قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَتَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوَى} نَزَلَتْ فِي نَاسٍ مِنْ أَهْلِ الْيَمَنِ كَانُوا يَخْرُجُونَ إِلَى الْحَجِّ بِغَيْرِ زَادٍ وَيَقُولُونَ نَحْنُ مُتَوَكِّلُونَ، وَيَقُولُونَ: نَحْنُ نَحُجُّ بَيْتَ اللَّهِ فَلَا يُطْعِمُنَا؟ فَإِذَا قَدِمُوا مَكَّةَ سَأَلُوا النَّاسَ، وَرُبَّمَا يُفْضِي بِهِمُ الْحَالُ إِلَى النَّهْبِ وَالْغَصْبِ، فَقَالَ اللَّهُ ﷿ {وَتَزَوَّدُوا} أَيْ مَا تَتَبَلَّغُونَ بِهِ وَتَكْفُونَ بِهِ وُجُوهَكُمْ، قَالَ أَهْلُ التَّفْسِيرِ: الْكَعْكُ وَالزَّبِيبُ وَالسَّوِيقُ وَالتَّمْرُ وَنَحْوُهَا {فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوَى} مِنَ السُّؤَالِ وَالنَّهْبِ {وَاتَّقُونِ يَا أُولِي الْأَلْبَابِ} يَا ذَوِي الْعُقُولِ.
Allâh Teâlâ'nın: {وَتَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوَى} “Azık edinin; şüphesiz azığın en hayırlısı takvadır.” buyruğu, Yemen halkından azıksız olarak hacca çıkan, 'Biz tevekkül edenleriz' diyen ve 'Biz Allâh'ın evini haccediyoruz da O bizi doyurmayacak mı?' diyen kimseler hakkında inmiştir. Bunlar Mekke'ye geldiklerinde insanlardan dilenirler, bazen de durumları yağma ve gasba kadar varırdı. Bunun üzerine Allâh Azze ve Celle: {وَتَزَوَّدُوا} “Azık edinin” yani yolculukta yetineceğiniz ve yüz suyu dökmekten korunacağınız şeyleri yanınıza alın buyurdu. Tefsir ehli bunun; peksimet, kuru üzüm, kavut, hurma ve benzeri şeyler olduğunu söylemiştir. {فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوَى} “Şüphesiz azığın en hayırlısı takvadır” yani dilenmekten ve yağmacılıktan sakınmaktır. {وَاتَّقُونِ يَا أُولِي الْأَلْبَابِ} “Ey akıl sahipleri, Bana karşı takvalı olun!” ey akıl sahipleri!
قَوْلُهُ تَعَالَى: {لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلًا مِنْ رَبِّكُمْ} أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ أَحْمَدَ الْمَلِيحِيُّ أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النُّعَيْمِيُّ أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ أَخْبَرَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ قَالَ: كَانَتْ عُكَاظٌ وَمَجَنَّةُ وَذُو الْمَجَازِ أَسْوَاقًا فِي الْجَاهِلِيَّةِ فَلَمَّا كَانَ الْإِسْلَامُ تَأَثَّمُوا مِنَ التِّجَارَةِ فِيهَا فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى {لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلًا مِنْ رَبِّكُمْ} فِي مَوَاسِمِ الْحَجِّ، قَرَأَ ابْنُ عَبَّاسٍ كَذَا ، وَرُوِيَ عَنْ أَبِي أُمَامَةَ التَّيْمِيِّ قَالَ: قُلْتُ لِابْنِ عُمَرَ: إِنَّا قَوْمٌ نَكْرِي فِي هَذَا الْوَجْهِ، يَعْنِي إِلَى مَكَّةَ، فَيَزْعُمُونَ أَنْ لَا حَجَّ لَنَا، فَقَالَ: أَلَسْتُمْ تُحْرِمُونَ كَمَا يُحْرِمُونَ وَتَطُوفُونَ كَمَا يَطُوفُونَ وَتَرْمُونَ كَمَا يَرْمُونَ؟ قُلْتُ بَلَى، قَالَ: أَنْتَ حَاجٌّ: جَاءَ رَجُلٌ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ يَسْأَلُهُ عَنِ الَّذِي سَأَلْتَنِي عَنْهُ فَلَمْ يُجِبْهُ بِشَيْءٍ حَتَّى نَزَلَ جِبْرِيلُ بِهَذِهِ الْآيَةِ {لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ} أَيْ حَرَجٌ {أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلًا} أَيْ رِزْقًا {مِنْ رَبِّكُمْ} يَعْنِي بِالتِّجَارَةِ فِي مَوَاسِمِ الْحَجِّ {فَإِذَا أَفَضْتُمْ} دَفَعْتُمْ، وَالْإِفَاضَةُ: دَفْعٌ بِكَثْرَةٍ وَأَصْلُهُ مِنْ قَوْلِ الْعَرَبِ: أَفَاضَ الرَّجُلُ مَاءً أَيْ صَبَّهُ {مِنْ عَرَفَاتٍ} هِيَ جَمْعُ عَرَفَةَ، جَمْعٌ بِمَا حَوْلَهَا وَإِنْ كَانَتْ بُقْعَةً وَاحِدَةً كَقَوْلِهِمْ ثَوْبُ أَخْلَاقٍ.
Allâh Teâlâ'nın: {لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلًا مِنْ رَبِّكُمْ} “Rabbinizden bir lütuf aramanızda sizin için bir günah yoktur.” buyruğu hakkında; bize Abdülvâhid b. Ahmed el-Melîhî, ona Ahmed b. Abdillâh en-Nu'aymî, ona Muhammed b. Yûsuf, ona Muhammed b. İsmâîl, ona Alî b. Abdillâh, ona Süfyân, ona Amr b. Dînâr, ona da İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ haber verip şöyle demiştir: 'Ukâz, Mecenne ve Zülmecâz, Câhiliye devrinde kurulan pazarlardı. İslâm gelince buralarda ticaret yapmayı günah saydılar. Bunun üzerine Allâh Teâlâ: {لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلًا مِنْ رَبِّكُمْ} “Rabbinizden bir lütuf aramanızda sizin için bir günah yoktur.” yani hac mevsimlerinde [ticaret yapmanızda] ayetini indirdi.' İbn Abbâs bu şekilde okumuştur. Ebû Ümâme et-Teymî'den şöyle rivayet edilmiştir: İbn Ömer'e: 'Biz bu güzergâhta, yani Mekke yolunda binek kiralayan kimseleriz. İnsanlar bizim haccımızın olmadığını iddia ediyorlar' dedim. O da: 'Siz de onların ihrama girdiği gibi ihrama girmiyor musunuz, onların tavaf ettiği gibi tavaf etmiyor musunuz ve onların taş attığı gibi taş atmıyor musunuz?' dedi. Ben: 'Evet' dedim. O da şöyle dedi: 'Sen hacısın. Bir adam Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip senin bana sorduğun şeyi sormuştu da Cibrîl şu ayeti getirene kadar ona bir cevap vermemişti: {لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ} “Sizin için bir günah” yani bir vebal “yoktur”, {أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلًا} “bir lütuf” yani rızık “aramanızda”, {مِنْ رَبِّكُمْ} “Rabbinizden”, yani hac mevsimlerinde ticaret yaparak.' {فَإِذَا أَفَضْتُمْ} “Ayrılıp akın ettiğinizde” yani yönelip çıktığınızda demektir. İfâda (الْإِفَاضَةُ), topluca ve çoklukla akın edip yönelmektir. Bunun aslı Arapların «Adam su akıttı, yani suyu döktü» sözünden gelir. {مِنْ عَرَفَاتٍ} “Arafat'tan”; burası tek bir mekân olmasına rağmen etrafıyla birlikte çoğul yapılarak 'eski elbiseler' anlamına gelen 'sevbu ahlâk' terkibinde olduğu gibi çoğul kipiyle Arafât olarak adlandırılmıştır.
وَاخْتَلَفُوا فِي الْمَعْنَى الَّذِي لَأَجْلِهِ سُمِّيَ الْمَوْقِفُ عَرَفَاتٍ وَالْيَوْمُ عَرَفَةَ فَقَالَ عَطَاءٌ: كَانَ جِبْرِيلُ ﵇ يُرِي إِبْرَاهِيمَ ﵇ الْمَنَاسِكَ وَيَقُولُ عَرَفْتَ؟ فَيَقُولُ عَرَفْتُ فَسُمِّيَ ذَلِكَ الْمَكَانُ عَرَفَاتٍ وَالْيَوْمُ عَرَفَةَ، وَقَالَ الضَّحَّاكُ: إِنَّ آدَمَ ﵇ لَمَّا أُهْبِطَ إِلَى الْأَرْضِ وَقَعَ بِالْهِنْدِ وَحَوَّاءُ بِجَدَّةَ فَجَعَلَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا يَطْلُبُ صَاحِبَهُ فَاجْتَمَعَا بِعَرَفَاتٍ يَوْمَ عَرَفَةَ وَتَعَارَفَا فَسُمِّيَ الْيَوْمُ يَوْمَ عَرَفَةَ وَالْمَوْضِعُ عَرَفَاتٍ، وَقَالَ السُّدِّيُّ لَمَّا أَذَّنَ إِبْرَاهِيمُ فِي النَّاسِ بِالْحَجِّ وَأَجَابُوهُ بِالتَّلْبِيَةِ وَأَتَاهُ مَنْ أَتَاهُ أَمَرَهُ اللَّهُ أَنْ يَخْرُجَ إِلَى عَرَفَاتٍ وَنَعَتَهَا لَهُ فَخَرَجَ فَلَّمَا بَلَغَ الْجَمْرَةَ عِنْدَ الْعَقَبَةِ اسْتَقْبَلَهُ الشَّيْطَانُ لِيَرُدَّهُ فَرَمَاهُ بِسَبْعِ حَصَيَاتٍ يُكَبِّرُ مَعَ كُلِّ حَصَاةٍ فَطَارَ فَوَقَعَ عَلَى الْجَمْرَةِ الثَّانِيَةِ، فَرَمَاهُ وَكَبَّرَ فَطَارَ، فَوَقَعَ عَلَى الْجَمْرَةِ الثَّالِثَةِ فَرَمَاهُ وَكَبَّرَ فَلَمَّا رَأَى الشَّيْطَانُ أَنَّهُ لَا يُطِيعُهُ ذَهَبَ فَانْطَلَقَ إِبْرَاهِيمُ حَتَّى أَتَى ذَا الْمَجَازِ، فَلَّمَا نَظَرَ إِلَيْهِ لَمْ يَعْرِفْهُ فَجَازَ فَسُمِّيَ ذَا الْمَجَازِ، ثُمَّ انْطَلَقَ حَتَّى وَقَفَ بِعَرَفَاتٍ فَعَرَفَهَا بِالنَّعْتِ فَسُمِّيَ الْوَقْتُ عَرَفَةَ وَالْمَوْضِعُ عَرَفَاتٍ حَتَّى إِذَا أَمْسَى ازْدَلَفَ إِلَى جَمْعٍ،
Vakfe yerine Arafât ve o güne Arefe denilmesinin sebebi hususunda ihtilaf etmişlerdir. Atâ şöyle demiştir: Cibrîl aleyhisselâm, İbrâhîm aleyhisselâm'a hac menâsikini (ibadet yerlerini ve usûlünü) gösteriyor ve 'Öğrendin/tanıdın mı (arafte)?' diyordu; o da 'Öğrendim/tanıdım (araftü)' diyordu. Bu sebeple o mekana Arafât, o güne de Arefe denildi. Dahhâk ise şöyle demiştir: Âdem aleyhisselâm yeryüzüne indirildiğinde Hindistan'a, Havvâ ise Cidde'ye düştü. Her biri diğerini aramaya koyuldu; nihayet Arefe gününde Arafât'ta buluştular ve birbirlerini tanıdılar (teârafâ). Bu sebeple o güne Arefe günü, o mekâna da Arafât denildi. Süddî ise şöyle demiştir: İbrâhîm insanlara haccı ilan edip onlar da telbiye ile icabet edince ve gelenler yanına gelince, Allâh ona Arafât'a çıkmasını emretti ve orayı kendisine tarif etti. Bunun üzerine [yola] çıktı. Akabe yanındaki cemreye vardığında, şeytan onu geri çevirmek için karşısına çıktı. O da her taşla birlikte tekbir getirerek ona yedi taş attı; [bunun üzerine şeytan] uçup ikinci cemreye kondu. Ona da taş atıp tekbir getirdi, [şeytan yine] uçup üçüncü cemreye kondu. Ona da taş atıp tekbir getirdi. Şeytan onun kendisine boyun eğmeyeceğini görünce çekip gitti. İbrâhîm devam edip Zü'l-Mecâz'a geldi; oraya baktığında [tarif edilen yer olduğunu] anlayamadı ve geçip gitti (câze). Bu sebeple oraya Zü'l-Mecâz denildi. Sonra devam edip nihayet Arafât'ta durdu ve tariften ötürü orayı tanıdı (arafehâ). Bu sebeple o vakte Arefe, o mekâna da Arafât denildi. Nihayet akşam olunca Cem'e doğru yaklaştı (izdelefe),
أَيْ قَرُبَ إِلَى جَمْعٍ، فَسُمِّيَ الْمُزْدَلِفَةَ.
yani Cem'e yaklaştı; bu yüzden oraya el-Müzdelife denilmiştir.
وَرُوِيَ عَنْ أَبِي صَالِحٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵁ أَنَّ إِبْرَاهِيمَ ﵇ رَأَى لَيْلَةَ التَّرْوِيَةِ فِي مَنَامِهِ أَنَّهُ يُؤْمَرُ بِذَبْحِ ابْنِهِ فَلَمَّا أَصْبَحَ رَوَّى يَوْمَهُ أَجْمَعَ أَيْ فَكَّرَ، أَمِنَ اللَّهِ تَعَالَى هَذِهِ الرُّؤْيَا أَمْ مِنَ الشَّيْطَانِ؟ فَسُمِّيَ الْيَوْمُ يَوْمَ التَّرْوِيَةِ، ثُمَّ رَأَى ذَلِكَ لَيْلَةَ عَرَفَةَ ثَانِيًا فَلَمَّا أَصْبَحَ عَرَفَ أَنَّ ذَلِكَ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى فَسُمِّيَ الْيَوْمُ يَوْمَ عَرَفَةَ، وَقِيلَ سُمِّيَ بِذَلِكَ لِأَنَّ النَّاسَ يَعْتَرِفُونَ فِي ذَلِكَ الْيَوْمِ بِذُنُوبِهِمْ، وَقِيلَ سُمِّيَ بِذَلِكَ مِنَ الْعَرْفِ وَهُوَ الطِّيبُ، وَسُمِّيَ مِنًى لِأَنَّهُ يُمَنَّى فِيهِ الدَّمُ أَيْ يُصَبُّ فَيَكُونُ فِيهِ الْفُرُوثُ وَالدِّمَاءُ وَلَا يَكُونُ الْمَوْضِعُ طَيِّبًا وَعَرَفَاتٌ طَاهِرَةٌ عَنْهَا فَتَكُونُ طَيِّبَةً.
Ebû Sâlih'ten, onun da İbn Abbâs radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre: İbrâhîm aleyhisselâm Terviye gecesi rüyasında oğlunu kurban etmesinin emredildiğini gördü. Sabah olunca bütün gün boyunca tefekküre daldı (ravvâ), yani: 'Bu rüya Allâh Teâlâ'dan mıdır, yoksa şeytandan mıdır?' diye düşündü. Bu sebeple o güne Terviye günü denildi. Sonra Arefe gecesi bunu ikinci kez gördü. Sabah olunca bunun Allâh Teâlâ'dan olduğunu anladı (arafe). Bu yüzden o güne Arefe günü denildi. İnsanların o günde günahlarını itiraf etmeleri (ya'terifûne) sebebiyle bu adın verildiği de söylenmiştir. Güzel koku anlamına gelen 'arf' (الْعَرْفُ) kelimesinden türediği de söylenmiştir. Minâ ise orada kurban kanları döküldüğü (yümnâ) yani akıtıldığı için böyle isimlendirilmiştir; zira orada işkembeler ve kanlar bulunur, mekân temiz kokmaz; Arafat ise bunlardan arınmış olduğundan güzel kokulu (tayyibe) kalır.
قَوْلُهُ تَعَالَى: {فَاذْكُرُوا اللَّهَ} بِالدُّعَاءِ وَالتَّلْبِيَةِ {عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرَامِ} مَا بَيْنَ جَبَلَيِ الْمُزْدَلِفَةِ مِنْ مَأْزِمَيْ عَرَفَةَ إِلَى الْمَحْسَرِ، وَلَيْسَ الْمَأْزِمَانِ وَلَا الْمَحْسَرُ مِنَ الْمَشْعَرِ، وَسُمِّيَ مَشْعَرًا مِنَ الشِّعَارِ وَهِيَ الْعَلَامَةُ لِأَنَّهُ مِنْ مَعَالِمَ الْحَجِّ، وَأَصْلُ الْحَرَامِ: مِنَ الْمَنْعِ فَهُوَ، مَمْنُوعٌ أَنْ يُفْعَلَ فِيهِ مَا لَمْ يُؤْذَنْ فِيهِ، وَسُمِّيَ الْمُزْدَلِفَةُ جَمْعًا: لِأَنَّهُ يُجْمَعُ فِيهِ بَيْنَ صَلَاتَيِ الْعِشَاءِ، وَالْإِفَاضَةُ مِنْ عَرَفَاتٍ تَكُونُ بَعْدَ غُرُوبِ الشَّمْسِ، وَمِنْ جَمْعٍ قَبْلَ طُلُوعِهَا مِنْ يَوْمِ النَّحْرِ.
Allâh Teâlâ'nın: {فَاذْكُرُوا اللَّهَ} “Allâh'ı anın” dua ve telbiye ile, {عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرَامِ} “Meş'ar-i Harâm yanında” buyruğu; Müzdelife'nin iki dağı arasında, Arafat'ın Me'zemân boğazından Muhassir vadisine kadar olan yerdir. Ne Me'zemân ne de Muhassir Meş'ar'e dâhildir. Şiâr (belirti, alamet) kökünden geldiği ve haccın alametlerinden olduğu için Meş'ar diye isimlendirilmiştir. Harâm'ın aslı ise men etmekten gelir; yani orada izin verilmeyen şeylerin yapılması yasaklanmıştır. Müzdelife'ye 'Cem'' adı verilmiştir; çünkü orada iki yatsı vakti namazı (akşam ile yatsı) birleştirilerek kılınır. Arafat'tan akın edip ayrılmak güneş battıktan sonra, Cem'den (Müzdelife'den) ayrılmak ise kurban bayramı günü güneş doğmadan öncedir.
قَالَ طاووس كَانَ أَهْلُ الْجَاهِلِيَّةِ يَدْفَعُونَ مِنْ عَرَفَةَ قَبْلَ أَنْ تَغِيبَ الشَّمْسُ وَمِنْ مُزْدَلِفَةَ بَعْدَ أَنْ تَطْلُعَ الشَّمْسُ وَيَقُولُونَ: أَشْرِقْ ثَبِيرُ كَيْمَا نُغِيرُ فَأَخَّرَ اللَّهُ هَذِهِ وَقَدَّمَ هَذِهِ.
Tâvûs şöyle demiştir: 'Câhiliye ehli güneş batmadan önce Arafat'tan, güneş doğduktan sonra da Müzdelife'den ayrılırlardı ve: «Ey Sebîr [dağı], aydınlan (ışılda) ki akın edelim!» derlerdi. Allâh ise bu [ikincisini] öne aldı, [ilki olan] diğerini de sonraya bıraktı.'
أَخْبَرَنَا أَبُو الْحَسَنِ السَّرَخْسِيُّ أَخْبَرَنَا زَاهِرُ بْنُ أَحْمَدَ أَخْبَرَنَا أَبُو إِسْحَاقَ الْهَاشِمِيُّ أَخْبَرَنَا أَبُو مُصْعَبٍ عَنْ مَالِكٍ عَنْ مُوسَى بْنِ عُقْبَةَ عَنْ كُرَيْبٍ مَوْلَى عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ عَنْ أُسَامَةَ بْنِ زَيْدٍ أَنَّهُ سَمِعَهُ يَقُولُ: "دَفَعَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ مِنْ عَرَفَةَ حَتَّى إِذَا كَانَ بِالشِّعْبِ نَزَلَ فَبَالَ، ثُمَّ تَوَضَّأَ فَلَمْ يُسْبِغِ الْوُضُوءَ، فَقُلْتُ لَهُ: الصَّلَاةَ يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ: فَقَالَ الصَّلَاةُ أَمَامَكَ، فَرَكِبَ فَلَمَّا جَاءَ الْمُزْدَلِفَةَ نَزَلَ فَتَوَضَّأَ فَأَسْبَغَ الْوُضُوءَ ثُمَّ أُقِيمَتِ الصَّلَاةُ فَصَلَّى الْمَغْرِبَ ثُمَّ أَنَاخَ كُلُّ إِنْسَانٍ بَعِيرَهُ فِي مَنْزِلِهِ، ثُمَّ أُقِيمَتِ الْعِشَاءُ فَصَلَّاهَا وَلَمْ يُصَلِّ بَيْنَهُمَا شَيْئًا" .
Bize Ebü'l-Hasan es-Sarahsî, ona Zâhir b. Ahmed, ona Ebû İshâk el-Hâşimî, ona Ebû Mus'ab, ona Mâlik, ona Mûsâ b. Ukbe, ona Abdullâh b. Abbâs'ın azatlısı Kureyb, ona da Üsâme b. Zeyd haber verdi; [Kureyb] onun şöyle dediğini işitmiştir: "Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem Arafat'tan ayrıldı; bir dağ yoluna gelince indi ve küçük abdestini bozdu. Sonra abdest aldı fakat abdesti tam olarak yapmadı (hafif tuttu). Ona: 'Namaz [vakti geldi] yâ Resûlallâh!' dedim. Şöyle buyurdu: 'Namaz ileridedir.' Sonra bindi; Müzdelife'ye gelince indi ve eksiksiz bir şekilde abdest aldı. Sonra kamet getirildi ve akşam namazını kıldırdı. Ardından herkes devesini konakladığı yere çöktürdü. Sonra yatsı için kamet getirildi ve yatsıyı kıldırdı; ikisi arasında hiçbir namaz kılmadı."
وَقَالَ جَابِرٌ: "دَفَعَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ حَتَّى أَتَى الْمُزْدَلِفَةَ فَصَلَّى بِهَا الْمَغْرِبَ وَالْعِشَاءَ بِأَذَانٍ وَاحِدٍ وَإِقَامَتَيْنِ وَلَمْ يُسَبِّحْ بَيْنَهُمَا شَيْئًا، ثُمَّ اضْطَجَعَ حَتَّى طَلَعَ الْفَجْرُ فَصَلَّى الْفَجْرَ حِينَ تَبَيَّنِ لَهُ الصُّبْحُ بِأَذَانٍ وَإِقَامَةٍ، ثُمَّ رَكِبَ الْقَصْوَاءَ حَتَّى أَتَى الْمَشْعَرَ الْحَرَامَ فَاسْتَقْبَلَ الْقِبْلَةَ، فَدَعَاهُ وَكَبَّرَهُ وَهَلَّلَهُ وَوَحَّدَهُ، فَلَمْ يَزَلْ وَاقِفًا حَتَّى أَسْفَرَ جِدًّا فَدَفَعَ قَبْلَ أَنْ تَطْلُعَ الشَّمْسُ" .
Câbir [radıyallâhu anh] şöyle demiştir: «Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem hareket edip Müzdelife'ye geldi. Orada bir ezan ve iki kamet ile akşam ve yatsı namazlarını kıldı, aralarında hiçbir nafile kılmadı. Sonra fecir doğana kadar uzanıp yattı. Sabah vakti kendisi için belirginleşince bir ezan ve bir kamet ile sabah namazını kıldı. Sonra el-Kasvâ'ya bindi ve Meş'ar-i Harâm'a vardı. Kıbleye dönüp Allâh'a dua etti; O'nu tekbir etti, tehlil getirdi ve O'nu birledi. Ortalık iyice aydınlanıncaya kadar durmaya devam etti ve nihayet güneş doğmadan önce [oradan] hareket etti.»
أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ الْمَلِيحِيُّ أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النُّعَيْمِيُّ أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ أخبرنا زهير ٣١/أبْنُ حَرْبٍ أَخْبَرَنَا وَهْبُ بْنُ جَرِيرٍ أَخْبَرَنَا أَبِي عَنْ يُونُسَ الْأَيْلِيِّ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ عَبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ أَنَّ أُسَامَةَ بْنَ زَيْدٍ كَانَ رِدْفَ النَّبِيِّ ﷺ مِنْ عَرَفَةَ إِلَى الْمُزْدَلِفَةِ ثُمَّ أَرْدَفَ الْفَضْلَ مِنْ مُزْدَلِفَةَ إِلَى مِنًى، قَالَ: فَكِلَاهُمَا قَالَ لَمْ يَزَلِ النَّبِيُّ ﷺ يُلَبِّي حَتَّى رَمَى جَمْرَةَ الْعَقَبَةِ" .
Bize Abdülvâhid el-Melîhî, ona Ahmed b. Abdillâh en-Nu'aymî, ona Muhammed b. Yûsuf, ona Muhammed b. İsmâîl, ona Züheyr b. Harb, ona Vehb b. Cerîr, ona babası, ona Yûnus el-Eylî, ona ez-Zührî, ona Ubeydullâh b. Abdillâh, ona da İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ haber verdi: Üsâme b. Zeyd, Arafat'tan Müzdelife'ye kadar Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in terkesinde idi; sonra [Resûlullâh] Müzdelife'den Minâ'ya kadar Fazl'ı terkisine aldı. [İbn Abbâs] dedi ki: 'Her ikisi de Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Akabe cemresini taşlayana kadar telbiye getirmeye devam ettiğini söyledi.'
قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَاذْكُرُوهُ كَمَا هَدَاكُمْ} أَيْ وَاذْكُرُوهُ بِالتَّوْحِيدِ وَالتَّعْظِيمِ كَمَا ذَكَرَكُمْ بِالْهِدَايَةِ فَهَدَاكُمْ لِدِينِهِ وَمَنَاسِكِ حَجِّهِ {وَإِنْ كُنْتُمْ مِنْ قَبْلِهِ لَمِنَ الضَّالِّينَ} أَيْ وَقَدْ كُنْتُمْ، وَقِيلَ: وَمَا كُنْتُمْ مِنْ قَبْلِهِ إِلَّا مِنَ الضَّالِّينَ. كَقَوْلِهِ تَعَالَى: "وَإِنْ نَظُنُّكَ لَمِنَ الْكَاذِبِينَ" (١٨٦-الشُّعَرَاءِ) أَيْ: وَمَا نَظُنُّكَ إِلَّا مِنَ الْكَاذِبِينَ، وَالْهَاءُ فِي قَوْلِهِ "مِنْ قَبْلِهِ" رَاجِعَةٌ إِلَى الْهُدَى، وَقِيلَ: إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، كِنَايَةٌ عَنْ غَيْرِ مَذْكُورٍ.
Allâh Teâlâ'nın: {وَاذْكُرُوهُ كَمَا هَدَاكُمْ} “O'nu, size hidayet ettiği gibi anın” buyruğu; O sizi hidayete erdirmek suretiyle andığı ve dinine, hac menâsikine ulaştırdığı gibi, siz de O'nu tevhid ve tazim ile anın demektir. {وَإِنْ كُنْتُمْ مِنْ قَبْلِهِ لَمِنَ الضَّالِّينَ} “Doğrusu siz bundan önce sapmışlardan idiniz.” yani şüphesiz siz [öyle idiniz] demektir. 'Siz bundan önce sapmışlardan başkası değildiniz' anlamına geldiği de söylenmiştir; nitekim Allâh Teâlâ'nın: "Doğrusu biz seni yalancılardan sanıyoruz" (eş-Şuarâ, 186) ayetinin 'Seni yalancılardan başkası sanmıyoruz' anlamına gelmesi gibidir. Ayette geçen 'bundan önce' (مِنْ قَبْلِهِ) ifadesindeki zamir hidayete râcidir. Önceden açıkça zikredilmemiş olsa bile kinaye yoluyla Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem'e râci olduğu da söylenmiştir.
{ثُمَّ أَفِيضُوا مِنْ حَيْثُ أَفَاضَ النَّاسُ وَاسْتَغْفِرُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (١٩٩) فَإِذَا قَضَيْتُمْ مَنَاسِكَكُمْ فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَذِكْرِكُمْ آبَاءَكُمْ أَوْ أَشَدَّ ذِكْرًا فَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ رَبَّنَا آتِنَا فِي الدُّنْيَا وَمَا لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ خَلَاقٍ (٢٠٠) وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ رَبَّنَا آتِنَا فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ حَسَنَةً وَقِنَا عَذَابَ النَّارِ (٢٠١) أُولَئِكَ لَهُمْ نَصِيبٌ مِمَّا كَسَبُوا وَاللَّهُ سَرِيعُ الْحِسَابِ (٢٠٢) }
{ثُمَّ أَفِيضُوا مِنْ حَيْثُ أَفَاضَ النَّاسُ وَاسْتَغْفِرُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (١٩٩) فَإِذَا قَضَيْتُمْ مَنَاسِكَكُمْ فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَذِكْرِكُمْ آبَاءَكُمْ أَوْ أَشَدَّ ذِكْرًا فَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ رَبَّنَا آتِنَا فِي الدُّنْيَا وَمَا لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ خَلَاقٍ (٢٠٠) وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ رَبَّنَا آتِنَا فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ حَسَنَةً وَقِنَا عَذَابَ النَّارِ (٢٠١) أُولَئِكَ لَهُمْ نَصِيبٌ مِمَّا كَسَبُوا وَاللَّهُ سَرِيعُ الْحِسَابِ (٢٠٢) } “Sonra insanların akın ettiği yerden siz de akın edin ve Allâh'tan bağışlanma dileyin. Şüphesiz Allâh çok bağışlayandır, çok merhamet edendir. (199) Hac ibadetlerinizi bitirdiğinizde, atalarınızı andığınız gibi, hatta daha kuvvetli bir anışla Allâh'ı anın. İnsanlardan öylesi vardır ki: «Rabbimiz! Bize dünyada ver» der; onun ahirette hiçbir nasibi yoktur. (200) Onlardan öylesi de vardır ki: «Rabbimiz! Bize dünyada da iyilik ver, ahirette de iyilik ver ve bizi cehennem azabından koru» der. (201) İşte onların kazandıklarından bir nasipleri vardır. Allâh, hesabı pek çabuk görendir. (202)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: {ثُمَّ أَفِيضُوا مِنْ حَيْثُ أَفَاضَ النَّاسُ} قَالَ أَهْلُ التَّفْسِيرِ، كَانَتْ قُرَيْشٌ وَحُلَفَاؤُهَا وَمَنْ دَانَ بِدِينِهَا، وَهُمُ الْحُمْسُ، يَقِفُونَ بِالْمُزْدَلِفَةِ وَيَقُولُونَ: نَحْنُ أَهْلُ اللَّهِ، وَقُطَّانُ حَرَمِهِ، فَلَا نُخَلِّفُ الْحَرَمَ وَلَا نَخْرُجُ مِنْهُ، وَيَتَعَظَّمُونَ أَنْ يَقِفُوا مَعَ سَائِرِ الْعَرَبِ بِعَرَفَاتٍ، وَسَائِرُ النَّاسِ كَانُوا يَقِفُونَ بِعَرَفَاتٍ، فَإِذَا أَفَاضَ النَّاسُ مَنْ عَرَفَاتٍ أَفَاضَ الْحُمْسُ مِنَ الْمُزْدَلِفَةِ، فَأَمَرَهُمُ اللَّهُ أَنْ يَقِفُوا بِعَرَفَاتٍ وَيُفِيضُوا مِنْهَا إِلَى جَمْعٍ مَعَ سَائِرِ النَّاسِ، وَأَخْبَرَهُمْ أَنَّهُ سُنَّةُ إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ ﵉، وَقَالَ بَعْضُهُمْ خَاطَبَ بِهِ جَمِيعَ الْمُسْلِمِينَ.
Allâh Teâlâ'nın: {ثُمَّ أَفِيضُوا مِنْ حَيْثُ أَفَاضَ النَّاسُ} “Sonra insanların akın ettiği yerden siz de akın edin” buyruğu hakkında tefsir ehli şöyle demiştir: Kureyş, onların müttefikleri ve onların dinini benimseyenler -ki bunlara Humus denilirdi- Müzdelife'de vakfeye durur ve: 'Biz Allâh'ın ehli ve O'nun Harem'inin sakinleriyiz; bu sebeple Harem'i arkamızda bırakmayız ve oradan dışarı çıkmayız' derlerdi. Diğer Araplarla birlikte Arafat'ta vakfe yapmayı kendilerine yediremezlerdi. Diğer insanlar ise Arafat'ta vakfeye dururlardı. İnsanlar Arafat'tan akın edip ayrıldıklarında Humus grubu da Müzdelife'den ayrılırdı. Bunun üzerine Allâh onlara Arafat'ta vakfe yapmalarını ve diğer insanlarla birlikte oradan Cem'e (Müzdelife'ye) akın etmelerini emretti ve bunun İbrâhîm ile İsmâîl aleyhimesselâm'ın sünneti olduğunu onlara bildirdi. Bazıları ise bu hitabın bütün Müslümanlara yönelik olduğunu söylemiştir.
وَقَوْلُهُ تَعَالَى {مِنْ حَيْثُ أَفَاضَ النَّاسُ} مِنْ جَمْعٍ أَيْ ثُمَّ أَفِيضُوا مِنْ جَمْعٍ إِلَى مِنًى، وَقَالُوا لِأَنَّ الْإِفَاضَةَ مِنْ عَرَفَاتٍ قَبْلَ الْإِفَاضَةِ مِنْ جَمْعٍ، فَكَيْفَ يُسَوِّغُ أَنْ يَقُولَ فَإِذَا أَفَضْتُمْ مِنْ عَرَفَاتٍ فَاذْكُرُوا اللَّهَ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرَامِ ثُمَّ أَفِيضُوا مِنْ عَرَفَاتٍ؟ وَالْأَوَّلُ قَوْلُ أَكْثَرِ أَهْلِ التَّفْسِيرِ.
Allâh Teâlâ'nın: {مِنْ حَيْثُ أَفَاضَ النَّاسُ} “İnsanların akın ettiği yerden” buyruğu; Cem'den demektir, yani: 'Sonra Cem'den Minâ'ya akın edin' demektir. Onlar şöyle demişlerdir: Çünkü Arafat'tan akın etmek, Cem'den akın etmekten öncedir; öyleyse 'Arafat'tan akın ettiğinizde Meş'ar-i Harâm yanında Allâh'ı anın, sonra da Arafat'tan akın edin' denilmesi nasıl uygun düşebilir? Birinci görüş ise tefsir ehlinin çoğunluğunun görüşüdür.
وَفِي الْكَلَامِ تَقْدِيمٌ وَتَأْخِيرٌ تَقْدِيرُهُ: فَمَنْ فَرَضَ فِيهِنَّ الْحَجَّ فَلَا رَفَثَ وَلَا فُسُوقَ وَلَا جِدَالَ فِي الْحَجِّ ثُمَّ أَفِيضُوا مِنْ حَيْثُ أَفَاضَ النَّاسُ فَإِذَا أَفَضْتُمْ مِنْ عَرَفَاتٍ فَاذْكُرُوا اللَّهَ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرَامِ.
Söz diziminde takdim ve tehir (yer değiştirme) vardır; takdiri şöyledir: «Kim o aylarda haccı kendisine farz kılarsa artık hacda müstehcen söz ve davranış, günah ve kavga yoktur. Sonra insanların akın ettiği yerden siz de akın edin; Arafat'tan akın ettiğinizde ise Meş'ar-i Harâm yanında Allâh'ı anın.»
وَقِيلَ: ثُمَّ بِمَعْنَى الْوَاوِ أَيْ وَأَفِيضُوا، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: "ثُمَّ كَانَ مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا" (١٧-الْبَلَدِ) وَأَمَّا النَّاسُ فَهُمُ الْعَرَبُ كُلُّهُمْ غَيْرُ الْحُمْسِ.
Buradaki 'sümme' (ثُمَّ) edatının 'vav' bağlacı anlamında olup «ve akın edin» demek olduğu da söylenmiştir; nitekim Allâh Teâlâ'nın: "Sonra iman edenlerden oldu" (el-Beled, 17) buyruğunda olduğu gibidir. 'İnsanlar' (النَّاسُ) kelimesine gelince; onlar Humus dışında kalan bütün Araplardır.
وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: هُمْ أَهْلُ الْيَمَنِ وَرَبِيعَةُ، وَقَالَ الضَّحَّاكُ: النَّاسُ هَاهُنَا إِبْرَاهِيمُ ﵇ وَحْدَهُ كَقَوْلِهِ تَعَالَى "أَمْ يَحْسُدُونَ النَّاسَ" (٥٤-النِّسَاءِ) وَأَرَادَ مُحَمَّدًا ﷺ وَحْدَهُ وَيُقَالُ هَذَا الَّذِي يُقْتَدَى بِهِ وَيَكُونُ
el-Kelbî ise şöyle demiştir: "Onlar Yemen ehli ile Rebîa kabilesidir." ed-Dahhâk da şöyle demiştir: "Buradaki 'insanlar'dan maksat sadece İbrâhîm aleyhisselâm'dır; nitekim Allâh Teâlâ'nın: { أَمْ يَحْسُدُونَ النَّاسَ } “Yoksa insanları kıskanıyorlar mı?” (en-Nisâ, 54) buyruğunda sadece Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i kastettiği gibidir. Kendisine uyulan ve ... olan kimseye de böyle denir.
لِسَانَ قَوْمِهِ وَقَالَ الزُّهْرِيُّ: النَّاسُ هَاهُنَا آدَمُ ﵇ وَحْدَهُ دَلِيلُهُ قِرَاءَةُ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ ثُمَّ أَفِيضُوا مِنْ حَيْثُ أَفَاضَ النَّاسِي بِالْيَاءِ وَيُقَالُ: هُوَ آدَمُ نَسِيَ عَهْدَ اللَّهِ حِينَ أَكَلَ مِنَ الشَّجَرَةِ.
kavminin sözcüsü olan kimseye de böyle denir. ez-Zührî ise şöyle demiştir: 'Buradaki insandan maksat tek başına Âdem aleyhisselâm'dır. Bunun delili Saîd b. Cübeyr'in «Sonra unutanın (en-nâsî) akın ettiği yerden akın edin» şeklindeki «yâ» harfiyle olan kıraatidir; bu kimse ağaçtan yediği vakit Allâh'ın ahdini unutan Âdem'dir denilir.'
أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ الْمَلِيحِيُّ أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهُ النُّعَيْمِيُّ أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ أَخْبَرَنَا مَالِكٌ عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ عَنْ أَبِيهِ أَنَّهُ قَالَ: سُئِلَ أُسَامَةُ وَأَنَا جَالِسٌ كَيْفَ كَانَ يَسِيرُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ حِينَ دَفَعَ؟ قَالَ: كَانَ يَسِيرُ الْعَنَقَ فَإِذَا وَجَدَ فَجْوَةً نَصَّ ، قَالَ هِشَامٌ: وَالنَّصُّ فَوْقَ الْعَنَقِ.
Bize Abdülvâhid el-Melîhî, ona Ahmed b. Abdillâh en-Nu'aymî, ona Muhammed b. Yûsuf, ona Muhammed b. İsmâîl, ona Abdullâh b. Yûsuf, ona Mâlik, ona Hişâm b. Urve, ona da babası haber verip şöyle demiştir: Ben otururken Üsâme'ye: 'Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem Veda Haccı'nda [Arafat'tan] ayrıldığında yürüyüşü nasıldı?' diye soruldu. O da: 'Orta hızda (anak) yürürdü; açık bir yer bulduğunda ise hızlanırdı (nassa)' dedi. Hişâm: 'en-Nass, anak yürüyüşünden daha hızlı olanıdır' dedi.
أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ الْمَلِيحِيُّ أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النُّعَيْمِيُّ أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ أَخْبَرَنَا سَعِيدُ بْنُ أَبِي مَرْيَمَ أَخْبَرَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ سُوِيدٍ حَدَّثَنِي عَمْرُو بْنُ أَبِي عَمْرٍو مَوْلَى الْمُطَّلِبِ قَالَ أَخْبَرَنِي سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ مَوْلَى وَالِبَةَ الْكُوفِيِّ حَدَّثَنِي ابْنُ عَبَّاسٍ أَنَّهُ دَفَعَ مَعَ النَّبِيِّ ﷺ يَوْمَ عَرَفَةَ فَسَمِعَ النَّبِيُّ ﷺ وَرَاءَهُ زَجْرًا شَدِيدًا وَضَرْبًا لِلْإِبِلِ فَأَشَارَ بِسَوْطِهِ إِلَيْهِمْ وَقَالَ: "أَيُّهَا النَّاسُ عَلَيْكُمْ بِالسَّكِينَةِ فَإِنَّ الْبِرَّ لَيْسَ بِالْإِيضَاعِ ، {وَاسْتَغْفِرُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ} "
Bize Abdülvâhid el-Melîhî, ona Ahmed b. Abdillâh en-Nu'aymî, ona Muhammed b. Yûsuf, ona Muhammed b. İsmâîl, ona Saîd b. Ebî Meryem, ona İbrâhîm b. Süveyd haber verdi; bana el-Muttalib'in azatlısı Amr b. Ebî Amr anlattı; bana Vâlibe el-Kûfî'nin azatlısı Saîd b. Cübeyr haber verdi; bana İbn Abbâs anlattı ki kendisi Arefe günü Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte [Arafat'tan] ayrıldı. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem arkasında şiddetli bir bağırıp çağırma ve develere vurma sesi işitti. Kamçısıyla onlara işaret ederek şöyle buyurdu: "Ey insanlar! Sükûneti elden bırakmayın; zira iyilik [develeri] koşturmakta değildir." {وَاسْتَغْفِرُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ} “Ve Allâh'tan bağışlanma dileyin. Şüphesiz Allâh çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: {فَإِذَا قَضَيْتُمْ مَنَاسِكَكُمْ} أَيْ فَرَغْتُمْ مِنْ حَجِّكُمْ وَذَبَحْتُمْ نَسَائِكَكُمْ، أَيْ ذَبَائِحَكُمْ، يُقَالُ: نَسَكَ الرَّجُلُ يَنْسُكُ نُسُكًا إِذَا ذَبَحَ نَسِيكَتَهُ، وَذَلِكَ بَعْدَ رَمْيِ جَمْرَةِ الْعَقَبَةِ وَالِاسْتِقْرَارِ بِمِنًى {فَاذْكُرُوا اللَّهَ} بِالتَّكْبِيرِ وَالتَّحْمِيدِ وَالثَّنَاءِ عَلَيْهِ {كَذِكْرِكُمْ آبَاءَكُمْ} وَذَلِكَ أَنَّ الْعَرَبَ كَانَتْ إِذَا فَرَغَتْ مِنَ الْحَجِّ وَقَفَتْ عِنْدَ الْبَيْتِ فَذَكَرَتْ مَفَاخِرَ آبَائِهَا، فَأَمَرَهُمُ اللَّهُ تَعَالَى بِذِكْرِهِ وَقَالَ: فَاذْكُرُونِي فَأَنَا الَّذِي فَعَلْتُ ذَلِكَ بِكُمْ وَبِآبَائِكُمْ وَأَحْسَنْتُ إِلَيْكُمْ وَإِلَيْهِمْ.
Allâh Teâlâ'nın: {فَإِذَا قَضَيْتُمْ مَنَاسِكَكُمْ} “Hac ibadetlerinizi bitirdiğinizde” buyruğu; haccınızı tamamlayıp kurbanlıklarınızı kestiğinizde demektir. Kurbanını kestiğinde 'Adam kurban kesti' denilir. Bu da Akabe cemresini taşladıktan ve Minâ'da yerleştikten sonradır. {فَاذْكُرُوا اللَّهَ} “Allâh'ı anın” tekbir, tahmid ve O'na sena ile, {كَذِكْرِكُمْ آبَاءَكُمْ} “Atalarınızı andığınız gibi”. Şöyle ki: Araplar hac ibadetini bitirdiklerinde Beytullâh'ın yanında durur ve atalarının övünç kaynaklarını anlatırlardı. Bunun üzerine Allâh Teâlâ onlara Kendisini anmalarını emretti ve şöyle buyurdu: «Beni anın; zira bunu size de atalarınıza da yapan, size de onlara da ihsanda bulunan Benim.»
قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَعَطَاءٌ: مَعْنَاهُ فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَذِكْرِ الصِّبْيَانِ الصِّغَارِ الْآبَاءَ، وَذَلِكَ أَنَّ الصَّبِيَّ أَوَّلُ مَا يَتَكَلَّمُ يَلْهَجُ بِذِكْرِ أَبِيهِ لَا بِذِكْرِ غَيْرِهِ فَيَقُولُ اللَّهُ فَاذْكُرُوا اللَّهَ لَا غَيْرَ كَذِكْرِ الصَّبِيِّ أَبَاهُ أَوْ أَشَدَّ، وَسُئِلَ ابْنُ عَبَّاسٍ عَنْ قَوْلِهِ {فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَذِكْرِكُمْ آبَاءَكُمْ} فَقِيلَ قَدْ يَأْتِي عَلَى الرَّجُلِ الْيَوْمُ وَلَا يَذْكُرُ فِيهِ أَبَاهُ، قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: لَيْسَ كَذَلِكَ وَلَكِنْ أَنْ تَغْضَبَ لِلَّهِ إِذَا عُصِيَ أَشَدَّ مِنْ غَضَبِكَ لِوَالِدَيْكَ إِذَا شُتِمَا، وَقَوْلُهُ تَعَالَى {أَوْ أَشَدَّ ذِكْرًا} يَعْنِي: وَأَشَدَّ ذِكْرًا، وَبَلْ أَشَدَّ، أَيْ وَأَكْثَرَ ذِكْرًا {فَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ رَبَّنَا آتِنَا فِي الدُّنْيَا} أَرَادَ بِهِ الْمُشْرِكِينَ كَانُوا لَا يَسْأَلُونَ اللَّهَ تَعَالَى فِي الْحَجِّ إِلَّا الدُّنْيَا يَقُولُونَ اللَّهُمَّ أَعْطِنَا غَنَمًا وَإِبِلًا وَبَقَرًا وَعَبِيدًا، وَكَانَ الرَّجُلُ يَقُومُ فَيَقُولُ يَارَبِّ: إِنَّ أَبِي كَانَ عَظِيمَ الْقُبَّةِ كَبِيرَ الْجَفْنَةِ كَثِيرَ الْمَالِ فَأَعْطِنِي مِثْلَ مَا
İbn Abbâs ve Atâ şöyle demiştir: Bunun manası; [küçük] çocukların babalarını anması gibi Allâh'ı anın, [demektir]. Bu da şöyledir: Çocuk ilk konuşmaya başladığında başkasını değil, sürekli babasını anmayı diline dolar. Bunun üzerine Allâh Teâlâ, başkasını değil, çocuğun babasını andığı gibi veya daha güçlü bir şekilde Allâh'ı anın, buyurmaktadır. İbn Abbâs'a: {فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَذِكْرِكُمْ آبَاءَكُمْ} “Atalarınızı andığınız gibi... Allâh'ı anın” buyruğu hakkında sorulup: «İnsanın üzerinden, içinde babasını hiç anmadığı bir gün geçebilir [bu nasıl olur?]» denildiğinde İbn Abbâs şöyle demiştir: «Öyle değil; fakat O'na isyan edildiğinde Allâh için öfkelenmen, anne babana sövüldüğünde öfkelenmenden daha şiddetli olmalıdır.» Allâh Teâlâ'nın: {أَوْ أَشَدَّ ذِكْرًا} “yahut daha güçlü bir anışla” buyruğu; [vav anlamında] "ve daha güçlü bir anışla", yahut [bel anlamında] "bilakis daha güçlü bir anışla", yani "ve daha çok bir anışla" demektir. {فَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ رَبَّنَا آتِنَا فِي الدُّنْيَا} “İnsanlardan öylesi vardır ki: «Rabbimiz! Bize dünyada ver» der” [ayetiyle] müşrikleri kastetmiştir. Onlar hacda Allâh Teâlâ'dan dünyalıktan başka bir şey istemezler; 'Allâh'ım! Bize koyun, deve, sığır ve köleler ver' derlerdi. Kişi kalkıp şöyle derdi: 'Ey Rabbim! Babamın çadırı görkemli, kazanı büyük, malı çok idi; bana da ona verdiğinin benzerini ver...'
أَعْطَيْتَهُ، قَالَ قَتَادَةُ هَذَا عَبْدٌ نِيَّتُهُ الدُّنْيَا لَهَا أَنْفَقَ وَلَهَا عَمِلَ وَنَصَبَ {وَمَا لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ خَلَاقٍ} حَظٍّ وَنَصِيبٍ
Katâde şöyle demiştir: 'Bu kimse niyeti sadece dünya olan bir kuldur; onun için harcamış, onun için çalışıp yorulmuştur.' {وَمَا لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ خَلَاقٍ} “onun ahirette hiçbir nasibi yoktur”, payı ve hissesi yoktur.
{وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ رَبَّنَا آتِنَا فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ حَسَنَةً وَقِنَا عَذَابَ النَّارِ} يَعْنِي الْمُؤْمِنِينَ، وَاخْتَلَفُوا فِي مَعْنَى الْحَسَنَتَيْنِ قَالَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ ﵁ فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً: امْرَأَةٌ صَالِحَةٌ، وَفِي الْآخِرَةِ حَسَنَةً: الْجَنَّةُ.
{وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ رَبَّنَا آتِنَا فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ حَسَنَةً وَقِنَا عَذَابَ النَّارِ} “Onlardan öylesi de vardır ki: «Rabbimiz! Bize dünyada da iyilik ver, ahirette de iyilik ver ve bizi cehennem azabından koru» der.” Müminleri kastetmektedir. İki iyiliğin (hasene) anlamı hakkında ihtilaf etmişlerdir: Alî b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh şöyle demiştir: 'Dünyada iyilik; sâliha bir kadın, ahirette iyilik ise cennettir.'
أَخْبَرَنَا أَبُو الْقَاسِمِ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ الْحَنِيفِيُّ أَنَا أَبُو الْحَسَنِ مُحَمَّدُ بْنُ يَعْقُوبَ الطُّوسِيُّ أَخْبَرَنَا أَبُو بَكْرٍ أَحْمَدُ بْنُ يُوسُفَ بْنِ خَلَّادٍ أَنَا الْحَارِثُ بْنُ أَبِي أُسَامَةَ أَنَا أَبُو عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْمُقْرِي أَخْبَرَنَا حَيْوَةُ وَابْنُ لَهِيعَةَ قَالَا أَخْبَرَنَا شُرَحْبِيلُ بْنُ شَرِيكٍ أَنَّهُ سَمِعَ أَبَا عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْحُبُلِيَّ يُحَدِّثُ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ ﵁ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ قَالَ: "الدُّنْيَا كُلُّهَا مَتَاعٌ وَخَيْرُ مَتَاعِهَا الْمَرْأَةُ الصَّالِحَةُ" وَقَالَ الْحَسَنُ: فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً: الْعِلْمُ وَالْعِبَادَةُ، وَفِي الْآخِرَةِ حَسَنَةً، الْجَنَّةُ، وَقَالَ السُّدِّيُّ وَابْنُ حِبَّانَ: {فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً} رِزْقًا حَلَالًا وَعَمَلًا صَالِحًا، {وَفِي الْآخِرَةِ حَسَنَةً} الْمَغْفِرَةُ وَالثَّوَابُ.
Bize Ebü'l-Kâsım Abdullâh b. Muhammed el-Hanîfî, ona Ebü'l-Hasan Muhammed b. Ya'kūb et-Tûsî, ona Ebû Bekr Ahmed b. Yûsuf b. Hallâd, ona el-Hâris b. Ebî Üsâme, ona Ebû Abdirrahmân el-Mukrî, ona Hayve ve İbn Lehîa haber verdi; ikisi dediler ki: Bize Şurahbîl b. Şerîk haber verdi; kendisi Ebû Abdirrahmân el-Hubulî'nin Abdullâh b. Amr b. el-Âs radıyallâhu anhümâ'dan, onun da Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem'den naklettiği şu hadisi işitmiştir: "Dünyanın tamamı bir metâdır ve onun en hayırlı metâı sâliha kadındır." el-Hasan şöyle demiştir: 'Dünyada iyilik; ilim ve ibadettir; ahirette iyilik ise cennettir.' es-Süddî ve İbn Hibbân ise: '{فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً} “dünyada iyilik” helal rızık ve sâlih amel, {وَفِي الْآخِرَةِ حَسَنَةً} “ahirette de iyilik” bağışlanma ve mükâfattır' demişlerdir.
أَخْبَرَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي تَوْبَةَ أَخْبَرَنَا أَبُو طَاهِرٍ مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ الْحَارِثِ أَخْبَرَنَا أَبُو الْحَسَنِ مُحَمَّدُ بْنُ يَعْقُوبَ الْكِسَائِيُّ أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَحْمُودٍ أَخْبَرَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْخَلَّالُ ثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ عَنْ يَحْيَى بْنِ أَيُّوبَ حَدَّثَنِي عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ زَحْرٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ يَزِيدَ عَنِ الْقَاسِمِ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ أَبِي أُمَامَةَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: "أَغْبَطُ أَوْلِيَائِي عِنْدِي مُؤْمِنٌ خَفِيفُ الْحَاذِ ذُو حَظٍّ مِنَ الصَّلَاةِ أَحْسَنَ عِبَادَةَ، رَبِّهِ فَأَطَاعَهُ فِي السِّرِّ، وَكَانَ غَامِضًا فِي النَّاسِ لَا يُشَارُ إِلَيْهِ بِالْأَصَابِعِ، وَكَانَ رِزْقُهُ كَفَافًا، فَصَبَرَ عَلَى ذَلِكَ، ثُمَّ (نَفَضَ بِيَدِهِ) فَقَالَ: عُجِّلَتْ مَنِيَّتُهُ قَلَّتْ بَوَاكِيهِ قَلَّ تُرَاثُهُ" .
Bize Ebû Bekr b. Muhammed b. Abdillâh b. Ebî Tevbe, ona Ebû Tâhir Muhammed b. Ahmed b. el-Hâris, ona Ebü'l-Hasan Muhammed b. Ya'kūb el-Kisâî, ona Abdullâh b. Mahmûd, ona İbrâhîm b. Abdillâh el-Hallâl, ona Abdullâh b. el-Mübârek, ona Yahyâ b. Eyyûb haber verdi; bana Ubeydullâh b. Zahr, Alî b. Yezîd'den, o Ebû Abdirrahmân el-Kâsım'dan, o Ebû Ümâme'den, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den nakletti; şöyle buyurdu: "Dostlarımın benim nezdimde en imrenileni; yükü hafif, namazdan nasibi olan, Rabbine ibadeti güzel yapıp O'na gizlide de itaat eden, insanlar arasında tanınmayıp parmakla gösterilmeyen, rızkı yetecek kadar olup buna sabreden mümindir." Sonra elini çırptı ve: "Onun ölümü çabuklaşmış, ağlayanları az, mirası da az olmuştur" buyurdu.
وَقَالَ قَتَادَةُ: فِي الدُّنْيَا عَافِيَةً وَفِي الْآخِرَةِ عَافِيَةً. وَقَالَ عَوْفٌ فِي هَذِهِ الْآيَةِ: مَنْ آتَاهُ اللَّهُ الْإِسْلَامَ وَالْقُرْآنَ وَأَهْلًا وَمَالًا فَقَدْ أُوتِيَ فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ حَسَنَةً.
Katâde: 'Dünyada afiyet, ahirette de afiyettir' demiştir. Avf ise bu ayet hakkında şöyle demiştir: 'Allâh kime İslâm'ı, Kur'ân'ı, bir aile ve mal vermişse, ona dünyada da iyilik ahirette de iyilik verilmiştir.'
أَخْبَرَنَا الشَّيْخُ أَبُو الْقَاسِمِ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَلِيٍّ الْكُرْكَانِيُّ الطُّوسِيُّ أَخْبَرَنَا أَبُو طَاهِرٍ مُحَمَّدُ بْنُ مَحْمِشٍ
Bize Şeyh Ebü'l-Kāsım Abdullâh b. Alî el-Kürkânî et-Tûsî haber verdi, [ona da] Ebû Tâhir Muhammed b. Mahmiş
الزِّيَادِيُّ أَخْبَرَنَا أَبُو الْفَضْلِ عَبْدُوسُ بْنُ الْحُسَيْنِ بْنِ مَنْصُورٍ السِّمْسَارُ أَخْبَرَنَا أَبُو حَاتِمٍ مُحَمَّدُ بْنُ إِدْرِيسَ الْحَنْظَلِيُّ الرَّازِيُّ أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْأَنْصَارِيُّ أَخْبَرَنَا حُمَيْدٌ الطَّوِيلُ عَنْ ثَابِتٍ الْبُنَانِيِّ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ ﵁ قَالَ: رَأَى رَسُولُ اللَّهِ ﷺ رَجُلًا قَدْ صَارَ مِثْلَ الْفَرْخِ فَقَالَ: "هَلْ كُنْتَ تَدْعُو اللَّهَ بِشَيْءٍ أَوْ تَسْأَلُهُ إِيَّاهُ؟ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ كُنْتُ أَقُولُ: اللَّهُمَّ مَا كُنْتَ مُعَاقِبَنِي بِهِ فِي الْآخِرَةِ فَعَجِّلْهُ لِي فِي الدنيا فقال: ٣١/ب سُبْحَانَ اللَّهِ إِذَنْ لَا تَسْتَطِيعُهُ وَلَا تُطِيقُهُ فَهَلَّا قُلْتَ "اللَّهُمَّ رَبَّنَا آتِنَا فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ حَسَنَةً وَقِنَا عَذَابَ النَّارِ" .
ez-Ziyâdî, ona Ebü'l-Fazl Abdûs b. el-Hüseyn b. Mansûr es-Simsâr, ona Ebû Hâtim Muhammed b. İdrîs el-Hanzalî er-Râzî, ona Muhammed b. Abdillâh el-Ensârî, ona Humeyd et-Tavîl, ona Sâbit el-Bünânî, ona da Enes b. Mâlik radıyallâhu anh haber verdi; şöyle dedi: Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem kuş yavrusu gibi [zayıflamış] bir adamı gördü ve: "Allâh'a bir şeyle dua ediyor veya O'ndan bir şey istiyor muydun?" buyurdu. Adam: 'Yâ Resûlallâh! «Allâh'ım! Ahirette beni ne ile cezalandıracaksan onu dünyada bana peşin ver» diyordum' dedi. Bunun üzerine [Resûlullâh]: "Sübhânallâh! O halde sen buna güç yetiremezsin, buna dayanamazsın! Şöyle deseydin ya: «Allâh'ım! Ey Rabbimiz! Bize dünyada da iyilik ver, ahirette de iyilik ver ve bizi cehennem azabından koru»" buyurdu.
أَخْبَرَنَا [أَبُو الْحَسَنِ مُحَمَّدُ بْنُ مُحَمَّدٍ السَّرَخْسِيُّ أَخْبَرَنَا] أَبُو الْحَسَنِ أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي إِسْحَاقَ الْحَجَّاجِيُّ أَخْبَرَنَا أَبُو الْعَبَّاسِ مُحَمَّدُ بْنُ عبد الرحمن الدعولي أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مِشْكَانَ أَخْبَرَنَا أَبُو دَاوُدَ أَخْبَرَنَا شُعْبَةَ عَنْ ثَابِتٍ عَنْ أَنَسٍ قَالَ: "كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يُكْثِرُ أَنْ يَقُولَ: "رَبَّنَا آتِنَا فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ حَسَنَةً وَقِنَا عَذَابَ النَّارِ" .
Bize [Ebü'l-Hasan Muhammed b. Muhammed es-Sarahsî, ona] Ebü'l-Hasan Ahmed b. Muhammed b. Ebî İshâk el-Haccâcî, ona Ebü'l-Abbâs Muhammed b. Abdirrahmân ed-Da'velî, ona Muhammed b. Mişkân, ona Ebû Dâvûd, ona Şu'be, ona Sâbit, ona da Enes haber verip şöyle dedi: "Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem sıkça şöyle derdi: «Rabbimiz! Bize dünyada da iyilik ver, ahirette de iyilik ver ve bizi cehennem azabından koru.»"
أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ بْنُ مُحَمَّدٍ الْكِسَائِيُّ أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ أَحْمَدَ الْخَلَّالُ أَخْبَرَنَا أَبُو الْعَبَّاسِ الْأَصَمُّ أَخْبَرَنَا الرَّبِيعُ بْنُ سُلَيْمَانَ أَخْبَرَنَا الشَّافِعِيُّ أَخْبَرَنَا سَعِيدُ بْنُ سَالِمٍ الْقَدَّاحُ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ عَنْ يَحْيَى بْنِ عَبِيْدٍ مَوْلَى السَّائِبِ عَنْ أَبِيهِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ السَّائِبِ أَنَّهُ سَمِعَ النَّبِيَّ ﷺ يَقُولُ: فِيمَا بَيْنَ رُكْنِ بَنِيَ جُمَحَ وَالرُّكْنِ الْأَسْوَدِ "رَبَّنَا آتِنَا فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ حَسَنَةً وَقِنَا عَذَابَ النَّارِ" .
Bize Abdülvehhâb b. Muhammed el-Kisâî, ona Abdülazîz b. Ahmed el-Hallâl, ona Ebü'l-Abbâs el-Asamm, ona er-Rebî' b. Süleymân, ona eş-Şâfiî, ona Saîd b. Sâlim el-Kaddâh, ona İbn Cüreyc, ona es-Sâib'in azatlısı Yahyâ b. Ubeyd, ona babası Abdullâh b. es-Sâib haber verdi: Kendisi Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i Cumahoğulları rüknü ile Rükn-i Esved (Hacerülesved) arasında şöyle derken işitmiştir: "Rabbimiz! Bize dünyada da iyilik ver, ahirette de iyilik ver ve bizi cehennem azabından koru."
قَوْلُهُ تَعَالَى {أُولَئِكَ لَهُمْ نَصِيبٌ} حَظٌّ {مِمَّا كَسَبُوا} مِنَ الْخَيْرِ وَالدُّعَاءِ وَالثَّوَابِ وَالْجَزَاءِ {وَاللَّهُ سَرِيعُ الْحِسَابِ} يَعْنِي إِذَا حَاسَبَ فَحِسَابُهُ سَرِيعٌ لَا يَحْتَاجُ إِلَى عَقْدِ يَدٍ وَلَا وَعْيِ صَدْرٍ وَلَا إِلَى رَوِيَّةٍ وَلَا فِكْرٍ.
Allâh Teâlâ'nın: {أُولَئِكَ لَهُمْ نَصِيبٌ} “İşte onların bir payı vardır”, {مِمَّا كَسَبُوا} “kazandıklarından” yani hayır, dua, sevap ve mükâfattan; {وَاللَّهُ سَرِيعُ الْحِسَابِ} “Allâh, hesabı pek çabuk görendir.” Yani O hesap gördüğünde hesabı pek hızlıdır; parmakla saymaya, gönülde tutmaya, düşünüp taşınmaya veya fikir yürütmeye muhtaç değildir.
قَالَ الْحَسَنُ: أَسْرَعُ مِنْ لَمْحِ الْبَصَرِ وَقِيلَ: مَعْنَاهُ إِتْيَانُ الْقِيَامَةِ قَرِيبٌ لِأَنَّ مَا هُوَ كَائِنٌ لَا مَحَالَةَ فَهُوَ قَرِيبٌ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: "وَمَا يُدْرِيكَ لَعَلَّ السَّاعَةَ قَرِيبٌ" (١٧-الشُّورَى) .
Hasan [el-Basrî] şöyle demiştir: “Göz açıp kapamaktan daha hızlıdır.” Şöyle de denilmiştir: Bunun manası, kıyametin kopması yakındır; çünkü gerçekleşmesi kaçınılmaz olan her şey yakındır. Allâh Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَمَا يُدْرِيكَ لَعَلَّ السَّاعَةَ قَرِيبٌ} “Ne bilirsin, belki de o kıyamet saati pek yakındır!” (Şûrâ, 17).
{وَاذْكُرُوا اللَّهَ فِي أَيَّامٍ مَعْدُودَاتٍ فَمَنْ تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ وَمَنْ تَأَخَّرَ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ لِمَنِ اتَّقَى وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ (٢٠٣) }
{وَاذْكُرُوا اللَّهَ فِي أَيَّامٍ مَعْدُودَاتٍ فَمَنْ تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ وَمَنْ تَأَخَّرَ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ لِمَنِ اتَّقَى وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ (٢٠٣) } “Sayılı günlerde Allâh'ı anın. Kim iki gün içinde acele edip [Minâ'dan] dönerse ona günah yoktur; kim de geri kalırsa sakınan kimse için ona da günah yoktur. Allâh'a karşı takvalı olun ve bilin ki O'nun huzurunda toplanacaksınız. (203)”
قَوْلُهُ تَعَالَى {وَاذْكُرُوا اللَّهَ} يَعْنِي التَّكْبِيرَاتِ أَدْبَارَ الصَّلَاةِ وَعِنْدَ الْجَمَرَاتِ يُكَبَّرُ مَعَ كُلِّ حَصَاةٍ وَغَيْرِهَا مِنَ الْأَوْقَاتِ {فِي أَيَّامٍ مَعْدُودَاتٍ} الْأَيَّامُ الْمَعْدُودَاتُ: هِيَ أَيَّامُ التَّشْرِيقِ، وَهِيَ أَيَّامُ مِنًى وَرَمْيِ
Allâh Teâlâ'nın: {وَاذْكُرُوا اللَّهَ} “Allâh'ı anın” buyruğu; namazların ardından getirilen tekbirleri ve cemrelerde her taşla birlikte getirilen tekbirleri ve diğer vakitlerdeki zikirleri kastetmektedir. {فِي أَيَّامٍ مَعْدُودَاتٍ} “Sayılı günlerde”; sayılı günler (el-eyyâmü'l-ma'dûdât), teşrik günleridir; bunlar Minâ ve taş atma
الْجِمَارِ، سُمِّيَتْ مَعْدُودَاتٍ لِقِلَّتِهِنَّ كَقَوْلِهِ: "دَرَاهِمَ مَعْدُودَةٍ" (٢٠-يُوسُفَ) وَالْأَيَّامُ الْمَعْلُومَاتُ: عَشْرُ ذِي الْحِجَّةِ آخِرُهُنَّ يَوْمُ النَّحْرِ. هَذَا قَوْلُ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ الْمَعْلُومَاتُ: يَوْمُ النَّحْرِ وَيَوْمَانِ بَعْدَهُ وَالْمَعْدُودَاتُ أَيَّامُ التَّشْرِيقِ، وَعَنْ عَلَيٍّ قَالَ: الْمَعْلُومَاتُ يَوْمُ النَّحْرِ وَثَلَاثَةُ أَيَّامٍ بَعْدَهُ، وَقَالَ عَطَاءٌ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ الْمَعْلُومَاتُ يَوْمُ عَرَفَةَ وَيَوْمُ النَّحْرِ وَأَيَّامُ التَّشْرِيقِ. وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ كَعْبٍ: هُمَا شَيْءٌ وَاحِدٌ وَهِيَ أَيَّامُ التَّشْرِيقِ، وَرُوِيَ عَنْ نُبَيْشَةَ الْهُذَلِيِّ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "أَيَّامُ التَّشْرِيقِ أَيَّامُ أَكْلٍ وَشُرْبٍ وَذِكْرِ اللَّهِ" .
günleridir. Az oldukları için 'sayılı' diye isimlendirilmiştir; nitekim [Allâh'ın]: "Sayılı birkaç dirhem" (Yûsuf, 20) buyruğu gibidir. Bilinen günler (el-eyyâmü'l-ma'lûmât) ise sonuncusu kurban bayramı günü olan Zilhicce'nin on günüdür. İlim ehlinin çoğunun görüşü budur. İbn Abbâs'tan nakledildiğine göre ma'lûmât; kurban bayramı günü ile ondan sonraki iki gündür; ma'dûdât ise teşrik günleridir. Alî'den nakledildiğine göre o şöyle demiştir: Ma'lûmât; kurban bayramı günü ile ondan sonraki üç gündür. Atâ'nın İbn Abbâs'tan naklettiğine göre ise ma'lûmât; Arefe günü, kurban bayramı günü ve teşrik günleridir. Muhammed b. Ka'b şöyle demiştir: 'İkisi aynı şeydir, onlar da teşrik günleridir.' Nübeyşe el-Hüzelî'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem: "Teşrik günleri yeme, içme ve Allâh'ı anma günleridir" buyurmuştur.
وَمِنَ الذِّكْرِ فِي أَيَّامِ التَّشْرِيقِ: التَّكْبِيرُ، وَاخْتَلَفُوا فِيهِ فَرُوِيَ عَنْ عُمْرَ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ أَنَّهُمَا كَانَا يُكَبِّرَانِ بِمِنًى تِلْكَ الْأَيَّامَ خَلْفَ الصَّلَاةِ وَفِي الْمَجْلِسِ وَعَلَى الْفِرَاشِ وَالْفُسْطَاطِ وَفِي الطَّرِيقِ وَيُكَبِّرُ النَّاسُ بِتَكْبِيرِهِمَا وَيَتَأَوَّلَانِ هَذِهِ الْآيَةَ. وَالتَّكْبِيرُ أَدْبَارَ الصَّلَاةِ مَشْرُوعٌ فِي هَذِهِ الْأَيَّامِ فِي حَقِّ الْحَاجِّ وَغَيْرِ الْحَاجِّ عِنْدَ عَامَّةِ الْعُلَمَاءِ وَاخْتَلَفُوا فِي قَدْرِهِ فَذَهَبَ قَوْمٌ إِلَى أَنَّهُ يُبْتَدَأُ التَّكْبِيرُ عَقِيبَ صَلَاةِ الصُّبْحِ مِنْ يَوْمِ عَرَفَةَ وَيُخْتَتَمُ بَعْدَ الْعَصْرِ مِنْ آخَرِ أَيَّامِ التَّشْرِيقِ، يُرْوَى ذَلِكَ عَنْ عَلَيٍّ ﵁، وَبِهِ قَالَ مَكْحُولٌ، وَإِلَيْهِ ذَهَبَ أَبُو يُوسُفَ ﵁، وَذَهَبَ قَوْمٌ إِلَى أَنَّهُ يُبْتَدَأُ التَّكْبِيرُ عَقِيبَ صَلَاةِ الصُّبْحِ مِنْ يَوْمِ عَرَفَةَ وَيُخْتَتَمُ بَعْدَ الْعَصْرِ مِنْ يَوْمِ النَّحْرِ، يُرْوَى ذَلِكَ عَنِ بن مَسْعُودٍ ﵁ وَبِهِ قَالَ أَبُو حَنِيفَةَ، وَقَالَ قَوْمٌ يُبْتَدَأُ عَقِيبَ صَلَاةِ الظُّهْرِ مِنْ يَوْمِ النَّحْرِ وَيُخْتَتَمُ بَعْدَ الصُّبْحِ مِنْ آخَرِ أَيَّامِ التَّشْرِيقِ، يُرْوَى ذَلِكَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَبِهِ قَالَ مَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ، قَالَ الشَّافِعِيُّ لِأَنَّ النَّاسَ فِيهِ تَبَعٌ لِلْحَاجِّ وَذِكْرُ الْحَاجِّ قَبْلَ هَذَا الْوَقْتِ التَّلْبِيَةُ وَيَأْخُذُونَ فِي التَّكْبِيرِ يَوْمَ النَّحْرِ مِنْ صَلَاةِ الظُّهْرِ، وَلَفْظُ التَّكْبِيرِ: كَانَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ وَالْحَسَنُ يَقُولَانِ: اللَّهُ أَكْبَرُ اللَّهُ أَكْبَرُ اللَّهُ أَكْبَرُ ثَلَاثًا نَسَقًا -وَهُوَ قَوْلُ أَهْلِ الْمَدِينَةِ، وَإِلَيْهِ ذَهَبَ الشَّافِعِيُّ، وَقَالَ: وَمَا زَادَ مِنْ ذِكْرِ اللَّهِ فَهُوَ حَسَنٌ، وَعِنْدَ أَهْلِ الْعِرَاقِ يُكَبِّرُ اثْنَتَيْنِ يُرْوَى ذَلِكَ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ.
Teşrik günlerindeki zikirlerden biri de tekbirdir. Bu konuda ihtilaf etmişlerdir: Ömer ve Abdullâh b. Ömer'den rivayet edildiğine göre, her ikisi o günlerde Minâ'da namazların arkasından, mecliste, yatakta, çadırda ve yolda tekbir getirirlerdi; insanlar da onların tekbiriyle tekbir getirir ve bu ayeti tevil ederlerdi. Namazların ardından tekbir getirmek, ilim ehlinin geneline göre bu günlerde hem hacı olan hem de hacı olmayan kimseler için meşrudur. Miktarı ve süresi konusunda ise ihtilaf etmişlerdir: Bir topluluk tekbire Arefe gününün sabah namazının ardından başlanıp teşrik günlerinin sonuncusunun ikindi namazından sonra bitirileceği görüşüne varmıştır; bu görüş Alî radıyallâhu anh'tan rivayet edilmiş, Mekhûl de bunu söylemiş ve Ebû Yûsuf rahimehullâh da bunu benimsemiştir. Bir topluluk ise tekbire Arefe gününün sabah namazının ardından başlanıp kurban bayramı gününün ikindi namazından sonra bitirileceği görüşüne varmıştır; bu görüş İbn Mes'ûd radıyallâhu anh'tan rivayet edilmiş ve Ebû Hanîfe de bunu söylemiştir. Başka bir topluluk ise kurban bayramı gününün öğle namazının ardından başlanıp teşrik günlerinin sonuncusunun sabah namazından sonra bitirileceğini söylemiştir; bu görüş İbn Abbâs'tan rivayet edilmiş, Mâlik ve eş-Şâfiî de bunu benimsemiştir. eş-Şâfiî şöyle demiştir: Çünkü bu konuda insanlar hacıya tabidir; hacının bu vakitten önceki zikri ise telbiyedir ve kurban bayramı günü öğle namazından itibaren tekbire başlarlar. Tekbirin lafzına gelince: Saîd b. Cübeyr ve el-Hasan peş peşe üç defa «Allâhu ekber, Allâhu ekber, Allâhu ekber» derlerdi -bu Medine ehlinin görüşüdür, eş-Şâfiî de buna meyletmiş ve: «Allâh'ın zikrinden ne fazlası eklenirse güzeldir» demiştir-. Irak ehline göre ise iki defa tekbir getirilir; bu da İbn Mes'ûd'dan rivayet edilmiştir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: {فَمَنْ تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ} أَرَادَ أَنَّ مَنْ نَفَرَ مِنَ الْحَاجِّ فِي الْيَوْمِ الثَّانِي مِنْ أَيَّامِ التَّشْرِيقِ {فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ} وَذَلِكَ أَنَّ عَلَى الْحَاجِّ أَنْ يَبِيتَ بِمِنًى اللَّيْلَةَ الْأُولَى وَالثَّانِيَةَ مِنْ أَيَّامِ التَّشْرِيقِ وَيَرْمِي كُلَّ يَوْمٍ بَعْدَ الزَّوَالِ إِحْدَى وَعِشْرِينَ حَصَاةً، عِنْدَ كُلِّ جَمْرَةٍ سَبْعَ حَصَيَاتٍ، وَرُخِّصَ فِي تَرْكِ الْبَيْتُوتَةِ لِرِعَاءِ الْإِبِلِ وَأَهْلِ سِقَايَةِ الْحَاجِّ ثُمَّ كُلُّ مَنْ رَمَى الْيَوْمَ الثَّانِي مِنْ أَيَّامِ التَّشْرِيقِ وَأَرَادَ أَنْ يَنْفِرَ فَيَدَعَ الْبَيْتُوتَةَ اللَّيْلَةَ الثَّالِثَةَ وَرَمَى يَوْمَهَا فَذَلِكَ لَهُ وَاسِعٌ لِقَوْلِهِ تَعَالَى {فَمَنْ تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ} وَمَنْ لَمْ يَنْفِرْ حَتَّى غَرَبَتِ الشَّمْسُ فَعَلَيْهِ أَنْ يَبِيتَ حَتَّى يَرْمِيَ الْيَوْمَ الثَّالِثَ ثُمَّ يَنْفِرَ، قَوْلُهُ تَعَالَى {وَمَنْ تَأَخَّرَ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ}
Allâh Teâlâ'nın: {فَمَنْ تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ} “Kim iki gün içinde acele ederse ona bir günah yoktur” buyruğunda kastedilen; hacılardan kim teşrik günlerinin ikincisinde [Minâ'dan] ayrılırsa {فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ} “ona bir günah yoktur”. Bu da şöyledir: Hacının teşrik günlerinin birinci ve ikinci gecelerinde Minâ'da geceleyip her gün zeval vaktinden sonra yirmi bir taş -her bir cemrede yedişer taş- atması gerekir. Deve çobanları ile hacılara su sağlama hizmetinde bulunan kimselere Minâ'da gecelemeyi terk etme hususunda ruhsat verilmiştir. Teşrik günlerinin ikinci gününde taş atan ve [Minâ'dan] ayrılmak isteyip de üçüncü gecenin gecelemesini ve o günün taş atmasını terk eden her kimse için bu caiz ve serbesttir; çünkü Allâh Teâlâ: {فَمَنْ تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ} “Kim iki gün içinde acele ederse ona bir günah yoktur” buyurmuştur. Güneş batıncaya kadar Minâ'dan ayrılmayan kimsenin ise [orada] geceleyip üçüncü günün taşlarını atması, ardından ayrılması gerekir. Allâh Teâlâ'nın: {وَمَنْ تَأَخَّرَ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ} “Kim de geri kalırsa [gecikir ve üçüncü gün taş atarsa] ona da bir günah yoktur” buyruğu...
يَعْنِي لَا إِثْمَ عَلَى مَنْ تَعَجَّلَ فَنَفَرَ فِي الْيَوْمِ الثَّانِي فِي تَعْجِيلِهِ وَمَنْ تَأَخَّرَ حَتَّى يَنْفِرَ فِي الْيَوْمِ الثَّالِثِ {فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ} فِي تَأَخُّرِهِ. وَقِيلَ: مَعْنَاهُ {فَمَنْ تَعَجَّلَ} فَقَدْ تَرَخَّصَ {فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ} بِالتَّرَخُّصِ {وَمَنْ تَأَخَّرَ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ} بِتَرْكِ التَّرَخُّصِ وَقِيلَ مَعْنَاهُ رَجَعَ مَغْفُورًا لَهُ، لَا ذَنْبَ عَلَيْهِ تَعَجَّلَ أَوْ تَأَخَّرَ، كَمَا رَوَيْنَا مَنْ "حَجَّ فَلَمْ يَرْفُثْ وَلَمْ يَفْسُقْ رَجَعَ كَيَوْمٍ وَلَدَتْهُ أُمُّهُ" وَهَذَا قَوْلُ عَلَيٍّ وَابْنِ مَسْعُودٍ.
yani acele edip ikinci günde ayrılan kimseye acele etmesinde bir günah olmadığı gibi, üçüncü günde ayrılmak üzere geciken kimseye de gecikmesinde {فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ} “bir günah yoktur” demektir. Şöyle de denilmiştir: Bunun anlamı; {فَمَنْ تَعَجَّلَ} “kim acele ederse” ruhsatı kullanmıştır, ruhsatı kullanmasından dolayı {فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ} “ona bir günah yoktur”; {وَمَنْ تَأَخَّرَ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ} “kim de gecikirse” ruhsatı terk etmesinden dolayı “ona bir günah yoktur” demektir. Bunun anlamının; ister acele etsin ister geciksin, günahları bağışlanmış olarak, üzerinde hiçbir günah kalmadan döner şeklinde olduğu da söylenmiştir; nitekim rivayet ettiğimiz: "Kim hacceder de müstehcen söz ve fiillerden sakınır, günaha sapmazsa anasından doğduğu günkü gibi döner" hadisinde olduğu gibidir. Bu, Alî ve İbn Mes'ûd'un görüşüdür.
قَوْلُهُ تَعَالَى: {لِمَنِ اتَّقَى} أَيْ لِمَنِ اتَّقَى أَنْ يُصِيبَ فِي حَجِّهِ شَيْئًا نَهَاهُ اللَّهُ عَنْهُ كَمَا قَالَ: "مَنْ حَجَّ فَلَمْ يَرْفُثْ وَلَمْ يَفْسُقْ" قَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ: إِنَّمَا جُعِلَتْ مَغْفِرَةُ الذُّنُوبِ لِمَنِ اتَّقَى اللَّهَ تَعَالَى فِي حَجِّهِ، وَفِي رِوَايَةِ الْكَلْبِيِّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ مَعْنَاهُ {لِمَنِ اتَّقَى} الصَّيْدَ لَا يَحِلُّ لَهُ أَنْ يَقْتُلَ صَيْدًا حَتَّى تَخْلُوَ أَيَّامُ التَّشْرِيقِ، وَقَالَ أَبُو الْعَالِيَةِ ذَهَبَ إئمه إِنِ اتَّقَى فِيمَا بَقِيَ مِنْ عُمْرِهِ [ {وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ} تُجْمَعُونَ فِي الْآخِرَةِ فَيَجْزِيكُمْ بِأَعْمَالِكُمْ] .
Allâh Teâlâ'nın: {لِمَنِ اتَّقَى} “Sakınan kimse için” buyruğu; "Kim hacceder de müstehcen söz ve fiillerden sakınır, günaha sapmazsa..." buyruğunda olduğu gibi, haccında Allâh'ın kendisine yasakladığı şeyleri işlemekten sakınan kimse için demektir. İbn Mes'ûd: 'Günahların bağışlanması, ancak haccında Allâh Teâlâ'dan sakınan kimse içindir' demiştir. el-Kelbî'nin İbn Abbâs'tan rivayetinde ise bunun anlamı: {لِمَنِ اتَّقَى} “Sakınan kimse için”, avlanmaktan sakınan kimse demektir; teşrik günleri bitene kadar av öldürmek ona helal olmaz. Ebü'l-Âliye ise: 'Ömrünün geri kalanında sakınırsa günahı gitmiş olur' demiştir. [ {وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ} “Allâh'a karşı takvalı olun ve bilin ki O'nun huzurunda toplanacaksınız.” ahirette toplanacaksınız ve O da amellerinizin karşılığını size verecektir.]
{وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يُعْجِبُكَ قَوْلُهُ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَيُشْهِدُ اللَّهَ عَلَى مَا فِي قَلْبِهِ وَهُوَ أَلَدُّ الْخِصَامِ (٢٠٤) وَإِذَا تَوَلَّى سَعَى فِي الْأَرْضِ لِيُفْسِدَ فِيهَا وَيُهْلِكَ الْحَرْثَ وَالنَّسْلَ وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الْفَسَادَ (٢٠٥) وَإِذَا قِيلَ لَهُ اتَّقِ اللَّهَ أَخَذَتْهُ الْعِزَّةُ بِالْإِثْمِ فَحَسْبُهُ جَهَنَّمُ وَلَبِئْسَ الْمِهَادُ (٢٠٦) وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْرِي نَفْسَهُ ابْتِغَاءَ مَرْضَاةِ اللَّهِ وَاللَّهُ رَءُوفٌ بِالْعِبَادِ (٢٠٧) }
{وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يُعْجِبُكَ قَوْلُهُ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَيُشْهِدُ اللَّهَ عَلَى مَا فِي قَلْبِهِ وَهُوَ أَلَدُّ الْخِصَامِ (٢٠٤) وَإِذَا تَوَلَّى سَعَى فِي الْأَرْضِ لِيُفْسِدَ فِيهَا وَيُهْلِكَ الْحَرْثَ وَالنَّسْلَ وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الْفَسَادَ (٢٠٥) وَإِذَا قِيلَ لَهُ اتَّقِ اللَّهَ أَخَذَتْهُ الْعِزَّةُ بِالْإِثْمِ فَحَسْبُهُ جَهَنَّمُ وَلَبِئْسَ الْمِهَادُ (٢٠٦) وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْرِي نَفْسَهُ ابْتِغَاءَ مَرْضَاةِ اللَّهِ وَاللَّهُ رَءُوفٌ بِالْعِبَادِ (٢٠٧) } “İnsanlardan öylesi vardır ki dünya hayatına dair sözü senin hoşuna gider; kalbinde olana Allâh'ı şahit tutar, oysa o düşmanların en yamanıdır. (204) Ayrılıp gittiğinde ise yeryüzünde bozgunculuk çıkarmak, ekini ve nesli helak etmek için çalışır. Allâh ise bozgunculuğu sevmez. (205) Ona: «Allâh'tan kork!» denildiğinde, gururu onu günaha sürükler. Artık ona cehennem yeter; o ne kötü bir yataktır! (206) İnsanlardan öylesi de vardır ki Allâh'ın rızasını kazanmak için nefsini feda eder. Allâh ise kullarına çok şefkatlidir. (207)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يُعْجِبُكَ قَوْلُهُ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا} قَالَ الْكَلْبِيُّ وَمُقَاتِلٌ وَعَطَاءٌ: نَزَلَتْ فِي الْأَخْنَسِ بْنِ شَرِيقٍ الثَّقَفِيِّ حَلِيفِ بَنِي زُهْرَةَ وَاسْمُهُ أُبَيٌّ وَسُمِّيَ الْأَخْنَسَ لِأَنَّهُ خَنَسَ يَوْمَ بَدْرٍ بِثَلَاثِمِائَةِ رَجُلٍ مِنْ بَنِي زُهْرَةَ عَنْ قِتَالِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ: وَكَانَ رَجُلًا حُلْوَ الْكَلَامِ، حُلْوَ الْمَنْظَرِ، وَكَانَ يَأْتِي رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فَيُجَالِسُهُ وَيُظْهِرُ الْإِسْلَامَ، وَيَقُولُ إِنِّي لَأُحِبُّكَ، وَيَحْلِفُ بِاللَّهِ عَلَى ذَلِكَ، وَكَانَ مُنَافِقًا، فَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يُدْنِي مَجْلِسَهُ فَنَزَلَ قَوْلُهُ تَعَالَى {وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يُعْجِبُكَ قَوْلُهُ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا} أَيْ تَسْتَحْسِنُهُ وَيَعْظُمُ فِي قَلْبِكَ، وَيُقَالُ فِي الِاسْتِحْسَانِ أَعْجَبَنِي كَذَا وَفِي الْكَرَاهِيَةِ وَالْإِنْكَارِ عَجِبْتُ مِنْ كَذَا {وَيُشْهِدُ اللَّهَ عَلَى مَا فِي قَلْبِهِ} يَعْنِي قَوْلَ الْمُنَافِقِ: وَاللَّهِ إِنِّي بِكَ مُؤْمِنٌ وَلَكَ مُحِبٌّ {وَهُوَ أَلَدُّ الْخِصَامِ} أَيْ شَدِيدُ الْخُصُومَةِ، يُقَالُ لَدَدْتَ يَا هَذَا وَأَنْتَ تَلِدُّ لَدًّا وَلَدَادَةً، فَإِذَا أَرَدْتَ أَنَّهُ غَلَبَ عَلَى خَصْمِهِ قُلْتَ: لَدَّهُ يَلِدُّهُ لَدًّا، يُقَالُ: رَجُلٌ أَلَدُّ وَامْرَأَةٌ لَدَّاءُ وَقَوْمٌ لُدٌّ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: "وَتُنْذِرَ بِهِ قَوْمًا لُدًّا" (٩٧-مَرْيَمَ) . قَالَ الزَّجَّاجُ: اشْتِقَاقُهُ مِنْ لَدِيدَيِ الْعُنُقِ وَهُمَا صَفْحَتَاهُ، وَتَأْوِيلُهُ: أَنَّهُ فِي أَيِّ وَجْهٍ أَخَذَ مِنْ يَمِينٍ أَوْ شِمَالٍ فِي أَبْوَابِ الْخُصُومَةِ غَلَبَ،
Allâh Teâlâ'nın: {وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يُعْجِبُكَ قَوْلُهُ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا} “İnsanlardan öylesi vardır ki, dünya hayatına dair sözü senin hoşuna gider” buyruğu hakkında el-Kelbî, Mukâtil ve Atâ şöyle demiştir: Bu ayet, Benî Zühre'nin müttefiki el-Ahnes b. Şerîk es-Sekafî hakkında inmiştir. Asıl adı Übeyy olup Bedir günü Benî Zühre'den üç yüz adamı Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem ile savaşmaktan geri çektiği (savuşturduğu) için kendisine Ahnes ismi verilmiştir. O, tatlı dilli ve hoş görünüşlü bir adamdı. Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına gelir, onunla oturur, Müslüman olduğunu açığa vurur, 'Seni gerçekten çok seviyorum' der ve bu hususta Allâh'a yemin ederdi; oysa o bir münafıktı. Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem de onu meclisinde yakınına oturturdu. Bunun üzerine Allâh Teâlâ'nın: {وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يُعْجِبُكَ قَوْلُهُ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا} “İnsanlardan öylesi vardır ki, dünya hayatına dair sözü senin hoşuna gider” buyruğu indi. Yani sözünü güzel bulursun ve kalbinde büyür (değer kazanır). Beğenme durumunda 'a'cebenî kezâ' (şu hoşuma gitti/beğendim), hoşlanmama ve kınama durumunda ise 'acibtü min kezâ' (şuna şaştım/yadırgadım) denir. {وَيُشْهِدُ اللَّهَ عَلَى مَا فِي قَلْبِهِ} “ve kalbinde olana Allâh'ı şahit tutar” [buyruğu], münafığın 'Vallâhi ben sana inanıyorum ve seni seviyorum' sözünü kastetmektedir. {وَهُوَ أَلَدُّ الْخِصَامِ} “Oysa o, düşmanların en yamanıdır” [buyruğu], yani düşmanlığı pek şiddetlidir. [Arapçada] 'Ledidte yâ hâzâ ve ente teliddü ledden ve ledâdeten' (Ey falan, pek çetin bir düşman oldun ve düşmanlık yapmaktasın) denir. Bir kimsenin hasmına galip geldiğini anlatmak istediğinde 'leddehu yeliddühü ledden' dersin. [Yine] 'racülün eleddü' (yaman/inatçı adam), 'imraetün leddâu' (yaman/inatçı kadın) ve 'kavmün lüddün' (yaman/inatçı bir topluluk) denir. Allâh Teâlâ: {وَتُنْذِرَ بِهِ قَوْمًا لُدًّا} “ve onunla inatçı bir topluluğu uyarasın diye” (Meryem, 97) buyurmuştur. ez-Zeccâc şöyle demiştir: [Bu kelimenin] türeyişi, boynun iki yanı anlamına gelen 'ledîdeye'l-unuk'tandır. Anlamı ise şudur: Düşmanlık yollarında sağdan veya soldan hangi cihete yönelse üstün gelir.
وَالْخِصَامُ مَصْدَرُ خَاصَمَهُ خِصَامًا وَمُخَاصَمَةً قَالَهُ أَبُو عُبَيْدَةَ: وَقَالَ الزَّجَّاجُ: هُوَ جَمْعُ خَصْمٍ يُقَالُ: خَصْمٌ وَخِصَامٌ وَخُصُومٌ مِثْلُ بَحْرٍ وَبِحَارٍ وَبُحُورٍ قَالَ الْحَسَنُ: أَلَدُّ الْخِصَامِ أَيْ كَاذِبُ الْقَوْلِ، قَالَ قَتَادَةُ: شَدِيدُ الْقَسْوَةِ فِي الْمَعْصِيَةِ، جَدِلٌ بِالْبَاطِلِ يَتَكَلَّمُ بِالْحِكْمَةِ وَيَعْمَلُ بِالْخَطِيئَةِ.
el-Hısâm (الْخِصَامُ); Ebû Ubeyde'nin belirttiğine göre 'hâsame' fiilinin masdarıdır. ez-Zeccâc ise: '«Hasm» kelimesinin çoğuludur; bahr, bihâr ve buhûr dendiği gibi hasm, hısâm ve husûm denilir' demiştir. el-Hasan: '«Eleddü'l-hısâm», sözü yalan olan kimsedir' demiştir. Katâde ise: 'Günahta pek katı, bâtılda pek cedelleşen, hikmetle konuşup günahla amel eden kimsedir' demiştir.
أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ أَحْمَدَ الْمَلِيحِيُّ أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النُّعَيْمِيُّ أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ أَخْبَرَنَا أَبُو عَاصِمٍ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ عَنِ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ عَنْ عَائِشَةَ ﵂ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: "إِنَّ أَبْغَضَ الرِّجَالِ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى الْأَلَدُّ الْخَصِمُ"
Bize Abdülvâhid b. Ahmed el-Melîhî, ona Ahmed b. Abdillâh en-Nu'aymî, ona Muhammed b. Yûsuf, ona Muhammed b. İsmâîl, ona Ebû Âsım, ona İbn Cüreyc, ona İbn Ebî Müleyke, ona Âişe radıyallâhu anhâ, ona da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem haber verdi; şöyle buyurdu: "Allâh Teâlâ'nın erkekler arasında en sevmediği kimse, düşmanlığı pek yaman ve çekişmeci (el-eleddü'l-hasım) olandır."
{وَإِذَا تَوَلَّى} أَيْ أَدْبَرَ وَأَعْرَضَ عَنْكَ {سَعَى فِي الْأَرْضِ} أَيْ عَمِلِ فِيهَا، وَقِيلَ: سَارَ فِيهَا وَمَشَى {لِيُفْسِدَ فِيهَا} قَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ قَطَعَ الرَّحِمَ وَسَفَكَ دِمَاءَ الْمُسْلِمِينَ {وَيُهْلِكَ الْحَرْثَ وَالنَّسْلَ} وَذَلِكَ أَنَّ الْأَخْنَسَ كَانَ بَيْنَهُ وَبَيْنَ ثَقِيفٍ خُصُومَةٌ فَبَيَّتَهُمْ لَيْلَةً فَأَحْرَقَ زُرُوعَهُمْ وَأَهْلَكَ مَوَاشِيَهُمْ
{وَإِذَا تَوَلَّى} “Ayrılıp gittiğinde” yani dönüp senden uzaklaştığında, {سَعَى فِي الْأَرْضِ} “yeryüzünde çalışır” yani orada amel eder; orada yürüdü ve dolaştı diye de açıklanmıştır; {لِيُفْسِدَ فِيهَا} “bozgunculuk çıkarmak için”. İbn Cüreyc: 'Akrabalık bağlarını kopardı ve Müslümanların kanlarını döktü' demiştir. {وَيُهْلِكَ الْحَرْثَ وَالنَّسْلَ} “Ekini ve nesli helak etmek için”. Şöyle ki: el-Ahnes ile Sakîf arasında bir düşmanlık vardı; bir gece onlara baskın düzenleyip ekinlerini yaktı ve hayvanlarını telef etti.
قَالَ مُقَاتِلٌ: خَرَجَ إِلَى الطَّائِفِ مُقْتَضِيًا مَالَا لَهُ عَلَى غَرِيمٍ فَأَحْرَقَ لَهُ كُدْسًا وَعَقَرَ لَهُ أَتَانًا، وَالنَّسْلُ: نَسْلُ كُلِّ دَابَّةٍ وَالنَّاسُ مِنْهُمْ، وَقَالَ الضَّحَّاكُ: {وَإِذَا تَوَلَّى} أَيْ مَلَكَ الْأَمْرَ وَصَارَ وَالِيًا {سَعَى فِي الْأَرْضِ} قَالَ مُجَاهِدٌ: فِي قَوْلِهِ ﷿ {وَإِذَا تَوَلَّى سَعَى فِي الْأَرْضِ} قَالَ إِذَا وَلِيَ فَعَمِلَ بالعدوان والظلم فأمسك اللَّهُ الْمَطَرَ وَأَهْلَكَ الْحَرْثَ وَالنَّسْلَ {وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الْفَسَادَ} أَيْ لَا يَرْضَى بِالْفَسَادِ، قَالَ سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ: قَطْعُ الدِّرْهَمِ مِنَ الْفَسَادِ فِي الْأَرْضِ.
Mukâtil şöyle demiştir: 'Tâif'e bir borçlusundan alacağını tahsil etmek için çıktı; onun bir ekin yığınını yaktı ve bir dişi eşeğini boğazladı.' Nesil (النَّسْلُ) ise her hayvanın dölü ve zürriyetidir; insanlar da bunlardandır. ed-Dahhâk şöyle demiştir: '{وَإِذَا تَوَلَّى} “Ayrılıp gittiğinde” yani yönetimi ele geçirip vali/idareci olduğunda {سَعَى فِي الْأَرْضِ} “yeryüzünde çalışır”.' Mücâhid, Allâh Azze ve Celle'nin: {وَإِذَا تَوَلَّى سَعَى فِي الْأَرْضِ} buyruğu hakkında şöyle demiştir: 'Yönetici olduğunda azgınlık ve zulümle amel etti; bunun üzerine Allâh yağmuru tuttu, ekini ve nesli helak etti.' {وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الْفَسَادَ} “Allâh ise bozgunculuğu sevmez.” yani fesada razı olmaz. Saîd b. el-Müseyyeb: 'Dirhemi (parayı) kesip bozmak da yeryüzünde fesat çıkarmaktandır' demiştir.
قَوْلُهُ {وَإِذَا قِيلَ لَهُ اتَّقِ اللَّهَ} أَيْ خِفِ اللَّهَ {أَخَذَتْهُ الْعِزَّةُ بِالْإِثْمِ} أَيْ حَمَلَتْهُ الْعِزَّةُ وَحَمِيَّةُ الْجَاهِلِيَّةِ عَلَى الْفِعْلِ بِالْإِثْمِ أَيْ بِالظُّلْمِ، وَالْعِزَّةُ: التَّكَبُّرُ وَالْمَنَعَةُ، وَقِيلَ مَعْنَاهُ {أَخَذَتْهُ الْعِزَّةُ} لِلْإِثْمِ الَّذِي فِي قَلْبِهِ، فَأَقَامَ الْبَاءَ مَقَامَ اللَّامِ.
Allâh Teâlâ'nın: {وَإِذَا قِيلَ لَهُ اتَّقِ اللَّهَ} “Ona: «Allâh'tan kork!» denildiğinde” yani Allâh'tan çekin denildiğinde, {أَخَذَتْهُ الْعِزَّةُ بِالْإِثْمِ} “gururu onu günaha sürükler” yani gurur ve Câhiliye taassubu onu günahla, yani zulümle hareket etmeye sevk eder. el-İzze (الْعِزَّةُ); kibir ve üstünlük taslamaktır. Anlamının: Kalbindeki günah yüzünden {أَخَذَتْهُ الْعِزَّةُ} “onu gurur yakalar” şeklinde olduğu da söylenmiştir; burada «bâ» harfi-cerri «lâm» yerine kullanılmıştır.
قَوْلُهُ {فَحَسْبُهُ جَهَنَّمُ} أَيْ كَافِيهِ {وَلَبِئْسَ الْمِهَادُ} أَيِ الْفِرَاشُ، قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْعُودٍ: إِنَّ مِنْ أَكْبَرِ الذَّنْبِ عِنْدَ اللَّهِ أَنْ يُقَالَ: لِلْعَبْدِ اتَّقِ اللَّهَ فَيَقُولُ: عَلَيْكَ بِنَفْسِكَ.
Allâh Teâlâ'nın: {فَحَسْبُهُ جَهَنَّمُ} “Artık ona Cehennem yeter!” yani ona kâfidir. {وَلَبِئْسَ الْمِهَادُ} “O ne kötü bir yataktır!” yani ne kötü bir döşektir. Âbdullah b. Mes'ûd şöyle demiştir: 'Allâh katında günahların en büyüklerindendir ki, kula «Allâh'tan kork!» denilir de o «Sen kendine bak!» der.'
وَرُوِيَ أَنَّهُ قِيلَ لِعُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ: اتَّقِ اللَّهَ، فَوَضَعَ خَدَّهُ عَلَى الْأَرْضِ تَوَاضُعًا لِلَّهِ ﷿.
Rivayet edildiğine göre Ömer b. el-Hattâb'a: 'Allâh'tan kork!' denildi; bunun üzerine Allâh Azze ve Celle'ye karşı tevazu göstererek yanağını yere koydu.
قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْرِي نَفْسَهُ ابْتِغَاءَ مَرْضَاةِ اللَّهِ} أَيْ لِطَلَبِ رِضَا اللَّهِ تَعَالَى {وَاللَّهُ رَءُوفٌ بِالْعِبَادِ} رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَالضَّحَّاكِ: أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي سَرِيَّةِ الرَّجِيعِ وَذَلِكَ أَنَّ كُفَّارَ قُرَيْشٍ بَعَثُوا إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَهُوَ بِالْمَدِينَةِ: إِنَّا قَدْ أَسْلَمْنَا فَابْعَثْ إِلَيْنَا نَفَرًا مِنْ عُلَمَاءِ أَصْحَابِكَ يُعَلِّمُونَنَا دِينَكَ، وَكَانَ ذَلِكَ مَكْرًا مِنْهُمْ، فَبَعَثَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ خُبَيْبَ بْنَ عَدِيٍّ الْأَنْصَارِيَّ وَمَرْثَدَ بْنَ أَبِي مَرْثَدٍ الْغَنَوِيَّ وَخَالِدَ بْنَ بُكَيْرٍ وَعَبْدَ اللَّهِ بْنَ طَارِقِ بْنِ شِهَابٍ الْبَلَوِيَّ وَزَيْدَ بْنَ الدَّثِنَةِ وَأَمَّرَ عَلَيْهِمْ عَاصِمَ بْنَ
Allâh Teâlâ'nın: {وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْرِي نَفْسَهُ ابْتِغَاءَ مَرْضَاةِ اللَّهِ} “İnsanlardan öylesi de vardır ki, Allâh'ın rızasını kazanmak için canını satar (feda eder).” yani Allâh Teâlâ'nın rızasını talep etmek için. {وَاللَّهُ رَءُوفٌ بِالْعِبَادِ} “Allâh kullarına karşı çok şefkatlidir.” İbn Abbâs ve Dahhâk'tan şöyle rivayet edilmiştir: Bu ayet Recî' Seriyyesi hakkında inmiştir. Şöyle ki; Kureyş kâfirleri Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem Medine'deyken ona: “Biz müslüman olduk; ashabının âlimlerinden bize dinini öğretecek bir grubu gönder” diye [haber] gönderdiler. Oysa bu, onların bir tuzağıydı. Bunun üzerine Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem Hubeyb b. Adiyy el-Ensârî'yi, Mersed b. Ebî Mersed el-Ganevî'yi, Hâlid b. Bükeyr'i, Âbdullâh b. Târık b. Şihâb el-Belevî'yi ve Zeyd b. ed-Desine'yi gönderdi; başlarına da Âsım b.
ثَابِتِ بْنِ أَبِي الْأَفْلَحِ الْأَنْصَارِيَّ، قَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ: بَعَثَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَشَرَةَ عَيْنًا وَأَمَّرَ عَلَيْهِمْ عَاصِمَ بْنَ ثَابِتٍ الْأَنْصَارِيَّ فَسَارُوا فَنَزَلُوا بِبَطْنِ الرَّجِيعِ بَيْنَ مَكَّةَ وَالْمَدِينَةِ وَمَعَهُمْ تَمْرُ عَجْوَةٍ فَأَكَلُوا فَمَرَّتْ عَجُوزٌ فَأَبْصَرَتِ النَّوَى فَرَجَعَتْ إِلَى قَوْمِهَا بِمَكَّةَ وَقَالَتْ: قَدْ سَلَكَ هَذَا الطَّرِيقَ أَهْلُ يَثْرِبَ مِنْ أَصْحَابِ مُحَمَّدٍ ﷺ، فَرَكِبَ سَبْعُونَ رَجُلًا مِنْهُمْ مَعَهُمُ الرِّمَاحُ حَتَّى أَحَاطُوا بِهِمْ، قَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ ﵁: ذَكَرُوا لِحَيٍّ مِنْ هُذَيْلٍ يُقَالُ لَهُمْ بَنُو لَحْيَانَ فَنَفَرُوا لَهُمْ بِقَرِيبٍ مِنْ مِائَةِ رَجُلٍ رَامٍ فَاقْتَفَوْا آثَارَهُمْ حَتَّى وَجَدُوا مَأْكَلَهُمُ التَّمْرَ فِي مَنْزِلٍ نَزَلُوهُ فَقَالُوا: تَمْرُ يَثْرِبَ، فَاتَّبَعُوا آثَارَهُمْ، فَلَمَّا أَحَسَّ بِهِمْ عَاصِمٌ وَأَصْحَابُهُ لجأوا إِلَى فَدْفَدٍ فَأَحَاطَ بِهِمُ الْقَوْمُ فَقَتَلُوا مَرْثَدًا وَخَالِدًا وَعَبْدَ اللَّهُ بْنَ طَارِقٍ، وَنَثَرَ عَاصِمُ بْنُ ثَابِتٍ كِنَانَتَهُ وَفِيهَا سَبْعَةُ أَسْهُمٍ فَقَتَلَ بِكُلِّ سَهْمٍ رَجُلًا مِنْ عُظَمَاءِ الْمُشْرِكِينَ ثُمَّ قَالَ: اللَّهُمَّ إِنِّي حَمَيْتُ دِينَكَ صَدْرَ النَّهَارِ فَاحِمِ لَحْمِي آخِرَ النَّهَارِ، ثُمَّ أَحَاطَ بِهِ الْمُشْرِكُونَ فَقَتَلُوهُ، فَلَمَّا قَتَلُوهُ أَرَادُوا حَزَّ رَأْسِهِ لِيَبِيعُوهُ مِنْ سُلَافَةَ بِنْتِ سَعْدِ بْنِ شُهَيْدٍ وَكَانَتْ قَدْ نَذَرَتْ حِينَ أَصَابَ ابْنَهَا يَوْمَ أُحُدٍ لَئِنْ قَدَرَتْ عَلَى رَأْسِ عَاصِمٍ لَتَشْرَبَنَّ فِي قَحْفِهِ الْخَمْرَ فَأَرْسَلَ اللَّهُ رِجْلًا مِنَ الدَّبْرِ -وَهِيَ الزَّنَابِيرُ -فَحَمَتْ عَاصِمًا فَلَمْ يَقْدِرُوا عَلَيْهِ فَسُمِّيَ حَمِيَّ الدَّبْرِ فَقَالُوا دَعُوهُ حَتَّى تسمي فَتَذْهَبَ عَنْهُ فَنَأْخُذَهُ فَجَاءَتْ سَحَابَةٌ سَوْدَاءُ وَأَمْطَرَتْ مَطَرًا كَالْعَزَالِي فَبَعَثَ اللَّهُ الْوَادِيَ غَدِيرًا فَاحْتَمَلَ عَاصِمًا بِهِ فَذَهَبَ بِهِ إِلَى الْجَنَّةِ وَحَمَلَ خَمْسِينَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ إِلَى النَّارِ وَكَانَ عَاصِمٌ قَدْ أَعْطَى اللَّهَ تَعَالَى عَهْدًا أَنْ لَا يَمَسَّهُ مُشْرِكٌ وَلَا يَمَسَّ مُشْرِكًا أَبَدًا.
Sâbit b. Ebi'l-Efleh el-Ensârî'yi kumandan tayin etti. Ebû Hüreyre şöyle demiştir: 'Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem istihbarat için on kişilik bir birlik gönderdi ve başlarına Âsım b. Sâbit el-Ensârî'yi kumandan yaptı. Yola çıkıp Mekke ile Medine arasındaki Batn-ı Recî' mevkisine indiler. Yanlarında acve hurması vardı, ondan yediler. Bir yaşlı kadın geçip [hurma] çekirdeklerini gördü; Mekke'deki kavmine dönüp: «Yesrib halkından Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashâbı bu yolu kullanmış» dedi. Onlardan yetmiş adam mızraklarıyla atlara binip onları kuşattılar.' Ebû Hüreyre radıyallâhu anh şöyle demiştir: 'Hüzeyl kabilesinden Benî Lihyân denilen bir kola haber verdiler. Onlar da yaklaşık yüz okçu ile peşlerine düştüler; konakladıkları bir yerde hurma artıklarını buluncaya kadar izlerini takip ettiler ve «Bu Yesrib hurmasıdır» deyip iz sürmeye devam ettiler. Âsım ve arkadaşları onları fark edince sarp ve yüksek bir tepeye sığındılar. Kavim onları kuşatıp Mersed, Hâlid ve Âbdullah b. Târık'ı öldürdü. Âsım b. Sâbit sadağını boşalttı, içinde yedi ok vardı; her bir okla müşriklerin ileri gelenlerinden bir adam öldürdü. Sonra: «Allâhım! Ben günün başında Senin dinini korudum, Sen de günün sonunda benim bedenimi koru!» dedi. Sonra müşrikler onu kuşatıp öldürdüler. Onu öldürdüklerinde, başını kesip Sülâfe bint Sa'd b. Şüheyd'e satmak istediler. Çünkü o, Uhud günü oğlunu öldürdüğünde Âsım'ın başını ele geçirebilirse kafatasında şarap içmeyi adamıştı. Bunun üzerine Allâh bir eşek arısı sürüsü gönderdi; Âsım'ı korudular ve ona dokunamadılar. Bu sebeple ona «Hamiyyü'd-Debr» (arıların koruduğu kimse) denildi. Bunun üzerine [müşrikler]: «Bırakın, akşama ersin de [arılar] üzerinden dağılıp gitsin, biz de onu alırız» dediler. Derken siyah bir bulut geldi ve kırbaların ağzı açılmışçasına sağanak yağmur yağdırdı. Allâh vadiden bir sel akıttı; sel Âsım'ı alıp götürerek Cennet'e taşıdı, müşriklerden elli kişiyi de Cehennem'e sürükledi. Âsım ise, hiçbir müşrikin kendisine dokunmaması ve kendisinin de asla bir müşrike dokunmaması hususunda Allâh Teâlâ'ya söz vermişti.'
وَكَانَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ ﵁ يَقُولُ حِينَ بَلَغَهُ أَنَّ الدَّبْرَ مَنَعَتْهُ يَقُولُ: عَجَبًا لَحِفْظِ اللَّهِ الْعَبْدَ الْمُؤْمِنَ كَانَ عَاصِمٌ نَذَرَ أَنْ لَا يَمَسَّهُ مُشْرِكٌ وَلَا يَمَسَّ مُشْرِكًا أَبَدًا فَمَنَعَهُ اللَّهُ بَعْدَ وَفَاتِهِ كَمَا امْتَنَعَ عَاصِمٌ فِي حَيَاتِهِ.
Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh, arıların onu koruduğu haberi kendisine ulaştığında şöyle derdi: 'Allâh'ın mümin kulunu korumasına hayret doğrusu! Âsım, hiçbir müşrikin kendisine dokunmamasını ve kendisinin de asla bir müşrike dokunmamasını adamıştı; tıpkı Âsım'ın hayatta iken kendini koruduğu gibi Allâh da vefatından sonra onu korudu.'
وَأَسَرَ الْمُشْرِكُونَ خُبَيْبَ بْنَ عَدِيٍّ الْأَنْصَارِيَّ، وَزَيْدَ بْنَ الدَّثِنَةِ فَذَهَبُوا بِهِمَا إِلَى مَكَّةَ، فَأَمَّا خُبَيْبٌ فَابْتَاعَهُ بَنُو الْحَارِثِ بْنُ عَامِرِ بْنِ نَوْفَلِ بْنِ عَبْدِ مَنَافٍ لِيَقْتُلُوهُ بِأَبِيهِمْ، وَكَانَ خُبَيْبٌ هُوَ الَّذِي قَتَلَ الْحَارِثَ يَوْمَ بَدْرٍ، فَلَبِثَ خُبَيْبٌ عِنْدَهُمْ أَسِيرًا حَتَّى أَجْمَعُوا عَلَى قَتْلِهِ فَاسْتَعَارَ مِنْ بَنَاتِ الْحَارِثِ مُوسَى لِيَسْتَحِدَّ بِهَا فَأَعَارَتْهُ فَدَرَجَ بُنَيٌّ لَهَا وَهِيَ غَافِلَةٌ فَمَا رَاعَ الْمَرْأَةَ إِلَّا خُبَيْبٌ قَدْ أَجْلَسَ الصَّبِيَّ عَلَى فَخِذِهِ وَالْمُوسَى بِيَدِهِ، فَصَاحَتِ الْمَرْأَةُ فَقَالَ خُبَيْبٌ: أَتَخْشَيْنَ أَنْ أَقْتُلَهُ؟ مَا كُنْتُ لِأَفْعَلَ ذَلِكَ إِنَّ الْغَدْرَ لَيْسَ مِنْ شَأْنِنَا، فَقَالَتِ الْمَرْأَةُ بَعْدُ: وَاللَّهِ مَا رَأَيْتُ أَسِيرًا خَيْرًا مِنْ خُبَيْبٍ، وَاللَّهِ لَقَدْ وَجَدْتُهُ يَوْمًا يَأْكُلُ قُطْفًا مِنْ عِنَبٍ فِي يَدِهِ وَإِنَّهُ لَمُوثَقٌ بِالْحَدِيدِ، وَمَا بِمَكَّةَ مِنْ ثَمَرَةٍ، إِنْ كَانَ إِلَّا رِزْقًا رَزَقَهُ اللَّهَ خُبَيْبًا، ثُمَّ إِنَّهُمْ خَرَجُوا مِنَ الْحَرَمِ لِيَقْتُلُوهُ فِي الْحِلِّ وَأَرَادُوا أَنْ يَصْلِبُوهُ فَقَالَ لَهُمْ خُبَيْبٌ دَعُونِي أُصَلِّي رَكْعَتَيْنِ، فَتَرَكُوهُ فَكَانَ خُبَيْبٌ هُوَ أَوَّلُ مَنْ سَنَّ لِكُلِّ مُسْلِمٍ قُتِلَ صَبْرًا الصَّلَاةَ، فَرَكَعَ رَكْعَتَيْنِ، ثُمَّ قَالَ لَوْلَا أَنْ يَحْسَبُوا أَنَّ مَا بِي جَزَعٌ لَزِدْتُ، اللَّهُمَّ احْصِهِمْ
Müşrikler Hubeyb b. Adiyy el-Ensârî'yi ve Zeyd b. ed-Desine'yi esir alıp Mekke'ye götürdüler. Hubeyb'i, babalarına karşılık öldürmek üzere Hâris b. Âmir b. Nevfel b. Abdimenâf'ın oğulları satın aldı. Hubeyb Bedir günü Hâris'i öldüren kişiydi. Hubeyb, onu öldürme konusunda ittifak edinceye kadar onların yanında esir olarak kaldı. [Öldürülmeden önce] etek tıraşı olmak için Hâris'in kızlarından bir ustura istedi, o da ödünç verdi. Kadın farkında olmadan küçük oğlu emekleyerek [Hubeyb'in yanına] gitti. Kadını dehşete düşüren şey, Hubeyb'in çocuğu kucağına oturtmuş ve usturanın da elinde olmasıydı. Kadın çığlık attı. Bunun üzerine Hubeyb: "Onu öldüreceğimden mi korkuyorsun? Ben bunu asla yapmam; zira hıyanet bizim ahlakımızdan değildir!" dedi. Kadın sonradan şöyle demiştir: "Allâh'a yemin olsun ki, Hubeyb'den daha hayırlı bir esir görmedim. Vallâhi bir gün onu, demirlerle zincirlenmiş olduğu halde elinde bir salkım üzüm yerken gördüm; üstelik o sırada Mekke'de hiçbir meyve yoktu. Bu, Allâh'ın Hubeyb'e lütfettiği bir rızıktan başka bir şey değildi." Sonra onu Harem sınırları dışında (Hıll bölgesinde) öldürmek üzere Harem'den çıkardılar ve asmak istediler. Hubeyb onlara: "Bırakın beni iki rekât namaz kılayım" dedi. Onu bıraktılar. Böylece Hubeyb, esir edilerek öldürülen her Müslüman için [ölüm öncesi] namaz kılma sünnetini başlatan ilk kişi oldu. İki rekât namaz kıldı, sonra: "Eğer [ölümden] korktuğumu zannetmeyecek olsalardı [namazı] kesinlikle artırırdım. Allâhım! Onların
عَدَدًا وَاقْتُلْهُمْ بَدَدًا وَلَا تُبْقِ مِنْهُمْ أَحَدًا ثُمَّ أَنْشَأَ يَقُولُ: فَلَسْتُ أُبَالِي حِينَ أُقْتَلُ مُسْلِمًا ... عَلَى أَيِّ شِقٍّ كَانَ فِي اللَّهِ مَصْرَعِي
sayısını tek tek say, onları darmadağın ederek öldür ve onlardan hiçbirini sağ bırakma!' dedi. Sonra şu beyitleri söylemeye başladı: 'Müslüman olarak öldürüldükten sonra gam yemem... Hangi yanım üzerine olursa olsun Allâh uğrundadır can verişim.'
وَذَلِكَ فِي ذَاتِ الْإِلَهِ وَإِنْ يَشَأْ ... يُبَارِكْ عَلَى أَوْصَالِ شِلْوٍ مُمَزَّعِ
'Ve bu, Allâh zâtı uğrundadır; şayet dilerse O... Parçalanmış cesedin uzuvlarına bereket ihsan eder.'
فَصَلَبُوهُ حَيًّا فَقَالَ اللَّهُمَّ: إِنَّكَ تَعْلَمُ أَنَّهُ لَيْسَ أَحَدٌ حَوْلِي يُبَلِّغُ سَلَامِي رَسُولَكَ فَأَبْلِغْهُ سَلَامِي، ثُمَّ قَامَ أَبُو سِرْوَعَةَ عقبة بن الحرث فَقَتَلَهُ.
Onu diri diri astılar. Bunun üzerine: 'Allâhım! Biliyorsun ki etrafımda Resûlüne selamımı ulaştıracak kimse yok; selamımı Sen ona ulaştır!' dedi. Sonra Ebû Sirve'a Ukbe b. el-Hâris kalkıp onu öldürdü.
وَيُقَالُ: كَانَ رَجُلٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ يُقَالُ لَهُ سَلَامَانُ، أَبُو مَيْسَرَةَ، مَعَهُ رُمْحٌ فَوَضَعَهُ بَيْنَ ثَدْيَيْ خُبَيْبٍ فَقَالَ لَهُ خُبَيْبٌ: اتَّقِ اللَّهَ فَمَا زَادَهُ ذَلِكَ إِلَّا عُتُوًّا فَطَعَنَهُ فَأَنْفَذَهُ وَذَلِكَ قَوْلُهُ ﷿ {وَإِذَا قِيلَ لَهُ اتَّقِ اللَّهَ أَخَذَتْهُ الْعِزَّةُ بِالْإِثْمِ} يَعْنِي سَلَامَانَ. وَأَمَّا زَيْدُ بْنُ الدَّثِنَةِ فَابْتَاعَهُ صَفْوَانُ بْنُ أُمَيَّةَ لِيَقْتُلَهُ بِأَبِيهِ أُمَيَّةَ بْنِ خَلَفٍ فَبَعَثَهُ مَعَ مَوْلًى لَهُ يُسَمَّى نِسْطَاسَ إِلَى التَّنْعِيمِ لِيَقْتُلَهُ بِأَبِيهِ وَاجْتَمَعَ رَهْطٌ مِنْ قُرَيْشٍ فِيهِمْ أَبُو سُفْيَانَ بْنُ حَرْبٍ فَقَالَ لَهُ أَبُو سُفْيَانَ حِينَ قُدِّمَ لِيُقْتَلَ: أَنْشُدُكَ اللَّهَ يَا زَيْدُ أَتُحِبُّ أَنَّ مُحَمَّدًا عِنْدَنَا الْآنَ بِمَكَانِكَ نَضْرِبُ عُنُقَهُ وَإِنَّكَ فِي أَهْلِكَ؟ فَقَالَ: وَاللَّهِ مَا أُحِبُّ أَنَّ مُحَمَّدًا ﷺ الْآنَ فِي مَكَانِهِ الَّذِي هُوَ فِيهِ يُصِيبُهُ شَوْكَةٌ تُؤْذِيهِ وَأَنَا جَالِسٌ فِي أَهْلِي. فَقَالَ أَبُو سُفْيَانَ: مَا رَأَيْتُ مِنَ النَّاسِ أَحَدًا يُحِبُّ أَحَدًا كَحُبِّ أَصْحَابِ مُحَمَّدٍ مُحَمَّدًا، ثُمَّ قَتَلَهُ النِّسْطَاسُ. فَلَمَّا بَلَغَ النَّبِيَّ ﷺ هَذَا الْخَبَرُ قَالَ لِأَصْحَابِهِ أَيُّكُمْ (يُنْزِلُ) خُبَيْبًا عَنْ خَشَبَتِهِ وَلَهُ الْجَنَّةُ؟ فَقَالَ الزُّبَيْرُ: أَنَا يَا رَسُولَ اللَّهِ وَصَاحِبِي الْمِقْدَادُ بْنُ الْأَسْوَدِ، فَخَرَجَا يَمْشِيَانِ بِاللَّيْلِ وَيَكْمُنَانِ بِالنَّهَارِ حَتَّى أَتَيَا التنعيم ليلأ ٣١/ب وَإِذَا حَوْلَ الْخَشَبَةِ أَرْبَعُونَ رَجُلًا مِنَ الْمُشْرِكِينَ نَائِمُونَ نَشَاوَى فَأَنْزَلَاهُ فَإِذَا هُوَ رَطْبٌ يَنْثَنِي لَمْ يَتَغَيَّرْ مِنْهُ شَيْءٌ بَعْدَ أَرْبَعِينَ يَوْمًا، وَيَدُهُ عَلَى جِرَاحَتِهِ وَهِيَ تَبِضُّ دَمًا اللَّوْنُ لَوْنُ الدَّمِ وَالرِّيحُ رِيحُ الْمِسْكِ، فَحَمَلَهُ الزُّبَيْرُ عَلَى فَرَسِهِ وَسَارَا فَانْتَبَهَ الْكُفَّارُ وَقَدْ فَقَدُوا خُبَيْبًا فَأَخْبَرُوا قُرَيْشًا فَرَكِبَ مِنْهُمْ سَبْعُونَ، فَلَمَّا لَحِقُوهُمَا قَذَفَ الزُّبَيْرُ خُبَيْبًا فَابْتَلَعَتْهُ الْأَرْضُ فَسُمِّيَ بَلِيعَ الْأَرْضِ.
Denildi ki: Müşriklerden Selâmân Ebû Meysere denilen bir adam vardı; yanında bir mızrak bulunuyordu, onu Hubeyb'in iki göğsü arasına dayadı. Hubeyb ona: 'Allâh'tan kork!' dedi, fakat bu durum onun azgınlığını artırmaktan başka bir işe yaramadı; mızrağı saplayıp [vücudundan] geçirdi. İşte Allâh Azze ve Celle'nin: {وَإِذَا قِيلَ لَهُ اتَّقِ اللَّهَ أَخَذَتْهُ الْعِزَّةُ بِالْإِثْمِ} “Ona: «Allâh'tan kork!» denildiğinde, gururu onu günaha sürükler” buyruğu, yani Selâmân hakkındadır. Zeyd b. Desinne'ye gelince; onu da babası Ümeyye b. Halef'in yerine öldürmek üzere Safvân b. Ümeyye satın aldı. Babasına karşılık öldürmesi için onu Nistâs adlı kölesiyle Ten'îm'e gönderdi. Kureyş'ten aralarında Ebû Süfyân b. Harb'in de bulunduğu bir grup toplandı. Ebû Süfyân, öldürülmek üzere öne sürüldüğünde ona: 'Allâh aşkına söyle ey Zeyd! Muhammed'in senin yerinde yanımızda olmasını, boynunu vurmamızı ve senin de ailenin içinde olmanı ister miydin?' dedi. [Zeyd]: 'Allâh'a yemin olsun ki, ben ailemin yanında otururken Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu an bulunduğu yerde ayağına onu incitecek bir dikenin batmasına dahi gönlüm razı olmaz' dedi. Bunun üzerine Ebû Süfyân: 'İnsanlar arasında Muhammed'in ashâbının Muhammed'i sevdiği gibi bir kimseyi seven hiç kimse görmedim' dedi. Sonra Nistâs onu öldürdü. Bu haber Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e ulaşınca ashâbına: 'Hanginiz Hubeyb'i asıldığı ağaçtan (indirir) de ona Cennet verilir?' buyurdu. Zübeyr: 'Ben ey Allâh'ın Resûlü, arkadaşım Mikdâd b. el-Esved ile birlikte [yaparım]' dedi. Geceleyin yürüyüp gündüzleri gizlenerek yola çıktılar; nihayet bir gece vakti Ten'îm'e vardılar. Bir de baktılar ki ağacın etrafında müşriklerden sarhoş vaziyette uyuyan kırk adam var. Onu indirdiler; kırk gün geçmesine rağmen bedeni taptaze, bükülebilir haldeydi ve hiçbir yeri bozulmamıştı; eli yarasının üzerindeydi ve yarası kan sızdırıyordu, rengi kan rengi, kokusu ise misk kokusuydu. Zübeyr onu atına bindirdi ve yol aldılar. Kâfirler uyanıp Hubeyb'i bulamayınca durumu Kureyş'e haber verdiler; onlardan yetmiş kişi atlara bindi. Onlara yetiştiklerinde Zübeyr Hubeyb'i yere bıraktı ve yer onu yuttu; bu yüzden ona «Belîu'l-Ard» (yerin yuttuğu kişi) denildi.
فَقَالَ الزُّبَيْرُ: مَا جَرَّأَكُمْ عَلَيْنَا يَا مَعْشَرَ قُرَيْشٍ، ثُمَّ رَفَعَ الْعِمَامَةَ عَنْ رَأْسِهِ وَقَالَ: أَنَا الزُّبَيْرُ بْنُ الْعَوَّامِ وَأُمِّي صَفِيَّةُ بِنْتُ عَبْدِ الْمَطَّلِبِ وَصَاحِبِي الْمِقْدَادُ بْنُ الْأَسْوَدِ أَسَدَانِ رَابِضَانِ يُدَافِعَانِ عَنْ شِبْلَيْهِمَا فَإِنْ شِئْتُمْ نَاضَلْتُكُمْ وَإِنْ شِئْتُمْ نَازَلْتُكُمْ وَإِنْ شِئْتُمُ انْصَرَفْتُمْ، فَانْصَرَفُوا إِلَى مَكَّةَ، وَقَدِمَا عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَجِبْرِيلُ عِنْدَهُ فَقَالَ يَا مُحَمَّدُ إِنَّ الْمَلَائِكَةَ لَتُبَاهِي بِهَذَيْنِ مِنْ أَصْحَابِكَ فَنَزَلَ فِي الزُّبَيْرِ وَالْمِقْدَادِ بْنِ الْأَسْوَدِ {وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْرِي نَفْسَهُ ابْتِغَاءَ مَرْضَاةِ اللَّهِ} حِينَ شَرَيَا أَنْفُسَهُمَا لِإِنْزَالِ خُبَيْبٍ عَنْ خَشَبَتِهِ .
Bunun üzerine Zübeyr: 'Ey Kureyş topluluğu, size bize karşı bu cüreti veren nedir?' dedi. Sonra sarığını başından çıkarıp şöyle dedi: 'Ben Zübeyr b. el-Avvâm'ım, annem Safiyye bint Abdilmuttalib'dir; arkadaşım ise Mikdâd b. el-Esved'dir; yavrularını savunan pusuya yatmış iki aslanız! İsterseniz sizinle oklaşalım, isterseniz kılıçla çarpışalım, isterseniz de dönüp gidin!' Bunun üzerine Mekke'ye geri döndüler. Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına geldiler; Cebrâîl de onun yanındaydı. Dedi ki: 'Ey Muhammed! Melekler senin ashâbından olan bu iki kişiyle övünmektedir.' Hubeyb'i asıldığı ağaçtan indirmek uğruna canlarını feda ettiklerinde Zübeyr ve Mikdâd b. el-Esved hakkında: {وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْرِي نَفْسَهُ ابْتِغَاءَ مَرْضَاةِ اللَّهِ} “İnsanlardan öylesi de vardır ki, Allâh'ın rızasını kazanmak için canını feda eder” ayeti indi.
وَقَالَ أَكْثَرُ الْمُفَسِّرِينَ: نَزَلَتْ فِي صُهَيْبِ بْنِ سِنَانٍ الرُّومِيِّ حِينَ أَخَذَهُ الْمُشْرِكُونَ فِي رَهْطٍ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ
Müfessirlerin çoğunluğu ise şöyle demiştir: [Bu ayet], müşriklerin müminlerden bir grup içinde yakaladıkları sırada Suheyb b. Sinân er-Rûmî hakkında inmiştir.
فَعَذَّبُوهُمْ، فَقَالَ لَهُمْ صُهَيْبٌ إِنِّي شَيْخٌ كَبِيرٌ لَا يَضُرُّكُمْ أَمِنْكُمْ كُنْتُ أَمْ مَنْ غَيْرِكُمْ فَهَلْ لَكَمَ أَنْ تَأْخُذُوا مَالِي وَتَذَرُونِي وَدِينِي؟ فَفَعَلُوا، وَكَانَ شَرَطَ عَلَيْهِمْ رَاحِلَةً وَنَفَقَةً، فَأَقَامَ بِمَكَّةَ مَا شَاءَ اللَّهُ ثُمَّ خَرَجَ إِلَى الْمَدِينَةِ فَتَلَقَّاهُ أَبُو بَكْرٍ وَعُمْرُ فِي رِجَالٍ، فَقَالَ لَهُ أَبُو بَكْرٍ رَبِحَ بَيْعُكَ يَا أَبَا يَحْيَى، فَقَالَ لَهُ صُهَيْبٌ: وَبَيْعُكَ فَلَا تَتَحَسَّرْ، قَالَ صُهَيْبٌ: مَا ذَاكَ؟ فَقَالَ قَدْ أَنْزَلَ اللَّهُ فِيكَ، وَقَرَأَ عَلَيْهِ هَذِهِ الْآيَةَ.
Onlara işkence ettiler. Bunun üzerine Suheyb onlara şöyle dedi: 'Ben yaşlı bir ihtiyarım; sizden olmam veya başkalarından olmam size bir zarar vermez. Malımı alıp beni dinimle baş başa bırakmaya ne dersiniz?' Onlar da kabul ettiler. Onlara bir binek ve azık şart koşmuştu. Mekke'de Allâh'ın dilediği kadar kaldı, sonra Medine'ye doğru yola çıktı. Ebû Bekir ve Ömer bir grup adamla onu karşıladılar. Ebû Bekir ona: 'Ticaretin kazançlı çıktı ey Ebû Yahyâ!' dedi. Suheyb de ona: 'Senin ticaretin de kazançlı çıksın, hiç hüsrana uğrama!' dedi. Suheyb: 'Bu nedir?' diye sordu. Ebû Bekir: 'Allâh senin hakkında ayet indirdi' dedi ve ona bu ayeti okudu.
وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ وَعَطَاءٌ: أَقْبَلَ صُهَيْبٌ مُهَاجِرًا نَحْوَ النَّبِيِّ ﷺ فَاتَّبَعَهُ نَفَرٌ مِنْ مُشْرِكِي قُرَيْشٍ فَنَزَلَ عَنْ رَاحِلَتِهِ وَنَثَلَ مَا كَانَ فِي كِنَانَتِهِ، ثُمَّ قَالَ: يَا مَعْشَرَ قُرَيْشٍ لَقَدْ عَلِمْتُمْ إِنِّي لَمِنْ أَرْمَاكُمْ رَجُلًا وَاللَّهِ لَا أَضَعُ سَهْمًا مِمَّا فِي كِنَانَتِي إِلَّا فِي قَلْبِ رَجُلٍ مِنْكُمْ وَايْمُ اللَّهِ لَا تَصِلُونَ إِلَيَّ حَتَّى أَرْمِيَ بِكُلِّ سَهْمٍ فِي كِنَانَتِي ثُمَّ أَضْرِبَ بِسَيْفِي مَا بَقِيَ فِي يَدِي ثُمَّ افْعَلُوا مَا شِئْتُمْ، وَإِنْ شِئْتُمْ دَلَلْتُكُمْ عَلَى مَالِي بِمَكَّةَ وَخَلَّيْتُمْ سَبِيلِي قَالُوا: نَعَمْ. فَفَعَلَ ذَلِكَ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ هَذِهِ الْآيَةَ .
Saîd b. el-Müseyyeb ve Atâ şöyle demiştir: Suheyb, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e doğru hicret ederek yöneldi; Kureyş müşriklerinden bir grup onun peşine düştü. Bineğinden indi ve sadağında ne varsa döktü. Sonra şöyle dedi: 'Ey Kureyş topluluğu! Çok iyi bilirsiniz ki ben aranızda en iyi ok atan adamlardan biriyim. Allâh'a yemin olsun, sadağımdaki oklardan her birini içinizden bir adamın kalbine saplamadıkça bırakmam; Allâh'a andolsun ki, sadağımdaki bütün okları atıp elimde kaldığı sürece kılıcımla vuruncaya kadar bana ulaşamazsınız! Ondan sonra ne isterseniz yapın. Şayet dilerseniz Mekke'deki malımın yerini size gösteririm, siz de yolumu açarsınız.' Onlar: 'Evet' dediler. O da bunu yaptı; bunun üzerine Allâh bu ayeti indirdi.
وَقَالَ الْحَسَنُ: أَتَدْرُونَ فِيمَنْ نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ؟ نَزَلَتْ فِي الْمُسْلِمِ يَلْقَى الْكَافِرَ فَيَقُولُ لَهُ قُلْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ فَيَأْبَى أَنْ يَقُولَهَا، فَقَالَ الْمُسْلِمُ وَاللَّهِ لَأَشْرِيَنَّ نَفْسِي لِلَّهِ. فَتَقَدَّمَ فَقَاتَلَ وَحْدَهُ حَتَّى قُتِلَ.
Hasan[-ı Basrî] şöyle demiştir: 'Bu ayetin kim hakkında indiğini bilir misiniz? Bu ayet, kâfirle karşılaşıp ona: «Lâ ilâhe illallâh de!» diyen, o bunu söylemekten kaçınınca da: «Allâh'a yemin olsun ki nefsimi Allâh uğruna satacağım/feda edeceğim» deyip öne atılan ve öldürülünceye kadar tek başına savaşan Müslüman hakkında inmiştir.'
وَقِيلَ نَزَلَتِ الْآيَةُ فِي الْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّهْيِ عَنِ الْمُنْكَرِ، قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: أَرَى مَنْ يَشْرِي نَفْسَهُ ابْتِغَاءَ مَرْضَاةِ اللَّهِ يَقُومُ فَيَأْمُرُ هَذَا بِتَقْوَى اللَّهِ، فَإِذَا لَمْ يَقْبَلْ وَأَخَذَتْهُ الْعِزَّةُ بِالْإِثْمِ، قَالَ وَأَنَا أَشْرِي نَفْسِي لِلَّهِ فَقَاتَلَهُ فَاقْتَتَلَ الرَّجُلَانِ لِذَلِكَ، وَكَانَ عَلِيٌّ إِذَا قَرَأَ هَذِهِ الْآيَةَ يَقُولُ: اقْتَتَلَا وَرَبِّ الْكَعْبَةِ، وَسَمِعَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ إِنْسَانًا يَقْرَأُ هَذِهِ الْآيَةَ {وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْرِي نَفْسَهُ ابْتِغَاءَ مَرْضَاةِ اللَّهِ} فَقَالَ عُمْرُ {إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ} قَامَ رَجُلٌ يَأْمُرُ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَى عَنِ الْمُنْكَرِ فَقُتِلَ.
Ayetin iyiliği emredip kötülükten sakındırma (emr-i bi'l-marûf ve nehy-i ani'l-münker) hakkında indiği de söylenmiştir. İbn Abbâs şöyle demiştir: 'Allâh'ın rızasını kazanmak için canını feda eden kimseyi, kalkıp şu adama Allâh'tan korkmasını emreden kişi olarak görüyorum; o kabul etmeyip gururu onu günaha sürükleyince: «Ben de canımı Allâh uğruna feda ediyorum» der ve onunla savaşır; böylece iki adam bu yüzden çarpışır.' Ali bu ayeti okuduğunda: 'Kâbe'nin Rabbine andolsun ki çarpıştılar!' derdi. Ömer b. el-Hattâb bir adamın: {وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْرِي نَفْسَهُ ابْتِغَاءَ مَرْضَاةِ اللَّهِ} “İnsanlardan öylesi de vardır ki, Allâh'ın rızasını kazanmak için canını feda eder” ayetini okuduğunu işitince şöyle dedi: '{إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ} “Biz şüphesiz Allâh'a aidiz ve şüphesiz O'na döneceğiz.” Bir adam iyiliği emretmek ve kötülükten nehyetmek için kalktı ve öldürüldü.'
أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ الْمَلِيحِيُّ أَخْبَرَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ شُرَيْحٍ أَخْبَرَنَا أَبُو الْقَاسِمِ الْبَغَوِيُّ أَخْبَرَنَا عَلِيُّ بْنُ الْجَعْدِ أَخْبَرَنِي حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ عَنْ أَبِي غَالِبٍ عَنْ أَبِي أُمَامَةَ أَنَّ رَجُلًا قَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ أَيُّ الْجِهَادِ أَفْضَلُ؟ قَالَ "أَفْضَلُ الْجِهَادِ مَنْ قَالَ كَلِمَةَ حَقٍّ عِنْدَ سُلْطَانٍ جَائِرٍ" .
Bize Abdülvâhid el-Melîhî haber verdi, bize Abdurrahman b. Şüreyh haber verdi, bize Ebü'l-Kâsım el-Begavî haber verdi, bize Ali b. el-Ca‘d haber verdi, bana Hammâd b. Seleme, Ebû Gâlib'den, o da Ebû Ümâme'den [naklen] haber verdi ki bir adam: «Ey Allâh'ın Resûlü! Cihadın hangisi daha faziletlidir?» diye sordu. [Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem]: «En faziletli cihad, zâlim bir hükümdarın yanında hak sözü söyleyen [kimsenin cihadı]dır» buyurdu.
{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ادْخُلُوا فِي السِّلْمِ كَافَّةً وَلَا تَتَّبِعُوا خُطُوَاتِ الشَّيْطَانِ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ (٢٠٨) فَإِنْ زَلَلْتُمْ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْكُمُ الْبَيِّنَاتُ فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ (٢٠٩) هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ يَأْتِيَهُمُ اللَّهُ فِي ظُلَلٍ مِنَ الْغَمَامِ وَالْمَلَائِكَةُ وَقُضِيَ الْأَمْرُ وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ (٢١٠) }
{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ادْخُلُوا فِي السِّلْمِ كَافَّةً وَلَا تَتَّبِعُوا خُطُوَاتِ الشَّيْطَانِ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ (٢٠٨) فَإِنْ زَلَلْتُمْ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْكُمُ الْبَيِّنَاتُ فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ (٢٠٩) هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ يَأْتِيَهُمُ اللَّهُ فِي ظُلَلٍ مِنَ الْغَمَامِ وَالْمَلَائِكَةُ وَقُضِيَ الْأَمْرُ وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ (٢١٠) } “Ey iman edenler! Hep birden barış ve İslâm'a girin; şeytanın adımlarını takip etmeyin. Çünkü o, sizin için apaçık bir düşmandır. (208) Size apaçık deliller geldikten sonra eğer kayarsanız, bilin ki Allâh Azîzdir, Hakîmdir. (209) Onlar, Allâh'ın ve meleklerin buluttan gölgeler içinde kendilerine gelmesini ve işin bitirilmesini mi bekliyorlar? Bütün işler ancak Allâh'a döndürülür. (210)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ادْخُلُوا فِي السِّلْمِ كَافَّةً} قَرَأَ أَهْلُ الْحِجَازِ وَالْكِسَائِيُّ السِّلْمَ هَاهُنَا بِفَتْحِ السِّينِ وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِكَسْرِهَا، وَفِي سُورَةِ الْأَنْفَالِ "وَإِنْ جَنَحُوا لِلسَّلْمِ" بِالْكَسْرِ، وَقَرَأَ أَبُو بَكْرٍ وَالْبَاقُونَ بِالْفَتْحِ، وَفِي سُورَةِ مُحَمَّدٍ ﷺ بِالْكَسْرِ حَمْزَةُ وَأَبُو بَكْرٍ.
Allâh Teâlâ'nın: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ادْخُلُوا فِي السِّلْمِ كَافَّةً} “Ey iman edenler! Hep birden barış ve İslâm'a girin” buyruğunda Hicaz ehli ve el-Kisâî buradaki «es-silm» kelimesini sîn harfinin fethasıyla (es-selm) okumuş, diğerleri ise kesresiyle (es-silm) okumuştur. Enfâl Suresi'ndeki: «ve in cenehû li's-selmi» ayetinde [Hicaz ehli ve el-Kisâî] kesre ile, Ebû Bekr ve diğerleri ise fetha ile okumuştur. Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem Suresi'nde ise Hamza ve Ebû Bekr kesre ile okumuştur.
نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ فِي مُؤْمِنِي أَهْلِ الْكِتَابِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَلَامٍ النَّضِيرِيِّ وَأَصْحَابِهِ، وَذَلِكَ أَنَّهُمْ كَانُوا يُعَظِّمُونَ السَّبْتَ وَيَكْرَهُونَ لُحْمَانَ الإبل وألبانها بعد ما أَسْلَمُوا وَقَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ التَّوْرَاةَ كِتَابُ اللَّهِ فَدَعْنَا فَلْنَقُمْ بِهَا فِي صَلَاتِنَا بِاللَّيْلِ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ادْخُلُوا فِي السِّلْمِ كَافَّةً} أَيْ فِي الْإِسْلَامِ، قَالَ مُجَاهِدٌ فِي أَحْكَامِ أَهْلِ الْإِسْلَامِ وَأَعْمَالِهِمْ {كَافَّةً} أَيْ جَمِيعًا، وَقِيلَ: ادْخُلُوا فِي الْإِسْلَامِ إِلَى مُنْتَهَى شَرَائِعِهِ كَافِّينَ عَنِ الْمُجَاوَزَةِ إِلَى غَيْرِهِ، وَأَصْلُ السِّلْمِ مِنَ الِاسْتِسْلَامِ وَالِانْقِيَادِ، وَلِذَلِكَ قِيلَ لِلصُّلْحِ سِلْمٌ، قَالَ حُذَيْفَةُ بْنُ الْيَمَانِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ: الْإِسْلَامُ ثَمَانِيَةُ أَسْهُمٍ فَعَدَّ الصَّلَاةَ، وَالزَّكَاةَ، وَالصَّوْمَ، وَالْحَجَّ، وَالْعُمْرَةَ، وَالْجِهَادَ، وَالْأَمْرَ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّهْيَ عَنِ الْمُنْكَرِ، وَقَالَ: قَدْ خَابَ مَنْ لَا سَهْمَ لَهُ.
Bu ayet, Ehl-i Kitap'tan iman eden Âbdullah b. Selâm en-Nadıyrî ve arkadaşları hakkında indi. Şöyle ki: Onlar Müslüman olduktan sonra cumartesi gününe tazim ediyor, deve etini ve sütünü hoş görmüyorlardı. Dediler ki: 'Ey Allâh'ın Resûlü! Tevrat Allâh'ın kitabıdır, bizi bırak da gece namazımızda onunla kıyam edelim.' Bunun üzerine Allâh Teâlâ: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ادْخُلُوا فِي السِّلْمِ كَافَّةً} “Ey iman edenler! Hep birden İslâm'a girin” yani İslâm'a girin buyruğunu indirdi. Mücâhid: İslâm ehlinin hükümlerine ve amellerine [girin demiştir]. {كَافَّةً} “Hep birden” yani hepiniz; İslâm'ın şeriatlerinin nihayetine kadar girin ve başkasına geçmekten kendinizi alıkoyun diye de açıklanmıştır. «es-Silm» kelimesinin aslı teslimiyet (istislâm) ve boyun eğmekten (inkıyâd) gelir; bu sebeple barışa da silm denilmiştir. Huzeyfe b. el-Yemân bu ayet hakkında şöyle demiştir: 'İslâm sekiz paydır/hissedir.' Namazı, zekâtı, orucu, haccı, umreyi, cihadı, iyiliği emretmeyi ve kötülükten nehyetmeyi saydı ve: 'Ondan hiçbir hissesi olmayanın vay haline!' dedi.
{وَلَا تَتَّبِعُوا خُطُوَاتِ الشَّيْطَانِ} أَيْ آثَارَهُ فِيمَا زَيَّنَ لَكُمْ مِنْ تَحْرِيمِ السَّبْتِ وَلُحُومِ الْإِبِلِ وَغَيْرِهِ {إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ}
{وَلَا تَتَّبِعُوا خُطُوَاتِ الشَّيْطَانِ} “Şeytanın adımlarını takip etmeyin” yani cumartesi gününü ve deve etini haram kılma vb. hususlarda size süslü gösterdiği şeylerde onun izlerine uymayın. {إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ} “Çünkü o, sizin için apaçık bir düşmandır.”
أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ الْمَرْوَزِيُّ أَخْبَرَنَا أَبُو الْعَبَّاسِ الطَّحَّانُ أَخْبَرَنَا أَبُو أَحْمَدَ مُحَمَّدُ بْنُ قُرَيْشٍ أَخْبَرَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ الْمَكِّيُّ أَخْبَرَنَا أَبُو عُبَيْدٍ الْقَاسِمُ بْنُ سَلَّامٍ أَخْبَرَنَا هُشَيْمٌ أَخْبَرَنَا مُجَالِدٌ عَنِ الشَّعْبِيِّ عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ حِينَ أَتَاهُ عُمْرُ فَقَالَ إِنَّا نَسْمَعُ أَحَادِيثَ مِنْ يَهُودَ فَتُعْجِبُنَا، أَفَتَرَى أَنْ نَكْتُبَ بَعْضَهَا؟ فَقَالَ: "أَمُتَهَوِّكُونَ أَنْتُمْ كَمَا تَهَوَّكَتِ الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى؟ لَقَدْ جِئْتُكُمْ بِهَا بَيْضَاءَ نَقِيَّةً وَلَوْ كَانَ مُوسَى حَيًّا مَا وَسِعَهُ إِلَّا اتِّبَاعِي" .
Bize Muhammed b. el-Hasen el-Mervezî bildirdi, bize Ebu'l-Abbâs et-Tahhân bildirdi, bize Ebû Ahmed Muhammed b. Kureyş bildirdi, bize Ali b. Abdilazîz el-Mekkî bildirdi, bize Ebû Ubeyd el-Kâsım b. Sellâm bildirdi, bize Huşeym bildirdi, bize Mücâlid, Şa'bî'den, [o da] Câbir b. Abdillâh'tan [radıyallâhu anhümâ], Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'den [şöyle] rivayet etti: Ömer [radıyallâhu anh] kendisine gelip: “Biz Yahudilerden birtakım sözler işitiyoruz ve bunlar hoşumuza gidiyor; bunların bir kısmını yazmamızı uygun görür müsün?” deyince [Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurdu: «Yahudi ve Hristiyanların [haktan sapıp] şaşkınlığa düştüğü gibi siz de şaşkınlık ve tereddüt içinde misiniz? Yemin olsun ki ben size onu dupduru ve tertemiz olarak getirdim. Şayet Mûsâ hayatta olsaydı, bana tâbi olmaktan başka bir şey yapamazdı.»
{فَإِنْ زَلَلْتُمْ} أَيْ ضَلَلْتُمْ، وَقِيلَ: مِلْتُمْ، يُقَالُ زَلَّتْ قَدَمُهُ تَزِلُّ زَلَّا وَزَلَلًا إِذَا دَحَضَتْ، قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: يَعْنِي الشِّرْكَ، قَالَ قَتَادَةُ: قَدْ عَلِمَ اللَّهُ أَنَّهُ سَيَزِلُّ زَالُّونَ مِنَ النَّاسِ فَتَقَدَّمَ فِي ذَلِكَ وَأَوْعَدَ فِيهِ لِيَكُونَ لَهُ بِهِ الْحُجَّةُ عَلَيْهِمْ {مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْكُمُ الْبَيِّنَاتُ} أَيِ الدَّلَالَاتُ الْوَاضِحَاتُ {فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ} فِي نِقْمَتِهِ {حَكِيمٌ} فِي أَمْرِهِ، فَالْعَزِيزُ: هُوَ الْغَالِبُ الَّذِي لَا يَفُوتُهُ شَيْءٌ وَالْحَكِيمُ: ذُو الْإِصَابَةِ فِي الْأَمْرِ.
{فَإِنْ زَلَلْتُمْ} “Eğer kayarsanız” yani saparsanız; haktan meylederseniz diye de söylenmiştir. Ayağı kayıp sendelediğinde «zelet kademühû tezillü zellen ve zelelen» denir. İbn Abbâs: 'Yani şirk koşarsanız' demiştir. Katâde şöyle demiştir: 'Allâh insanlardan kayanların kayacağını bildi de bu konuda önceden uyarıda bulunup tehdit etti ki onlara karşı aleyhlerinde delil olsun.' {مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْكُمُ الْبَيِّنَاتُ} “Size apaçık deliller geldikten sonra” yani apaçık kanıtlar [geldikten sonra]. {فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ} “Bilin ki Allâh Azîzdir” intikamında [üstündür], {حَكِيمٌ} “Hakîmdir” emrinde [hikmet sahibidir]. el-Azîz: Kendisine hiçbir şeyin güç yetiremediği, hiçbir şeyin elinden kaçamadığı galiptir; el-Hakîm ise işinde tam isabet sahibidir.
قَوْلُهُ تَعَالَى {هَلْ يَنْظُرُونَ} أَيْ هَلْ يَنْظُرُ التَّارِكُونَ الدُّخُولَ فِي السِّلْمِ وَالْمُتَّبِعُونَ خُطُوَاتِ الشَّيْطَانِ يُقَالُ: نَظَرْتُهُ وَانْتَظَرْتُهُ بِمَعْنًى وَاحِدٍ، فَإِذَا كَانَ النَّظَرُ مَقْرُونًا بِذِكْرِ اللَّهِ أَوْ بِذِكْرِ الْوَجْهِ أَوْ إِلَى، لَمْ يَكُنْ إِلَّا بِمَعْنَى الرُّؤْيَةِ {إِلَّا أَنْ يَأْتِيَهُمُ اللَّهُ فِي ظُلَلٍ} جَمْعُ ظُلَّةٍ {مِنَ الْغَمَامِ} السَّحَابِ الْأَبْيَضِ الرَّقِيقِ سُمِّيَ غَمَامًا لِأَنَّهُ يَغُمُّ أَيْ يَسْتُرُ، وَقَالَ مُجَاهِدٌ: هُوَ غَيْرُ السَّحَابِ، وَلَمْ يَكُنْ إِلَّا لِبَنِي إِسْرَائِيلَ فِي تِيهِهِمْ: قَالَ مُقَاتِلٌ: كَهَيْئَةِ الضَّبَابِ أَبْيَضُ، قَالَ الْحَسَنُ: فِي سُتْرَةٍ مِنَ الْغَمَامِ فَلَا يَنْظُرُ [إِلَيْهِ] (١) أَهْلُ الْأَرْضِ {وَالْمَلَائِكَةُ} قَرَأَ أَبُو جَعْفَرٍ بِالْخَفْضِ عَطْفًا عَلَى الْغَمَامِ، تَقْدِيرُهُ: مَعَ الْمَلَائِكَةِ، تَقُولُ الْعَرَبُ: أَقْبَلَ الْأَمِيرُ فِي الْعَسْكَرِ، أَيْ مَعَ الْعَسْكَرِ، وقرأ الباقون الرفع عَلَى مَعْنَى: إِلَّا أَنْ يَأْتِيَهُمُ اللَّهُ وَالْمَلَائِكَةُ فِي ظُلَلٍ مِنَ الْغَمَامِ، وَالْأَوْلَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ وَمَا شَاكَلَهَا أَنْ يُؤْمِنَ الْإِنْسَانُ بِظَاهِرِهَا وَيَكِلَ عِلْمَهَا إِلَى اللَّهِ تَعَالَى، وَيَعْتَقِدَ أَنَّ اللَّهَ عَزَّ اسْمُهُ مُنَزَّهٌ عَنْ سِمَاتِ الْحَدَثِ، عَلَى ذَلِكَ مَضَتْ أَئِمَّةُ السَّلَفِ وَعُلَمَاءُ السُّنَّةِ.
Allâh Teâlâ'nın: {هَلْ يَنْظُرُونَ} “Onlar bekliyorlar mı?” buyruğu; yani İslâm'a girmeyi terk edenler ve şeytanın adımlarına uyanlar neyi bekliyorlar? Arapçada «nezartühû» ile «intezartühû» aynı anlamda (onu bekledim) kullanılır. Ancak bakmak (nazar) fiili Allâh'ın zikriyle, yüz (vech) zikriyle veya «ilâ» harf-i cerri ile birlikte kullanıldığında sadece görme anlamında olur. {إِلَّا أَنْ يَأْتِيَهُمُ اللَّهُ فِي ظُلَلٍ} “Allâh'ın kendilerine gölgeler içinde gelmesini”. [Zulel], zulle kelimesinin çoğuludur; {مِنَ الْغَمَامِ} “buluttan” yani beyaz ince buluttan. Gamam denilmesinin sebebi örtüp bürümesidir (yeğummu yani yestüru). Mücâhid: 'O, buluttan farklıdır ve sadece Tîh çölündeyken İsrâiloğulları için olmuştur' demiştir. Mukâtil: 'Beyaz bir sis gibidir' demiştir. Hasan[-ı Basrî]: 'Buluttan bir perde içindedir; bu yüzden yeryüzü halkı O'na bakamaz' demiştir. {وَالْمَلَائِكَةُ} “ve meleklerin” kelimesini Ebû Ca'fer, «el-Gamâm» kelimesine atıfla cer (kesre) ile okumuştur; takdiri: 'meleklerle birlikte' demektir. Nitekim Araplar: 'Emîr askerle (yani askerle birlikte) geldi' derler. Diğerleri ise: 'Allâh ve meleklerin buluttan gölgeler içinde kendilerine gelmesi' anlamı üzerine merfû (ötre) ile okumuştur. Bu ayet ve benzeri konularda en uygun olanı, insanın lafzın zâhirine iman etmesi, ilmini Allâh Teâlâ'ya havale etmesi ve Allâh'ın -ismi yüce olsun- yaratılmışlık (hudûs) alametlerinden münezzeh olduğuna inanmasıdır. Selef imamları ve Ehl-i Sünnet âlimleri bu yol üzere gitmişlerdir.
قَالَ الْكَلْبِيُّ: هَذَا مِنَ الْمَكْتُومِ الَّذِي لَا يُفَسَّرُ، وَكَانَ مَكْحُولٌ وَالزُّهْرِيُّ وَالْأَوْزَاعِيُّ وَمَالِكٌ وَابْنُ الْمُبَارَكِ وَسُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَاللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ يَقُولُونَ فِيهَا وَفِي أَمْثَالِهَا: أَمِرُّوهَا كَمَا جَاءَتْ بِلَا كَيْفٍ، قَالَ سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ: كُلُّ مَا وَصَفَ اللَّهُ بِهِ نَفْسَهُ فِي كِتَابِهِ فَتَفْسِيرُهُ قِرَاءَتُهُ، وَالسُّكُوتُ عَلَيْهِ، لَيْسَ لِأَحَدٍ أَنْ يفسره إلأ ٣٣/أاللَّهُ تَعَالَى وَرَسُولُهُ.
el-Kelbî: 'Bu, tefsir edilmeyen gizli/mektûm şeylerdendir' demiştir. Mekhûl, ez-Zührî, el-Evzâî, Mâlik, İbnü'l-Mübârek, Süfyân es-Sevrî, Leys b. Sa'd, Ahmed ve İshâk, bu ve benzeri ayetler hakkında: 'Bunları nasıl geldiyse öylece, keyfiyetsiz olarak (nasıllığına girmeden) geçiniz' derlerdi. Süfyân b. Uyeyne şöyle demiştir: 'Allâh'ın Kitabı'nda zâtını vasfettiği her şeyin tefsiri, onun okunması ve üzerinde susulmasıdır; Allâh Teâlâ ve Resûlü'nden başka hiç kimsenin onu tefsir etme hakkı yoktur.'
قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَقُضِيَ الْأَمْرُ} أَيْ وَجَبَ الْعَذَابُ، وَفُرِغَ مِنَ الْحِسَابِ، وَذَلِكَ فَصْلُ {اللَّهِ} الْقَضَاءُ بِالْحَقِّ بَيْنَ الْخَلْقِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ {وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ} قَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَيَعْقُوبُ بِفَتْحِ التَّاءِ وَكَسْرِ الْجِيمِ وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِضَمِّ التَّاءِ وَفَتْحِ الْجِيمِ.
Allâh Teâlâ'nın: {وَقُضِيَ الْأَمْرُ} “ve iş bitirilivermiştir” buyruğu; yani azap vacip olmuş, hesap tamamlanmıştır. Bu da kıyamet gününde Allâh'ın yaratılanlar arasında hak ile hüküm vermesidir. {وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ} “Bütün işler ancak Allâh'a döndürülür” ayetini; İbn Âmir, Hamza, el-Kisâî ve Ya'kûb [«terciu» şeklinde] tâ harfinin fethası ve cîm harfinin kesresiyle; diğer kıraat imamları ise [«türceu» şeklinde] tâ harfinin dammesi ve cîm harfinin fethasıyla okumuşlardır.
{سَلْ بَنِي إِسْرَائِيلَ كَمْ آتَيْنَاهُمْ مِنْ آيَةٍ بَيِّنَةٍ وَمَنْ يُبَدِّلْ نِعْمَةَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْهُ فَإِنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ (٢١١) }
{سَلْ بَنِي إِسْرَائِيلَ كَمْ آتَيْنَاهُمْ مِنْ آيَةٍ بَيِّنَةٍ وَمَنْ يُبَدِّلْ نِعْمَةَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْهُ فَإِنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ (٢١١) } “İsrâiloğullarına sor: Onlara nice apaçık deliller verdik! Kim Allâh'ın nimetini kendisine geldikten sonra değiştirirse, bilsin ki Allâh'ın cezası pek çetindir. (211)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: {سَلْ بَنِي إِسْرَائِيلَ} أَيْ سَلْ يَا مُحَمَّدُ يَهُودَ الْمَدِينَةِ {كَمْ آتَيْنَاهُمْ} أَعْطَيْنَا آبَاءَهُمْ وَأَسْلَافَهُمْ {مِنْ آيَةٍ بَيِّنَةٍ} دَلَالَةٍ وَاضِحَةٍ عَلَى نُبُوَّةِ مُوسَى ﵇، مِثْلَ الْعَصَا وَالْيَدِ الْبَيْضَاءِ، وَفَلْقِ
Allâh Teâlâ'nın: {سَلْ بَنِي إِسْرَائِيلَ} “İsrâiloğullarına sor” buyruğu; yani ey Muhammed, Medine Yahudilerine sor: {كَمْ آتَيْنَاهُمْ} “Onlara nice verdik” babalarına ve geçmişlerine ne kadar çok verdik, {مِنْ آيَةٍ بَيِّنَةٍ} “apaçık deliller” asâ, beyaz el ve denizin yarılması gibi
الْبَحْرِ وَغَيْرِهَا. وَقِيلَ: مَعْنَاهَا الدَّلَالَاتُ الَّتِي آتَاهُمْ فِي التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ عَلَى نُبُوَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ.
Mûsâ aleyhisselâm'ın peygamberliğine dair apaçık kanıtlar verdik. Bunun manasının, Tevrat ve İncil'de onlara verilen Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in peygamberliğine dair deliller olduğu da söylenmiştir.
{وَمَنْ يُبَدِّلْ} يُغَيِّرْ {نِعْمَةَ اللَّهِ} كِتَابَ اللَّهِ، وَقِيلَ: عَهْدُ اللَّهُ وَقِيلَ: مَنْ يُنْكِرُ الدَّلَالَةَ عَلَى نُبُوَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ {مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْهُ فَإِنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ}
{وَمَنْ يُبَدِّلْ} “Kim değiştirirse” tahrif ederse, {نِعْمَةَ اللَّهِ} “Allâh'ın nimetini” Allâh'ın Kitabı'nı; Allâh'ın ahdini diye de açıklanmıştır; Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in peygamberliğine dair delili inkâr eden kimse diye de söylenmiştir; {مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْهُ فَإِنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ} “kendisine geldikten sonra [değiştirirse], bilsin ki Allâh'ın cezası pek çetindir.”
{زُيِّنَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا وَيَسْخَرُونَ مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ اتَّقَوْا فَوْقَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَاللَّهُ يَرْزُقُ مَنْ يَشَاءُ بِغَيْرِ حِسَابٍ (٢١٢) كَانَ النَّاسُ أُمَّةً وَاحِدَةً فَبَعَثَ اللَّهُ النَّبِيِّينَ مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ وَأَنْزَلَ مَعَهُمُ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ لِيَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ فِيمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ وَمَا اخْتَلَفَ فِيهِ إِلَّا الَّذِينَ أُوتُوهُ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْهُمُ الْبَيِّنَاتُ بَغْيًا بَيْنَهُمْ فَهَدَى اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا لِمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ مِنَ الْحَقِّ بِإِذْنِهِ وَاللَّهُ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ (٢١٣) }
{زُيِّنَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا وَيَسْخَرُونَ مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ اتَّقَوْا فَوْقَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَاللَّهُ يَرْزُقُ مَنْ يَشَاءُ بِغَيْرِ حِسَابٍ (٢١٢) كَانَ النَّاسُ أُمَّةً وَاحِدَةً فَبَعَثَ اللَّهُ النَّبِيِّينَ مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ وَأَنْزَلَ مَعَهُمُ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ لِيَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ فِيمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ وَمَا اخْتَلَفَ فِيهِ إِلَّا الَّذِينَ أُوتُوهُ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْهُمُ الْبَيِّنَاتُ بَغْيًا بَيْنَهُمْ فَهَدَى اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا لِمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ مِنَ الْحَقِّ بِإِذْنِهِ وَاللَّهُ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ (٢١٣) } “İnkâr edenlere dünya hayatı süslü gösterildi; onlar iman edenlerle alay ederler. Halbuki sakınanlar, kıyamet gününde onların üstündedir. Allâh dilediğine hesapsız rızık verir. (212) İnsanlar tek bir ümmetti. Allâh müjdeleyiciler ve uyarıcılar olarak peygamberler gönderdi; insanların ihtilaf ettikleri hususlarda aralarında hükmetsin diye onlarla birlikte hak olan Kitabı indirdi. Halbuki kendilerine apaçık deliller geldikten sonra, aralarındaki çekememezlik ve azgınlık yüzünden onda ihtilafa düşenler bizzat kendilerine kitap verilenlerden başkası değildi. Bunun üzerine Allâh, iman edenleri kendi izniyle hakkında ihtilafa düştükleri hakka ulaştırdı. Allâh dilediğini dosdoğru yola iletir. (213)”
{زُيِّنَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا} الْأَكْثَرُونَ عَلَى أَنَّ الْمُزَيِّنَ هُوَ اللَّهُ تَعَالَى، وَالتَّزْيِينُ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى هُوَ أَنَّهُ خَلَقَ الْأَشْيَاءَ الْحَسَنَةَ وَالْمَنَاظِرَ الْعَجِيبَةَ، فَنَظَرَ الْخَلْقُ إِلَيْهَا بِأَكْثَرِ مِنْ قَدْرِهَا فَأَعْجَبَتْهُمْ فَفُتِنُوا بِهَا، وَقَالَ الزَّجَّاجُ: زَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطَانُ، قِيلَ نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ فِي مُشْرِكِي الْعَرَبِ أَبِي جَهْلٍ وَأَصْحَابِهِ كَانُوا يَتَنَعَّمُونَ بِمَا بَسَطَ اللَّهُ لَهُمْ فِي الدُّنْيَا مِنَ الْمَالِ وَيُكَذِّبُونَ بِالْمَعَادِ {وَيَسْخَرُونَ مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا} أي يستهزءون بِالْفُقَرَاءِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ.
{زُيِّنَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا} “İnkâr edenlere dünya hayatı süslü gösterildi”. Âlimlerin çoğunluğuna göre süsleyen Allâh Teâlâ'dır. Allâh Teâlâ'nın süslemesi ise güzel şeyleri ve hayranlık uyandıran manzaraları yaratmasıdır; yaratılanlar da bunlara hak ettiklerinden fazla değer verip beğendiler ve onlarla aldandılar/fitneye düştüler. ez-Zeccâc: 'Onlara şeytan süsledi' demiştir. Bu ayetin Arap müşriklerinden Ebû Cehil ve arkadaşları hakkında indiği söylenmiştir; onlar Allâh'ın dünyada kendilerine yaydığı mallarla zevk sürüyor ve ahireti yalanlıyorlardı. {وَيَسْخَرُونَ مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا} “Onlar iman edenlerle alay ederler” yani müminlerin fakirleriyle alay ederler.
قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: أَرَادَ بِالَّذِينِ آمَنُوا عَبْدَ اللَّهِ بْنَ مَسْعُودٍ وَعَمَّارَ بْنَ يَاسِرٍ وَصُهَيْبًا وَبِلَالًا وَخَبَّابًا وَأَمْثَالَهُمْ، وَقَالَ مُقَاتِلٌ: نَزَلَتْ فِي الْمُنَافِقِينَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أُبَيٍّ وَأَصْحَابِهِ، كَانُوا يَتَنَعَّمُونَ فِي الدُّنْيَا وَيَسْخَرُونَ مِنْ ضُعَفَاءِ الْمُؤْمِنِينَ وَفُقَرَاءِ الْمُهَاجِرِينَ وَيَقُولُونَ انْظُرُوا إِلَى هَؤُلَاءِ الَّذِينَ يَزْعُمُ مُحَمَّدٌ أَنَّهُ يَغْلِبُ بِهِمْ، وَقَالَ عَطَاءٌ: نَزَلَتْ فِي رُؤَسَاءِ الْيَهُودِ مِنْ بَنِي قُرَيْظَةَ وَالنَّضِيرِ وَبَنِي قَيْنُقَاعَ سَخِرُوا مِنْ فُقَرَاءِ الْمُهَاجِرِينَ فَوَعَدَهُمُ اللَّهُ أَنْ يُعْطِيَهُمْ أَمْوَالَ بَنِي قُرَيْظَةَ وَالنَّضِيرِ بِغَيْرِ قِتَالٍ {وَيَسْخَرُونَ مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا} لِفَقْرِهِمْ {وَالَّذِينَ اتَّقَوْا} يَعْنِي هَؤُلَاءِ الْفُقَرَاءَ {فَوْقَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ} لِأَنَّهُمْ فِي أَعْلَى عِلِّيِّينَ وَهُمْ فِي أَسْفَلِ السَّافِلِينَ.
İbn Abbâs: 'İman edenlerden maksat; Âbdullah b. Mes'ûd, Ammâr b. Yâsir, Suheyb, Bilâl, Habbâb ve benzerleridir' demiştir. Mukâtil: 'Münafıklardan Âbdullah b. Übey ve arkadaşları hakkında inmiştir; onlar dünyada nimet içinde yüzüyor, zayıf müminler ve fakir muhacirlerle alay ederek: «Muhammed'in kendileriyle galip geleceğini sandığı şu kimselere bakın!» diyorlardı' demiştir. Atâ şöyle demiştir: 'Benî Kurayza, en-Nadîr ve Benî Kaynukâ Yahudilerinin ileri gelenleri hakkında inmiştir; muhacirlerin fakirleriyle alay etmişlerdi. Bunun üzerine Allâh, savaşsız olarak Benî Kurayza ve en-Nadîr'in mallarını onlara vermeyi vaat etti.' {وَيَسْخَرُونَ مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا} “İman edenlerle alay ederler” fakirlikleri sebebiyle. {وَالَّذِينَ اتَّقَوْا} “Halbuki sakınanlar” yani bu fakirler; {فَوْقَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ} “kıyamet gününde onların üstündedir”. Çünkü onlar İlliyyîn'in en yücesindedir, onlar ise Esfel-i Sâfilîn'dedir.
أَخْبَرَنَا أَبُو سَعِيدٍ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَحْمَدَ الطَّاهِرِيُّ أَخْبَرَنَا جَدِّي عَبْدُ الصَّمَدِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْبَزَّارُ أَخْبَرَنَا أَبُو بَكْرٍ مُحَمَّدُ بْنُ زَكَرِيَّا الْعَذَافِرِيُّ أَخْبَرَنَا إِسْحَاقُ الدَّبَرِيُّ أَخْبَرَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ عَنْ سُلَيْمَانَ التَّيْمِيِّ عَنْ أَبِي عُثْمَانَ النَّهْدِيِّ عَنْ أُسَامَةَ بْنِ زَيْدٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ "وَقَفْتُ عَلَى بَابِ الْجَنَّةِ فَرَأَيْتُ أَكْثَرَ أَهْلِهَا الْمَسَاكِينَ وَوَقَفْتُ عَلَى بَابِ النَّارِ فَرَأَيْتُ أَكْثَرَ أَهْلِهَا النِّسَاءَ وَإِذَا أَهْلُ الْجَدِّ مَحْبُوسُونَ إِلَّا مَنْ كَانَ مِنْهُمْ مِنْ أَهْلِ النَّارِ فَقَدْ أُمِرَ بِهِ إِلَى النَّارِ" .
Bize Ebû Saîd Âbdullâh b. Ahmed et-Tâhirî haber verdi, bize dedem Abdüssamed b. Abdirrahmân el-Bezzâr haber verdi, bize Ebû Bekr Muhammed b. Zekeriyyâ el-Azâfirî haber verdi, bize İshâk ed-Deberî haber verdi, bize Abdürrezzâk haber verdi, bize Ma'mer, Süleymân et-Teymî'den, o Ebû Osmân en-Nehdî'den, o da Üsâme b. Zeyd'den rivayetle haber verdi; o şöyle dedi: Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «وَقَفْتُ عَلَى بَابِ الْجَنَّةِ فَرَأَيْتُ أَكْثَرَ أَهْلِهَا الْمَسَاكِينَ وَوَقَفْتُ عَلَى بَابِ النَّارِ فَرَأَيْتُ أَكْثَرَ أَهْلِهَا النِّسَاءَ وَإِذَا أَهْلُ الْجَدِّ مَحْبُوسُونَ إِلَّا مَنْ كَانَ مِنْهُمْ مِنْ أَهْلِ النَّارِ فَقَدْ أُمِرَ بِهِ إِلَى النَّارِ» «Cennetin kapısında durdum; bir de baktım ki oraya girenlerin çoğu yoksullardı. Cehennemin kapısında da durdum; bir de baktım ki oraya girenlerin çoğu kadınlardı. Varlık/servet sahipleri ise [hesap için] tutulmuşlardı; ancak onlardan cehennemlik olanların ateşe götürülmesi emredilmişti bile.»
أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ أَحْمَدَ الْمَلِيحِيُّ أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النُّعَيْمِيُّ أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ ثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ حَدَّثَنِي عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ أَبِي حَازِمٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ السَّاعِدِيِّ أَنَّهُ قَالَ: مَرَّ رَجُلٌ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَقَالَ لِرَجُلٍ عِنْدَهُ جَالِسٍ مَا رَأْيُكَ فِي هَذَا؟ فَقَالَ: رَجُلٌ مِنْ أَشْرَافِ النَّاسِ: هَذَا وَاللَّهِ حَرِيٌّ إِنْ خَطَبَ أَنْ يُنْكَحَ وَإِنْ شَفَعَ أَنْ يُشَفَّعَ، قَالَ: فَسَكَتَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ، ثُمَّ مَرَّ رَجُلٌ آخَرُ فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: مَا رَأْيُكَ فِي هَذَا؟ فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ هَذَا رَجُلٌ مِنْ فُقَرَاءِ الْمُسْلِمِينَ هَذَا حَرِيٌّ إِنْ خَطَبَ أَنْ لَا يُنْكَحَ وَإِنْ شَفَعَ أَنْ لَا يُشَفَّعَ وَإِنْ قَالَ أَنْ لَا يُسْمَعَ لِقَوْلِهِ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ هَذَا خَيْرٌ مِنْ مِلْءِ الْأَرْضِ مِثْلَ هَذَا" .
Bize Abdülvâhid b. Ahmed el-Melîhî haber verdi, bize Ahmed b. Âbdullah en-Nuaymî haber verdi, bize Muhammed b. Yûsuf haber verdi, bize Muhammed b. İsmâîl haber verdi, bize İshâk b. İbrâhîm anlattı, bana Abdülazîz b. Ebî Hâzim babasından, o da Sehl b. Sa'd es-Sâidî'den rivayetle anlattı; o şöyle demiştir: 'Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanından bir adam geçti. Yanında oturan adama: «Bu adam hakkında ne dersin?» diye sordu. O da: «İnsanların eşrafından bir adamdır; Allâh'a yemin olsun ki bu kişi kız istese evlendirilmeyi, aracılık etse aracılığının kabul edilmesini hak eder» dedi. Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem sustu. Sonra başka bir adam geçti. Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem ona: «Peki bu adam hakkında ne dersin?» buyurdu. Adam: «Ey Allâh'ın Resûlü, bu Müslümanların fakirlerindendir; bu kişi kız istese evlendirilmemeyi, aracılık etse aracılığının kabul edilmemesini, bir şey söylese sözünün dinlenmemesini hak eder» dedi. Bunun üzerine Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem: «Bu [fakir], yeryüzü dolusu şu diğeri gibisinden daha hayırlıdır» buyurdu.'
{وَاللَّهُ يَرْزُقُ مَنْ يَشَاءُ بِغَيْرِ حِسَابٍ} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: يَعْنِي كَثِيرًا بِغَيْرِ مِقْدَارٍ، لِأَنَّ كُلَّ مَا دَخَلَ عَلَيْهِ الْحِسَابُ فَهُوَ قَلِيلٌ، يُرِيدُ: يُوَسِّعُ عَلَى مَنْ يَشَاءُ وَيَبْسُطُ لِمَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ، وَقَالَ الضَّحَّاكُ: يَعْنِي مِنْ غَيْرِ تَبِعَةٍ يَرْزُقُهُ فِي الدُّنْيَا وَلَا يُحَاسِبُهُ فِي الْآخِرَةِ، وَقِيلَ: هَذَا يَرْجِعُ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى، مَعْنَاهُ: يُقَتِّرُ عَلَى مَنْ يَشَاءُ وَيَبْسُطُ لِمَنْ يَشَاءُ وَلَا يُعْطِي كُلَّ أَحَدٍ بِقَدْرِ حَاجَتِهِ بَلْ يُعْطِي الْكَثِيرَ مَنْ لَا يَحْتَاجُ إِلَيْهِ وَلَا يُعْطِي الْقَلِيلَ مَنْ يَحْتَاجُ إِلَيْهِ فَلَا يُعْتَرَضُ عَلَيْهِ، وَلَا يُحَاسَبُ فِيمَا يَرْزُقُ وَلَا يُقَالُ لِمَ أَعْطَيْتَ هَذَا وَحَرَمْتَ هَذَا؟ وَلِمَ أَعْطَيْتَ هَذَا أَكْثَرَ مِمَّا أَعْطَيْتَ ذَاكَ؟ وَقِيلَ مَعْنَاهُ لا يخاف نفاذ خَزَائِنِهِ فَيَحْتَاجُ إِلَى حِسَابِ مَا يَخْرُجُ مِنْهَا لِأَنَّ الْحِسَابَ مِنَ الْمُعْطِي إِنَّمَا يَكُونُ بِمَا يخاف من نفاذ خَزَائِنِهِ.
{وَاللَّهُ يَرْزُقُ مَنْ يَشَاءُ بِغَيْرِ حِسَابٍ} “Allâh dilediğine hesapsız rızık verir.” İbn Abbâs şöyle demiştir: 'Yani ölçüsüzce çok verir; çünkü hesaba giren her şey azdır. Şunu kasteder: Kullarından dilediğine bolca verir, dilediğine genişletir.' ed-Dahhâk: 'Yani dünyada ona rızık verirken bir külfeti olmaksızın verir ve ahirette de onu hesaba çekmez' demiştir. Bunun Allâh Teâlâ'ya râci olduğu da söylenmiştir; manası: Dilediğine kısar, dilediğine bol verir; herkese ihtiyacı kadar vermez, bilakis ihtiyacı olmayana çok verir, ihtiyacı olana ise azını dahi vermez; binaenaleyh O'na itiraz edilemez, verdiği rızık hususunda hesaba çekilemez ve O'na: «Niçin şuna verdin de buna vermedin? Niçin şuna bundan daha çok verdin?» denilemez. Bir diğer açıklamaya göre anlamı şudur: Hazinelerinin tükenmesinden korkmaz ki çıkan şeyin hesabını tutmaya ihtiyaç duysun; çünkü veren kimsenin hesap tutması, ancak hazinelerinin tükenmesinden korkması sebebiyle olur.
قَوْلُهُ تَعَالَى {كَانَ النَّاسُ أُمَّةً وَاحِدَةً} عَلَى دِينٍ وَاحِدٍ، قَالَ مُجَاهِدٌ: أَرَادَ آدَمَ وَحْدَهُ، كَانَ أُمَّةً وَاحِدَةً، قَالَ سُمِّيَ الْوَاحِدُ بِلَفْظِ الْجَمْعِ لِأَنَّهُ أَصْلُ النَّسْلِ وَأَبُو الْبَشَرِ، ثُمَّ خَلَقَ اللَّهُ تَعَالَى حَوَّاءَ وَنَشَرَ مِنْهُمَا النَّاسَ فَانْتَشَرُوا وَكَانُوا مُسْلِمِينَ إِلَى أَنْ قَتَلَ قَابِيلُ هَابِيلَ فَاخْتَلَفُوا {فَبَعَثَ اللَّهُ النَّبِيِّينَ} قَالَ الْحَسَنُ وَعَطَاءٌ: كَانَ النَّاسُ مِنْ وَقْتِ وَفَاةِ آدَمَ إِلَى مَبْعَثِ نُوحٍ أُمَّةً وَاحِدَةً عَلَى مِلَّةِ الْكُفْرِ أَمْثَالَ الْبَهَائِمِ، فَبَعَثَ اللَّهُ نُوحًا وَغَيْرَهُ مِنَ النَّبِيِّينَ . وَقَالَ قَتَادَةُ وَعِكْرِمَةُ: كَانَ النَّاسُ مِنْ وَقْتِ آدَمَ إِلَى مَبْعَثِ نُوحٍ وَكَانَ بَيْنَهُمَا عَشَرَةُ قُرُونٍ كُلُّهُمْ عَلَى شَرِيعَةٍ وَاحِدَةٍ مِنَ الْحَقِّ وَالْهُدَى، ثُمَّ اخْتَلَفُوا فِي زَمَنِ نُوحٍ فَبَعَثَ اللَّهُ إِلَيْهِمْ نُوحًا، فَكَانَ أَوَّلَ نَبِيٍّ بُعِثَ، ثُمَّ بَعَثَ بَعْدَهُ النَّبِيِّينَ.
Allâh Teâlâ'nın: {كَانَ النَّاسُ أُمَّةً وَاحِدَةً} “İnsanlar tek bir ümmetti” buyruğu; tek bir din üzereydiler demektir. Mücâhid: 'Sadece Âdem'i kastetti; o tek bir ümmetti' demiştir. Dedi ki: Neslin aslı ve insanların babası olduğu için tek kişi çoğul lafzıyla isimlendirilmiştir. Sonra Allâh Teâlâ Havvâ'yı yarattı ve ikisinden insanları türetti; yayıldılar ve Kâbil Hâbil'i öldürünceye kadar Müslümandılar, sonra ihtilafa düştüler. {فَبَعَثَ اللَّهُ النَّبِيِّينَ} “Allâh peygamberler gönderdi”. Hasan[-ı Basrî] ve Atâ: 'İnsanlar Âdem'in vefatından Nûh'un gönderilişine kadar küfür milleti üzere, hayvanlar gibi tek bir ümmetti; Allâh Nûh'u ve diğer peygamberleri gönderdi' demişlerdir. Katâde ve İkrime: 'İnsanlar Âdem'in zamanından Nûh'un gönderilişine kadar -ki aralarında on nesil vardı- hepsi haktan ve hidayetten ibaret tek bir şeriat üzereydiler. Sonra Nûh zamanında ihtilafa düştüler; bunun üzerine Allâh onlara Nûh'u gönderdi. O, gönderilen ilk peygamberdi; sonra onun ardından diğer peygamberleri gönderdi' demişlerdir.
وَقَالَ الْكَلْبِيُّ هُمْ أَهْلُ سَفِينَةِ نُوحٍ كَانُوا مُؤْمِنِينَ ثُمَّ اخْتَلَفُوا بَعْدَ وَفَاةِ نُوحٍ.
el-Kelbî: 'Onlar Nûh'un gemisindekilerdir; mümindiler, sonra Nûh'un vefatından sonra ihtilafa düştüler' demiştir.
وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: كَانَ النَّاسُ عَلَى عَهْدِ إِبْرَاهِيمَ ﵇ أُمَّةً وَاحِدَةً كُفَّارًا كُلُّهُمْ فَبَعَثَ اللَّهُ إِبْرَاهِيمَ وَغَيْرَهُ مِنَ النَّبِيِّينَ، وَقِيلَ: كَانَ الْعَرَبُ عَلَى دِينِ إِبْرَاهِيمَ إِلَى أَنْ غَيَّرَهُ عَمْرُو بْنُ لُحَيٍّ. وَرُوِيَ عَنْ
İbn Abbâs'tan şöyle rivayet edilmiştir: “İnsanlar İbrâhîm aleyhisselâm zamanında tek bir ümmet idiler, hepsi kâfirdi; bunun üzerine Allâh İbrâhîm'i ve diğer peygamberleri gönderdi.” Şöyle de denilmiştir: “Araplar, Amr b. Luhayy bunu değiştirinceye kadar İbrâhîm'in dini üzereydiler.” Şöyle de rivayet edilmiştir:
أَبِي الْعَالِيَةِ عَنْ أُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ قَالَ: كَانَ النَّاسُ حِينَ عُرِضُوا عَلَى آدَمَ، وَأُخْرِجُوا مِنْ ظَهْرِهِ وَأَقَرُّوا بِالْعُبُودِيَّةِ أُمَّةً وَاحِدَةً مُسْلِمِينَ كُلُّهُمْ، وَلَمْ يَكُونُوا أُمَّةً وَاحِدَةً قَطُّ غَيْرَ ذَلِكَ الْيَوْمِ، ثُمَّ اخْتَلَفُوا بَعْدَ آدَمَ نَظِيرُهُ فِي سُورَةِ يُونُسَ "وَمَا كَانَ النَّاسُ إِلَّا أُمَّةً وَاحِدَةً فَاخْتَلَفُوا فبعث الله النبيين" (١٩-يُونُسَ) وَجُمْلَتُهُمْ مِائَةُ أَلْفٍ وَأَرْبَعَةٌ وَعِشْرُونَ أَلْفًا وَالرُّسُلُ مِنْهُمْ ثَلَاثُمِائَةٍ وَثَلَاثَةَ عَشَرَ، وَالْمَذْكُورُونَ فِي الْقُرْآنِ بِاسْمِ الْعَلَمِ ثَمَانِيَةٌ وَعِشْرُونَ نَبِيًّا {مُبَشِّرِينَ} بِالثَّوَابِ مَنْ آمَنَ وَأَطَاعَ {وَمُنْذِرِينَ} مُحَذِّرِينَ بِالْعِقَابِ مَنْ كَفَرَ وَعَصَى {وَأَنْزَلَ مَعَهُمُ الْكِتَابَ} أَيِ الْكُتُبَ، تَقْدِيرُهُ وَأَنْزَلَ مَعَ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمُ الْكِتَابَ {بِالْحَقِّ} بِالْعَدْلِ وَالصِّدْقِ {لِيَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ} قَرَأَ أَبُو جَعْفَرٍ {لِيَحْكُمَ} بِضَمِّ الْيَاءِ وَفَتْحِ الْكَافِ هَاهُنَا وَفِي أَوَّلِ آلِ عِمْرَانَ وَفِي النُّورِ مَوْضِعَيْنِ لِأَنَّ الْكِتَابَ لَا يَحْكُمُ فِي الْحَقِيقَةِ إِنَّمَا {الْحُكْمُ} بِهِ، وَقِرَاءَةُ الْعَامَّةِ بِفَتْحِ الْيَاءِ وَضَمِّ الْكَافِ، أَيْ لِيَحْكُمَ الْكِتَابُ ذَكَرَهُ عَلَى سِعَةِ الْكَلَامِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى "هَذَا كِتَابُنَا يَنْطِقُ عَلَيْكُمْ بِالْحَقِّ" (٢٩-الْجَاثِيَةِ) . وَقِيلَ مَعْنَاهُ لِيَحْكُمَ كُلُّ نَبِيٍّ بِكِتَابِهِ {فِيمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ وَمَا اخْتَلَفَ فِيهِ} أَيْ فِي الْكِتَابِ {إِلَّا الَّذِينَ أُوتُوهُ} أَيْ أُعْطُوا الْكِتَابَ {مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْهُمُ الْبَيِّنَاتُ} يَعْنِي أَحْكَامَ التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ، قَالَ الْفِرَّاءُ: وَلِاخْتِلَافِهِمْ مَعْنَيَانِ:
Ebu'l-Âliye, Übey b. Ka'b'dan rivayetle şöyle demiştir: 'İnsanlar Âdem'e arz edildikleri, onun sırtından çıkarıldıkları ve kulluğu ikrar ettikleri zaman tek bir ümmet idiler, hepsi Müslümandı; o gün dışında asla tek bir ümmet olmadılar. Sonra Âdem'den sonra ihtilafa düştüler.' Bunun benzeri Yûnus Suresi'ndedir: “İnsanlar sadece tek bir ümmetti; sonra ihtilafa düştüler...” (Yûnus, 19). [Peygamberlerin] toplam sayısı yüz yirmi dört bindir; onlardan resûl olanlar üç yüz on üçtür. Kur'ân'da özel ismiyle zikredilenler ise yirmi sekiz peygamberdir. {مُبَشِّرِينَ} “Müjdeleyiciler olarak” iman edip itaat edene sevap müjdeleyerek, {وَمُنْذِرِينَ} “ve uyarıcılar olarak” inkâr edip isyan edeni azapla korkutarak. {وَأَنْزَلَ مَعَهُمُ الْكِتَابَ} “Onlarla birlikte Kitabı indirdi” yani kitapları; takdiri: 'Onlardan her biriyle birlikte Kitabı indirdi' demektir. {بِالْحَقِّ} “Hak ile” adalet ve doğrulukla, {لِيَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ} “insanlar arasında hükmetsin diye”. Ebû Ca'fer {لِيَحْكُمَ} kelimesini burada, Âl-i İmrân'ın başında ve Nûr'daki iki yerde «yâ»nın dammesi ve «kâf»ın fethasıyla (li-yuhkeme) okumuştur; çünkü Kitap hakikatte bizzat hükmetmez, ancak onunla {hükmolunur}. Genel kıraat ise «yâ»nın fethası ve «kâf»ın dammesiyle (li-yahküme) okunmuştur; yani Kitap hükmetsin diye. Allâh Teâlâ'nın: “Bu, size karşı gerçeği söyleyen Kitabımızdır” (Câsiye, 29) buyruğunda olduğu gibi, kelâmın genişliği (mecaz) üzere zikredilmiştir. Manasının, her peygamber kendi kitabıyla hükmetsin diye olduğu da söylenmiştir; {فِيمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ وَمَا اخْتَلَفَ فِيهِ} “ihtilaf ettikleri hususlarda. Halbuki onda ihtilafa düşenler...” yani Kitap hakkında, {إِلَّا الَّذِينَ أُوتُوهُ} “bizzat kendilerine kitap verilenlerden başkası değildi” yani kendilerine Kitap verilmiş olanlar, {مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْهُمُ الْبَيِّنَاتُ} “kendilerine apaçık deliller geldikten sonra” yani Tevrat ve İncil'in hükümleri geldikten sonra. el-Ferrâ şöyle demiştir: Onların ihtilafının iki manası vardır:
أَحَدُهُمَا كُفْرُ بَعْضِهِمْ بِكِتَابِ بَعْضٍ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: "وَيَقُولُونَ نُؤْمِنُ بِبَعْضٍ وَنَكْفُرُ ببعض" (١٥٠-النساء) ٣٢/ب وَالْآخَرُ تَحْرِيفُهُمْ كِتَابَ اللَّهِ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: "يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ عَنْ مَوَاضِعِهِ" (٤٦-النِّسَاءِ) وَقِيلَ الْآيَةُ رَاجِعَةٌ إِلَى مُحَمَّدٍ ﷺ وَكِتَابُهُ اخْتَلَفَ فِيهِ أَهْلُ الْكِتَابِ {مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْهُمُ الْبَيِّنَاتُ} صِفَةُ مُحَمَّدٍ ﷺ فِي كُتُبِهِمْ {بَغْيًا} ظُلْمًا وَحَسَدًا {بَيْنَهُمْ فَهَدَى اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا لِمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ} أَيْ لِمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ {مِنَ الْحَقِّ بِإِذْنِهِ} بِعِلْمِهِ وَإِرَادَتِهِ فِيهِمْ. قَالَ ابْنُ زَيْدٍ فِي هَذِهِ الْآيَةِ: اخْتَلَفُوا فِي الْقِبْلَةِ فَمِنْهُمْ مَنْ يُصَلِّي إِلَى الْمَشْرِقِ وَمِنْهُمْ مَنْ يُصَلِّي إِلَى الْمَغْرِبِ وَمِنْهُمْ مَنْ يُصَلِّي إِلَى بَيْتِ الْمَقْدِسِ، فَهَدَانَا اللَّهُ إِلَى الْكَعْبَةِ، وَاخْتَلَفُوا فِي الصِّيَامِ فَهَدَانَا اللَّهُ لِشَهْرِ رَمَضَانَ، وَاخْتَلَفُوا فِي الْأَيَّامِ، فَأَخَذَتِ الْيَهُودُ السَّبْتَ وَالنَّصَارَى الْأَحَدَ فَهَدَانَا اللَّهُ لِلْجُمُعَةِ وَاخْتَلَفُوا فِي إِبْرَاهِيمَ ﵇، فَقَالَتِ الْيَهُودُ كَانَ يَهُودِيًّا، وَقَالَتِ النَّصَارَى كَانَ نَصْرَانِيًّا فَهَدَانَا اللَّهُ لِلْحَقِّ مِنْ ذَلِكَ، وَاخْتَلَفُوا فِي عِيسَى فَجَعَلَتْهُ الْيَهُودُ لِفِرْيَةٍ وَجَعَلَتْهُ النَّصَارَى إِلَهًا وَهَدَانَا اللَّهُ لِلْحَقِّ فِيهِ {وَاللَّهُ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ}
Biri, bir kısmının diğerinin kitabını inkâr etmesidir; Allâh Teâlâ şöyle buyurmuştur: “«Bir kısmına inanır, bir kısmını inkâr ederiz» derler” (Nisâ, 150). Diğeri ise Allâh'ın Kitabı'nı tahrif etmeleridir; Allâh Teâlâ şöyle buyurmuştur: “Kelimeleri yerlerinden kaydırıp değiştirirler” (Nisâ, 46). Ayetin Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e ve onun Kitabı'na râci olduğu da söylenmiştir; Ehl-i Kitap onun hakkında ihtilafa düştü: {مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْهُمُ الْبَيِّنَاتُ} “kendilerine apaçık deliller geldikten sonra” yani Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in kendi kitaplarındaki vasfı geldikten sonra, {بَغْيًا} “kıskançlık yüzünden” zulüm ve haset sebebiyle, {بَيْنَهُمْ فَهَدَى اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا لِمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ} “aralarında [haset ederek]. Bunun üzerine Allâh iman edenleri hakkında ihtilafa düştükleri şeye hidayet etti” yani hakkında ihtilaf ettikleri şeye, {مِنَ الْحَقِّ بِإِذْنِهِ} “kendi izniyle hakka” onlar hakkındaki ilmi ve iradesiyle [ulaştırdı]. İbn Zeyd bu ayet hakkında şöyle demiştir: 'Kıble konusunda ihtilaf ettiler; onlardan kimi doğuya doğru namaz kıldı, kimi batıya doğru, kimi de Beytü'l-Makdis'e doğru kıldı. Allâh bizi Kâbe'ye hidayet etti. Oruç konusunda ihtilaf ettiler; Allâh bizi Ramazan ayına iletti. Günler konusunda ihtilaf ettiler; Yahudiler cumartesiyi, Hristiyanlar pazarı aldı; Allâh bizi cuma gününe iletti. İbrâhîm aleyhisselâm hakkında ihtilaf ettiler; Yahudiler: «Yahudi idi» dedi, Hristiyanlar: «Hristiyandı» dedi; Allâh bizi bu hususta hakka iletti. Îsâ hakkında ihtilaf ettiler; Yahudiler onu bir iftira konusu yaptı (gayrimeşru saydı), Hristiyanlar ise onu ilah edindi; Allâh bizi onun hakkında hakka ulaştırdı.' {وَاللَّهُ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ} “Allâh dilediğini dosdoğru yola iletir.”
{أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَلَمَّا يَأْتِكُمْ مَثَلُ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِكُمْ مَسَّتْهُمُ الْبَأْسَاءُ وَالضَّرَّاءُ وَزُلْزِلُوا حَتَّى يَقُولَ الرَّسُولُ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ مَتَى نَصْرُ اللَّهِ أَلَا إِنَّ نَصْرَ اللَّهِ قَرِيبٌ (٢١٤) }
{أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَلَمَّا يَأْتِكُمْ مَثَلُ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِكُمْ مَسَّتْهُمُ الْبَأْسَاءُ وَالضَّرَّاءُ وَزُلْزِلُوا حَتَّى يَقُولَ الرَّسُولُ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ مَتَى نَصْرُ اللَّهِ أَلَا إِنَّ نَصْرَ اللَّهِ قَرِيبٌ (٢١٤) } “Yoksa siz, sizden önce gelip geçenlerin durumu başınıza gelmeden Cennet'e gireceğinizi mi sandınız? Onlara öyle yoksulluk ve darlık dokundu ve öyle sarsıldılar ki, nihayet peygamber ve onunla birlikte iman edenler: «Allâh'ın yardımı ne zaman?» diyecek hale geldiler. İyi bilin ki Allâh'ın yardımı yakındır. (214)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: {أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ} قَالَ قَتَادَةُ وَالسُّدِّيُّ: نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ فِي غَزْوَةِ الْخَنْدَقِ
Allâh Teâlâ'nın: {أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ} “Yoksa siz Cennet'e gireceğinizi mi sandınız?” kavli hakkında Katâde ve es-Süddî şöyle demiştir: Bu ayet Hendek Gazvesi hakkında inmiştir.
حِينَ أَصَابَ الْمُسْلِمِينَ مَا أَصَابَهُمْ مِنَ الْجَهْدِ وَشِدَّةِ الْخَوْفِ وَالْبَرْدِ وَضِيقِ الْعَيْشِ وَأَنْوَاعِ الْأَذَى كَمَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: "وَبَلَغَتِ الْقُلُوبُ الْحَنَاجِرَ" (١٠-الْأَحْزَابِ) وَقِيلَ نَزَلَتْ فِي حَرْبِ أُحُدٍ.
Müslümanlara meşakkat, şiddetli korku, soğuk, geçim darlığı ve türlü eziyetler isabet ettiği sırada indi; nitekim Allâh Teâlâ: “Yürekler ağızlara gelmişti” (Ahzâb, 10) buyurmuştur. Uhud Savaşı'nda indiği de söylenmiştir.
وَقَالَ عَطَاءٌ: لَمَّا دَخَلَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَأَصْحَابُهُ الْمَدِينَةَ اشْتَدَّ عَلَيْهِمُ الضُّرُّ، لِأَنَّهُمْ خَرَجُوا بِلَا مَالٍ وَتَرَكُوا دِيَارَهُمْ وَأَمْوَالَهُمْ بِأَيْدِي الْمُشْرِكِينَ وَآثَرُوا رِضَا اللَّهِ وَرَسُولِهِ، وَأَظْهَرَتِ الْيَهُودُ الْعَدَاوَةَ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ، وَأَسَرَّ قَوْمٌ النِّفَاقَ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى تَطْيِيبًا لِقُلُوبِهِمْ {أَمْ حَسِبْتُمْ} أَيْ: أَحَسِبْتُمْ، وَالْمِيمُ صِلَةٌ، قَالَهُ الْفَرَّاءُ، وَقَالَ الزَّجَّاجُ: بَلْ حَسِبْتُمْ، وَمَعْنَى الْآيَةِ: أَظَنَنْتُمْ أَيُّهَا الْمُؤْمِنُونَ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ {وَلَمَّا يَأْتِكُمْ} وَمَا صِلَةٌ {مَثَلُ الَّذِينَ خَلَوْا} شَبَّهَ الَّذِينَ مَضَوْا {مِنْ قَبْلِكُمْ} النَّبِيِّينَ وَالْمُؤْمِنِينَ {مَسَّتْهُمُ الْبَأْسَاءُ} الْفَقْرُ وَالشِّدَّةُ وَالْبَلَاءُ {وَالضَّرَّاءُ} الْمَرَضُ وَالزَّمَانَةُ {وَزُلْزِلُوا} أَيْ حُرِّكُوا بِأَنْوَاعِ الْبَلَايَا وَالرَّزَايَا وَخُوِّفُوا {حَتَّى يَقُولَ الرَّسُولُ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ مَتَى نَصْرُ اللَّهِ} مَا زَالَ الْبَلَاءُ بهم حتى استبطؤوا النَّصْرَ.
Atâ şöyle demiştir: Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem ve ashâbı Medine'ye girdiklerinde sıkıntıları şiddetlendi. Çünkü malsız çıkmışlardı, yurtlarını ve mallarını müşriklerin elinde bırakmışlardı; Allâh'ın ve Resûlü'nün rızasını tercih etmişlerdi. Yahudiler Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem'e düşmanlık gösterdi, bir topluluk da nifakı gizledi. Bunun üzerine Allâh Teâlâ gönüllerini ferahlatmak için indirdi: {أَمْ حَسِبْتُمْ} “Yoksa sandınız mı?” yani «e-hasibtüm» (sandınız mı?) demektir; «mîm» harfi sıladır (bağlaçtır/zaiddir), bunu el-Ferrâ söylemiştir. ez-Zeccâc ise: «Bel hasibtüm» (Aksine sandınız) demiştir. Ayetin manası: Ey müminler! Cennet'e gireceğinizi mi zannettiniz; {وَلَمَّا يَأْتِكُمْ} “size gelmeden” («mâ» harfi sıladır), {مَثَلُ الَّذِينَ خَلَوْا} “gelip geçenlerin durumu” yani geçmiş olanların benzeri durumlar [başınıza gelmeden], {مِنْ قَبْلِكُمْ} “sizden öncekilerin” peygamberlerin ve müminlerin; {مَسَّتْهُمُ الْبَأْسَاءُ} “onlara yoksulluk dokunmuştu” yani fakirlik, şiddet ve bela; {وَالضَّرَّاءُ} “ve darlık” hastalık ve sakatlık; {وَزُلْزِلُوا} “ve sarsıldılar” yani türlü belalar ve musibetlerle sarsıldılar ve korkutuldular; {حَتَّى يَقُولَ الرَّسُولُ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ مَتَى نَصْرُ اللَّهِ} “nihayet peygamber ve onunla birlikte iman edenler: «Allâh'ın yardımı ne zaman?» diyecek hale geldiler”. Bela başlarından eksik olmadı, öyle ki yardımı gecikmiş saydılar.
قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: {أَلَا إِنَّ نَصْرَ اللَّهِ قَرِيبٌ} قَرَأَ نَافِعٌ حَتَّى يَقُولَ الرَّسُولُ بِالرَّفْعِ مَعْنَاهُ حَتَّى قَالَ الرَّسُولُ، وَإِذَا كَانَ الْفِعْلُ الَّذِي يَلِي حَتَّى فِي مَعْنَى الْمَاضِيَ وَلَفْظُهُ (لَفْظُ) (١) الْمُسْتَقْبَلِ فَلَكَ فِيهِ الْوَجْهَانِ الرَّفْعُ وَالنَّصْبُ، فَالنَّصْبُ عَلَى ظَاهِرِ الْكَلَامِ، لِأَنَّ حَتَّى تَنْصِبُ الْفِعْلَ الْمُسْتَقْبَلَ، وَالرَّفْعُ لِأَنَّ مَعْنَاهُ الْمَاضِي، وَحَتَّى لَا تَعْمَلُ فِي الْمَاضِي.
Allâh Teâlâ buyurdu ki: {أَلَا إِنَّ نَصْرَ اللَّهِ قَرِيبٌ} “İyi bilin ki Allâh'ın yardımı yakındır.” Nâfi', «hattâ yekûle'r-resûlü» ibaresini [yekûlü şeklinde] ref' ile okumuştur; manası: «hattâ kâle'r-resûlü» (nihayet peygamber dedi) demektir. «Hattâ»dan sonra gelen fiil geçmiş zaman manasında olup lafzı gelecek zaman (muzari) lafzı olduğunda iki veche de caizdir: Ref' ve nasb. Nasb lafzın zâhirine göredir; çünkü «hattâ» muzari fiili nasb eder. Ref' ise manasının geçmiş zaman olması sebebiyledir; zira «hattâ» geçmiş zaman fiilinde amel etmez.
{يَسْأَلُونَكَ مَاذَا يُنْفِقُونَ قُلْ مَا أَنْفَقْتُمْ مِنْ خَيْرٍ فَلِلْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ وَمَا تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ (٢١٥) }
{يَسْأَلُونَكَ مَاذَا يُنْفِقُونَ قُلْ مَا أَنْفَقْتُمْ مِنْ خَيْرٍ فَلِلْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ وَمَا تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ (٢١٥) } “Sana neyi infak edeceklerini soruyorlar. De ki: 'Hayır olarak infak ettiğiniz her şey ana-baba, akrabalar, yetimler, yoksullar ve yolda kalmışlar içindir. Hayır adına ne yaparsanız, şüphesiz Allâh onu hakkıyla bilir.' (215)”
{كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتَالُ وَهُوَ كُرْهٌ لَكُمْ وَعَسَى أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئًا وَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ وَعَسَى أَنْ تُحِبُّوا شَيْئًا وَهُوَ شَرٌّ لَكُمْ وَاللَّهُ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ (٢١٦) }
{كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتَالُ وَهُوَ كُرْهٌ لَكُمْ وَعَسَى أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئًا وَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ وَعَسَى أَنْ تُحِبُّوا شَيْئًا وَهُوَ شَرٌّ لَكُمْ وَاللَّهُ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ (٢١٦) } “Savaş, hoşunuza gitmediği halde size farz kılındı. İhtimal ki bir şeyi hoşlanmazsınız da o sizin için bir hayırdır; ve ihtimal ki bir şeyi seversiniz de o sizin için bir şerdir. Allâh bilir, siz bilmezsiniz. (216)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: {يَسْأَلُونَكَ مَاذَا يُنْفِقُونَ} نَزَلَتْ فِي عَمْرِو بْنِ الْجَمُوحِ، وَكَانَ شَيْخًا كَبِيرًا ذَا مَالٍ فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ بِمَاذَا نَتَصَدَّقُ وَعَلَى مَنْ نُنْفِقُ؟ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى {يَسْأَلُونَكَ مَاذَا يُنْفِقُونَ} وَفِي قَوْلِهِ {مَاذَا} وَجْهَانِ مِنَ الْإِعْرَابِ أَحَدُهُمَا أَنْ يَكُونَ مَحَلُّهُ نَصْبًا بِقَوْلِهِ {يُنْفِقُونَ} تَقْدِيرُهُ أَيَّ شَيْءٍ يُنْفِقُونَ وَالْآخَرُ أَنْ يَكُونَ رَفْعًا بِمَا، وَمَعْنَاهُ مَا الَّذِي يُنْفِقُونَ {قُلْ مَا أَنْفَقْتُمْ مِنْ خَيْرٍ} أَيْ مِنْ مَالٍ {فَلِلْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ وَمَا تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ} يُجَازِيكُمْ بِهِ قَالَ أَهْلُ التَّفْسِيرِ: كَانَ هَذَا قَبْلَ فَرْضِ الزَّكَاةِ فَنُسِخَتْ بِالزَّكَاةِ.
Allâh Teâlâ'nın: {يَسْأَلُونَكَ مَاذَا يُنْفِقُونَ} “Sana neyi infak edeceklerini soruyorlar” buyruğu Amr b. el-Cemûh hakkında inmiştir; o, mal sahibi yaşlı bir ihtiyar idi. Dedi ki: 'Ey Allâh'ın Resûlü, neden sadaka verelim ve kime infak edelim?' Bunun üzerine Allâh Teâlâ: {يَسْأَلُونَكَ مَاذَا يُنْفِقُونَ} “Sana neyi infak edeceklerini soruyorlar” ayetini indirdi. {مَاذَا} “neyi” kelimesinin irabında iki vecih vardır: Biri, {يُنْفِقُونَ} fiiliyle mansub mahallinde olmasıdır; takdiri 'hangi şeyi infak ederler' demektir. Diğeri ise «mâ» ile merfû olmasıdır; anlamı 'infak edecekleri şey nedir' demektir. {قُلْ مَا أَنْفَقْتُمْ مِنْ خَيْرٍ} “De ki: Hayır olarak harcadığınız şey” yani maldan [harcadığınız şey], {فَلِلْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ وَمَا تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ} “ana-baba, akrabalar, yetimler, yoksullar ve yolda kalmışlar içindir. Hayır olarak ne yaparsanız, şüphesiz Allâh onu hakkıyla bilir” size onun karşılığını verir. Tefsir ehli şöyle demiştir: Bu, zekât farz kılınmadan önceydi; sonra zekât ile hükmü neshedildi.
قَوْلُهُ تَعَالَى: {كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتَالُ} أَيْ فُرِضَ عَلَيْكُمُ الْجِهَادُ، وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي حُكْمِ هَذِهِ الْآيَةِ
Allâh Teâlâ'nın: {كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتَالُ} “Savaş size farz kılındı” buyruğu; yani cihat size farz kılındı demektir. Âlimler bu ayetin hükmü hususunda ihtilaf etmişlerdir:
فَقَالَ عَطَاءٌ: الْجِهَادُ تَطَوُّعٌ، وَالْمُرَادُ مِنَ الْآيَةِ أَصْحَابُ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ دُونَ غَيْرِهِمْ، وَإِلَيْهِ ذَهَبَ الثَّوْرِيُّ وَاحْتَجَّ مَنْ ذَهَبَ إِلَى هَذَا بِقَوْلِهِ تَعَالَى: "فَضَّلَ اللَّهُ الْمُجَاهِدِينَ بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ عَلَى الْقَاعِدِينَ دَرَجَةً وَكُلًّا وَعَدَ اللَّهُ الْحُسْنَى" (٩٥-النِّسَاءِ) وَلَوْ كَانَ الْقَاعِدُ تَارِكًا فَرْضًا لَمْ يَكُنْ يَعِدُهُ الْحُسْنَى، وَجَرَى بَعْضُهُمْ عَلَى ظَاهِرِ الْآيَةِ، وَقَالَ: الْجِهَادُ فَرْضٌ عَلَى كَافَّةِ الْمُسْلِمِينَ إِلَى قِيَامِ السَّاعَةِ.
Atâ şöyle demiştir: «Cihat nafiledir; ayetten murat ise başkaları değil, sadece Resûlullâh'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) ashabıdır.» es-Sevrî de bu görüşe varmıştır. Bu görüşe varanlar, Allâh Teâlâ'nın: «فَضَّلَ اللَّهُ الْمُجَاهِدِينَ بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ عَلَى الْقَاعِدِينَ دَرَجَةً وَكُلًّا وَعَدَ اللَّهُ الْحُسْنَى» (Nisâ 95) “Allâh, mallarıyla ve canlarıyla cihat edenleri, oturanlara derece bakımından üstün kılmıştır. Bununla beraber Allâh hepsine en güzel olanı vadetmiştir” buyruğunu delil getirmişlerdir. Şayet geride kalan [savaşa katılmayan], bir farzı terk etmiş olsaydı, [Allâh] ona en güzel olanı vadetmezdi. Bazıları ise ayetin zahirine göre hükmetmiş ve: «Cihat, kıyamet kopuncaya kadar bütün Müslümanlara farzdır» demiştir.
أَخْبَرَنَا أَبُو سَعِيدٍ أَحْمَدُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الشُّرَيْحِيُّ الْخُوَارَزْمِيُّ أَخْبَرَنَا أَبُو إِسْحَاقَ أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ الثَّعْلَبِيُّ أَخْبَرَنَا أَبُو عَمْرٍو أَحْمَدُ بْنُ أُبَيٍّ الْفُرَاتِيُّ أَخْبَرَنَا أَبُو الْهَيْثَمِ بْنُ كُلَيْبٍ أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ حَازِمِ بْنِ أَبِي غَرَزَةَ أَخْبَرَنَا سَعِيدُ بْنُ عُثْمَانَ السَّعِيدِيُّ عَنْ عُمَرَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ الْمُنْكَدِرِ عَنْ سُمَيٍّ عَنْ أَبِي صَالِحٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "مَنْ مَاتَ وَلَمْ يَغْزُ وَلَمْ يُحَدِّثْ نَفْسَهُ بِالْغَزْوِ مَاتَ عَلَى شُعْبَةٍ مِنَ النِّفَاقِ" .
Bize Ebû Saîd Ahmed b. İbrâhîm eş-Şüreyhî el-Hârizmî bildirdi, bize Ebû İshâk Ahmed b. Muhammed b. İbrâhîm es-Sa'lebî bildirdi, bize Ebû Amr Ahmed b. Übeyy el-Fürâtî bildirdi, bize Ebu'l-Heysem b. Küleyb bildirdi, bize Ahmed b. Hâzim b. Ebî Garaze bildirdi, bize Saîd b. Osmân es-Saîdî, Ömer b. Muhammed b. el-Münkedir'den, o Sümeyy'den, o Ebû Sâlih'ten, o da Ebû Hüreyre'den [naklen] bildirdi; o şöyle dedi: Resûlullâh (sallallâhu aleyhi ve sellem) buyurdu ki: «Kim gazaya çıkmadan ve içinde gazaya çıkma arzusu bulunmadan ölürse nifaktan bir şube üzere ölür.»
وَقَالَ قَوْمٌ، وَعَلَيْهِ الْجُمْهُورُ: إِنَّ الْجِهَادَ فُرِضَ عَلَى الْكِفَايَةِ إِذَا قَامَ بِهِ الْبَعْضُ سَقَطَ عَنِ الْبَاقِينَ مِثْلُ صَلَاةِ الْجِنَازَةِ وَرَدِّ السَّلَامِ، قَالَ الزُّهْرِيُّ وَالْأَوْزَاعِيُّ: كَتَبَ اللَّهُ الْجِهَادَ عَلَى النَّاسِ غَزْوًا أَوْ قُعُودًا، فَمَنْ غَزَا فَبِهَا وَنِعْمَتْ وَمَنْ قَعَدَ فَهُوَ عُدَّةٌ إِنِ اسْتُعِينَ بِهِ أَعَانَ وَإِنِ اسْتُنْفِرَ نَفَرَ وَإِنِ اسْتُغْنِيَ عَنْهُ قَعَدَ.
Bir topluluk ise —ki cumhurun görüşü de budur— şöyle demiştir: Cihat, cenaze namazı ve selama karşılık vermek gibi farz-ı kifayedir; bazısı yerine getirdiğinde diğerlerinden [sorumluluk] düşer. ez-Zührî ve el-Evzâî şöyle demiştir: «Allâh insanlara cihadı, gazaya çıkarak veya [hazırda] kalarak farz kıldı. Kim gazaya çıkarsa bu pek güzeldir; kim de [hazırda] kalırsa o bir ihtiyat kuvvetidir; kendisinden yardım istenirse yardım eder, savaşa çağrılırsa savaşa koşar, ihtiyaç duyulmazsa [yerinde] oturur.»