَيْنِ الْحِيرِيُّ أَنَا حَاجِبُ بْنُ أَحْمَدَ الطُّوسِيُّ أَنَا عَبْدُ الرَّحِيمِ بْنُ مُنِيبٍ أَنَا ابْنُ عُيَيْنَةَ عَنِ ابْنِ الْمُنْكَدِرِ أَنَّهُ سَمِعَ جَابِرَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ يَقُولُ: كَانَتِ الْيَهُودُ تَقُولُ فِي الَّذِي يَأْتِي امْرَأَتَهُ مِنْ دُبُرِهَا فِي قُبُلِهَا: إِنَّ الْوَلَدَ يَكُونُ أَحْوَلَ، فَنَزَلَتْ {نِسَاؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ فَأْتُوا حَرْثَكُمْ أَنَّى شِئْتُمْ} .

Bize Ahmed b. Abdillâh es-Sâlihî haber verdi, bize Ahmed b. el-Hüseyn el-Hîrî bildirdi, bize Hâcib b. Ahmed et-Tûsî bildirdi, bize Abdürrahîm b. Münîb bildirdi, bize İbn Uyeyne, İbnü'l-Münkedir'den bildirdi; o Câbir b. Abdillâh'ı şöyle derken işitmiştir: Yahudiler, kadına arkasından ön organına yaklaşan kimse hakkında: «Çocuk şaşı olur» derlerdi. Bunun üzerine: {نِسَاؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ فَأْتُوا حَرْثَكُمْ أَنَّى شِئْتُمْ} “Kadınlarınız sizin için bir ekim yeridir (tarladır). O hâlde tarlanıza dilediğiniz gibi gelin” ayeti indi.

وَرَوَى مُجَاهِدٌ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ كَانَ مِنْ شَأْنِ أَهْلِ الْكِتَابِ أَنْ لَا يَأْتُوا النِّسَاءَ إِلَّا عَلَى حَرْفٍ وَذَلِكَ أَسْتَرُ مَا تَكُونُ الْمَرْأَةُ، وَكَانَ هَذَا الْحَيُّ مِنَ الْأَنْصَارِ قَدْ أَخَذُوا بِذَلِكَ مِنْ فِعْلِهِمْ، وَكَانَ هَذَا الْحَيُّ مِنْ قُرَيْشٍ يَتَلَذَّذُونَ مِنْهُنَّ مُقْبِلَاتٍ وَمُدْبِرَاتٍ وَمُسْتَلْقِيَاتٍ، فَلَمَّا قَدِمَ الْمُهَاجِرُونَ الْمَدِينَةَ تَزَوَّجَ رَجُلٌ مِنْهُمُ امْرَأَةً مِنَ الْأَنْصَارِ، فَذَهَبَ يَصْنَعُ بِهَا ذَلِكَ فَأَنْكَرَتْ عَلَيْهِ وَقَالَتْ إِنَّا كُنَّا نُؤْتَى عَلَى حَرْفٍ فَإِنْ شِئْتَ فَاصْنَعْ ذَلِكَ وَإِلَّا فَاجْتَنِبْنِي، حَتَّى سَرَى أَمْرُهُمَا، فَبَلَغَ ذَلِكَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى {نِسَاؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ} الْآيَةَ يَعْنِي مَوْضِعَ الْوَلَدِ {فَأْتُوا حَرْثَكُمْ أَنَّى شِئْتُمْ} مُقْبِلَاتٍ وَمُدْبِرَاتٍ وَمُسْتَلْقِيَاتٍ وَأَنَّى حَرْفُ اسْتِفْهَامٍ يَكُونُ سُؤَالًا عَنِ الْحَالِ وَالْمَحَلِّ مَعْنَاهُ: كَيْفَ شِئْتُمْ وَحَيْثُ شِئْتُمْ، بَعْدَ أَنْ يَكُونَ فِي صِمَامٍ وَاحِدٍ، وَقَالَ عِكْرِمَةُ {أَنَّى شِئْتُمْ} إِنَّمَا هُوَ الْفَرْجُ، وَمِثْلُهُ عَنِ الْحَسَنِ، وَقِيلَ {حَرْثٌ لَكُمْ} أَيْ مَزْرَعٌ لَكُمْ وَمَنْبَتٌ لِلْوَلَدِ، بِمَنْزِلَةِ الْأَرْضِ الَّتِي تُزْرَعُ، وَفِيهِ دَلِيلٌ عَلَى تَحْرِيمِ الْأَدْبَارِ، لِأَنَّ مَحَلَّ الْحَرْثِ وَالزَّرْعِ هُوَ الْقُبُلُ لَا الدُّبُرُ.

Mücâhid, İbn Abbâs'tan şöyle rivayet etmiştir: Ehl-i Kitab'ın adeti, kadınlara sadece yan yatırarak yaklaşmaktı; bu, kadın için en örtülü olan şekildi. Ensâr kabilesi de bu davranışı onlardan almıştı. Kureyş kabilesi ise kadınlardan önden, arkadan ve sırtüstü yatar vaziyette zevk alırdı. Muhacirler Medine'ye geldiklerinde onlardan bir adam Ensâr'dan bir kadınla evlendi. Kadına bu şekilde yaklaşmaya kalkışınca kadın bunu reddetti ve: «Bizimle ancak yan yatarak ilişkiye girilirdi; dilersen böyle yap, aksi takdirde benden uzak dur» dedi. Nihayet meseleleri yayıldı ve Resûlullâh'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) ulaştı. Bunun üzerine Allâh Teâlâ: {نِسَاؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ} “Kadınlarınız sizin için bir ekim yeridir (tarladır)” yani çocuk yeridir, {فَأْتُوا حَرْثَكُمْ أَنَّى شِئْتُمْ} “O hâlde tarlanıza dilediğiniz gibi gelin” yani önden, arkadan ve sırtüstü vaziyette ayetini indirdi. Ennâ (أَنَّى) bir istifham (soru) edatı olup hâl ve mekân hakkında bir sorudur; manası ise tek bir kanalda (önde) olmak kaydıyla «nasıl dilerseniz ve nereden dilerseniz» demektir. İkrime: «{أَنَّى شِئْتُمْ} “dilediğiniz gibi” buyruğundan kasıt ancak fercdir (öndür)» demiştir; el-Hasan'dan da benzeri rivayet edilmiştir. Şöyle de denilmiştir: {حَرْثٌ لَكُمْ} “sizin için bir ekim yeridir” yani ekilen tarla mesabesinde sizin için bir ekim yeri ve çocuğun neşvünema bulduğu yerdir. Bunda dübürün (arkadan ilişkinin) haram olduğuna delil vardır; zira ekim ve ziraat yeri dübür değil, ferctir (öndür).

وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ هَذَا فِي الْعَزْلِ، يَعْنِي إِنْ شِئْتُمْ فَاعْزِلُوا، وَإِنْ شِئْتُمْ فَلَا تَعْزِلُوا وَسُئِلَ ابْنُ عَبَّاسٍ عَنِ الْعَزْلِ فَقَالَ: حَرْثُكَ إِنْ شِئْتَ فَأَعْطِشْ، وَإِنْ شِئْتَ فَارْوِ، وَرُوِيَ عَنْهُ أَنَّهُ قَالَ: تُسْتَأْمَرُ الْحُرَّةُ فِي الْعَزْلِ وَلَا تُسْتَأْمَرُ الْجَارِيَةُ، وَبِهِ قَالَ أَحْمَدُ، وَكَرِهَ جَمَاعَةٌ الْعَزْلَ وَقَالُوا: هُوَ الْوَأْدُ الْخَفِيُّ، وَرَوَى عَنْ مَالِكٍ عَنْ نَافِعٍ قَالَ كُنْتُ أَمْسِكُ عَلَى ابْنِ عُمَرَ الْمُصْحَفَ فَقَرَأَ هَذِهِ الْآيَةَ {نِسَاؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ} فَقَالَ أَتَدْرِي فِيمَ نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ؟ قُلْتُ لَا قَالَ: نَزَلَتْ فِي رَجُلٍ أَتَى امْرَأَتَهُ فِي دُبُرِهَا، فَشَقَّ ذَلِكَ عَلَيْهِ فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ .

Saîd b. el-Müseyyeb: «Bu, azil hakkındadır; yani dilerseniz azil yapın, dilerseniz azil yapmayın demektir» dedi. İbn Abbâs'a azil hakkında sorulunca şöyle demiştir: «O senin tarlândır; dilersen susuz bırakırsın, dilersen sularsın.» Ondan şöyle dediği de rivayet edilmiştir: «Azil hususunda hür kadından izin alınır, cariyeden ise izin alınmaz.» Ahmed de bu görüşü benimsemiştir. Bir topluluk ise azli mekruh görmüş ve: «O gizli diri diri gömmedir (ve'ddir)» demişlerdir. Mâlik'ten, o Nâfi'den rivayet edildiğine göre Nâfi' şöyle demiştir: «Ben İbn Ömer'e Mushaf'ı tutuyordum; bu {نِسَاؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ} “Kadınlarınız sizin için bir ekim yeridir” ayetini okudu ve: “Bu ayetin ne hakkında indiğini bilir misin?” dedi. Ben: “Hayır” dedim. Şöyle dedi: “Bu ayet, hanımına dübüründen (arkasından) yaklaşan bir adam hakkında indi; bu ona ağır geldi de bu ayet indirildi.”»

وَيُحْكَى عَنْ مَالِكٍ إِبَاحَةُ ذَلِكَ، وَأَنْكَرَ ذَلِكَ أَصْحَابُهُ، وَرُوِيَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَسَنِ أَنَّهُ لَقِيَ سَالِمَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ فَقَالَ لَهُ يَا أَبَا عُمَرَ مَا حَدِيثٌ يُحَدِّثُ نَافِعٌ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ أَنَّهُ لَمْ يَكُنْ يَرَى بَأْسًا بِإِتْيَانِ النِّسَاءِ فِي أَدْبَارِهِنَّ فَقَالَ: كَذَبَ الْعَبْدُ وَأَخْطَأَ، إِنَّمَا قَالَ عَبْدُ اللَّهِ: يُؤْتَوْنَ فِي فُرُوجِهِنَّ مِنْ أَدْبَارِهِنَّ، وَالدَّلِيلُ عَلَى تَحْرِيمِ الْأَدْبَارِ مَا أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ الْخَطِيبِ أَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ أَحْمَدَ الْخَلَّالُ أَخْبَرَنَا أَبُو الْعَبَّاسِ الْأَصَمُّ أَنَا الرَّبِيعُ أَخْبَرَنَا الشَّافِعِيُّ أَنَا عُمَرُ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ شَافِعٍ أَخْبَرَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَلِيِّ بْنِ السَّائِبِ عَنْ عَمْرِو بْنِ أُحَيْحَةَ بْنِ الْجُلَاحِ عَنْ خُزَيْمَةَ بْنِ ثَابِتٍ أَنَّ رَجُلًا سَأَلَ النَّبِيَّ ﷺ عَنْ إِتْيَانِ النِّسَاءِ فِي

Mâlik'ten bunun mubah olduğu nakledilir; fakat mezhep arkadaşları (talebeleri) bunu inkâr etmişlerdir. Abdullâh b. el-Hasan'dan rivayet edildiğine göre o, Sâlim b. Abdillâh ile karşılaşmış ve ona: «Ey Ebû Ömer! Nâfi'in, Abdullâh [b. Ömer]'den naklettiği, onun kadınlara dübürlerinden (arkalarından) yaklaşmakta bir sakınca görmediğine dair rivayet nedir?» diye sormuştur. Bunun üzerine [Sâlim]: «Köle yalan söylemiş ve hata etmiştir! Abdullâh sadece; 'Kadınlara arkalarından [yaklaşılarak] ferçlerinden (ön organlarından) yaklaşılır' demiştir» cevabını vermiştir. Dübürlerin (arka organların) haram kılındığına delil ise şudur: Bize Abdülvehhâb b. Muhammed b. el-Hatîb haber verdi, bize Abdülazîz b. Ahmed el-Hallâl bildirdi, bize Ebü'l-Abbâs el-Esam haber verdi, bize er-Rebî' bildirdi, bize eş-Şâfiî haber verdi, bize Ömer Muhammed b. Alî b. Şâfi' bildirdi, bana Abdullâh b. Alî b. es-Sâib, Amr b. Üheyha b. el-Cülâh'tan, o da Huzeyme b. Sâbit'ten haber verdi ki bir adam Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e kadınlara

أَدْبَارِهِنَّ فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ "فِي أَيِّ الْخُرْمَتَيْنِ أَوْ فِي أَيِّ الْخَرَزَتَيْنِ أَوْ فِي أَيِّ الْخُصْفَتَيْنِ أَمِنَ دُبُرِهَا فِي قُبُلِهَا فَنَعَمْ أَوْ مِنْ دُبُرِهَا فِي دُبُرِهَا فَلَا فَإِنَّ اللَّهَ لَا يَسْتَحِي مِنَ الْحَقِّ لَا تَأْتُوا النِّسَاءَ فِي أَدْبَارِهِنَّ" .

dübürlerinden (arkalarından) yaklaşmayı sordu. Bunun üzerine Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem): «İki delikten hangisinde? Ya da iki boncuktan hangisinde? Ya da iki yarıktan hangisinde? Arkasından ön organına ise evet; fakat arkasından arka organına ise hayır! Şüphesiz Allâh haktan hayâ etmez; kadınlara dübürlerinden (arkalarından) yaklaşmayın» buyurdu.

أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الشُّرَيْحِيُّ أَنَا أَبُو إِسْحَاقَ الثَّعْلَبِيُّ أَنَا عَبْدُ اللَّهِ الْحُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْحَافِظُ أَنَا عُمَرُ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ الْقَاسِمِ النَّهَاوَنْدِيُّ أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سُلَيْمَانَ الْحَضْرَمِيُّ أَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبَانَ أَنَا يَحْيَى بْنُ زَكَرِيَّا بْنِ أَبِي زَائِدَةَ عَنْ مُسْلِمِ بْنِ خَالِدٍ عَنِ الْعَلَاءِ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "مَلْعُونٌ مَنْ أَتَى امْرَأَتَهُ فِي دُبُرِهَا" .

Bize Ahmed b. İbrâhîm eş-Şüreyhî haber verdi, bize Ebû İshâk es-Sa'lebî bildirdi, bize el-Hâfız Abdullâh el-Hüseyn b. Muhammed bildirdi, bize Ömer b. Ahmed b. el-Kâsım en-Nehâvendî haber verdi, bize Muhammed b. Abdillâh b. Süleymân el-Hadramî bildirdi, bize Abdullâh b. Ebân bildirdi, bize Yahyâ b. Zekeriyyâ b. Ebî Zâide, Müslim b. Hâlid'den, o el-Alâ'dan, o babasından, o da Ebû Hüreyre'den bildirdi; Ebû Hüreyre dedi ki: Resûlullâh (sallallâhu aleyhi ve sellem): «Hanımına dübüründen (arkasından) yaklaşan kimse lanetlenmiştir» buyurdu.

قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَقَدِّمُوا لِأَنْفُسِكُمْ} قَالَ عَطَاءٌ: التَّسْمِيَةُ عِنْدَ الْجِمَاعِ قَالَ مُجَاهِدٌ {وَقَدِّمُوا لِأَنْفُسِكُمْ} يَعْنِي إِذَا أَتَى أَهْلَهُ فَلْيَدْعُ.

Allâh Teâlâ'nın: {وَقَدِّمُوا لِأَنْفُسِكُمْ} “Kendiniz için de önceden hazırlık yapın” buyruğu hakkında Atâ şöyle demiştir: «Cinsel ilişki sırasında besmele çekmektir.» Mücâhid: «{وَقَدِّمُوا لِأَنْفُسِكُمْ} “Kendiniz için de önceden hazırlık yapın”, yani ailesine yaklaştığında dua etsin demektir» demiştir.

أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ الْمَلِيحِيُّ أَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النُّعَيْمِيُّ أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ أَنَا عُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ أَنَا جَرِيرٌ عَنْ مَنْصُورٍ عَنْ سَالِمٍ عَنْ كُرَيْبٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ قَالَ النَّبِيُّ ﷺ "لَوْ أَنَّ أَحَدَكُمْ إِذَا أَرَادَ أَنْ يَأْتِيَ أَهْلَهُ قَالَ: بِسْمِ اللَّهِ اللَّهُمَّ جَنِّبْنَا الشَّيْطَانَ وَجَنِّبِ الشَّيْطَانَ مَا رَزَقْتَنَا، فَإِنَّهُ إِنْ يُقَدَّرْ بَيْنَهُمَا وَلَدٌ فِي ذَلِكَ لَمْ يَضُرَّهُ شَيْطَانٌ أَبَدًا" . وَقِيلَ قَدِّمُوا لِأَنْفُسِكُمْ يَعْنِي: طَلَبَ الْوَلَدِ.

Bize Abdülvâhid el-Melîhî haber verdi, bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî bildirdi, bize Muhammed b. İsmâîl bildirdi, bize Osmân b. Ebî Şeybe bildirdi, bize Cerîr, Mansûr'dan, o Sâlim'den, o Küreyb'den, o da İbn Abbâs'tan bildirdi; İbn Abbâs dedi ki: Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: «Biriniz eşine yaklaşmak istediğinde: ‘Bismillâh, Allâh'ım bizi şeytandan uzaklaştır, şeytanı da bize rızık olarak vereceğin şeyden uzaklaştır’ derse, şayet bu ilişkide aralarında bir çocuk takdir olunursa şeytan ona asla zarar veremez.» Şöyle de denilmiştir: Kendiniz için önceden hazırlık yapın demek, çocuk talep etmektir.

أَخْبَرَنَا أَبُو عَبْدِ اللَّهِ مُحَمَّدُ بْنُ الْفَضْلِ الْخَرَقِيُّ أَنَا أَبُو الْحَسَنِ عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الطَّيْسَفُونِيُّ أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ الْجَوْهَرِيُّ أَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَلِيٍّ الْكُشْمِيهَنِيُّ أَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ عَنِ الْعَلَاءِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: "إِذَا مَاتَ الْإِنْسَانُ انْقَطَعَ عَمَلُهُ إِلَّا مِنْ ثَلَاثَةٍ: صَدَقَةٌ جَارِيَةٌ، أَوْ عِلْمٌ يُنْتَفَعُ بِهِ، أَوْ وَلَدٌ صَالِحٌ يَدْعُو لَهُ" وَقِيلَ: هُوَ التَّزَوُّجُ بِالْعَفَافِ لِيَكُونَ الْوَلَدُ صَالِحًا.

Bize Ebû Abdillâh Muhammed b. el-Fadl el-Harakî haber verdi, bize Ebu'l-Hasan Alî b. Abdillâh et-Taysefûnî bildirdi, bize Abdullâh b. Ömer el-Cevherî haber verdi, bize Ahmed b. Alî el-Kuşmîhenî bildirdi, bize Alî b. Hucr, el-Alâ b. Abdirrahmân'dan, o babasından, o da Ebû Hüreyre'den bildirdi ki Resûlullâh (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: «İnsan öldüğü zaman ameli kesilir; ancak üç şey müstesnadır: Sadaka-i câriye, faydalanılan ilim veya kendisine dua eden salih evlat.» Şöyle de denilmiştir: O, çocuğun salih olması için iffet üzere evlenmektir.

أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ الْمَلِيحِيُّ أَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النُّعَيْمِيُّ أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ أَنَا مُسَدَّدٌ أَنَا يَحْيَى عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ حَدَّثَنِي سَعِيدُ بْنُ أَبِي سَعِيدٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: "تُنْكَحُ الْمَرْأَةُ لِأَرْبَعٍ

Bize Abdülvâhid el-Melîhî haber verdi, bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî bildirdi, bize Muhammed b. Yûsuf bildirdi, bize Muhammed b. İsmâîl bildirdi, bize Müsedded bildirdi, bize Yahyâ, Ubeydullâh'tan bildirdi: Bana Saîd b. Ebî Saîd, babasından, o da Ebû Hüreyre'den, Peygamber'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) bildirdi; [Efendimiz] şöyle buyurdu: «Kadın dört şey için nikâhlanır:

لِمَالِهَا وَلِحَسَبِهَا وَلِجَمَالِهَا وَلِدِينِهَا فَاظْفَرْ بِذَاتِ الدِّينِ تَرِبَتْ يَدَاكَ" وَقِيلَ مَعْنَى الْآيَةِ تَقْدِيمُ الْأَفْرَاطِ.

Malı için, soyu için, güzelliği için ve dini için. Sen dindar olanı seç ki ellerin bereket bulsun (hayıra ersin).» Ayetin manasının önden küçük yaşta ölen çocukları göndermek olduğu da söylenmiştir.

أَخْبَرَنَا أَبُو الْحَسَنِ السَّرَخْسِيُّ أَخْبَرَنَا زَاهِرُ بْنُ أَحْمَدَ أَخْبَرَنَا أَبُو إِسْحَاقَ الْهَاشِمِيُّ أَنَا أَبُو مُصْعَبٍ عَنْ مَالِكٍ عَنِ ابن شهاب ٣٦/ب عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ "لَا يَمُوتُ لِأَحَدٍ مِنَ الْمُسْلِمِينَ ثَلَاثَةٌ مِنَ الْوَلَدِ فَتَمَسُّهُ النَّارُ إِلَّا تَحِلَّةَ الْقَسَمِ" وَقَالَ الْكَلْبِيُّ وَالسُّدِّيُّ: وَقَدِّمُوا لِأَنْفُسِكُمْ يَعْنِي الْخَيْرَ وَالْعَمَلَ الصَّالِحَ بِدَلِيلِ سِيَاقِ الْآيَةِ {وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ مُلَاقُوهُ} صَائِرُونَ إِلَيْهِ فَيَجْزِيكُمْ بِأَعْمَالِكُمْ {وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ}

Bize Ebu'l-Hasan es-Serahsî haber verdi, bize Zâhir b. Ahmed bildirdi, bize Ebû İshâk el-Hâşimî bildirdi, bize Ebû Mus'ab, Mâlik'ten, o İbn Şihâb'dan, o Saîd b. el-Müseyyeb'den, o da Ebû Hüreyre'den bildirdi ki Resûlullâh (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: «Müslümanlardan kimin üç çocuğu ölürse, yeminin yerine gelmesi müstesna ona ateş dokunmaz.» el-Kelbî ve es-Süddî şöyle demiştir: Kendiniz için önceden hazırlık yapın; yani ayetin siyakının delaletiyle hayır ve salih amel [hazırlayın demektir]. {وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ مُلَاقُوهُ} “Allâh'a karşı takvalı olun ve bilin ki şüphesiz O'na kavuşacaksınız”, O'na döneceksiniz ve O amellerinizin karşılığını size verecektir. {وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ} “Müminleri müjdele!”

{وَلَا تَجْعَلُوا اللَّهَ عُرْضَةً لِأَيْمَانِكُمْ أَنْ تَبَرُّوا وَتَتَّقُوا وَتُصْلِحُوا بَيْنَ النَّاسِ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (٢٢٤) }

{وَلَا تَجْعَلُوا اللَّهَ عُرْضَةً لِأَيْمَانِكُمْ أَنْ تَبَرُّوا وَتَتَّقُوا وَتُصْلِحُوا بَيْنَ النَّاسِ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (٢٢٤) } “İyilik etmeniz, sakınmanız ve insanların arasını düzeltmeniz için Allâh'ı yeminlerinize engel kılmayın. Allâh hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir. (224)”

{لَا يُؤَاخِذُكُمُ اللَّهُ بِاللَّغْوِ فِي أَيْمَانِكُمْ وَلَكِنْ يُؤَاخِذُكُمْ بِمَا كَسَبَتْ قُلُوبُكُمْ وَاللَّهُ غَفُورٌ حَلِيمٌ (٢٢٥) }

{لَا يُؤَاخِذُكُمُ اللَّهُ بِاللَّغْوِ فِي أَيْمَانِكُمْ وَلَكِنْ يُؤَاخِذُكُمْ بِمَا كَسَبَتْ قُلُوبُكُمْ وَاللَّهُ غَفُورٌ حَلِيمٌ (٢٢٥) } “Allâh sizi yeminlerinizdeki lağvden (kasıtsız yeminlerden) dolayı sorumlu tutmaz; lâkin kalplerinizin kazandığı (bile bile yaptığınız) yeminlerden dolayı sizi sorumlu tutar. Allâh çok bağışlayıcıdır, halîmdir (cezalandırmada acele etmeyendir). (225)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَلَا تَجْعَلُوا اللَّهَ عُرْضَةً لِأَيْمَانِكُمْ} نَزَلَتْ فِي عَبْدِ اللَّهِ بْنِ رَوَاحَةَ، كَانَ بَيْنَهُ وَبَيْنَ خَتَنِهِ عَلَى أُخْتِهِ بَشِيرِ بْنِ النُّعْمَانِ الْأَنْصَارِيِّ شَيْءٌ، فَحَلَفَ عَبْدُ اللَّهِ أَنْ لَا يَدْخُلَ عَلَيْهِ وَلَا يُكَلِّمَهُ وَلَا يُصْلِحُ بَيْنَهُ وَبَيْنَ خَصْمِهِ، وَإِذَا قِيلَ لَهُ فِيهِ قَالَ: قَدْ حَلَفْتُ بِاللَّهِ أَنْ لَا أَفْعَلَ، فَلَا يَحِلُّ لِي إِلَّا أَنْ تَبِرَّ بِيَمِينِي، فَأَنْزَلَ اللَّهُ هَذِهِ الْآيَةَ .

Allâh Teâlâ'nın: {وَلَا تَجْعَلُوا اللَّهَ عُرْضَةً لِأَيْمَانِكُمْ} “Allâh'ı yeminlerinize engel kılmayın” buyruğu: Bu ayet Abdullâh b. Revâha hakkında inmiştir. Kendisiyle kız kardeşinin kocası Beşîr b. en-Nu'mân el-Ensârî arasında bir mesele vardı. Abdullâh onun yanına girmeyeceğine, onunla konuşmayacağına ve onunla hasmının arasını düzeltmeyeceğine yemin etti. Bu hususta kendisine bir şey söylendiğinde: «Bunu yapmayacağıma dair Allâh'a yemin ettim; bana ancak yeminimi yerine getirmek helal olur» dedi. Bunun üzerine Allâh bu ayeti indirdi.

وَقَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ: نَزَلَتْ فِي أَبِي بَكْرٍ الصَّدِيقِ حِينَ حَلَفَ أَنْ لَا يُنْفِقَ عَلَى مِسْطَحٍ حِينَ خَاضَ فِي حَدِيثِ الْإِفْكِ ، وَالْعُرْضَةُ: أَصْلُهَا الشِّدَّةُ وَالْقُوَّةُ وَمِنْهُ قِيلَ لِلدَّابَّةِ الَّتِي تُتَّخَذُ لِلسَّفَرِ عُرْضَةٌ، لِقُوَّتِهَا عَلَيْهِ، ثُمَّ قِيلَ لِكُلِّ مَا يَصْلُحُ لِشَيْءٍ هُوَ عُرْضَةٌ لَهُ حَتَّى قَالُوا لِلْمَرْأَةِ هِيَ عُرْضَةُ النِّكَاحِ إِذَا صَلَحَتْ لَهُ وَالْعُرْضَةُ كُلُّ مَا يَعْتَرِضُ فَيَمْنَعُ عَنِ الشَّيْءِ وَمَعْنَى الْآيَةِ {لَا تَجْعَلُوا} الْحَلِفَ بِاللَّهِ سَبَبًا مَانِعًا لَكُمْ مِنَ الْبِرِّ وَالتَّقْوَى يُدْعَى أَحَدُكُمْ إِلَى صِلَةِ رَحِمٍ أَوْ بِرٍّ فَيَقُولُ حَلَفْتُ بِاللَّهِ أَنْ لَا أَفْعَلَهُ، فَيَعْتَلُّ بِيَمِينِهِ فِي تَرْكِ الْبِرِّ {أَنْ تَبَرُّوا} مَعْنَاهُ أَنْ لَا تَبِرُّوا كَقَوْلِهِ تَعَالَى "يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ أَنْ تَضِلُّوا" (١٧٦-النِّسَاءِ) أَيْ لِئَلَّا تَضِلُّوا {وَتَتَّقُوا وَتُصْلِحُوا بَيْنَ النَّاسِ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ}

İbn Cüreyc ise şöyle demiştir: [Bu ayet], İfk hadisesine karıştığı zaman Mıstah'a nafaka vermeyeceğine (harcama yapmayacağına) yemin eden Ebû Bekir es-Sıddîk hakkında inmiştir. Urza (الْعُرْضَة) kelimesinin aslı; şiddet ve kuvvettir. Bu sebeple, yolculuk için edinilen hayvana, yolculuğa karşı kuvvetinden ötürü urza denilmiştir. Daha sonra bir şeye elverişli olan her şey için "o, bunun için bir urzadır" denilmiştir; hatta bir kadın nikâha elverişli olduğunda onun hakkında "o, nikâh için urzadır (elverişlidir)" demişlerdir. Ayrıca urza, önüne çıkıp bir şeye engel olan her şeydir. Ayetin manası [şöyledir]: Allâh'a yemin etmeyi, iyilik ve takvaya engel bir sebep {لَا تَجْعَلُوا} “kılmayın”. [Yani] sizden biri sıla-i rahme (akrabalık bağını gözetmeye) veya bir iyiliğe çağrılır da "Onu yapmayacağıma dair Allâh'a yemin ettim" der ve iyiliği terk etmede yeminini mazeret gösterir. {أَنْ تَبَرُّوا} “İyilik etmenize” ifadesinin manası; "iyilik etmemenize" demektir. Nitekim Allâh Teâlâ'nın: {يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ أَنْ تَضِلُّوا} “Sapıklığa düşmeyesiniz diye Allâh size açıklıyor” (en-Nisâ, 176) ayetinde de [böyle olup] "sapıklığa düşmeyesiniz diye" manasındadır. {وَتَتَّقُوا وَتُصْلِحُوا بَيْنَ النَّاسِ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ} “...ve sakınmanıza ve insanların arasını düzeltmenize [engel kılmayın]. Allâh hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir.”

أَخْبَرَنَا أَبُو الْحَسَنِ السَّرَخْسِيُّ أَنَا زَاهِرُ بْنُ أَحْمَدَ أَنَا أَبُو إِسْحَاقَ الْهَاشِمِيُّ أَنَا أَبُو مُصْعَبٍ عَنْ مَالِكٍ عَنْ سُهَيْلِ بْنِ أَبِي صَالِحٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ "مَنْ حَلَفَ بِيَمِينٍ فَرَأَى غَيْرَهَا خَيْرًا مِنْهَا فَلْيُكَفِّرْ عَنْ يَمِينِهِ، وَلْيَفْعَلِ الَّذِي هُوَ خَيْرٌ" .

Bize Ebu'l-Hasan es-Serahsî haber verdi, bize Zâhir b. Ahmed bildirdi, bize Ebû İshâk el-Hâşimî bildirdi, bize Ebû Mus'ab, Mâlik'ten, o Süheyl b. Ebî Sâlih'ten, o babasından, o da Ebû Hüreyre'den bildirdi ki Resûlullâh (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: «Kim bir yeminde bulunur da ondan başkasını daha hayırlı görürse, yeminine kefaret versin ve daha hayırlı olanı yapsın.»

قَوْلُهُ تَعَالَى: {لَا يُؤَاخِذُكُمُ اللَّهُ بِاللَّغْوِ فِي أَيْمَانِكُمْ} اللَّغْوُ كُلُّ مُطْرَحٍ مِنَ الْكَلَامِ لَا يُعْتَدُّ بِهِ، وَاخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي اللَّغْوِ فِي الْيَمِينِ الْمَذْكُورَةِ فِي الْآيَةِ فَقَالَ قَوْمٌ هُوَ مَا يَسْبِقُ إِلَى اللِّسَانِ عَلَى عَجَلَةٍ لِصِلَةِ الْكَلَامِ، مِنْ غَيْرِ عَقْدٍ وَقَصْدٍ، كَقَوْلِ الْقَائِلِ: لَا وَاللَّهِ وَبَلَى وَاللَّهِ وَكَلَّا وَاللَّهِ.

Allâh Teâlâ'nın: {لَا يُؤَاخِذُكُمُ اللَّهُ بِاللَّغْوِ فِي أَيْمَانِكُمْ} “Allâh sizi yeminlerinizdeki lağvden (kasıtsız yeminlerden) dolayı sorumlu tutmaz” buyruğu: Lağv (اللَّغْوُ), sözden dikkate alınmayan, atılmış her şeydir. İlim ehli ayette zikredilen yemindeki lağv hususunda ihtilaf etmişlerdir: Bir grup, onun bir akit ve kasıt olmaksızın sözü bağlamak üzere aceleyle dile gelen şey olduğunu söylemiştir; kişinin «Hayır vallâhi», «Evet vallâhi», «Asla vallâhi» demesi gibi.

أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ بْنُ مُحَمَّدٍ الْكِسَائِيُّ أَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ أَحْمَدَ الْخَلَّالُ أَخْبَرَنَا أَبُو الْعَبَّاسِ الْأَصَمُّ أَنَا الرَّبِيعُ أَنَا الشَّافِعِيُّ أَنَا مَالِكٌ عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَائِشَةَ أَنَّهَا قَالَتْ: لَغْوُ الْيَمِينِ قَوْلُ الْإِنْسَانِ لَا وَاللَّهِ وَبَلَى وَاللَّهِ، وَرَفَعَهُ بَعْضُهُمْ وَإِلَى هَذَا ذَهَبَ الشَّعْبِيُّ وَعِكْرِمَةُ وَبِهِ قَالَ الشَّافِعِيُّ.

Bize Abdülvehhâb b. Muhammed el-Kisâî haber verdi, bize Abdülazîz b. Ahmed el-Hallâl bildirdi, bize Ebu'l-Abbâs el-Asam haber verdi, bize er-Rebî' bildirdi, bize eş-Şâfiî bildirdi, bize Mâlik, Hişâm b. Urve'den, o babasından, o da Âişe'den bildirdi; Âişe şöyle demiştir: «Yeminin lağvı, insanın ‘Hayır vallâhi’, ‘Evet vallâhi’ demesidir.» Bazıları bunu merfû olarak rivayet etmiştir. Şa'bî ve İkrime de bu görüşe varmıştır; Şâfiî de bunu söylemiştir.

وَيُرْوَى عَنْ عَائِشَةَ: أَيْمَانُ اللَّغْوِ مَا كَانَتْ فِي الْهَزْلِ وَالْمِرَاءِ وَالْخُصُومَةِ وَالْحَدِيثِ الَّذِي لَا يَعْقِدُ عَلَيْهِ الْقَلْبُ، وَقَالَ قَوْمٌ: هُوَ أَنْ يَحْلِفَ عَنْ شَيْءٍ يَرَى أَنَّهُ صَادِقٌ فِيهِ ثُمَّ يَتَبَيَّنُ لَهُ خِلَافُ ذَلِكَ وَهُوَ قَوْلُ الْحَسَنِ وَالزُّهْرِيِّ وَإِبْرَاهِيمَ النَّخَعِيِّ وَقَتَادَةَ وَمَكْحُولٍ، وَبِهِ قَالَ أَبُو حَنِيفَةَ ﵁، وَقَالُوا لَا كَفَّارَةَ فِيهِ وَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ، وَقَالَ عَلَيٌّ: هُوَ الْيَمِينُ عَلَى الْغَضَبِ، وَبِهِ قَالَ طاووس وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: هُوَ الْيَمِينُ فِي الْمَعْصِيَةِ لَا يُؤَاخِذُهُ اللَّهُ بِالْحِنْثِ فِيهَا، بَلْ يَحْنَثُ وَيُكَفِّرُ. وَقَالَ مَسْرُوقٌ: لَيْسَ عَلَيْهِ كَفَّارَةٌ أَيُكَفِّرُ خُطُوَاتِ الشَّيْطَانِ؟ وَقَالَ الشَّعْبِيُّ فِي الرَّجُلِ يَحْلِفُ عَلَى الْمَعْصِيَةِ كَفَّارَتُهُ أَنْ يَتُوبَ مِنْهَا وَكُلُّ يَمِينٍ لَا يَحِلُّ لَكَ أَنْ تَفِيَ بِهَا فَلَيْسَ فِيهَا كَفَّارَةٌ وَلَوْ أَمَرْتُهُ بِالْكَفَّارَةِ لَأَمَرْتُهُ أَنْ يُتِمَّ عَلَى قَوْلِهِ وَقَالَ زَيْدُ بْنُ أَسْلَمَ: هُوَ دُعَاءُ الرَّجُلِ عَلَى نَفْسِهِ تَقُولُ لِإِنْسَانٍ أَعْمَى اللَّهُ بَصَرِي إِنْ لَمْ أَفْعَلْ كَذَا وَكَذَا [أَخْرَجَنِي اللَّهُ مِنْ مَالِي إِنْ لَمْ آتِكَ غَدًا، وَيَقُولُ: هُوَ كَافِرٌ إِنْ فَعَلَ كَذَا] . فَهَذَا كُلُّهُ لَغْوٌ لَا يُؤَاخِذُهُ اللَّهُ بِهِ وَلَوْ آخَذَهُمْ بِهِ لَعَجَّلَ لَهُمُ الْعُقُوبَةَ "وَلَوْ يُعَجِّلُ اللَّهُ لِلنَّاسِ الشَّرَّ اسْتِعْجَالَهُمْ بِالْخَيْرِ لَقُضِيَ إِلَيْهِمْ أَجَلُهُمْ" (١١-يُونُسَ) ، وَقَالَ "وَيَدْعُ الْإِنْسَانُ بِالشَّرِّ دُعَاءَهُ بِالْخَيْرِ" (١١-الْإِسْرَاءِ) .

Âişe'den şöyle de rivayet edilmiştir: Lağv yeminleri; şakada, münakaşada, husumette ve kalbin bağlamadığı konuşmalarda yapılan yeminlerdir. Bir topluluk ise şöyle demiştir: O, kişinin doğru olduğuna inandığı bir şey üzerine yemin edip sonra aksinin ortaya çıkmasıdır. Bu, el-Hasan, ez-Zührî, İbrâhîm en-Nehaî, Katâde ve Mekhûl'ün görüşüdür; Ebû Hanîfe (radıyallâhu anh) de bu görüşü benimsemiştir ve: «Bunda kefaret yoktur, ona günah da yoktur» demişlerdir. Alî: «O, öfke anındaki yemindir» demiştir; Tâvûs da böyle demiştir. Saîd b. Cübeyr: «O, masiyet (günah) üzerindeki yemindir; Allâh onu o yemini bozmaktan dolayı sorumlu tutmaz, bilakis yeminini bozar ve kefaret verir» demiştir. Mesrûk: «Ona kefaret yoktur; şeytanın adımlarına kefaret mi verilirmiş?» demiştir. Şa'bî masiyet üzerine yemin eden adam hakkında: «Onun kefareti ondan tövbe etmektir; yerine getirmen helal olmayan her yeminde kefaret yoktur. Şayet ona kefaret emretseydim, sözünü tamamlamasını emrederdim» demiştir. Zeyd b. Eslem ise: «O, kişinin kendi aleyhine beddua etmesidir; bir insana ‘Şunu şunu yapmazsam Allâh gözümü kör etsin’, [‘Yarın sana gelmezsem Allâh beni malımdan çıkarsın’ demesi ve ‘Şunu yaparsa kâfirdir’ demesidir]» demiştir. Bütün bunlar lağvdir; Allâh bundan dolayı kişiyi sorumlu tutmaz. Şayet ondan dolayı onları sorumlu tutsaydı, cezayı onlara çarçabuk verirdi: "وَلَوْ يُعَجِّلُ اللَّهُ لِلنَّاسِ الشَّرَّ اسْتِعْجَالَهُمْ بِالْخَيْرِ لَقُضِيَ إِلَيْهِمْ أَجَلُهُمْ" “Eğer Allâh insanlara, hayrı çarçabuk istedikleri gibi şerri de çarçabuk verseydi, elbette onların ecellerine hükmolunurdu” (Yûnus, 11) ve: "وَيَدْعُ الْإِنْسَانُ بِالشَّرِّ دُعَاءَهُ بِالْخَيْرِ" “İnsan hayra dua ettiği gibi şerre de dua eder” (el-İsrâ, 11) buyurmuştur.

قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَلَكِنْ يُؤَاخِذُكُمْ بِمَا كَسَبَتْ قُلُوبُكُمْ} أَيْ عَزَمْتُمْ وَقَصَدْتُمْ إِلَى الْيَمِينِ، وَكَسَبَ الْقَلْبُ الْعَقْدَ وَالنِّيَّةَ {وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ} وَاعْلَمْ أَنَّ الْيَمِينَ لَا تَنْعَقِدُ إِلَّا بِاللَّهِ أَوْ بِاسْمٍ مِنْ أَسْمَائِهِ، أَوْ بِصِفَةٍ مِنْ صِفَاتِهِ: فَالْيَمِينُ بِاللَّهِ أَنْ يَقُولَ: وَالَّذِي أَعْبُدُهُ، وَالَّذِي أُصَلِّي لَهُ، وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ، وَنَحْوَ ذَلِكَ، وَالْيَمِينُ بِأَسْمَائِهِ كَقَوْلِهِ وَاللَّهِ وَالرَّحْمَنِ وَنَحْوَهُ، وَالْيَمِينُ بِصِفَاتِهِ كَقَوْلِهِ: وَعِزَّةِ اللَّهِ وَعَظَمَةِ اللَّهِ وَجَلَالِ اللَّهِ وَقُدْرَةِ اللَّهِ

Yüce Allah'ın: {وَلَكِنْ يُؤَاخِذُكُمْ بِمَا كَسَبَتْ قُلُوبُكُمْ} “Fakat O, sizi kalplerinizin kazandığı (bile bile yaptığınız) [yeminler] sebebiyle sorumlu tutar” kavli; yani yemine kesin niyet edip kastettiğiniz [zaman] demektir. Kalbin kazanması; azim ve niyettir. {وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ} “Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhamet edendir.” Bil ki yemin ancak Allah ile veya O'nun isimlerinden bir isimle yahut sıfatlarından bir sıfatla münakid olur (bağlayıcılık kazanır). Allah ile yemin; kişinin “Kulluk ettiğime andolsun”, “Kendisi için namaz kıldığıma andolsun”, “Nefsim elinde olana andolsun” ve benzeri sözleridir. İsimleriyle yemin; “Vallâhi”, “ve'r-Rahmân” (Rahmân'a andolsun) ve benzeri sözleridir. Sıfatlarıyla yemin ise; “Allah'ın izzetine andolsun”, “Allah'ın azametine andolsun”, “Allah'ın celâline andolsun”, “Allah'ın kudretine andolsun”

وَنَحْوَهَا، فَإِذَا حَلَفَ بِشَيْءٍ مِنْهَا عَلَى أَمْرٍ فِي الْمُسْتَقْبَلِ فَحَنِثَ يَجِبُ عَلَيْهِ الْكَفَّارَةُ وَإِذَا حَلَفَ عَلَى أَمْرٍ مَاضٍ أَنَّهُ كَانَ وَلَمْ يَكُنْ أَوْ عَلَى أَنَّهُ لَمْ يَكُنْ وَقَدْ كَانَ، إِنْ كَانَ عَالِمًا بِهِ حَالَةَ مَا حَلَفَ فَهُوَ الْيَمِينُ الْغَمُوسُ، وَهُوَ مِنَ الْكَبَائِرِ، وَتَجِبُ فِيهِ الْكَفَّارَةُ عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ، عَالِمًا كَانَ أَوْ جَاهِلًا وَبِهِ قَالَ الشَّافِعِيُّ، وَلَا تَجِبُ عِنْدَ بَعْضِهِمْ وَهُوَ قَوْلُ أَصْحَابِ الرَّأْيِ وَقَالُوا إِنْ كَانَ عَالِمًا فَهُوَ كَبِيرَةٌ وَلَا كَفَّارَةَ لَهَا كَمَا فِي سَائِرِ الْكَبَائِرِ وَإِنْ كَانَ جَاهِلًا فَهُوَ يَمِينُ اللَّغْوِ عِنْدَهُمْ وَمَنْ حَلَفَ بِغَيْرِ اللَّهِ مِثْلَ أَنْ قَالَ: وَالْكَعْبَةِ وَبَيْتِ اللَّهِ وَنَبِيِّ اللَّهِ، أَوْ حَلَفَ بِأَبِيهِ وَنَحْوَ ذَلِكَ، فَلَا يَكُونُ يَمِينًا، فَلَا تَجِبُ عَلَيْهِ الْكَفَّارَةُ إِذَا حَلَفَ، وَهُوَ يَمِينٌ مَكْرُوهَةٌ، قَالَ الشَّافِعِيُّ: وَأَخْشَى أَنْ يَكُونَ مَعْصِيَةً.

ve benzeri sözleridir. Bunlardan biriyle gelecekteki bir iş üzerine yemin eder de yeminini bozarsa ona kefaret vacip olur. Geçmiş bir iş üzerine, olmadığı hâlde olduğuna veya olduğu hâlde olmadığına yemin ederse; yemin ettiği anda bunu biliyor idiyse bu yemîn-i gamûstur (yalan yere yapılan batırıcı yemindir) ve büyük günahlardandır. İlim ehlinden bazısına göre, bilen kimseye de bilmeyen kimseye de onda kefaret vaciptir; Şâfiî de bu görüşü benimsemiştir. Bazılarına göre ise kefaret vacip değildir; bu da re'y ehlinin görüşüdür. Onlar şöyle demişlerdir: Eğer bilerek yapmışsa bu büyük günahtır ve diğer büyük günahlarda olduğu gibi ona kefaret yoktur; şayet bilmiyor idiyse onlara göre bu lağv yeminidir. Allâh'tan başkasıyla yemin eden kimse, örneğin «Kâbe'ye yemin olsun», «Allâh'ın evine yemin olsun», «Allâh'ın peygamberine yemin olsun» der veya babasına ve benzerine yemin ederse, bu yemin sayılmaz; dolayısıyla yemin ettiğinde ona kefaret vacip olmaz. Bu mekruh bir yemindir; Şâfiî: «Bunun bir masiyet (günah) olmasından korkarım» demiştir.

أَخْبَرَنَا أَبُو الْحَسَنِ السَّرَخْسِيُّ أَنَا زَاهِرُ بْنُ أَحْمَدَ أَبُو إِسْحَاقَ الْهَاشِمِيُّ أَنَا أَبُو مُصْعَبٍ عَنْ مَالِكٍ عَنْ نَافِعٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ أَدْرَكَ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ وَهُوَ يَسِيرُ فِي رَكْبٍ وَهُوَ يَحْلِفُ بِأَبِيهِ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "إِنَّ اللَّهَ يَنْهَاكُمْ أَنْ تَحْلِفُوا بِآبَائِكُمْ، فَمَنْ كَانَ حَالِفًا فَلْيَحْلِفْ بِاللَّهِ أَوْ لِيَصْمُتْ" .

Bize Ebu'l-Hasan es-Serahsî haber verdi, bize Zâhir b. Ahmed bildirdi, Ebû İshâk el-Hâşimî bize bildirdi, bize Ebû Mus'ab, Mâlik'ten, o Nâfi'den, o da Abdullâh b. Ömer'den bildirdi ki Resûlullâh (sallallâhu aleyhi ve sellem) Ömer b. el-Hattâb'a bir kafile içinde yol alırken yetişti; Ömer babası üzerine yemin ediyordu. Bunun üzerine Resûlullâh (sallallâhu aleyhi ve sellem): «Şüphesiz Allâh babalarınız üzerine yemin etmenizi size yasaklar. Yemin edecek olan kimse ya Allâh'a yemin etsin ya da sussun» buyurdu.

{لِلَّذِينَ يُؤْلُونَ مِنْ نِسَائِهِمْ تَرَبُّصُ أَرْبَعَةِ أَشْهُرٍ فَإِنْ فَاءُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٢٢٦) وَإِنْ عَزَمُوا الطَّلَاقَ فَإِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (٢٢٧) وَالْمُطَلَّقَاتُ يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ ثَلَاثَةَ قُرُوءٍ وَلَا يَحِلُّ لَهُنَّ أَنْ يَكْتُمْنَ مَا خَلَقَ اللَّهُ فِي أَرْحَامِهِنَّ إِنْ كُنَّ يُؤْمِنَّ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَبُعُولَتُهُنَّ أَحَقُّ بِرَدِّهِنَّ فِي ذَلِكَ إِنْ أَرَادُوا إِصْلَاحًا وَلَهُنَّ مِثْلُ الَّذِي عَلَيْهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ وَلِلرِّجَالِ عَلَيْهِنَّ دَرَجَةٌ وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ (٢٢٨) }

{لِلَّذِينَ يُؤْلُونَ مِنْ نِسَائِهِمْ تَرَبُّصُ أَرْبَعَةِ أَشْهُرٍ فَإِنْ فَاءُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٢٢٦) وَإِنْ عَزَمُوا الطَّلَاقَ فَإِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (٢٢٧) وَالْمُطَلَّقَاتُ يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ ثَلَاثَةَ قُرُوءٍ وَلَا يَحِلُّ لَهُنَّ أَنْ يَكْتُمْنَ مَا خَلَقَ اللَّهُ فِي أَرْحَامِهِنَّ إِنْ كُنَّ يُؤْمِنَّ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَبُعُولَتُهُنَّ أَحَقُّ بِرَدِّهِنَّ فِي ذَلِكَ إِنْ أَرَادُوا إِصْلَاحًا وَلَهُنَّ مِثْلُ الَّذِي عَلَيْهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ وَلِلرِّجَالِ عَلَيْهِنَّ دَرَجَةٌ وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ (٢٢٨) } “Kadınlarına yaklaşmamaya yemin edenler (îlâ yapanlar) için dört ay beklemek vardır. Eğer [bu süre içinde hanımlarına] dönerlerse, şüphesiz Allâh çok bağışlayandır, merhamet edendir. (226) Eğer boşamaya kesin karar verirlerse, şüphesiz Allâh hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir. (227) Boşanmış kadınlar kendi kendilerine üç kur' (üç hayız veya üç temizlik müddeti) beklerler. Eğer Allâh'a ve ahiret gününe inanıyorlarsa, Allâh'ın kendi rahimlerinde yarattığını gizlemeleri onlara helal olmaz. Eğer kocaları barışmak isterlerse, bu süre içinde onları geri almaya daha çok hak sahibidirler. Erkeklerin kadınlar üzerindeki meşru hakları gibi, kadınların da onlar üzerinde hakları vardır. Yalnız erkekler onlar üzerinde bir dereceye sahiptirler. Allâh Azîzdir (üstündür), Hakîmdir (hüküm ve hikmet sahibidir). (228)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: {لِلَّذِينَ يُؤْلُونَ مِنْ نِسَائِهِمْ تَرَبُّصُ أَرْبَعَةِ أَشْهُرٍ} يُؤْلُونَ أَيْ يَحْلِفُونَ، وَالْأَلْيَةُ: الْيَمِينُ وَالْمُرَادُ مِنَ الْآيَةِ: الْيَمِينُ عَلَى تَرْكِ وَطْءِ الْمَرْأَةِ، قَالَ قَتَادَةُ: كَانَ الْإِيلَاءُ طَلَاقًا لِأَهْلِ الْجَاهِلِيَّةِ، وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ: كَانَ ذَلِكَ مِنْ ضِرَارِ أَهْلِ الْجَاهِلِيَّةِ، كَانَ الرَّجُلُ لَا يُحِبُّ امْرَأَتَهُ وَلَا يُرِيدُ أَنْ يَتَزَوَّجَهَا غَيْرُهُ، فَيَحْلِفُ أَنْ لَا يَقْرَبَهَا أَبَدًا، فَيَتْرُكُهَا لَا أَيِّمًا وَلَا ذَاتَ بَعْلٍ، وَكَانُوا عَلَيْهِ فِي ابْتِدَاءِ الْإِسْلَامِ، فَضَرَبَ اللَّهُ لَهُ أَجَلًا فِي الْإِسْلَامِ، وَاخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِيهِ: فَذَهَبَ أَكْثَرُهُمْ إِلَى أَنَّهُ إِنْ حَلَفَ أَنْ لَا يَقْرَبَ زَوْجَتَهُ أَبَدًا أَوْ سَمَّى مُدَّةً أَكْثَرَ مِنْ أَرْبَعَةِ أَشْهُرٍ، يَكُونُ مُولِيًا، فلا يتعرض له قَبْلَ مُضِيِّ أَرْبَعَةِ أَشْهُرٍ، وَبَعْدَ مُضِيِّهَا يُوقَفُ وَيُؤْمَرُ

Yüce Allâh'ın: {لِلَّذِينَ يُؤْلُونَ مِنْ نِسَائِهِمْ تَرَبُّصُ أَرْبَعَةِ أَشْهُرٍ} “Kadınlarına yaklaşmamaya yemin edenler için dört ay beklemek vardır” kavli. Ye'lûne (يُؤْلُونَ), yani yemin ederler demektir; el-elye (الْأَلْيَةُ) ise yemin manasındadır. Âyetten kastedilen, kadınla cinsel ilişkiyi terk etmeye yemin etmektir. Katâde şöyle demiştir: «Câhiliye halkında îlâ bir boşamaydı.» Saîd b. el-Müseyyeb de şöyle demiştir: «Bu, Câhiliye ehlinin [kadına] zarar verme yollarındandı. Kişi hanımını sevmez, başkasının da onunla evlenmesini istemezdi; bu sebeple ona ebediyen yaklaşmayacağına yemin eder ve onu ne dul ne de evli bir hâlde bırakırdı. İslâm'ın başlangıcında da bu uygulama üzereydiler; nihayet Allâh İslâm'da buna bir süre tayin etti.» İlim ehli bu hususta ihtilaf etmiştir: Çoğunluğu; şayet kişi hanımına ebediyen yaklaşmayacağına yemin ederse veya dört aydan fazla bir süre belirlerse îlâ yapmış (mûlî) sayılacağı görüşüne varmıştır. Dört ay geçmeden önce kendisine müdahale edilmez; bu süre geçtikten sonra ise durdurulup [hesaba çekilir] ve emredilir...

بِالْفَيْءِ أَوْ بِالطَّلَاقِ بَعْدَ مُطَالَبَةِ الْمَرْأَةِ، وَالْفَيْءُ هُوَ الرُّجُوعُ عَمَّا قَالَهُ بِالْوَطْءِ، إِنْ قَدَرَ عَلَيْهِ، وَإِنْ لَمْ يَقْدِرْ فَبِالْقَوْلِ، فإن لم يفء ولم يُطَلِّقْ طَلَّقَ عَلَيْهِ السُّلْطَانُ وَاحِدَةً، وَذَهَبَ إِلَى الْوُقُوفِ بَعْدَ مُضِيِّ الْمُدَّةِ عُمْرُ وَعُثْمَانُ وَعَلِيٌّ وَأَبُو الدَّرْدَاءِ وَابْنُ عُمَرَ، قَالَ سُلَيْمَانُ بْنُ يَسَارٍ: أَدْرَكْتُ بِضْعَةَ عَشَرَ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ ﷺ كُلُّهُمْ يَقُولُ بِوَقْفِ الْمُولِي. وَإِلَيْهِ ذَهَبَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ وَسُلَيْمَانُ بْنُ يَسَارٍ وَمُجَاهِدٌ، وَبِهِ قَالَ مَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ: إِذَا مَضَتْ أَرْبَعَةُ أَشْهُرٍ تَقَعُ عَلَيْهَا طَلْقَةٌ بَائِنَةٌ، وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ وَابْنِ مَسْعُودٍ وَبِهِ قَالَ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَأَصْحَابُ الرَّأْيِ.

kadının talebi üzerine dönmeye (fey'e) veya boşamaya [emredilir]. Fey', gücü yetiyorsa cinsel ilişki ile, gücü yetmiyorsa söz ile söylediğinden dönmektir. Şayet dönmez ve boşamazsa, hâkim (sultan) onun adına bir talak boşar. Sürenin bitiminden sonra durdurulup hesap sorulması (vakf) görüşüne Ömer, Osmân, Alî, Ebû'd-Derdâ ve İbn Ömer varmıştır. Süleymân b. Yesâr şöyle demiştir: «Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) ashabından on küsur kişiye yetiştim; hepsi de îlâ yapanın durdurulup hesaba çekileceğini söylüyordu.» Saîd b. Cübeyr, Süleymân b. Yesâr ve Mücâhid de bu görüşe varmıştır; Mâlik, Şâfiî, Ahmed ve İshâk da bu görüştedir. İlim ehlinden bazıları ise: «Dört ay geçtiğinde kadın üzerine bir bâin talak düşer» demiştir. Bu, İbn Abbâs ve İbn Mes'ûd'un görüşüdür; Süfyân es-Sevrî ve re'y ehli de bu görüştedir.

وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ وَالزُّهْرِيُّ: تَقَعُ طَلْقَةٌ رَجْعِيَّةٌ، وَلَوْ حَلَفَ أَنْ لَا يَطَأَهَا أَقَلَّ مِنْ أَرْبَعَةِ أَشْهُرٍ لَا يَكُونُ مُولِيًا، بَلْ هُوَ حَالِفٌ، فَإِذَا وَطِئَهَا قَبْلَ مُضِيِّ تِلْكَ الْمُدَّةِ تَجِبُ عَلَيْهِ كَفَّارَةُ الْيَمِينِ، وَلَوْ حَلَفَ أَنْ لَا يَطَأَهَا أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ لَا يَكُونُ مُولِيًا عِنْدَ مَنْ يَقُولُ بِالْوَقْفِ بَعْدَ مُضِيِّ الْمُدَّةِ، لِأَنَّ بَقَاءَ الْمُدَّةِ شَرْطٌ لِلْوَقْفِ وَثُبُوتِ الْمُطَالَبَةِ بِالْفَيْءِ أَوِ الطَّلَاقِ، وَقَدْ مَضَتِ الْمُدَّةُ. وَعِنْدَ مَنْ لَا يَقُولُ بِالْوَقْفِ يَكُونُ مُولِيًا، وَيَقَعُ الطَّلَاقُ بِمُضِيِّ الْمُدَّةِ.

Saîd b. el-Müseyyeb ve ez-Zührî: «Bir ric'î talak düşer» demişlerdir. Şayet dört aydan daha az bir süre yaklaşmamaya yemin ederse îlâ yapan sayılmaz, bilakis o yemin etmiş bir kimsedir; bu süre geçmeden önce onunla cinsel ilişkide bulunursa üzerine yemin kefareti vacip olur. Dört ay boyunca yaklaşmamaya yemin ederse, sürenin bitiminden sonra durdurulup hesaba çekileceğini (vakfı) söyleyenlere göre îlâ yapan sayılmaz; zira sürenin kalması durdurulup hesap sorulması ve fey' veya talep talakı için şarttır, oysa süre bitmiştir. Durdurulup hesap sorulacağını söylemeyenlere göre ise îlâ yapan olur ve sürenin bitmesiyle talak vaki olur.

وَمُدَّةُ الْإِيلَاءِ: أَرْبَعَةُ أَشْهُرٍ فِي حَقِّ الْحُرِّ وَالْعَبْدِ جَمِيعًا عِنْدَ الشَّافِعِيِّ ﵀، لِأَنَّهَا ضُرِبَتْ لِمَعْنًى يَرْجِعُ إِلَى الطَّبْعِ، وَهُوَ قِلَّةُ صَبْرِ الْمَرْأَةِ عَنِ الزَّوْجِ، فَيَسْتَوِي فِيهِ الْحُرُّ وَالْعَبْدُ كَمُدَّةِ الْعُنَّةِ.

Şâfiî'ye (rahimehullâh) göre îlâ süresi, hem hür hem de köle hakkında dört aydır; zira bu süre fıtrata raci bir mana için takdir edilmiştir ki o da kadının kocadan ayrı kalmaya sabrının azlığıdır. Dolayısıyla iktidarsızlık (unnet) süresinde olduğu gibi hür ile köle bunda eşittir.

وَعِنْدَ مَالِكٍ ﵀ وَأَبِي حَنِيفَةَ ﵀ تَتَنَصَّفُ مُدَّةُ الْعُنَّةِ بِالرِّقِّ، غَيْرَ أَنَّ عِنْدَ أَبِي حَنِيفَةَ تَتَنَصَّفُ بِرِقِّ الْمَرْأَةِ، وَعِنْدَ مَالِكٍ بِرِقِّ الزَّوْجِ، كَمَا قَالَا فِي الطَّلَاقِ.

Mâlik (rahimehullâh) ve Ebû Hanîfe'ye (rahimehullâh) göre ise unnet süresi kölelik sebebiyle yarıya iner; şu kadar var ki Ebû Hanîfe'ye göre kadının köleliğiyle yarıya iner, Mâlik'e göre ise tıpkı talakta söyledikleri gibi kocanın köleliğiyle yarıya iner.

قَوْلُهُ تَعَالَى: {تَرَبُّصُ أَرْبَعَةِ أَشْهُرٍ} أَيِ انْتِظَارُ أَرْبَعَةِ أَشْهُرٍ، وَالتَّرَبُّصُ: التَّثَبُّتُ وَالتَّوَقُّفُ {فَإِنْ فَاءُوا} رَجَعُوا عَنِ الْيَمِينِ بِالْوَطْءِ {فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ} وَإِذَا وَطِئَ خَرَجَ عَنِ الْإِيلَاءِ وَتَجِبُ عَلَيْهِ كَفَّارَةُ الْيَمِينِ عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ، وَقَالَ الْحَسَنُ وَإِبْرَاهِيمُ النَّخَعِيُّ وَقَتَادَةُ: لَا كَفَّارَةَ عَلَيْهِ لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى وَعَدَ بِالْمَغْفِرَةِ فَقَالَ {فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ} وَذَلِكَ عِنْدَ الْأَكْثَرِينَ فِي إِسْقَاطِ الْعُقُوبَةِ لَا فِي الْكَفَّارَةِ، وَلَوْ قَالَ لِزَوْجَتِهِ: إِنْ قَرَّبْتُكِ فَعَبْدِي حُرٌّ أَوْ صِرْتِ طَالِقًا، أَوْ لِلَّهِ عَلَيَّ عِتْقُ رَقَبَةٍ أَوْ صَوْمٌ أَوْ صَلَاةٌ فَهُوَ مُولٍ لِأَنَّ الْمُولِيَ مَنْ يَلْزَمُهُ أَمْرٌ بِالْوَطْءِ، وَيُوقَفُ بَعْدَ مُضِيِّ الْمُدَّةِ فَإِنْ فَاءَ يَقَعُ الطَّلَاقُ أَوِ الْعِتْقُ الْمُعَلَّقُ بِهِ، وَإِنِ الْتَزَمَ فِي الذِّمَّةِ تَلْزَمُهُ كَفَّارَةُ الْيَمِينِ فِي قَوْلٍ، وَفِي قَوْلٍ يَلْزَمُهُ مَا الْتُزِمَ فِي ذِمَّتِهِ مِنَ الْإِعْتَاقِ وَالصَّلَاةِ وَالصَّوْمِ

Yüce Allah'ın: {تَرَبُّصُ أَرْبَعَةِ أَشْهُرٍ} “dört ay beklemek vardır” kavli, yani dört ay bekleyiştir. Terebbus (تربص); sebat etmek ve durup beklemektir. {فَإِنْ فَاءُوا} “Eğer dönerlerse” cinsel ilişki ile yeminden dönerlerse, {فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ} “şüphesiz Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhamet edicidir.” İlişkide bulunduğu zaman îlâ durumundan çıkar ve ilim ehlinin çoğuna göre üzerine yemin kefareti vacip olur. el-Hasan, İbrâhîm en-Nehaî ve Katâde şöyle demiştir: «Üzerine kefaret yoktur; zira Yüce Allah mağfiret vaat etmiş ve: {فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ} “Şüphesiz Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhamet edicidir” buyurmuştur.» Çoğunluğa göre ise bu [mağfiret], kefarette değil, cezanın düşürülmesindedir. Şayet karısına: «Sana yaklaşırsam kölem hürdür veya boşsun yahut Allah için üzerime bir köle azat etmek veya oruç ya da namaz borç olsun» derse, o kimse îlâ yapmış olur; çünkü îlâ yapan kimse, cinsel ilişki ile üzerine bir şey lazım gelen kişidir. Sürenin bitiminden sonra durdurulup hesaba çekilir; dönerse talak veya buna bağlanan azat etme gerçekleşir. Zimmetine bir şey borç kılmışsa, bir görüşe göre üzerine yemin kefareti gerekir; diğer bir görüşe göre ise zimmetine borç kıldığı azat etme, namaz ve oruç kendisine lazım gelir.

{وَإِنْ عَزَمُوا الطَّلَاقَ} أَيْ حَقَّقُوهُ بِالْإِيقَاعِ {فَإِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ} {عَلِيمٌ} بِنِيَّاتِهِمْ، وَفِيهِ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّهَا لَا تُطَلَّقُ بَعْدَ مُضِيِّ الْمُدَّةِ مَا لَمْ يُطَلِّقْهَا زَوْجُهَا، لِأَنَّهُ شَرَطَ فِيهِ الْعَزْمَ، وَقَالَ: {فَإِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ} فَدَلَّ عَلَى أَنَّهُ يَقْتَضِي مَسْمُوعًا وَالْقَوْلُ هُوَ الَّذِي يُسْمَعُ.

{وَإِنْ عَزَمُوا الطَّلَاقَ} “Eğer boşamaya azmederlerse” yani [talakı] fiilen gerçekleştirirlerse, {فَإِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ} “şüphesiz Allah hakkıyla işitendir”, niyetlerini {عَلِيمٌ} “hakkıyla bilendir.” Bunda, kocası boşamadığı müddetçe sürenin bitimiyle kadının boşanmış olmayacağına delil vardır; çünkü [Allah] onda azmi şart koşmuş ve: {فَإِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ} “Şüphesiz Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir” buyurmuştur. Bu da işitilecek bir şeyi gerektirdiğine delalet eder; işitilen şey ise sözdür.

قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَالْمُطَلَّقَاتُ} أَيِ الْمُخَلَّيَاتُ مِنْ حِبَالِ أَزْوَاجِهِنَّ {يَتَرَبَّصْنَ} يَنْتَظِرْنَ {بِأَنْفُسِهِنَّ ثَلَاثَةَ قُرُوءٍ} فَلَا يَتَزَوَّجْنَ، وَالْقُرُوءُ: جَمْعُ قَرْءٍ، مِثْلُ فَرْعٍ، وَجَمْعُهُ الْقَلِيلُ أَقْرُؤٌ وَالْجَمْعُ الْكَثِيرُ أَقْرَاءٌ، وَاخْتَلَفَ أَهْلُ

Yüce Allah'ın: {وَالْمُطَلَّقَاتُ} “Boşanmış kadınlar” yani kocalarının nikâh bağından salıverilmiş olanlar, {يَتَرَبَّصْنَ} “beklerler” intizar ederler, {بِأَنْفُسِهِنَّ ثَلَاثَةَ قُرُوءٍ} “kendi kendilerine üç kur' (üç hayız veya temizlik müddeti).” Yani evlenmezler. Kurû' (قروء); fer' (فرع) kelimesi gibi olan kar' (قرء) kelimesinin çoğuludur. Azlık çoğulu akru' (أقرؤ), çokluk çoğulu ise akrâ' (أقراء) gelir. İlim ehli kurû' hususunda ihtilaf etti;