Binûn

Bakara — 8. Sayfa

Kaynak: Meâlimü't-Tenzîl (Begavî Tefsiri) · Begavî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ أَحْمَدَ الْمَلِيحِيُّ أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النُّعَيْمِيُّ أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ أَخْبَرَنَا سَعِيدُ بْنُ أَبِي مَرْيَمَ أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مُطَرِّفٍ حَدَّثَنِي أَبُو حَازِمٍ عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: "فِي الْجَنَّةِ ثَمَانِيَةُ أَبْوَابٍ مِنْهَا بَابٌ يُسَمَّى الرَّيَّانَ لَا يَدْخُلُهُ إِلَّا الصَّائِمُونَ" .

Bize Abdülvâhid b. Ahmed el-Melîhî bildirdi, bize Ahmed b. Abdillâh en-Nu‘aymî bildirdi, bize Muhammed b. Yûsuf bildirdi, bize Muhammed b. İsmâîl bildirdi, bize Saîd b. Ebî Meryem bildirdi, bize Muhammed b. Mutarrif bildirdi, [o dedi ki:] bana Ebû Hâzim, Sehl b. Sa‘d'dan, o da Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'den bildirdi; şöyle buyurdu: «Cennette sekiz kapı vardır. Onlardan bir kapı vardır ki ona Reyyân adı verilir; oradan sadece oruç tutanlar girer.»

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي تَوْبَةَ أَخْبَرَنَا أَبُو طَاهِرٍ مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ الْحَارِثِ أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَعْقُوبَ الْكِسَائِيُّ أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَحْمُودٍ أَخْبَرَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْخَلَّالُ أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ عَنْ رَاشِدِ بْنِ سَعْدٍ عَنْ يَحْيَى بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْحُبُلِيِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو ﵄ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: "الصِّيَامُ وَالْقُرْآنُ يَشْفَعَانِ لِلْعَبْدِ يَقُولُ الصِّيَامُ: أَيْ رَبِّ إِنِّي مَنَعْتُهُ الطَّعَامَ وَالشَّرَابَ وَالشَّهَوَاتِ بِالنَّهَارِ فَشَفِّعْنِي فِيهِ، وَيَقُولُ الْقُرْآنُ رَبِّ إِنِّي مَنَعْتُهُ النَّوْمَ بِاللَّيْلِ فَشَفِّعْنِي فِيهِ فَيُشَفَّعَانِ" (١) .

Bize Muhammed b. Abdillâh b. Ebî Tevbe bildirdi, bize Ebû Tâhir Muhammed b. Ahmed b. el-Hâris bildirdi, bize Muhammed b. Ya‘kūb el-Kisâî bildirdi, bize Abdullâh b. Mahmûd bildirdi, bize İbrâhîm b. Abdillâh el-Hallâl bildirdi, bize Abdullâh b. el-Mübârek, Râşid b. Sa‘d'dan, o Yahyâ b. Abdillâh'tan, o Ebû Abdirrahmân el-Hubulî'den, o da Abdullâh b. Amr radıyallâhu anhümâ'dan, o da Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'den bildirdi; buyurdu ki: "Oruç ve Kur'ân kul için şefaat ederler. Oruç şöyle der: 'Ey Rabbim! Ben onu gündüzleri yemekten, içmekten ve şehvetlerden alıkoydum, beni onun hakkında şefaatçi kıl.' Kur'ân da şöyle der: 'Rabbim! Ben onu geceleri uykudan alıkoydum, beni onun hakkında şefaatçi kıl.' Böylece her ikisi de şefaat ederler." (1)

{وَإِذَا سَأَلَكَ عِبَادِي عَنِّي فَإِنِّي قَرِيبٌ أُجِيبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذَا دَعَانِ فَلْيَسْتَجِيبُوا لِي وَلْيُؤْمِنُوا بِي لَعَلَّهُمْ يَرْشُدُونَ (١٨٦) }

{وَإِذَا سَأَلَكَ عِبَادِي عَنِّي فَإِنِّي قَرِيبٌ أُجِيبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذَا دَعَانِ فَلْيَسْتَجِيبُوا لِي وَلْيُؤْمِنُوا بِي لَعَلَّهُمْ يَرْشُدُونَ (١٨٦)} “Kullarım sana beni sorduklarında [onlara de ki]: 'Ben şüphesiz çok yakınım. Dua edip yalvardığı zaman dua edenin duasına karşılık veririm. O halde onlar da benim davetime icabet etsinler ve bana inansınlar ki doğru yolu bulabilsinler.'”

قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَإِذَا سَأَلَكَ عِبَادِي عَنِّي فَإِنِّي قَرِيبٌ} رَوَى الْكَلْبِيُّ عَنْ أَبِي صَالِحٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄، قَالَ: قَالَ يَهُودُ أَهْلِ الْمَدِينَةِ: يَا مُحَمَّدُ كَيْفَ يَسْمَعُ رَبُّنَا دُعَاءَنَا وَأَنْتَ تَزْعُمُ أَنَّ بَيْنَنَا وَبَيْنَ السَّمَاءِ مَسِيرَةَ خَمْسِمِائَةِ عَامٍ وَإِنَّ غِلَظَ كُلِّ سَمَاءٍ مِثْلُ ذَلِكَ، فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ، وَقَالَ الضَّحَّاكُ: سَأَلَ بَعْضُ الصَّحَابَةِ النَّبِيَّ ﷺ، فَقَالُوا أَقَرِيبٌ رَبُّنَا فَنُنَاجِيهِ أَمْ بِعِيدٌ فَنُنَادِيهِ؟ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى: "وَإِذَا سَأَلَكَ عِبَادِي عَنِّي فَإِنِّي قَرِيبٌ" (٢) وَفِيهِ إِضْمَارٌ كَأَنَّهُ قَالَ: فَقُلْ لَهُمْ إِنِّي قَرِيبٌ مِنْهُمْ بِالْعِلْمِ لَا يَخْفَى عَلَيَّ شَيْءٌ كَمَا قَالَ "وَنَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِيدِ" (١٦-ق) .

Allâh Teâlâ'nın: {وَإِذَا سَأَلَكَ عِبَادِي عَنِّي فَإِنِّي قَرِيبٌ} “Kullarım sana beni sorduklarında [onlara de ki]: 'Ben şüphesiz çok yakınım.'” buyruğu hakkında; el-Kelbî, Ebû Sâlih'ten, o da İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet etti ki şöyle dedi: Medine halkından Yahudiler dediler ki: 'Ey Muhammed! Sen bizimle sema arasında beş yüz yıllık mesafe olduğunu ve her semanın kalınlığının da bunun gibi olduğunu iddia ettiğin halde Rabbimiz duamızı nasıl işitir?' Bunun üzerine bu ayet indi. ed-Dahhâk ise şöyle dedi: Sahâbeden bazıları Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e sorup: 'Rabbimiz yakın mıdır ki O'na gizlice fısıldayarak yalvaralım, yoksa uzak mıdır ki O'na yüksek sesle nida edelim?' dediler. Bunun üzerine Allâh Teâlâ: "Kullarım sana beni sorduklarında [onlara de ki]: 'Ben şüphesiz çok yakınım.'" (2) ayetini indirdi. Bu ifadede bir gizli takdir (iḍmâr) vardır; sanki: 'Onlara de ki: Ben ilmimle onlara yakınım, hiçbir şey bana gizli kalmaz' buyurmuştur; nitekim: "Biz ona şah damarından daha yakınız" (Kāf, 16) buyurmuştur.

أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ الْمَلِيحِيُّ أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النُّعَيْمِيُّ أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ عَنْ عَاصِمٍ عَنْ أَبِي عُثْمَانَ عَنْ أَبِي مُوسَى الْأَشْعَرِيِّ قَالَ: لَمَّا غَزَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ خَيْبَرَ أَوْ قَالَ: لَمَّا تَوَجَّهَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ إِلَى خَيْبَرَ، أَشْرَفَ النَّاسُ عَلَى وَادٍ فَرَفَعُوا أَصْوَاتَهُمْ بِالتَّكْبِيرِ: اللَّهُ أَكْبَرُ اللَّهُ أَكْبَرُ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "أَرْبِعُوا عَلَى أَنْفُسِكُمْ إِنَّكُمْ لَا تَدْعُونَ أَصَمَّ وَلَا غَائِبًا إِنَّكُمْ تَدْعُونَ سَمِيعًا قَرِيبًا وَهُوَ مَعَكُمْ" .

Bize Abdülvâhid el-Melîhî bildirdi, bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî bildirdi, bize Muhammed b. Yûsuf bildirdi, bize Muhammed b. İsmâîl bildirdi, bize Abdülvâhid, Âsım'dan, o Ebû Osmân'dan, o da Ebû Mûsâ el-Eş‘arî'den bildirdi; şöyle dedi: Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem Hayber gazvesine çıktığında -veya şöyle dedi: Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem Hayber'e yöneldiğinde- insanlar bir vadinin başına geldiler ve tekbir getirerek seslerini yükselttiler: «Allâhu ekber, Allâhu ekber, lâ ilâhe illallâh» [dediler]. Bunun üzerine Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «أَرْبِعُوا عَلَى أَنْفُسِكُمْ إِنَّكُمْ لَا تَدْعُونَ أَصَمَّ وَلَا غَائِبًا إِنَّكُمْ تَدْعُونَ سَمِيعًا قَرِيبًا وَهُوَ مَعَكُمْ» «Kendinize acıyın (sesinizi fazla yükseltmeyip itidalli olun); zira siz ne bir sağıra ne de gaip (uzakta) olan birine dua ediyorsunuz. Şüphesiz siz, hakkıyla işiten ve [size çok] yakın olan ve sizinle beraber bulunana dua ediyorsunuz.».

قَوْلُهُ تَعَالَى: {أُجِيبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذَا دَعَانِ} قَرَأَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ غَيْرُ قَالُونَ وَأَبُو عَمْرٍو بِإِثْبَاتِ الْيَاءِ فِيهِمَا فِي الْوَصْلِ، وَالْبَاقُونَ بِحَذْفِهَا وَصْلًا وَوَقْفًا، وَكَذَلِكَ اخْتَلَفَ الْقُرَّاءُ فِي إِثْبَاتِ الْيَاءَاتِ الْمَحْذُوفَةِ مِنَ الْخَطِّ وَحَذْفِهَا فِي التِّلَاوَةِ، وَيُثْبِتُ يَعْقُوبُ جَمِيعَهَا وَصْلًا وَوَقْفًا، وَاتَّفَقُوا عَلَى إِثْبَاتِ مَا هُوَ مُثْبَتٌ فِي الْخَطِّ وَصْلًا وَوَقْفًا {فَلْيَسْتَجِيبُوا} قِيلَ: الِاسْتِجَابَةُ بِمَعْنَى الْإِجَابَةِ، أَيْ: فَلْيُجِيبُوا لِي بِالطَّاعَةِ، وَالْإِجَابَةُ فِي اللُّغَةِ: الطَّاعَةُ وَإِعْطَاءُ مَا سُئِلَ فَالْإِجَابَةُ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى الْعَطَاءُ، وَمِنَ الْعَبْدِ الطَّاعَةُ، وَقِيلَ: فَلْيَسْتَجِيبُوا لِي أَيْ لِيَسْتَدْعُوا مِنِّي الْإِجَابَةَ، وَحَقِيقَتُهُ فَلْيُطِيعُونِي {وَلْيُؤْمِنُوا بِي لَعَلَّهُمْ يَرْشُدُونَ} لِكَيْ يَهْتَدُوا، فَإِنْ قِيلَ فَمَا وَجْهُ قَوْلِهِ تَعَالَى: {أُجِيبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ} {ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ} وَقَدْ يُدْعَى كَثِيرًا فَلَا يُجِيبُ؟ قُلْنَا: اخْتَلَفُوا فِي مَعْنَى الْآيَتَيْنِ قِيلَ معنى الدعاء ههنا الطَّاعَةُ، وَمَعْنَى الْإِجَابَةِ الثَّوَابُ، وَقِيلَ مَعْنَى الْآيَتَيْنِ خَاصٌّ وَإِنْ كَانَ لَفْظُهُمَا عَامًّا، تَقْدِيرُهُمَا: {أُجِيبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ} إِنْ شِئْتُ، كَمَا قَالَ: "فَيَكْشِفُ مَا تَدْعُونَ إِلَيْهِ إِنْ شَاءَ" (٤١-الْأَنْعَامِ) أَوْ أُجِيبُ دَعْوَةَ الدَّاعِي إِنْ وَافَقَ الْقَضَاءَ أَوْ: أُجِيبُهُ إِنْ كَانَتِ الْإِجَابَةُ خَيْرًا لَهُ أَوْ أُجِيبُهُ إِنْ لَمْ يَسْأَلْ مُحَالًا.

Allâh Teâlâ'nın: {أُجِيبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذَا دَعَانِ} “Dua edip yalvardığı zaman dua edenin duasına karşılık veririm” buyruğunda; Medine ehli Kālûn hariç ve Ebû Amr, vasl (geçiş) halinde her iki kelimede de yâ harfini sabit kılarak okumuşlardır; geri kalanlar ise hem vasl hem vakıf halinde yâ'yı hazfederek okumuşlardır. Aynı şekilde kurrâ, hatta yazılmayan yâ harflerinin tilavette sabit kılınması ve hazfedilmesi hususunda ihtilaf etmişlerdir; Ya‘kūb ise hem vasl hem vakıf halinde hepsini sabit kılmıştır. Hatta yazılı olanı hem vasl hem vakıf halinde sabit kılma konusunda ise ittifak etmişlerdir. {فَلْيَسْتَجِيبُوا} “O halde onlar da [benim davetime] icabet etsinler”; isticâbenin icâbet anlamında olduğu söylenmiştir; yani 'Bana itaat ederek icabet etsinler.' İcâbet lügatte: İtaat etmek ve istenen şeyi vermektir. Dolayısıyla Allâh Teâlâ tarafından icâbet ihsanda bulunmak, kul tarafından ise itaattir. Bir görüşe göre: 'Benden icabeti talep etsinler' demektir; hakikati ise: 'Bana itaat etsinler' demektir. {وَلْيُؤْمِنُوا بِي لَعَلَّهُمْ يَرْشُدُونَ} “ve bana inansınlar ki doğru yolu bulabilsinler”; hidayete ersinler diye. Eğer denilirse ki: Allâh Teâlâ'nın {أُجِيبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ} “Dua edenin duasına karşılık veririm” ve {ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ} “Bana dua edin, size karşılık vereyim” buyruklarının manası nedir; zira kul çokça dua ettiği halde bazen O icabet etmemektedir? Deriz ki: Bu iki ayetin anlamı hakkında ihtilaf etmişlerdir. Burada duanın itaati, icabetin ise sevabı ifade ettiği söylenmiştir. Yine bu iki ayetin lafızları umumi olmakla birlikte manalarının hususi olduğu söylenmiştir; takdirleri şöyledir: 'Eğer dilersem {أُجِيبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ} dua edenin duasına karşılık veririm'; nitekim: "O da dilerse yalvardığınız şeyi giderir" (el-En‘âm, 41) buyurmuştur. Yahut: 'Kaza ve kadere muvafık olursa dua edenin duasına karşılık veririm' veya 'İcabet edilmesi onun için hayırlı ise karşılık veririm' yahut 'İmkânsız bir şey istemedikçe ona karşılık veririm' [anlamındadır].

أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ أَحْمَدَ الْمَلِيحِيُّ أَخْبَرَنَا أَبُو مَنْصُورٍ مُحَمَّدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ سَمْعَانَ أَخْبَرَنَا أَبُو جَعْفَرٍ مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ الرَّيَانِيُّ أَخْبَرَنَا حُمَيْدُ بْنُ زَنْجَوَيْهِ أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ صَالِحٍ حَدَّثَنِي مُعَاوِيَةُ بْنُ صَالِحٍ أَنَّ رَبِيعَةَ بْنَ زَيْدٍ حَدَّثَهُ عَنْ أَبِي إِدْرِيسَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: "يَسْتَجِيبُ اللَّهُ لِأَحَدِكُمْ مَا لَمْ يَدْعُ بِإِثْمٍ أَوْ قَطِيعَةِ رَحِمٍ أَوْ يَسْتَعْجِلْ" قَالُوا وَمَا الِاسْتِعْجَالُ يَا رَسُولَ اللَّهِ؟ قَالَ: "يَقُولُ قَدْ دَعَوْتُكَ يَا رَبِّ، قَدْ دَعَوْتُكَ يَا رَبِّ، فَلَا أَرَاكَ تَسْتَجِيبُ لِي، فَيَسْتَحْسِرُ عِنْدَ ذَلِكَ فَيَدَعُ

Bize Abdülvâhid b. Ahmed el-Melîhî bildirdi, bize Ebû Mansûr Muhammed b. Muhammed b. Sem‘ân bildirdi, bize Ebû Ca‘fer Muhammed b. Ahmed b. Abdilcebbâr er-Reyyânî bildirdi, bize Humeyd b. Zenceveyh bildirdi, bize Abdullâh b. Sâlih bildirdi, bana Muâviye b. Sâlih, Rebîa b. Zeyd'in kendisine Ebû İdrîs'ten, onun Ebû Hüreyre'den, onun da Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'den bildirdiğini anlattı; buyurdu ki: "Sizden biri günah olan bir şey veya akrabalık bağını koparma adına dua etmedikçe yahut acele etmedikçe Allâh ona icabet eder." Dediler ki: 'Ey Allâh'ın Resûlü, acele etmek nedir?' Buyurdu ki: "Kulun: 'Ey Rabbim, sana dua ettim; ey Rabbim, sana dua ettim de bana icabet ettiğini görmüyorum' demesi, bunun üzerine bıkkınlık getirip duayı terk

الدُّعَاءَ" (١) .

etmesidir." (1)

وَقِيلَ هُوَ عَامٌّ، وَمَعْنَى قَوْلِهِ {أُجِيبُ} أَيْ أَسْمَعُ، وَيُقَالُ لَيْسَ فِي الْآيَةِ أَكْثَرُ مِنْ إِجَابَةِ الدَّعْوَةِ، فَأَمَّا إِعْطَاءُ الْمُنْيَةِ فَلَيْسَ بِمَذْكُورٍ فِيهَا، وَقَدْ يُجِيبُ السَّيِّدُ عَبْدَهُ، وَالْوَالِدُ وَلَدَهُ ثُمَّ لَا يُعْطِيهِ سُؤْلَهُ فَالْإِجَابَةُ كَائِنَةٌ لَا مَحَالَةَ عِنْدَ حُصُولِ الدَّعْوَةِ، وَقِيلَ مَعْنَى الْآيَةِ أَنَّهُ لَا يُخَيِّبُ دُعَاءَهُ، فَإِنْ قَدَّرَ لَهُ مَا سَأَلَ أَعْطَاهُ، وَإِنْ لَمْ يُقَدِّرْهُ لَهُ ادَّخَرَ لَهُ الثَّوَابَ فِي الْآخِرَةِ، أَوْ كَفَّ عَنْهُ بِهِ سُوءًا وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ مَا أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ الْمَلِيحِيُّ أَخْبَرَنَا أَبُو مَنْصُورٍ السَّمْعَانِيُّ أَخْبَرَنَا أَبُو جَعْفَرٍ الرَّيَانِيُّ أَخْبَرَنَا حُمَيْدُ بْنُ زَنْجَوَيْهِ أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ أَخْبَرَنَا ابْنُ ثَوْبَانَ وَهُوَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ ثَابِتِ بْنِ ثَوْبَانَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ مَكْحُولٍ عَنْ جُبَيْرِ بْنِ نُفَيْرٍ عَنْ عُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ ﵁ حَدَّثَهُمْ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: "مَا عَلَى الْأَرْضِ رَجُلٌ مُسْلِمٌ يَدْعُو اللَّهَ تَعَالَى بِدَعْوَةٍ إِلَّا آتَاهُ، اللَّهُ إِيَّاهَا أَوْ كَفَّ عَنْهُ مِنَ السُّوءِ مِثْلَهَا مَا لَمْ يَدْعُ بِإِثْمٍ أَوْ قَطِيعَةِ رَحِمٍ" وَقِيلَ: إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى يُجِيبُ دُعَاءَ الْمُؤْمِنِ فِي الوقت ويؤخر ٢٧/أإِعْطَاءَ مُرَادِهِ لِيَدْعُوَهُ فَيَسْمَعَ صَوْتَهُ وَيُعَجِّلُ إِعْطَاءَ مَنْ لَا يُحِبُّهُ لِأَنَّهُ يَبْغَضُ صَوْتَهُ، وَقِيلَ: إِنَّ لِلدُّعَاءِ آدَابًا وَشَرَائِطَ وَهِيَ أَسْبَابُ الْإِجَابَةِ فَمَنِ اسْتَكْمَلَهَا كَانَ مِنْ أَهْلِ الْإِجَابَةِ، وَمَنْ أَخَلَّ بِهَا فَهُوَ مِنْ أَهْلِ الِاعْتِدَاءِ فِي الدُّعَاءِ فَلَا يَسْتَحِقُّ الْإِجَابَةَ.

[Bu ayetin] genel olduğu da söylenmiştir. O'nun { أُجِيبُ } “karşılık veririm” sözünün anlamı, “işitirim” demektir. Âyette duaya icabet etmekten fazlasının bulunmadığı, istenilen şeyin verilmesinin ise âyette zikredilmediği de söylenmiştir. Nitekim efendi kölesine, baba da evladına cevap verir de sonra onun istediğini vermeyebilir; dolayısıyla dua gerçekleştiğinde icabet mutlaka vaki olur. Âyetin anlamının; [Allah'ın] kulunun duasını boşa çıkarmayacağı şeklinde olduğu da söylenmiştir. Eğer istediği şey onun için takdir edilmişse onu kendisine verir; şayet takdir edilmemişse onun için ahirette sevap olarak biriktirir yahut onun vesilesiyle kendisinden bir kötülüğü savar. Bunun delili, bize Abdülvâhid el-Melîhî'nin bildirdiği, bize Ebû Mansûr es-Sem‘ânî'nin bildirdiği, bize Ebû Ca‘fer er-Reyyânî'nin bildirdiği, bize Humeyd b. Zenceveyh'in bildirdiği, bize Muhammed b. Yûsuf'un bildirdiği, bize İbn Sevbân'ın -ki o Abdurrahman b. Sâbit b. Sevbân'dır- babasından, onun Mekhûl'den, onun Cübeyr b. Nüfeyr'den, onun da Ubâde b. es-Sâmit radıyallâhu anh'tan kendilerine Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu bildirdiği rivayettir: « مَا عَلَى الْأَرْضِ رَجُلٌ مُسْلِمٌ يَدْعُو اللَّهَ تَعَالَى بِدَعْوَةٍ إِلَّا آتَاهُ، اللَّهُ إِيَّاهَا أَوْ كَفَّ عَنْهُ مِنَ السُّوءِ مِثْلَهَا مَا لَمْ يَدْعُ بِإِثْمٍ أَوْ قَطِيعَةِ رَحِمٍ » «Yeryüzünde bir günah veya akrabalık bağını koparma adına dua etmediği müddetçe, Yüce Allah'a herhangi bir dua ile dua eden hiçbir Müslüman yoktur ki Allah ona istediğini vermesin veya onun mislince bir kötülüğü kendisinden savmasın.» Şöyle de denilmiştir: Yüce Allah müminin duasına o anda icabet eder, fakat kendisine yalvarması ve sesini işitmesi için muradını vermeyi geciktirir. Sevmediği kimsenin isteğini ise hemen verir; zira onun sesinden hoşlanmaz. Şöyle de denilmiştir: Duanın âdâbı ve şartları vardır ki bunlar icabetin sebepleridir. Kim bunları tastamam yerine getirirse icabete layık olanlardan olur; kim de bunları ihlal ederse duada haddi aşanlardan olur ve icabete layık olmaz.

{أُحِلَّ لَكُمْ لَيْلَةَ الصِّيَامِ الرَّفَثُ إِلَى نِسَائِكُمْ هُنَّ لِبَاسٌ لَكُمْ وَأَنْتُمْ لِبَاسٌ لَهُنَّ عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَخْتَانُونَ أَنْفُسَكُمْ فَتَابَ عَلَيْكُمْ وَعَفَا عَنْكُمْ فَالْآنَ بَاشِرُوهُنَّ وَابْتَغُوا مَا كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ وَكُلُوا وَاشْرَبُوا حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ الْأَبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الْأَسْوَدِ مِنَ الْفَجْرِ ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّيَامَ إِلَى اللَّيْلِ وَلَا تُبَاشِرُوهُنَّ وَأَنْتُمْ عَاكِفُونَ فِي الْمَسَاجِدِ تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ فَلَا تَقْرَبُوهَا كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ آيَاتِهِ لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ (١٨٧) }

{أُحِلَّ لَكُمْ لَيْلَةَ الصِّيَامِ الرَّفَثُ إِلَى نِسَائِكُمْ هُنَّ لِبَاسٌ لَكُمْ وَأَنْتُمْ لِبَاسٌ لَهُنَّ عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَخْتَانُونَ أَنْفُسَكُمْ فَتَابَ عَلَيْكُمْ وَعَفَا عَنْكُمْ فَالْآنَ بَاشِرُوهُنَّ وَابْتَغُوا مَا كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ وَكُلُوا وَاشْرَبُوا حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ الْأَبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الْأَسْوَدِ مِنَ الْفَجْرِ ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّيَامَ إِلَى اللَّيْلِ وَلَا تُبَاشِرُوهُنَّ وَأَنْتُمْ عَاكِفُونَ فِي الْمَسَاجِدِ تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ فَلَا تَقْرَبُوهَا كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ آيَاتِهِ لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ (١٨٧)} “Oruç gecesinde kadınlarınıza yaklaşmak size helal kılındı. Onlar sizin için birer elbise, siz de onlar için birer elbisesiniz. Allâh, kendinize hıyanet etmekte olduğunuzu bildi de tövbenizi kabul edip sizi bağışladı. Artık şimdi onlarla münasebette bulunun ve Allâh'ın sizin için takdir ettiğini talep edin. Şafağın beyaz ipliği siyah iplikten sizin için ayırt edilinceye kadar yiyin için; sonra da orucu geceye kadar tamamlayın. Mescitlerde itikafta iken kadınlara yaklaşmayın. Bunlar Allâh'ın sınırlarıdır, sakın onlara yaklaşmayın! Allâh ayetlerini insanlara işte böyle açıklar ki sakınıp korunsunlar.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: {أُحِلَّ لَكُمْ لَيْلَةَ الصِّيَامِ الرَّفَثُ إِلَى نِسَائِكُمْ} فَالرَّفَثُ كِنَايَةٌ عَنِ الْجِمَاعِ، قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى حَيِيٌّ كَرِيمٌ يُكَنِّي كُلَّ مَا ذُكِرَ فِي الْقُرْآنِ مِنَ الْمُبَاشَرَةِ وَالْمُلَامَسَةِ وَالْإِفْضَاءِ وَالدُّخُولِ وَالرَّفَثُ فَإِنَّمَا عَنَى بِهِ الْجِمَاعَ وَقَالَ الزَّجَّاجُ: الرَّفَثُ كَلِمَةٌ جَامِعَةٌ لِكُلِّ مَا يُرِيدُهُ الرِّجَالُ مِنَ النِّسَاءِ، قَالَ أَهْلُ التَّفْسِيرِ: كَانَ فِي ابْتِدَاءِ الْأَمْرِ إِذَا أَفْطَرَ الرَّجُلُ حَلَّ لَهُ الطَّعَامُ وَالشَّرَابُ وَالْجِمَاعُ إِلَى أَنْ يُصَلِّيَ الْعِشَاءَ الْآخِرَةَ أَوْ يَرْقُدَ قَبْلَهَا، فَإِذَا صَلَّى الْعِشَاءَ أَوْ رَقَدَ قَبْلَهَا حَرُمَ عَلَيْهِ الطَّعَامُ وَالنِّسَاءُ إِلَى اللَّيْلَةِ الْقَابِلَةِ، ثُمَّ إِنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ ﵁ وَاقَعَ أَهْلَهُ بَعْدَمَا صَلَّى الْعِشَاءَ فَلَمَّا اغْتَسَلَ أَخَذَ يَبْكِي وَيَلُومُ نَفْسَهُ، فَأَتَى النَّبِيَّ ﷺ فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي أَعْتَذِرُ إِلَى اللَّهِ وَإِلَيْكَ مِنْ نَفْسِي هَذِهِ الْخَاطِئَةِ، إِنِّي رَجَعْتُ إلى أهلي بعد ما صَلَّيْتُ الْعِشَاءَ فَوَجَدْتُ رَائِحَةً طَيِّبَةً فَسَوَّلَتْ لِي نَفْسِي فَجَامَعْتُ أَهْلِي فَهَلْ تَجِدُ لِي مِنْ رُخْصَةٍ؟ فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: "مَا كُنْتَ جَدِيرًا بِذَلِكَ يَا عُمَرُ" فَقَامَ رِجَالٌ وَاعْتَرَفُوا بِمِثْلِهِ فَنَزَلَ فِي عُمْرَ وَأَصْحَابِهِ: .

Allâh Teâlâ'nın: {أُحِلَّ لَكُمْ لَيْلَةَ الصِّيَامِ الرَّفَثُ إِلَى نِسَائِكُمْ} “Oruç gecesinde kadınlarınıza yaklaşmak (cinsel ilişki) size helal kılındı” kavli: er-Refes (الرَّفَث), cinsel ilişkiden (cimâ) kinayedir. İbn Abbâs şöyle demiştir: "Şüphesiz Allâh Teâlâ hayâ sahibidir, kerîmdir, kinaye ile ifade eder. Kur'an'da geçen mübâşeret (dokunma/ilişki), mülâmese (dokunma), ifdâ (baş başa kalıp birleşme), duhûl (zifaf) ve refes kelimeleriyle ancak cinsel ilişkiyi kastetmiştir." ez-Zeccâc şöyle demiştir: "Refes; erkeklerin kadınlardan arzuladığı her şeyi toplayan kapsamlı bir kelimedir." Tefsir ehli şöyle demiştir: "İslam'ın ilk dönemlerinde kişi iftar ettiğinde, son yatsı namazını kılıncaya yahut ondan önce uyuyuncaya kadar yemek, içmek ve cinsel ilişki kendisine helal olurdu. Yatsı namazını kıldığında veya öncesinde uyuduğunda ise bir sonraki geceye kadar yiyecek ve kadınlar ona haram kılınırdı. Sonra Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh yatsı namazını kıldıktan sonra eşiyle cinsel ilişkide bulundu. Gusledince ağlamaya ve nefsini kınamaya başladı. Ardından Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelerek: 'Ey Allâh'ın Resûlü! Şu günahkâr nefsimden ötürü Allâh'a ve sana özür beyan ediyorum. Yatsı namazını kıldıktan sonra ailemin yanına döndüm, hoş bir koku hissettim, nefsim bana bunu cazip gösterdi ve eşimle cinsel ilişkide bulundum. Benim için bir ruhsat bulabilir misiniz?' dedi. Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem: «Ey Ömer, sen bunu yapacak adam değildin!» buyurdu. Bunun üzerine bazı adamlar kalkıp benzer şeyleri itiraf ettiler. Bunun üzerine Ömer ve arkadaşları hakkında şu ayet indi:

{أُحِلَّ لَكُمْ} أَيْ أُبِيحُ لَكُمْ {لَيْلَةَ الصِّيَامِ} أَيْ فِي لَيْلَةِ الصِّيَامِ {الرَّفَثُ إِلَى نِسَائِكُمْ هُنَّ لِبَاسٌ لَكُمْ} أَيْ سَكَنٌ لَكُمْ {وَأَنْتُمْ لِبَاسٌ لَهُنَّ} أَيْ سَكَنٌ لَهُنَّ دَلِيلُهُ. قَوْلُهُ تَعَالَى: "وَجَعَلَ مِنْهَا زَوْجَهَا لِيَسْكُنَ إِلَيْهَا" (١٨٩-الْأَعْرَافِ) وَقِيلَ لَا يَسْكُنُ شَيْءٌ كَسُكُونِ أَحَدِ الزَّوْجَيْنِ إِلَى الْآخَرِ، وَقِيلَ: سُمِّيَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنَ الزَّوْجَيْنِ لِبَاسًا لِتَجَرُّدِهِمَا عِنْدَ النَّوْمِ وَاجْتِمَاعِهِمَا فِي ثَوْبٍ وَاحِدٍ حَتَّى يَصِيرَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا لِصَاحِبِهِ كَالثَّوْبِ الَّذِي يَلْبَسُهُ، وَقَالَ الرَّبِيعُ بْنُ أَنَسٍ: هُنَّ فِرَاشٌ لَكُمْ وَأَنْتُمْ لِحَافٌ لَهُنَّ، قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ وَغَيْرُهُ: يُقَالُ لِلْمَرْأَةِ هِيَ لِبَاسُكَ وَفِرَاشُكَ وَإِزَارُكَ وَقِيلَ: اللِّبَاسُ اسْمٌ لِمَا يُوَارِي الشَّيْءَ فَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا سِتْرًا لِصَاحِبِهِ عَمَّا لَا يَحِلُّ كَمَا جَاءَ فِي الْحَدِيثِ: "مَنْ تَزَوَّجَ فَقَدْ أَحْرَزَ ثُلُثَيْ دِينِهِ" (١) {عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَخْتَانُونَ أَنْفُسَكُمْ} أَيْ تَخُونُونَهَا وَتَظْلِمُونَهَا بِالْمُجَامَعَةِ بَعْدَ الْعِشَاءِ، قَالَ الْبَرَاءُ: لَمَّا نَزَلَ صَوْمُ رَمَضَانَ كَانُوا لَا يَقْرَبُونَ النِّسَاءَ رَمَضَانَ كُلَّهُ، وَكَانَ رِجَالٌ يَخُونُونَ أَنْفُسَهُمْ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى "عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَخْتَانُونَ أَنْفُسَكُمْ" {فَتَابَ عَلَيْكُمْ} تَجَاوَزَ عَنْكُمْ {وَعَفَا عَنْكُمْ} مَحَا ذُنُوبَكُمْ {فَالْآنَ بَاشِرُوهُنَّ} جَامِعُوهُنَّ حَلَالًا سُمِّيَتِ الْمُجَامَعَةُ مُبَاشَرَةً لِتَلَاصُقِ بَشْرَةِ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ لِصَاحِبِهِ، {وَابْتَغُوا مَا كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ} أَيْ فَاطْلُبُوا مَا قَضَى اللَّهُ لَكُمْ، وَقِيلَ مَا كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ فِي اللَّوْحِ الْمَحْفُوظِ يَعْنِي الْوَلَدَ، قَالَهُ أَكْثَرُ الْمُفَسِّرِينَ، قَالَ مُجَاهِدٌ: ابْتَغُوا الْوَلَدَ إِنْ لَمْ تَلِدْ هَذِهِ فَهَذِهِ وَقَالَ قَتَادَةُ: وَابْتَغُوا الرُّخْصَةَ الَّتِي كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ بِإِبَاحَةِ الْأَكْلِ وَالشُّرْبِ وَالْجِمَاعِ فِي اللَّوْحِ الْمَحْفُوظِ، وَقَالَ مُعَاذُ بْنُ جَبَلٍ: وَابْتَغُوا مَا كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ يَعْنِي لَيْلَةَ الْقَدْرِ.

{أُحِلَّ لَكُمْ} yani size mübah kılındı {لَيْلَةَ الصِّيَامِ} yani oruç gecesinde {الرَّفَثُ إِلَى نِسَائِكُمْ هُنَّ لِبَاسٌ لَكُمْ} “Onlar sizin için birer elbisedir” yani sizin için birer sükûnettir {وَأَنْتُمْ لِبَاسٌ لَهُنَّ} “siz de onlar için birer elbisesiniz” yani onlar için birer sükûnetsiniz; bunun delili Allâh Teâlâ'nın: "ve ona sükûnet bulsun diye ondan eşini var etti" (el-A‘râf, 189) buyruğudur. Eşlerden birinin diğerine karşı bulduğu sükûnet gibi hiçbir şeyde sükûnet bulunamayacağı söylenmiştir. Bir görüşe göre, uyku anında soyunup tek bir örtü altında bir araya geldikleri ve her biri arkadaşı için giydiği elbise gibi olduğu için eşlerin her birine elbise (libâs) denilmiştir. er-Rebî‘ b. Enes şöyle demiştir: 'Onlar sizin için bir döşek, siz de onlar için bir örtüsünüz.' Ebû Ubeyde ve başkaları: Kadın için 'o senin elbisendir, döşeğindir ve izârındır' denilir, dediler. Yine denildi ki: Libas bir şeyi örten şeyin adıdır; dolayısıyla her birinin, helal olmayan şeylere karşı arkadaşı için bir örtü olması caizdir; nitekim hadiste şöyle buyrulmuştur: "Kim evlenirse dininin üçte ikisini koruma altına almış olur." (1) {عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَخْتَانُونَ أَنْفُسَكُمْ} “Allâh, kendinize hıyanet etmekte olduğunuzu bildi”; yani yatsıdan sonra cinsel ilişkide bulunarak kendinize hıyanet ediyor ve zulmediyordunuz. el-Berâ şöyle demiştir: Ramazan orucu indiğinde, Ramazan boyunca kadınlara hiç yaklaşmazlardı; fakat bazı adamlar nefislerine hıyanet ediyorlardı. Bunun üzerine Allâh Teâlâ: "Allâh, kendinize hıyanet etmekte olduğunuzu bildi" ayetini indirdi. {فَتَابَ عَلَيْكُمْ} “de tövbenizi kabul etti” yani sizi bağışladı {وَعَفَا عَنْكُمْ} “ve sizi affetti” günahlarınızı sildi. {فَالْآنَ بَاشِرُوهُنَّ} “Artık şimdi onlarla münasebette bulunun”; onlarla helal olarak birlikte olun. Cinsel ilişkiye 'mübâşeret' denilmesi, her birinin cildinin (beşere) diğerine temas etmesindendir. {وَابْتَغُوا مَا كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ} “ve Allâh'ın sizin için takdir ettiğini talep edin”; yani Allâh'ın sizin için hükmettiğini isteyin. Çoğu müfessire göre: 'Allâh'ın Levh-i Mahfûz'da sizin için yazdığı şeyi, yani çocuğu [isteyin]' demektir. Mücâhid: 'Eğer bu doğurmazsa diğeri doğursun diyerek çocuk isteyin' demiştir. Katâde: 'Levh-i Mahfûz'da Allâh'ın sizin için yazdığı yeme, içme ve cinsel ilişki mübahlığı ruhsatını talep edin' demiştir. Muâz b. Cebel ise: 'Allâh'ın sizin için yazdığı şeyi talep edin, yani Kadir Gecesi'ni [arayın]' demiştir.

قَوْلُهُ: {وَكُلُوا وَاشْرَبُوا حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ الْأَبْيَضُ} نَزَلَتْ فِي رَجُلٍ مِنَ الْأَنْصَارِ اسْمُهُ أَبُو صِرْمَةَ بْنُ قَيْسِ بْنِ صِرْمَةَ، وَقَالَ عِكْرِمَةُ: أَبُو قَيْسِ بْنُ صِرْمَةَ، وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: أَبُو قَيْسٍ صِرْمَةُ بْنُ أَنَسِ بْنِ أَبِي صِرْمَةَ، وَذَلِكَ أَنَّهُ ظَلَّ نَهَارَهُ يَعْمَلُ فِي أَرْضٍ لَهُ وَهُوَ صَائِمٌ، فَلَمَّا أَمْسَى رَجَعَ إِلَى أَهْلِهِ بِتَمْرٍ، وَقَالَ لِأَهْلِهِ قَدِّمِي الطَّعَامَ فَأَرَادَتِ الْمَرْأَةُ أَنْ تُطْعِمَهُ شَيْئًا سَخِينًا فَأَخَذَتْ تَعْمَلُ لَهُ سَخِينَةً، وَكَانَ فِي الِابْتِدَاءِ مَنْ صَلَّى الْعِشَاءَ وَنَامَ حَرُمَ عَلَيْهِ الطَّعَامُ وَالشَّرَابُ، فَلَمَّا فَرَغَتْ مِنْ طَعَامِهِ إِذْ هِيَ بِهِ قَدْ نَامَ وَكَانَ قَدْ أَعْيَا وَكَلَّ فَأَيْقَظَتْهُ فَكَرِهَ أَنْ يَعْصِيَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ، فَأَبَى أَنْ يَأْكُلَ فَأَصْبَحَ صَائِمًا مَجْهُودًا، فَلَمْ يَنْتَصِفِ النَّهَارُ حَتَّى

Allâh Teâlâ'nın: { وَكُلُوا وَاشْرَبُوا حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ الْأَبْيَضُ } “Beyaz iplik sizin için belirinceye kadar yiyin ve için” sözü... Bu ayet, Ensâr'dan Ebû Sırma b. Kays b. Sırma adındaki bir zat hakkında inmiştir. İkrime: "Ebû Kays b. Sırma" demiştir. el-Kelbî ise: "Ebû Kays Sırma b. Enes b. Ebî Sırma" demiştir. Şöyle ki: O, oruçlu olduğu hâlde bütün gün kendine ait bir arazide çalışmıştı. Akşam olunca [bir miktar] hurma ile ailesinin yanına döndü ve hanımına: "Yemeği getir" dedi. Kadın ona sıcak bir yemek hazırlamak istedi ve onun için sehîne (sıcak bir çorba) yapmaya koyuldu. [İslam'ın] ilk dönemlerinde, yatsı namazını kılıp uyuyan kimseye yeme ve içme haram kılınırdı. [Kadın] yemeğini bitirdiğinde bir de baktı ki adam yorgun ve bitkin düşmüş, uyuyakalmıştı. Onu uyandırdı; fakat o, Allâh'a ve Resûlü'ne isyan etmek istemedi ve yemek yemeyi reddetti. Ertesi güne son derece bitkin bir hâlde oruçlu olarak girdi. Nihayet gün henüz yarılanmamıştı ki...

غُشِيَ عَلَيْهِ، فَلَمَّا أَفَاقَ أَتَى رَسُولَ اللَّهِ ﷺ، فَلَمَّا رَآهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ قَالَ لَهُ: يَا أبا قيس مالك أَمْسَيْتَ طَلِيحًا (١) فذكر له ماله فَاغْتَمَّ لِذَلِكَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ ﷿ {وَكُلُوا وَاشْرَبُوا} (٢) يَعْنِي فِي لَيَالِي الصَّوْمِ {حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ الْأَبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الْأَسْوَدِ} يَعْنِي بَيَاضَ النَّهَارِ مِنْ سَوَادِ اللَّيْلِ، سُمِّيَا خَيْطَيْنِ لِأَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا يَبْدُو فِي الِابْتِدَاءِ مُمْتَدًّا كَالْخَيْطِ.

bayılıp düştü. Kendine gelince Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına geldi. Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem onu görünce: 'Ey Ebû Kays, sana ne oldu da böyle bitkin düştün?' (1) dedi. Durumunu anlatınca Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem buna çok üzüldü. Bunun üzerine Allâh azze ve celle: {وَكُلُوا وَاشْرَبُوا} (2) “Yiyin ve için” yani oruç gecelerinde [yiyip için]; {حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ الْأَبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الْأَسْوَدِ} “şafağın beyaz ipliği siyah iplikten sizin için ayırt edilinceye kadar” yani gündüzün aydınlığı gecenin karanlığından [seçilinceye kadar] ayetini indirdi. Bunlara iki iplik denilmiştir; çünkü her biri başlangıçta bir iplik gibi uzanarak belirir.

أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ أَحْمَدَ الْمَلِيحِيُّ أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النُّعَيْمِيُّ أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ أَخْبَرَنَا سَعِيدُ بْنُ أَبِي مَرْيَمَ أَخْبَرَنَا أَبُو غَسَّانَ مُحَمَّدُ بْنُ مُطَرِّفٍ ثَنَا أَبُو حَازِمٍ عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ قَالَ: أُنْزِلَتْ {وَكُلُوا وَاشْرَبُوا حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ الْأَبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الْأَسْوَدِ} وَلَمْ يَنْزِلْ قَوْلُهُ: {مِنَ الْفَجْرِ} فَكَانَ رِجَالٌ إِذَا أَرَادُوا الصَّوْمَ رَبَطَ أَحَدُهُمْ فِي رِجْلِهِ الْخَيْطَ الْأَبْيَضَ وَالْخَيْطَ الْأَسْوَدَ وَلَا يَزَالُ يَأْكُلُ حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَهُ رُؤْيَتُهُمَا، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى بَعْدَهُ {مِنَ الْفَجْرِ} فَعَلِمُوا إِنَّمَا يَعْنِي بِهِمَا اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ.

Bize Abdülvâhid b. Ahmed el-Melîhî bildirdi, bize Ahmed b. Abdillâh en-Nu‘aymî bildirdi, bize Muhammed b. Yûsuf bildirdi, bize Muhammed b. İsmâîl bildirdi, bize Saîd b. Ebî Meryem bildirdi, bize Ebû Gassân Muhammed b. Mutarrif bildirdi, bize Ebû Hâzim, Sehl b. Sa‘d'dan bildirdi; dedi ki: {وَكُلُوا وَاشْرَبُوا حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ الْأَبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الْأَسْوَدِ} “Beyaz iplik siyah iplikten sizin için ayırt edilinceye kadar yiyin için” ayeti indiğinde henüz {مِنَ الْفَجْرِ} “şafaktan” kısmı inmemişti. İnsanlardan oruç tutmak isteyen adamlar ayaklarına beyaz bir iplik ve siyah bir iplik bağlarlar, ikisinin görüntüsü kendisine ayırt edilinceye kadar yemeye devam ederlerdi. Bunun üzerine Allâh Teâlâ ardından {مِنَ الْفَجْرِ} “şafaktan” ifadesini indirdi; böylece bununla gece ile gündüzün kastedildiğini anladılar.

أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ الْمَلِيحِيُّ أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النُّعَيْمِيُّ أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ أَخْبَرَنَا الْحَجَّاجُ بْنُ مِنْهَالٍ أَخْبَرَنَا هُشَيْمٌ أَخْبَرَنَا حُصَيْنُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنِ الشَّعْبِيِّ عَنْ عَدِيِّ بْنِ حَاتِمٍ قَالَ: لَمَّا نَزَلَتْ {حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ الْأَبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الْأَسْوَدِ} عَمَدْتُ إِلَى عِقَالٍ أَسْوَدَ وَإِلَى عِقَالٍ أَبْيَضَ فَجَعَلْتُهُمَا تَحْتَ وِسَادَتِي فَجَعَلَتُ أَنْظُرُ إِلَيْهِمَا وَإِلَى اللَّيْلِ فَلَا يَسْتَبِينُ لِي فَغَدَوْتُ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَذَكَرْتُ ذَلِكَ لَهُ فَقَالَ "إِنَّمَا ذَلِكَ سَوَادُ اللَّيْلِ وَبَيَاضُ النَّهَارِ" (٣) .

Bize Abdülvâhid el-Melîhî bildirdi, bize Ahmed b. Abdillâh en-Nu‘aymî bildirdi, bize Muhammed b. Yûsuf bildirdi, bize Muhammed b. İsmâîl bildirdi, bize el-Haccâc b. Minhâl bildirdi, bize Hüşeym bildirdi, bize Husayn b. Abdirrahmân, eş-Şa‘bî'den, o Adiy b. Hâtim'den bildirdi; dedi ki: {حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ الْأَبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الْأَسْوَدِ} “Beyaz iplik siyah iplikten sizin için ayırt edilinceye kadar” ayeti indiğinde, siyah bir ip ve beyaz bir ip aldım, onları yastığımın altına koydum. Gece boyunca onlara bakmaya başladım, fakat bana belirginleşmedi. Sabah olunca Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem'e gidip durumu ona anlattım. Şöyle buyurdu: "O sadece gecenin karanlığı ile gündüzün aydınlığıdır." (3)

أَخْبَرَنَا أَبُو الْحَسَنِ السَّرَخْسِيُّ أَخْبَرَنَا زَاهِرُ بْنُ أَحْمَدَ أَخْبَرَنَا أَبُو إِسْحَاقَ الْهَاشِمِيُّ أَخْبَرَنَا أَبُو مُصْعَبٍ عَنْ مَالِكٍ عَنِ ابْنِ شِهَابٍ عَنْ سَالِمِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ عَنْ أَبِيهِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: "إِنْ بِلَالًا يُنَادِي بِلَيْلٍ فَكُلُوا وَاشْرَبُوا حَتَّى يُنَادِيَ ابْنُ أُمِّ مَكْتُومٍ" قَالَ "كَانَ ابْنُ أُمِّ مَكْتُومٍ رَجُلًا أَعْمَى لَا يُنَادِي حَتَّى يُقَالَ لَهُ أَصْبَحْتَ أَصْبَحْتَ" وَاعْلَمْ أَنَّ الْفَجْرَ فَجْرَانِ كَاذِبٌ وَصَادِقٌ، فَالْكَاذِبُ يَطْلُعُ أَوَّلًا مُسْتَطِيلًا كَذَنَبِ السِّرْحَانِ يَصْعَدُ إِلَى السَّمَاءِ فَبِطُلُوعِهِ لَا يَخْرُجُ اللَّيْلُ وَلَا يَحْرُمُ الطَّعَامُ وَالشَّرَابُ عَلَى الصَّائِمِ، ثُمَّ يَغِيبُ فَيَطْلُعُ بَعْدَهُ الْفَجْرُ الصَّادِقُ مُسْتَطِيرًا يَنْتَشِرُ سَرِيعًا فِي الْأُفُقِ، فَبِطُلُوعِهِ يَدْخُلُ النَّهَارُ وَيَحْرُمُ الطَّعَامُ وَالشَّرَابُ عَلَى الصَّائِمِ.

Bize Ebu'l-Hasan es-Serahsî bildirdi, bize Zâhir b. Ahmed bildirdi, bize Ebû İshâk el-Hâşimî bildirdi, bize Ebû Mus‘ab, Mâlik'ten, o İbn Şihâb'dan, o Sâlim b. Abdillâh b. Ömer'den, o babasından bildirdi ki Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Şüphesiz Bilâl geceleyin ezan okur; İbn Ümmi Mektûm ezan okuyuncaya kadar yiyin, için.» [Râvi] dedi ki: «İbn Ümmi Mektûm âmâ bir kimseydi; kendisine "Sabaha erdin, sabaha erdin!" denilmedikçe ezan okumazdı.» Bil ki fecir (tan yeri ağarması), yalancı fecir (fecr-i kâzib) ve gerçek fecir (fecr-i sâdık) olmak üzere ikidir. Yalancı fecir, ilk olarak kurt kuyruğu gibi dikey bir şekilde göğe doğru yükselerek doğar; onun doğmasıyla gece çıkmış olmaz ve oruç tutana yeme ve içme haram kılınmaz. Sonra kaybolur ve ardından ufukta hızla yayılarak enlemesine uzanan gerçek fecir doğar. İşte onun doğmasıyla gündüz girer ve oruç tutana yeme ve içme haram olur.

أَخْبَرَنَا أَبُو عُثْمَانَ سَعِيدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ الضَّبِّيُّ أَخْبَرَنَا أَبُو مُحَمَّدٍ عَبْدُ الْجَبَّارِ بْنُ مُحَمَّدٍ الْجِرَاحِيُّ أَخْبَرَنَا أَبُو الْعَبَّاسِ الْمَحْبُوبِيُّ أَخْبَرَنَا أَبُو عِيسَى التِّرْمِذِيُّ أَخْبَرَنَا هَنَّادٌ وَيُوسُفُ بْنُ عِيسَى قَالَا أَخْبَرَنَا وَكِيعٌ عَنْ أَبِي هِلَالٍ عَنْ سَوَادَةَ بْنِ حَنْظَلَةَ عَنْ سَمُرَةَ بْنِ جُنْدُبٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "لَا يَمْنَعُكُمْ مِنْ سُحُورِكُمْ أَذَانُ بِلَالٍ وَلَا الْفَجْرُ الْمُسْتَطِيلُ وَلَكِنِ الْفَجْرُ الْمُسْتَطِيرُ فِي الْأُفُقِ" (١) .

Bize Ebû Osmân Saîd b. İsmâîl ed-Dabbî bildirdi, bize Ebû Muhammed Abdülcebbâr b. Muhammed el-Cerrâhî bildirdi, bize Ebu'l-Abbâs el-Mahbûbî bildirdi, bize Ebû Îsâ et-Tirmizî bildirdi, bize Hennâd ve Yûsuf b. Îsâ bildirdiler, dediler ki: Bize Vekî‘, Ebû Hilâl'den, o Sevâde b. Hanzale'den, o Semüre b. Cündüb'den bildirdi; dedi ki: Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Bilâl'in ezanı da dikine yükselen fecir de sahurunuzu yapmanıza engel olmasın; fakat ufukta yayılan fecir [engeldir]." (1)

قَوْلُهُ تَعَالَى: {ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّيَامَ إِلَى اللَّيْلِ} فَالصَّائِمُ يَحْرُمُ عَلَيْهِ الطَّعَامُ وَالشَّرَابُ بِطُلُوعِ الْفَجْرِ الصَّادِقِ وَيَمْتَدُّ إِلَى غُرُوبِ الشَّمْسِ فَإِذَا غَرَبَتْ حَصَلَ الْفِطْرُ.

Allâh Teâlâ'nın: {ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّيَامَ إِلَى اللَّيْلِ} “Sonra da orucu geceye kadar tamamlayın” buyruğunda; oruçluya yeme ve içme fecr-i sâdıkın doğmasıyla haram olur ve bu durum güneşin batışına kadar sürer; güneş battığında ise iftar hâsıl olur.

أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ أَحْمَدَ الْمَلِيحِيُّ أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النُّعَيْمِيُّ أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ أَخْبَرَنَا الْحُمَيْدِيُّ أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ أَخْبَرَنَا هِشَامُ بْنُ عُرْوَةَ قَالَ: سَمِعَتْ أَبِي يَقُولُ: سَمِعْتُ عَاصِمَ بْنَ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ عَنْ أَبِيهِ ﵄ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "إِذَا أَقْبَلَ اللَّيْلُ مِنْ هَاهُنَا وَأَدْبَرَ النَّهَارُ مِنْ هَاهُنَا وَغَرَبَتِ الشَّمْسُ فَقَدْ أَفْطَرَ الصَّائِمُ" (٢) .

Bize Abdülvâhid b. Ahmed el-Melîhî bildirdi, bize Ahmed b. Abdillâh en-Nu‘aymî bildirdi, bize Muhammed b. Yûsuf bildirdi, bize Muhammed b. İsmâîl bildirdi, bize el-Humeydî bildirdi, bize Süfyân bildirdi, bize Hişâm b. Urve bildirdi; dedi ki: Babamı şöyle derken işittim: Âsım b. Ömer b. el-Hattâb'ı babası radıyallâhu anh'tan işittim, dedi ki: Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Gece şuradan yönelip gündüz şuradan arkasını dönüp gittiğinde ve güneş battığında artık oruçlu iftar etmiştir." (2)

قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَلَا تُبَاشِرُوهُنَّ وَأَنْتُمْ عَاكِفُونَ فِي الْمَسَاجِدِ} [وَقَدْ نَوَيْتُمْ الِاعْتِكَافَ فِي الْمَسَاجِدِ وَلَيْسَ الْمُرَادُ عَنْ مُبَاشَرَتِهِنَّ فِي الْمَسَاجِدِ لِأَنَّ ذَلِكَ مَمْنُوعٌ مِنْهُ فِي غَيْرِ الِاعْتِكَافِ] (٣) وَالْعُكُوفُ هُوَ الْإِقَامَةُ عَلَى الشَّيْءِ وَالِاعْتِكَافُ فِي الشَّرْعِ هُوَ الْإِقَامَةُ فِي الْمَسْجِدِ عَلَى عِبَادَةِ اللَّهِ، وَهُوَ سُنَّةٌ وَلَا يَجُوزُ فِي غَيْرِ الْمَسْجِدِ وَيَجُوزُ فِي جَمِيعِ الْمَسَاجِدِ.

Allâh Teâlâ'nın: {وَلَا تُبَاشِرُوهُنَّ وَأَنْتُمْ عَاكِفُونَ فِي الْمَسَاجِدِ} “Mescitlerde itikafta iken kadınlara yaklaşmayın” buyruğu; [mescitlerde itikafa niyet ettiğiniz halde; kastedilen mescitlerin içinde onlarla münasebette bulunmak değildir, zira bu itikaf dışında da yasaktır] (3). Ukūf, bir şey üzerinde ikamet edip durmaktır. Şeriatta itikaf ise, Allâh'a ibadet etmek üzere mescitte ikamet etmektir; o bir sünnettir, mescit dışında caiz değildir ve bütün mescitlerde caizdir.

أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ الْمَلِيحِيُّ أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ الله النعيمي ٢٧/ب أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ أَخْبَرَنَا اللَّيْثُ عَنْ عُقَيْلٍ عَنِ ابْنِ شِهَابٍ عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ عَنْ عَائِشَةَ زَوْجِ النَّبِيِّ ﷺ "أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ كَانَ يَعْتَكِفُ الْعَشْرَ الْأَوَاخِرَ مِنْ رَمَضَانَ حَتَّى تَوَفَّاهُ اللَّهُ تَعَالَى، ثُمَّ اعْتَكَفَ أَزْوَاجُهُ مِنْ بَعْدِهِ" وَالْآيَةُ نَزَلَتْ فِي نَفَرٍ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ ﷺ كَانُوا يَعْتَكِفُونَ فِي الْمَسْجِدِ، فَإِذَا عَرَضَتْ لِلرَّجُلِ مِنْهُمُ الْحَاجَةُ إِلَى أَهْلِهِ خَرَجَ إِلَيْهَا فَجَامَعَهَا ثُمَّ اغْتَسَلَ، فَرَجَعَ إِلَى الْمَسْجِدِ فَنُهُوا عَنْ ذَلِكَ لَيْلًا وَنَهَارًا حَتَّى يَفْرَغُوا مِنَ اعْتِكَافِهِمْ، فَالْجِمَاعُ حَرَامٌ فِي حَالِ الِاعْتِكَافِ وَيَفْسُدُ

Bize Abdülvâhid el-Melîhî bildirdi, bize Ahmed b. Abdillâh en-Nu‘aymî bildirdi 27/b, bize Muhammed b. Yûsuf bildirdi, bize Muhammed b. İsmâîl bildirdi, bize Abdullâh b. Yûsuf bildirdi, bize el-Leys, Ukayl'den, o İbn Şihâb'dan, o Urve b. ez-Zübeyr'den, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in zevcesi Âişe [radıyallâhu anhâ]'dan bildirdi ki: «Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, Allâh Teâlâ kendisini vefat ettirinceye kadar Ramazan'ın son on gününde itikafa girerdi, kendisinden sonra da zevceleri itikafa girdi.» Ayet, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in mescitte itikafta olan sahâbîlerinden bir topluluk hakkında indi. Onlardan birinin hanımına ihtiyacı olduğunda [mescitten] çıkar, onunla cinsel ilişkide bulunur, ardından boy abdesti alıp mescide dönerdi. Bunun üzerine itikaflarını bitirinceye kadar gece ve gündüz bundan nehyedildiler. Dolayısıyla itikaf halindeyken cinsel ilişki haramdır ve

بِهِ الِاعْتِكَافُ، أَمَّا مَا دُونَ الْجِمَاعِ مِنَ الْمُبَاشَرَاتِ كَالْقُبْلَةِ وَاللَّمْسِ بِالشَّهْوَةِ، فَمَكْرُوهٌ وَلَا يَفْسُدُ بِهِ الِاعْتِكَافُ عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ وَهُوَ أَظْهَرُ قَوْلَيِ الشَّافِعِيِّ، كَمَا لَا يَبْطُلُ بِهِ الْحَجُّ، وَقَالَتْ طَائِفَةٌ يَبْطُلُ بِهَا اعْتِكَافُهُ وَهُوَ قَوْلُ مَالِكٍ، وَقِيلَ إِنْ أَنْزَلَ بَطَلَ اعْتِكَافُهُ وَإِنْ لَمْ يُنْزِلْ فَلَا كَالصَّوْمِ، وَأَمَّا اللَّمْسُ الَّذِي لَا يُقْصَدُ بِهِ التَّلَذُّذُ فَلَا يَفْسُدُ بِهِ الِاعْتِكَافُ لِمَا أَخْبَرَنَا أَبُو الْحَسَنِ السَّرَخْسِيُّ أَخْبَرَنَا زَاهِرُ بْنُ أَحْمَدَ أَخْبَرَنَا أَبُو إِسْحَاقَ الْهَاشِمِيُّ أَخْبَرَنَا أَبُو مُصْعَبٍ عَنْ مَالِكٍ عَنِ ابْنِ شِهَابٍ عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ عَنْ عَمْرَةَ بِنْتِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ عَائِشَةَ ﵂ أَنَّهَا قَالَتْ: "كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ إِذَا اعْتَكَفَ أَدْنَى إِلَيَّ رَأْسَهُ فَأُرَجِّلُهُ وَكَانَ لَا يَدْخُلُ الْبَيْتَ إِلَّا لِحَاجَةِ الْإِنْسَانِ" (١) .

onunla itikaf bozulur. Cinsel ilişkinin altındaki öpme ve şehvetle dokunma gibi temaslara gelince, bu mekruhtur; ilim ehlinin çoğuna göre bununla itikaf bozulmaz ki bu Şâfiî'nin iki görüşünden en zahir olanıdır; nitekim bunlarla hac da batıl olmaz. Bir topluluk ise bununla itikafın bozulacağını söylemiştir ki bu Mâlik'in görüşüdür. Menisi akarsa itikafı batıl olur, akmazsa oruç gibi bozulmaz da denilmiştir. Zevk alma kastı olmaksızın dokunmaya gelince, bununla itikaf bozulmaz; nitekim bize Ebu'l-Hasan es-Sarahsî'nin bildirdiği, bize Zâhir b. Ahmed'in bildirdiği, bize Ebû İshâk el-Hâşimî'nin bildirdiği, bize Ebû Mus‘ab'ın Mâlik'ten, onun İbn Şihâb'dan, onun Urve b. ez-Zübeyr'den, onun Amre bint Abdirrahmân'dan, onun da Âişe radıyallâhu anhâ'dan bildirdiğine göre o şöyle demiştir: "Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem itikafta iken başını bana doğru uzatır, ben de saçını tarardım; kendisi ise insanî ihtiyaç [helâ] dışında eve girmezdi." (1)

قَوْلُهُ تَعَالَى: {تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ} يَعْنِي تِلْكَ الْأَحْكَامَ الَّتِي ذَكَرَهَا فِي الصِّيَامِ وَالِاعْتِكَافِ، حُدُودُ أَيْ: مَا مَنَعَ اللَّهُ عَنْهَا، قَالَ السُّدِّيُّ: شُرُوطُ اللَّهِ، وَقَالَ شَهْرُ بْنُ حَوْشَبٍ: فَرَائِضُ اللَّهِ، وَأَصْلُ الْحَدِّ فِي اللُّغَةِ الْمَنْعُ، وَمِنْهُ يُقَالُ لِلْبَوَّابِ حَدَّادٌ، لِأَنَّهُ يَمْنَعُ النَّاسَ مِنَ الدُّخُولِ، وَحُدُودُ اللَّهِ مَا مَنَعَ النَّاسَ مِنْ مُخَالَفَتِهَا {فَلَا تَقْرَبُوهَا} فَلَا تَأْتُوهَا {كَذَلِكَ} هَكَذَا {يُبَيِّنُ اللَّهُ آيَاتِهِ لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ} لِكَيْ يَتَّقُوهَا فَيَنْجُوا مِنَ الْعَذَابِ.

Allâh Teâlâ'nın: {تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ} “Bunlar Allâh'ın sınırlarıdır” buyruğu; yani oruç ve itikaf hususunda zikrettiği o hükümler [Allâh'ın sınırlarıdır]; yani Allâh'ın yasakladığı şeylerdir. es-Süddî: 'Allâh'ın şartlarıdır', Şehr b. Havşeb ise: 'Allâh'ın farzlarıdır' demiştir. Hadd (حَدّ) kelimesinin lügatteki aslı engellemektir (men‘); bundan dolayı kapıcıya da insanları girmekten menettiği için 'haddâd' denilir. Allâh'ın hududu ise insanların çiğnemesini menettiği hükümleridir. {فَلَا تَقْرَبُوهَا} “sakın onlara yaklaşmayın” yani onları işlemeyin. {كَذَلِكَ} işte böylece {يُبَيِّنُ اللَّهُ آيَاتِهِ لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ} “Allâh ayetlerini insanlara işte böyle açıklar ki sakınıp korunsunlar”; sakınsınlar da azaptan kurtulsunlar diye.

{وَلَا تَأْكُلُوا أَمْوَالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْبَاطِلِ وَتُدْلُوا بِهَا إِلَى الْحُكَّامِ لِتَأْكُلُوا فَرِيقًا مِنْ أَمْوَالِ النَّاسِ بِالْإِثْمِ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ (١٨٨) }

{وَلَا تَأْكُلُوا أَمْوَالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْبَاطِلِ وَتُدْلُوا بِهَا إِلَى الْحُكَّامِ لِتَأْكُلُوا فَرِيقًا مِنْ أَمْوَالِ النَّاسِ بِالْإِثْمِ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ (١٨٨)} “Mallarınızı aranızda haksızlıkla yemeyin ve insanların mallarından bir kısmını bile bile günaha girerek yemek için hâkimlere rüşvet olarak vermeyin [dava konusu yapmayın].”

قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَلَا تَأْكُلُوا أَمْوَالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْبَاطِلِ} قِيلَ نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ فِي امْرِئِ الْقَيْسِ بن عايش لكندي ادَّعَى عَلَيْهِ رَبِيعَةُ بْنُ عَبْدَانَ الْحَضْرَمِيُّ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ أَرْضًا أَنَّهُ غَلَبَنِي عَلَيْهَا، فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ لِلْحَضْرَمِيِّ (أَلَكَ بَيِّنَةٌ) ؟ قَالَ لَا قَالَ: (فَلَكَ يَمِينُهُ) فَانْطَلَقَ لِيَحْلِفَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "أَمَا إِنْ حَلَفَ عَلَى مَالِهِ لِيَأْكُلَهُ ظُلْمًا لَيَلْقَيَنَّ اللَّهَ وَهُوَ عَنْهُ مُعْرِضٌ) فَأَنْزَلَ اللَّهُ هَذِهِ الْآيَةَ {وَلَا تَأْكُلُوا أَمْوَالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْبَاطِلِ} أَيْ لَا يَأْكُلُ بَعْضُكُمْ مَالَ بَعْضٍ بِالْبَاطِلِ أَيْ مِنْ غَيْرِ الْوَجْهِ الَّذِي أَبَاحَهُ اللَّهُ، وَأَصْلُ الْبَاطِلِ الشَّيْءُ الذَّاهِبُ، وَالْأَكْلُ بِالْبَاطِلِ أَنْوَاعٌ، قَدْ يَكُونُ بِطَرِيقِ الْغَصْبِ وَالنَّهْبِ وَقَدْ يَكُونُ بِطَرِيقِ اللَّهْوِ كَالْقِمَارِ وَأُجْرَةِ الْمُغَنِّي وَنَحْوِهِمَا، وَقَدْ يَكُونُ بِطَرِيقِ الرِّشْوَةِ وَالْخِيَانَةِ {وَتُدْلُوا بِهَا إِلَى الْحُكَّامِ} أَيْ تُلْقُوا أُمُورَ تِلْكَ الْأَمْوَالِ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَ أَرْبَابِهَا إِلَى الْحُكَّامِ، وَأَصْلُ الْإِدْلَاءِ: إِرْسَالُ الدَّلْوِ وَإِلْقَاؤُهُ فِي الْبِئْرِ يُقَالُ: أَدْلَى دَلْوَهُ إِذَا أَرْسَلَهُ، وَدَلَاهُ يَدْلُوهُ إِذَا أَخْرَجَهُ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: هَذَا فِي الرَّجُلِ يَكُونُ عَلَيْهِ مَالٌ وَلَيْسَ عَلَيْهِ بَيِّنَةٌ فَيَجْحَدُ الْمَالَ وَيُخَاصِمُ فِيهِ إِلَى الْحَاكِمِ، وَهُوَ يَعْرِفُ أَنَّ الْحَقَّ عَلَيْهِ وَإِنَّهُ أَثِمَ بِمَنْعِهِ، قَالَ مُجَاهِدٌ فِي هَذِهِ الْآيَةِ: لَا

Allâh Teâlâ'nın: {وَلَا تَأْكُلُوا أَمْوَالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْبَاطِلِ} “Mallarınızı aranızda haksızlıkla yemeyin” buyruğu: Bu ayetin İmrü'l-Kays b. Âbis el-Kindî hakkında indiği söylenmiştir. Rebîa b. Abdân el-Hadramî, Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzurunda [İmrü'l-Kays'ın] kendisine ait bir araziye el koyduğu iddiasıyla davacı oldu. Bunun üzerine Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem Hadramî'ye: «Delilin var mı?» diye sordu. O: 'Hayır' deyince; «O takdirde onun yemin etmesi gerekir» buyurdu. [İmrü'l-Kays] yemin etmek üzere yönelince Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem: «Bilesiniz ki, şayet malını haksız yere yemek için yemin ederse, Allâh kendisinden yüz çevirmiş olduğu halde Allâh'ın huzuruna çıkacaktır» buyurdu. Bunun üzerine Allâh Teâlâ şu ayeti indirdi: {وَلَا تَأْكُلُوا أَمْوَالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْبَاطِلِ} “Mallarınızı aranızda haksızlıkla yemeyin”; yani birbirinizin malını batıl yolla, Allâh'ın mübah kılmadığı bir şekilde yemeyin. Bâtıl (بَاطِل) kelimesinin aslı, zail olup giden şeydir. Batıl yolla yemek ise çeşit çeşittir; bazen gasp ve yağma yoluyla, bazen kumar ve şarkıcı ücreti gibi eğlence (lehv) yoluyla, bazen de rüşvet ve hıyanet yoluyla olur. {وَتُدْلُوا بِهَا إِلَى الْحُكَّامِ} “ve hâkimlere aktarmayın”; yani aranızdaki o mallara ve sahiplerine dair meseleleri hâkimlere intikal ettirmeyin. İdlâ' (إِدْلَاء) kelimesinin aslı; kovayı kuyuya salmak ve bırakmaktır. Kovayı sarkıttığında 'kovasını saldı' (أدلى دلوه), çıkardığında ise (دلاها يدلوها) denir. İbn Abbâs şöyle demiştir: Bu durum; üzerinde başkasına ait bir mal olup da aleyhinde bir delil bulunmayan, böylece malı inkâr eden, hak kendi aleyhine olduğu ve onu vermemekle günaha girdiğini bildiği halde hâkim nezdinde hasımlaşan kimse hakkındadır. Mücâhid bu ayet hakkında şöyle demiştir: [Haksız]

تُخَاصِمْ وَأَنْتَ ظَالِمٌ، قَالَ الْكَلْبِيُّ: هُوَ أَنْ يُقِيمَ شَهَادَةَ الزُّورِ وَقَوْلُهُ {وَتُدْلُوا} فِي مَحَلِّ الْجَزْمِ بِتَكْرِيرِ حَرْفِ النَّهْيِ، مَعْنَاهُ وَلَا تُدْلُوا بِهَا إِلَى الْحُكَّامِ، وَقِيلَ مَعْنَاهُ: وَلَا تَأْكُلُوا بِالْبَاطِلِ وَتَنْسِبُونَهُ إِلَى الْحُكَّامِ، قَالَ قَتَادَةُ: لَا تُدْلِ بِمَالِ أَخِيكَ إِلَى الْحَاكِمِ وَأَنْتَ تَعْلَمُ أَنَّكَ ظَالِمٌ فَإِنَّ قَضَاءَهُ لَا يُحِلُّ حَرَامًا، وَكَانَ شُرَيْحٌ الْقَاضِي يَقُولُ: إِنِّي لَأَقْضِي لَكَ وَإِنِّي لَأَظُنُّكَ ظَالِمًا وَلَكِنْ لَا يَسَعُنِي إِلَّا أَنْ أَقْضِيَ بِمَا يَحْضُرُنِي مِنَ الْبَيِّنَةِ وَإِنَّ قَضَائِي لَا يُحِلُّ لَكَ حَرَامًا.

olduğun halde davalaşma. el-Kelbî: 'O, yalan şahitlik yapmaktır' demiştir. {وَتُدْلُوا} kavli, nehiy harfinin tekrarıyla meczum konumundadır; manası: 've onları hâkimlere rüşvet/dava olarak aktarmayın' demektir. 'Haksızca yiyip sonra da bunu hâkimlerin hükmüne dayandırmayın' anlamında olduğu da söylenmiştir. Katâde şöyle demiştir: Haksız olduğunu bildiğin halde kardeşinin malını hâkime intikal ettirme; zira hâkimin hükmü haramı helal kılmaz. Kādî Şüreyh şöyle derdi: 'Ben senin lehine hükmediyorum ama senin haksız olduğunu zannediyorum; fakat önüme gelen delile göre hükmetmekten başka bir şey yapamam, şüphesiz benim hükmüm sana haram olanı helal kılmaz.'

أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ بْنُ مُحَمَّدٍ الْخَطِيبُ أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ أَحْمَدَ الْخَلَّالُ أَخْبَرَنَا أَبُو الْعَبَّاسِ الْأَصَمُّ أَخْبَرَنَا الرَّبِيعُ أَخْبَرَنَا الشَّافِعِيُّ أَخْبَرَنَا مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ زَيْنَبَ بِنْتِ أَبِي سَلَمَةَ عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ زَوْجِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: "إِنَّمَا أَنَا بَشَرٌ وَإِنَّكُمْ تَخْتَصِمُونَ إِلَيَّ وَلَعَلَّ بَعْضَكُمْ أَنْ يَكُونَ أَلْحَنَ بِحُجَّتِهِ مِنْ بَعْضٍ فَأَقْضِيَ لَهُ عَلَى نَحْوِ مَا أَسْمَعُ مِنْهُ فَمَنْ قَضَيْتُ لَهُ بِشَيْءٍ مِنْ حَقِّ أَخِيهِ فَلَا يَأْخُذَنَّهُ فَإِنَّمَا أَقْطَعُ لَهُ قِطْعَةً مِنَ النَّارِ" (١) .

Bize Abdülvehhâb b. Muhammed el-Hatîb bildirdi, bize Abdülazîz b. Ahmed el-Hallâl bildirdi, bize Ebu'l-Abbâs el-Asam bildirdi, bize er-Rebî‘ bildirdi, bize eş-Şâfiî bildirdi, bize Mâlik b. Enes, Hişâm b. Urve'den, o babasından, o Zeyneb bint Ebî Seleme'den, o da Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in zevcesi Ümmü Seleme'den bildirdi; Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Ben yalnızca bir beşerim; sizler davalarınızla bana geliyorsunuz. Olabilir ki biriniz delilini diğerinden daha güzel ifade eder de ben ondan işittiğime göre lehine hükmederim. Bu durumda kime kardeşinin hakkından bir şey hükmetmişsem sakın onu almasın! Çünkü ben ona cehennem ateşinden bir parça kesip vermiş olurum." (1)

قَوْلُهُ تَعَالَى: {لِتَأْكُلُوا فَرِيقًا} طَائِفَةً {مِنْ أَمْوَالِ النَّاسِ بِالْإِثْمِ} بِالظُّلْمِ وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: بِالْيَمِينِ الْكَاذِبَةِ يَقْطَعُ بِهَا مَالَ أَخِيهِ {وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ} أَنَّكُمْ مُبْطِلُونَ.

Allâh Teâlâ'nın: {لِتَأْكُلُوا فَرِيقًا} bir kısmını {مِنْ أَمْوَالِ النَّاسِ بِالْإِثْمِ} “günaha girerek” zulümle [yemek için]; İbn Abbâs: 'Kardeşinin malını elinden aldığı yalan yeminle' demiştir. {وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ} “ve siz bildiğiniz halde”; haksız olduğunuzu bildiğiniz halde.

{يَسْأَلُونَكَ عَنِ الْأَهِلَّةِ قُلْ هِيَ مَوَاقِيتُ لِلنَّاسِ وَالْحَجِّ وَلَيْسَ الْبِرُّ بِأَنْ تَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ ظُهُورِهَا وَلَكِنَّ الْبِرَّ مَنِ اتَّقَى وَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ أَبْوَابِهَا وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ (١٨٩) }

{يَسْأَلُونَكَ عَنِ الْأَهِلَّةِ قُلْ هِيَ مَوَاقِيتُ لِلنَّاسِ وَالْحَجِّ وَلَيْسَ الْبِرُّ بِأَنْ تَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ ظُهُورِهَا وَلَكِنَّ الْبِرَّ مَنِ اتَّقَى وَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ أَبْوَابِهَا وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ (١٨٩)} “Sana hilalleri soruyorlar. De ki: 'Onlar insanlar ve hac için vakit ölçüleridir. Evlere arkalarından girmeniz iyilik (birr) değildir; asıl iyilik sakınan kimsenin yaptığıdır. Evlere kapılarından girin ve Allâh'tan sakının ki kurtuluşa eresiniz.'”

قَوْلُهُ تَعَالَى: {يَسْأَلُونَكَ عَنِ الْأَهِلَّةِ} نَزَلَتْ فِي مُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ وَثَعْلَبَةَ بْنِ غَنْمٍ الْأَنْصَارِيَّيْنِ قَالَا يَا رَسُولَ اللَّهِ مَا بَالُ الْهِلَالِ يَبْدُو دَقِيقًا ثُمَّ يَزِيدُ حَتَّى يَمْتَلِئَ نُورًا ثُمَّ يَعُودُ دَقِيقًا كَمَا بَدَأَ وَلَا يَكُونُ عَلَى حَالَةٍ وَاحِدَةٍ ؟ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى: {يَسْأَلُونَكَ عَنِ الْأَهِلَّةِ} وَهِيَ جَمْعُ هِلَالٍ مِثْلُ رِدَاءٍ وَأَرْدِيَةٍ سُمِّيَ هِلَالًا لِأَنَّ النَّاسَ يَرْفَعُونَ أَصْوَاتَهُمْ بِالذِّكْرِ عِنْدَ رُؤْيَتِهِ مِنْ قَوْلِهِمُ اسْتَهَلَّ الصَّبِيُّ إِذَا صَرَخَ حِينَ يُولَدُ وَأَهَلَّ الْقَوْمُ بِالْحَجِّ إِذَا رَفَعُوا أَصْوَاتَهُمْ بِالتَّلْبِيَةِ {قُلْ هِيَ مَوَاقِيتُ لِلنَّاسِ وَالْحَجِّ} جَمْعُ مِيقَاتٍ أَيْ فَعَلْنَا ذَلِكَ لِيَعْلَمَ النَّاسُ أَوْقَاتَ الْحَجِّ وَالْعُمْرَةِ وَالصَّوْمِ وَالْإِفْطَارِ وَآجَالَ الدُّيُونِ وَعَدَدَ النِّسَاءِ وَغَيْرَهَا، فَلِذَلِكَ خَالَفَ بَيْنَهُ وَبَيْنَ الشَّمْسِ الَّتِي هِيَ دَائِمَةٌ عَلَى حَالَةٍ وَاحِدَةٍ {وَلَيْسَ الْبِرُّ بِأَنْ تَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ ظُهُورِهَا}

Allâh Teâlâ'nın: {يَسْأَلُونَكَ عَنِ الْأَهِلَّةِ} “Sana hilalleri soruyorlar” kavli: Ensâr'dan Muâz b. Cebel ve Sa‘lebe b. Ganem hakkında inmiştir. Onlar: “Ey Allâh'ın Resûlü! Hilalin durumu nedir ki önce incecik doğuyor, sonra nurlanıp dolana kadar büyüyor, ardından ilk başladığı gibi incecik hâle dönüyor da tek bir durum üzere kalmıyor?” dediler. Bunun üzerine Allâh Teâlâ: {يَسْأَلُونَكَ عَنِ الْأَهِلَّةِ} “Sana hilalleri soruyorlar” [ayetini] indirdi. O (el-ehille), ridâ (رِدَاء) ve erdiye (أَرْدِيَة) gibi hilâl (هِلَال) kelimesinin çoğuludur. Hilâl olarak isimlendirilmiştir; çünkü insanlar onu gördüklerinde zikirle seslerini yükseltirler. Bu, bebek doğduğunda ses çıkarıp ağladığında söylenen 'istehelle's-sabiyy' (اسْتَهَلَّ الصَّبِيُّ) ve telbiye ile seslerini yükselttiklerinde söylenen 'ehelle'l-kavmu bi'l-hacc' (أَهَلَّ الْقَوْمُ بِالْحَجِّ) ifadelerinden gelmektedir. {قُلْ هِيَ مَوَاقِيتُ لِلنَّاسِ وَالْحَجِّ} “De ki: 'Onlar insanlar ve hac için vakit ölçüleridir'”; mîkât (مِيقَات) kelimesinin çoğuludur. Yani: İnsanlar hac, umre, oruç, iftar vakitlerini, borç vadelerini, kadınların iddetlerini ve diğer hususları bilsinler diye bunu böyle yaptık. İşte bundan dolayı [hilali], daima tek bir hâl üzere duran güneşten farklı kıldı. {وَلَيْسَ الْبِرُّ بِأَنْ تَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ ظُهُورِهَا} “Evlere arkalarından girmeniz iyilik değildir”.

قَالَ أَهْلُ التَّفْسِيرِ: كَانَ النَّاسُ فِي الْجَاهِلِيَّةِ وَفِي أَوَّلِ الْإِسْلَامِ إِذَا أَحْرَمَ الرَّجُلُ مِنْهُمْ بِالْحَجِّ أَوِ الْعُمْرَةِ لَمْ يَدْخُلْ حَائِطًا وَلَا بَيْتًا وَلَا دَارًا مِنْ بَابِهِ فَإِنْ كَانَ مِنْ أَهْلِ الْمَدَرِ نَقَبَ نَقْبًا فِي ظَهْرِ بَيْتِهِ لِيَدْخُلَ مِنْهُ وَيَخْرُجَ أَوْ يَتَّخِذَ سُلَّمًا فَيَصْعَدَ مِنْهُ وَإِنْ كَانَ مِنْ أَهْلِ الْوَبَرِ خَرَجَ مِنْ خَلْفِ الْخَيْمَةِ وَالْفُسْطَاطِ وَلَا يَدْخُلُ وَلَا يَخْرُجُ مِنَ الْبَابِ حَتَّى يَحِلَّ مِنْ إِحْرَامِهِ وَيَرَوْنَ ذَلِكَ بِرًّا إِلَّا أَنْ يَكُونَ مِنَ الْحُمْسِ وَهُمْ قُرَيْشٌ وَكِنَانَةُ [وَخُزَاعَةُ وَثَقِيفٌ وَخَثْعَمٌ وَبَنُو عَامِرِ بْنِ صَعْصَعَةَ وَبَنُو مُضَرَ بْنِ مُعَاوِيَةَ سُمُّوا حُمْسًا لِتَشَدُّدِهِمْ فِي دِينِهِمْ وَالْحَمَاسَةُ الشِّدَّةُ وَالصَّلَابَةُ] (١) فَدَخْلَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ ذَاتَ يَوْمٍ بَيْتًا لِبَعْضِ الْأَنْصَارِ، فَدَخْلَ رَجُلٌ مِنَ الْأَنْصَارِ يُقَالُ لَهُ رِفَاعَةُ بْنُ التَّابُوتِ عَلَى أَثَرِهِ مِنَ الْبَابِ وَهُوَ مُحْرِمٌ فَأَنْكَرُوا عَلَيْهِ، فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "لِمَ دَخَلْتَ مِنَ الْبَابِ وَأَنْتَ مُحْرِمٌ؟ قَالَ رَأَيْتُكَ دَخَلْتَ فَدَخَلْتُ عَلَى أَثَرِكَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ "إِنِّي أَحْمَسُ" فَقَالَ الرَّجُلُ إِنْ كُنْتَ أَحْمَسِيًّا فَإِنِّي أَحْمَسِيٌّ رَضِيتُ بِهَدْيِكَ وَسَمْتِكَ وَدِينِكَ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى هَذِهِ الْآيَةَ (٢) وَقَالَ الزُّهْرِيُّ: كَانَ نَاسٌ مَنَ الْأَنْصَارِ إِذَا أَهَّلُوا بِالْعُمْرَةِ لَمْ يَحُلْ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ السَّمَاءِ شَيْءٌ، وَكَانَ الرَّجُلُ يَخْرُجُ مُهِلًّا بِالْعُمْرَةِ فَتَبْدُو لَهُ الْحَاجَةُ بَعْدَمَا يَخْرُجُ مِنْ بَيْتِهِ فَيَرْجِعُ وَلَا يَدْخُلُ مِنْ بَابِ الْحُجْرَةِ مِنْ أَجْلِ سَقْفِ الْبَيْتِ أَنْ يَحُولَ بَيْنَهُ وَبَيْنَ السَّمَاءِ فَيَفْتَحُ الْجِدَارَ مِنْ وَرَائِهِ، ثُمَّ يَقُولُ فِي حُجْرَتِهِ فَيَأْمُرُ بِحَاجَتِهِ حَتَّى بَلَغَنَا أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ أَهَلَّ زَمَنَ الْحُدَيْبِيَةِ بِالْعُمْرَةِ فَدَخَلَ حُجْرَةً فَدَخْلَ رَجُلٌ عَلَى أَثَرِهِ مِنَ الْأَنْصَارِ مِنْ بَنِي سَلَمَةَ فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ "لِمَ فَعَلْتَ ذَلِكَ؟ قَالَ لِأَنِّي رَأَيْتُكَ دَخَلْتَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ "إِنِّي أَحْمَسُ" فَقَالَ الْأَنْصَارِيُّ وَأَنَا أَحْمَسُ يَقُولُ وَأَنَا عَلَى دِينِكَ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى {وَلَيْسَ الْبِرُّ بِأَنْ تَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ ظُهُورِهَا} (٣) .

Müfessirler dediler ki: Cahiliye döneminde ve İslâm'ın başlangıcında insanlardan biri hac veya umre için ihrama girdiğinde bir bahçeye, bir eve veya bir yurda kapısından girmezdi. Şayet yerleşik halktan (ehlü'l-meder) ise girmek ve çıkmak için evinin arkasından bir delik açar yahut bir merdiven kurup oradan tırmanırdı; şayet göçebe çöl halkından (ehlü'l-veber) ise çadırın ve obanın arkasından çıkardı; ihramdan çıkıncaya kadar kapıdan ne girer ne çıkardı ve bunu bir iyilik sayarlardı; meğerki Humus'tan olsunlar. Humus; Kureyş, Kinâne [Huzâa, Sekīf, Has‘am, Benû Âmir b. Sa‘saa ve Benû Mudar b. Muâviye'dir; dinlerindeki taassup ve katılıktan dolayı Humus diye adlandırılmışlardır, hamâset ise şiddet ve katılık demektir] (1). Bir gün Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem ensardan birinin evine girdi. Ensardan Rifâa b. et-Tâbût denilen bir adam da ihramlı olduğu halde kapıdan onun peşi sıra girdi; bunu garipsediler. Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem ona: "İhramlı olduğun halde niçin kapıdan girdin?" buyurdu. Adam: 'Senin girdiğini gördüm ve senin peşinden girdim' dedi. Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem: "Ben Ahmesîyim [Humus kabilesindenim]" buyurdu. Adam: 'Eğer sen Ahmesî isen ben de Ahmesîyim; senin yoluna, haline ve dinine razı oldum' dedi. Bunun üzerine Allâh Teâlâ bu ayeti indirdi (2). ez-Zührî şöyle demiştir: Ensardan bazı kimseler umre için ihrama girdiklerinde kendileriyle sema arasına hiçbir şey girmezdi. Adam umre için ihrama girip evinden çıktıktan sonra bir ihtiyacı ortaya çıkar, geri döner fakat evin tavanı kendisiyle sema arasına girmesin diye odanın kapısından girmez, arkasından duvarı deler, sonra odasında durup ihtiyacını emrederdi. Bize ulaştığına göre Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem Hudeybiye senesinde umre için ihrama girdi ve bir odaya girdi; ensardan Benû Selime'den bir adam da onun peşi sıra girdi. Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem: "Bunu niçin yaptın?" buyurdu. Adam: 'Senin girdiğini gördüğüm için' dedi. Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem: "Ben Ahmesîyim" buyurdu. Ensarî de: 'Ben de Ahmesîyim; yani senin dinin üzereyim' dedi. Bunun üzerine Allâh Teâlâ: {وَلَيْسَ الْبِرُّ بِأَنْ تَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ ظُهُورِهَا} (3) “Evlere arkalarından girmeniz iyilik değildir” ayetini indirdi.

قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وابن عامر ٢٨/أوَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَأَبُو بَكْرٍ: والغيوب وَالْجُيُوبَ وَالْعُيُونَ وَشُيُوخًا بِكَسْرِ أَوَائِلِهِنَّ لِمَكَانِ الْيَاءِ وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِالضَّمِّ عَلَى الْأَصْلِ وَقَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ "جِيُوبِهِنَّ" بِكَسْرِ الْجِيمِ، وَقَرَأَ أَبُو بَكْرٍ وَحَمْزَةُ "الْغِيُوبَ" بِكَسْرِ الْعَيْنِ {وَلَكِنَّ الْبِرَّ مَنِ اتَّقَى} أَيِ: الْبِرُّ: بِرُّ مَنِ اتَّقَى.

İbn Kesîr, İbn Âmir 28/a, Hamza, el-Kisâî ve Ebû Bekr; 'el-ğuyûb', 'el-cüyûb', 'el-uyûn' ve 'şüyûhan' kelimelerini, yâ harfi sebebiyle ilk harflerini kesre ile okumuşlardır. Diğerleri ise aslı üzere damme ile okumuşlardır. İbn Âmir, Hamza ve el-Kisâî 'ciyûbihinne'yi cîm'in kesresiyle; Ebû Bekr ve Hamza ise 'el-ğıyûb'u gayn'ın kesresiyle okumuşlardır. {وَلَكِنَّ الْبِرَّ مَنِ اتَّقَى} “fakat asıl iyilik sakınan kimsenin yaptığıdır”; yani iyilik, sakınan kimsenin iyiliğidir.

{وَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ أَبْوَابِهَا} فِي حَالِ الْإِحْرَامِ {وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ}

{وَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ أَبْوَابِهَا} “Evlere kapılarından girin”; ihram halindeyken [böyle yapın]. {وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ} “ve Allâh'tan sakının ki kurtuluşa eresiniz.”

{وَقَاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ الَّذِينَ يُقَاتِلُونَكُمْ وَلَا تَعْتَدُوا إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ (١٩٠) }

{وَقَاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ الَّذِينَ يُقَاتِلُونَكُمْ وَلَا تَعْتَدُوا إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ (١٩٠)} “Sizinle savaşanlarla Allâh yolunda savaşın; fakat haddi aşmayın. Şüphesiz Allâh haddi aşanları sevmez.”

{وَقَاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ} أَيْ فِي طَاعَةِ اللَّهِ {الَّذِينَ يُقَاتِلُونَكُمْ} كَانَ فِي ابْتِدَاءِ الْإِسْلَامِ أَمَرَ اللَّهُ تعالى

{وَقَاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ} “Allâh yolunda savaşın”; yani Allâh'a itaat uğrunda. {الَّذِينَ يُقَاتِلُونَكُمْ} “Sizinle savaşanlarla.” İslâm'ın başlangıcında Yüce Allâh

رسوله الله ﷺ بِالْكَفِّ عَنْ قِتَالِ الْمُشْرِكِينَ ثُمَّ لَمَّا هَاجَرَ إِلَى الْمَدِينَةِ أَمَرَهُ بِقِتَالِ مَنْ قَاتَلَهُ مِنْهُمْ بِهَذِهِ الْآيَةِ، وَقَالَ الرَّبِيعُ بْنُ أَنَسٍ: هَذِهِ أَوَّلُ آيَةٍ نَزَلَتْ فِي الْقِتَالِ ثُمَّ أَمَرَهُ بِقِتَالِ الْمُشْرِكِينَ كَافَّةً قَاتَلُوا أَوْ لَمْ يُقَاتِلُوا بِقَوْلِهِ {فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ} فَصَارَتْ هَذِهِ الْآيَةُ مَنْسُوخَةً بِهَا، وَقِيلَ نُسِخَ بِقَوْلِهِ {فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ} قَرِيبٌ مِنْ سَبْعِينَ آيَةً وَقَوْلُهُ {وَلَا تَعْتَدُوا} أي لا تبدؤهم بِالْقِتَالِ وَقِيلَ: هَذِهِ الْآيَةُ مُحْكَمَةٌ غَيْرُ مَنْسُوخَةٍ أُمِرَ النَّبِيُّ ﷺ بِقِتَالِ الْمُقَاتِلِينَ وَمَعْنَى قَوْلِهِ: {وَلَا تَعْتَدُوا} أَيْ لَا تَقْتُلُوا النِّسَاءَ وَالصِّبْيَانَ وَالشَّيْخَ الْكَبِيرَ وَالرُّهْبَانَ وَلَا مَنْ أَلْقَى إِلَيْكُمُ السَّلَامَ هَذَا قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ وَمُجَاهِدٍ:

Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'e müşriklerle savaşmaktan el çekmesini emretmişti. Sonra Medine'ye hicret ettiğinde, bu ayetle onlardan kendisiyle savaşanlara karşı savaşmasını emretti. er-Rebî‘ b. Enes şöyle demiştir: Bu, savaş hakkında inen ilk ayettir. Daha sonra {فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ} “Müşrikleri öldürün” buyruğuyla, savaşsınlar veya savaşmasınlar bütün müşriklerle toptan savaşmasını emretti; böylece bu ayet onunla neshedildi. {فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ} buyruğu ile yetmişe yakın ayetin neshedildiği de söylenmiştir. {وَلَا تَعْتَدُوا} “ve haddi aşmayın” buyruğu; yani savaşı siz başlatmayın demektir. Bu ayetin muhkem olup neshedilmediği, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e sadece savaşanlarla savaşmasının emredildiği ve {وَلَا تَعْتَدُوا} “haddi aşmayın” ifadesinin: 'Kadınları, çocukları, yaşlı ihtiyarları, rahipleri ve size barış ve selam sunanları öldürmeyin' manasına geldiği de söylenmiştir; bu İbn Abbâs ve Mücâhid'in görüşüdür.

أَخْبَرَنَا أَبُو الْحَسَنِ السَّرَخْسِيُّ أَخْبَرَنَا زَاهِرُ بْنُ أَحْمَدَ أَخْبَرَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ سَهْلٍ الْقُهُسْتَانِيُّ الْمَعْرُوفُ بِأَبِي تُرَابٍ أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عِيسَى الطَّرَسُوسِيُّ أَنَا يَحْيَى بْنُ بُكَيْرٍ أَنَا اللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ عَنْ جَرِيرِ بْنِ حَازِمٍ عَنْ شُعْبَةَ عَنْ عَلْقَمَةَ بْنِ يَزِيدَ عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ بُرَيْدَةَ عَنْ أَبِيهِ قَالَ كَانَ النَّبِيُّ ﷺ إِذَا بَعَثَ جَيْشًا قَالَ: "اغْزُوا بِسْمِ اللَّهِ، وَفِي سَبِيلِ اللَّهِ، قَاتِلُوا مَنْ كَفَرَ بِاللَّهِ، لَا تَغْلُوا وَلَا تَقْتُلُوا امْرَأَةً وَلَا وَلِيدًا وَلَا شَيْخًا كَبِيرًا" وَقَالَ الْكَلْبِيُّ عَنْ أَبِي صَالِحٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ فِي صُلْحِ الْحُدَيْبِيَةِ، وَذَلِكَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ خَرَجَ مَعَ أَصْحَابِهِ لِلْعُمْرَةِ وَكَانُوا أَلْفًا وَأَرْبَعَمِائَةٍ فَسَارُوا حَتَّى نَزَلُوا الْحُدَيْبِيَةَ فَصَدَّهُمُ الْمُشْرِكُونَ عَنِ الْبَيْتِ الْحَرَامِ فَصَالَحَهُمْ عَلَى أَنْ يَرْجِعَ عَامَهُ ذَلِكَ عَلَى أَنْ يُخَلُّوا لَهُ مَكَّةَ عَامَ قَابِلٍ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ فَيَطُوفَ بِالْبَيْتِ فَلَمَّا كَانَ الْعَامُ الْقَابِلُ تَجَهَّزَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَأَصْحَابُهُ لِعُمْرَةِ الْقَضَاءِ وَخَافُوا أَنْ لَا تَفِيَ قُرَيْشٌ بِمَا قَالُوا وَأَنْ يَصُدُّوهُمْ عَنِ الْبَيْتِ الْحَرَامِ وَكَرِهَ أَصْحَابُ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ قِتَالَهُمْ فِي الشَّهْرِ الْحَرَامِ وَفِي الْحَرَمِ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى {وَقَاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ} يَعْنِي مُحْرِمِينَ {الَّذِينَ يُقَاتِلُونَكُمْ} يَعْنِي قُرَيْشًا {وَلَا تَعْتَدُوا} فَتَبْدَءُوا بِالْقِتَالِ فِي الْحَرَمِ مُحْرِمِينَ {إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ}

Bize Ebü’l-Hasen es-Serahsî haber verdi, bize Zâhir b. Ahmed haber verdi, bize Ebû Türâb diye bilinen Ebû Bekr b. Sehl el-Kuhustânî haber verdi, bize Muhammed b. Îsâ et-Tarsûsî haber verdi, bize Yahyâ b. Bükeyr haber verdi, bize Leys b. Sa‘d, Cerîr b. Hâzim'den, o Şu‘be'den, o Alkame b. Yezîd'den, o Süleymân b. Büreyde'den, o da babasından nakletti; babası [Büreyde radıyallâhu anh] şöyle dedi: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bir ordu gönderdiğinde şöyle buyururdu: «اغْزُوا بِسْمِ اللَّهِ، وَفِي سَبِيلِ اللَّهِ، قَاتِلُوا مَنْ كَفَرَ بِاللَّهِ، لَا تَغْلُوا وَلَا تَقْتُلُوا امْرَأَةً وَلَا وَلِيدًا وَلَا شَيْخًا كَبِيرًا» «Allah'ın adıyla ve Allah yolunda gazaya çıkın. Allah'ı inkâr edenlerle savaşın. Aşırılığa kaçmayın (ganimete hıyanet etmeyin); kadınları, çocukları ve yaşlı ihtiyarları öldürmeyin.» el-Kelbî, Ebû Sâlih'ten, o da İbn Abbâs'tan nakletti ki: Bu ayet Hudeybiye sulhu hakkında indi. Şöyle ki; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ashabıyla birlikte umre için yola çıktı. Bin dört yüz kişi idiler. Yürüyüp Hudeybiye'ye vardıklarında müşrikler onları Mescid-i Harâm'dan alıkoydular. [Resûlullah da] o yıl geri dönmek, ertesi yıl ise Kâbe'yi tavaf etmesi için Mekke'yi üç gün süreyle kendisine boşaltmaları şartı üzerine onlarla sulh yaptı. Ertesi yıl gelince Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ve ashabı kaza umresi için hazırlandılar; fakat Kureyş'in sözlerinde durmamasından ve kendilerini Beyt-i Harâm'dan alıkoymasından endişe ettiler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabı haram ayda ve Harem bölgesinde onlarla savaşmaktan hoşlanmıyordu. Bunun üzerine Yüce Allah: {وَقَاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ} “Allah yolunda savaşın” yani ihramlı iken, {الَّذِينَ يُقَاتِلُونَكُمْ} “sizinle savaşanlarla” yani Kureyş'le, {وَلَا تَعْتَدُوا} “haddi aşmayın” yani ihramlı iken Harem bölgesinde savaşı ilk siz başlatmayın, {إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ} “Şüphesiz Allah haddi aşanları sevmez” [ayetlerini] indirdi.

{وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ وَأَخْرِجُوهُمْ مِنْ حَيْثُ أَخْرَجُوكُمْ وَالْفِتْنَةُ أَشَدُّ مِنَ الْقَتْلِ وَلَا تُقَاتِلُوهُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ حَتَّى يُقَاتِلُوكُمْ فِيهِ فَإِنْ قَاتَلُوكُمْ فَاقْتُلُوهُمْ كَذَلِكَ جَزَاءُ الْكَافِرِينَ (١٩١) فَإِنِ انْتَهَوْا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (١٩٢) وَقَاتِلُوهُمْ حَتَّى لَا تَكُونَ فِتْنَةٌ وَيَكُونَ الدِّينُ لِلَّهِ فَإِنِ انْتَهَوْا فَلَا عُدْوَانَ إِلَّا عَلَى الظَّالِمِينَ (١٩٣) }

{وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ وَأَخْرِجُوهُمْ مِنْ حَيْثُ أَخْرَجُوكُمْ وَالْفِتْنَةُ أَشَدُّ مِنَ الْقَتْلِ وَلَا تُقَاتِلُوهُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ حَتَّى يُقَاتِلُوكُمْ فِيهِ فَإِنْ قَاتَلُوكُمْ فَاقْتُلُوهُمْ كَذَلِكَ جَزَاءُ الْكَافِرِينَ (١٩١) فَإِنِ انْتَهَوْا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (١٩٢) وَقَاتِلُوهُمْ حَتَّى لَا تَكُونَ فِتْنَةٌ وَيَكُونَ الدِّينُ لِلَّهِ فَإِنِ انْتَهَوْا فَلَا عُدْوَانَ إِلَّا عَلَى الظَّالِمِينَ (١٩٣)} “Onları yakaladığınız yerde öldürün; sizi çıkardıkları yerden siz de onları çıkarın. Fitne [şirk], öldürmekten daha beterdir. Mescid-i Harâm'ın yanında, onlar sizinle savaşmadıkça siz de onlarla savaşmayın. Şayet sizinle savaşırlarsa onları öldürün. İşte kâfirlerin cezası böyledir. Eğer vazgeçerlerse şüphesiz Allâh çok bağışlayıcıdır, çok merhamet edicidir. Fitne kalmayıncaya ve din yalnız Allâh'ın oluncaya kadar onlarla savaşın. Şayet vazgeçerlerse artık zalimlerden başkasına düşmanlık [ve ceza] yoktur.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ} قِيلَ نُسِخَتِ الْآيَةُ الْأُولَى بِهَذِهِ الْآيَةِ، وَأَصْلُ الثَّقَافَةِ الْحِذْقُ وَالْبَصَرُ بِالْأُمُورِ، وَمَعْنَاهُ وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ بَصُرْتُمْ مُقَاتَلَتَهُمْ وَتَمَكَّنْتُمْ مِنْ قَتْلِهِمْ {وَأَخْرِجُوهُمْ مِنْ حَيْثُ أَخْرَجُوكُمْ} وَذَلِكَ أَنَّهُمْ أَخْرَجُوا الْمُسْلِمِينَ مِنْ مَكَّةَ، فَقَالَ: أَخْرِجُوهُمْ مِنْ دِيَارِهِمْ كَمَا أَخْرَجُوكُمْ مِنْ دِيَارِكُمْ

Allâh Teâlâ'nın: {وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ} “Onları yakaladığınız yerde öldürün” buyruğunda; önceki ayetin bu ayetle neshedildiği söylenmiştir. Sekāfetin (ثَقَافَة) aslı maharet ve işleri iyi görmektir; manası ise: 'Onlarla savaşma imkânı bulduğunuz ve onları öldürmeye güç yetirdiğiniz yerde onları öldürün' demektir. {وَأَخْرِجُوهُمْ مِنْ حَيْثُ أَخْرَجُوكُمْ} “sizi çıkardıkları yerden siz de onları çıkarın”; zira onlar Müslümanları Mekke'den çıkarmışlardı; Allâh da: 'Onların sizi yurtlarınızdan çıkardığı gibi siz de onları yurtlarından çıkarın' buyurdu.

{وَالْفِتْنَةُ أَشَدُّ مِنَ الْقَتْلِ} يَعْنِي شِرْكُهُمْ بِاللَّهِ ﷿ أَشَدُّ وَأَعْظَمُ مِنْ قَتْلِكُمْ إِيَّاهُمْ فِي الْحَرَمِ وَالْإِحْرَامِ {وَلَا تُقَاتِلُوهُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ حَتَّى يُقَاتِلُوكُمْ فِيهِ فَإِنْ قَاتَلُوكُمْ فَاقْتُلُوهُمْ} قَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ: {وَلَا تَقْتُلُوهُمْ حَتَّى يَقْتُلُوكُمْ فَإِنْ قَتَلُوكُمْ} بِغَيْرِ أَلِفٍ فِيهِنَّ مِنَ الْقَتْلِ عَلَى مَعْنَى وَلَا تَقْتُلُوا بَعْضَهُمْ، تَقُولُ الْعَرَبُ: قَتَلْنَا بَنِي فُلَانٍ وَإِنَّمَا قَتَلُوا بَعْضَهُمْ، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِالْأَلِفِ مِنَ الْقِتَالِ وَكَانَ هَذَا فِي ابْتِدَاءِ الْإِسْلَامِ كَانَ لَا يَحِلُّ بِدَايَتُهُمْ بِالْقِتَالِ فِي الْبَلَدِ الْحَرَامِ، ثُمَّ صَارَ مَنْسُوخًا بِقَوْلِهِ تَعَالَى: {وَقَاتِلُوهُمْ حَتَّى لَا تَكُونَ فِتْنَةٌ} هَذَا قَوْلُ قَتَادَةَ، وَقَالَ مُقَاتِلُ بْنُ حَيَّانَ قَوْلُهُ {وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ} أَيْ حَيْثُ أَدْرَكْتُمُوهُمْ فِي الْحِلِّ وَالْحَرَمِ، صَارَتْ هَذِهِ الْآيَةُ مَنْسُوخَةً بِقَوْلِهِ تَعَالَى: {وَلَا تُقَاتِلُوهُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ} ثُمَّ نَسَخَتْهَا آيَةُ السَّيْفِ فِي بَرَاءَةٌ فَهِيَ نَاسِخَةٌ مَنْسُوخَةٌ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ وَجَمَاعَةٌ: هَذِهِ الْآيَةُ مُحْكَمَةٌ وَلَا يَجُوزُ الِابْتِدَاءُ بِالْقِتَالِ فِي الْحَرَمِ.

{وَالْفِتْنَةُ أَشَدُّ مِنَ الْقَتْلِ} “Fitne, öldürmekten daha beterdir”; yani onların Allâh azze ve celle'ye şirk koşmaları, sizin onları Harem'de ve ihramlı iken öldürmenizden daha şiddetli ve daha büyüktür. {وَلَا تُقَاتِلُوهُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ حَتَّى يُقَاتِلُوكُمْ فِيهِ فَإِنْ قَاتَلُوكُمْ فَاقْتُلُوهُمْ} “Mescid-i Harâm'ın yanında, onlar sizinle savaşmadıkça siz de onlarla savaşmayın. Şayet sizinle savaşırlarsa onları öldürün”; Hamza ve el-Kisâî bu fiilleri elifsiz olarak katl kökünden {وَلَا تَقْتُلُوهُمْ حَتَّى يَقْتُلُوكُمْ فَإِنْ قَتَلُوكُمْ} şeklinde okumuşlardır ki bu, 'onların bir kısmını öldürmeyin' manasınadır; nitekim Araplar sadece bir kısmını öldürdükleri halde 'falan oğullarını öldürdük' derler. Geri kalan kurrâ ise kıtâl kökünden elif ile okumuşlardır. Bu durum İslâm'ın başlangıcındaydı; Harem beldesinde savaşı önce başlatmak helal değildi. Sonra bu hüküm Allâh Teâlâ'nın: {وَقَاتِلُوهُمْ حَتَّى لَا تَكُونَ فِتْنَةٌ} “Fitne kalmayıncaya kadar onlarla savaşın” buyruğuyla neshedildi; bu Katâde'nin görüşüdür. Mukātil b. Hayyân ise şöyle demiştir: {وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ} yani 'Harem'de ve Harem dışında onları nerede yakalarsanız [öldürün]' ayeti, Allâh Teâlâ'nın: {وَلَا تُقَاتِلُوهُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ} “Mescid-i Harâm'ın yanında onlarla savaşmayın” buyruğuyla neshedilmiş; sonra da bunu Berâe (et-Tevbe) Suresi'ndeki Kılıç Ayeti neshetmiştir. Dolayısıyla bu ayet hem nâsih hem mensuhtur. Mücâhid ve bir cemaat ise şöyle demiştir: Bu ayet muhkemdir; Harem bölgesinde savaşı başlatmak caiz değildir.

{كَذَلِكَ جَزَاءُ الْكَافِرِينَ}

{كَذَلِكَ جَزَاءُ الْكَافِرِينَ} “İşte kâfirlerin cezası böyledir.”

{فَإِنِ انْتَهَوْا} عَنِ الْقِتَالِ وَالْكُفْرِ {فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ} أَيْ غَفُورٌ لِمَا سَلَفَ رَحِيمٌ بِالْعِبَادِ

{فَإِنِ انْتَهَوْا} savaştan ve küfürden vazgeçerlerse {فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ} “şüphesiz Allâh çok bağışlayıcıdır, çok merhamet edicidir”; yani geçmiş günahları bağışlar, kullarına çok merhamet eder.

{وَقَاتِلُوهُمْ} يَعْنِي الْمُشْرِكِينَ {حَتَّى لَا تَكُونَ فِتْنَةٌ} أَيْ شِرْكٌ يَعْنِي قَاتِلُوهُمْ حَتَّى يُسْلِمُوا فَلَا يُقْبَلُ مِنَ الْوَثَنِيِّ إِلَّا الْإِسْلَامُ فَإِنْ أَبَى قُتِلَ {وَيَكُونَ الدِّينُ} أي الطاعة والعبادة {لله} وحده فلا يعبد شيء دونه.

{وَقَاتِلُوهُمْ} yani müşriklerle savaşın {حَتَّى لَا تَكُونَ فِتْنَةٌ} “fitne kalmayıncaya kadar” yani şirk kalmayıncaya kadar; yani Müslüman oluncaya kadar onlarla savaşın; zira putperestten İslâm'dan başka bir şey kabul edilmez, kabul etmezse öldürülür. {وَيَكُونَ الدِّينُ} yani itaat ve ibadet {لِلَّهِ} yalnızca Allâh için oluncaya ve O'ndan başkasına ibadet edilmeyinceye kadar [savaşın].

قَالَ نَافِعٌ: جَاءَ رَجُلٌ إِلَى ابْنِ عُمَرَ فِي فِتْنَةِ ابْنِ الزُّبَيْرِ فَقَالَ مَا يَمْنَعُكَ أَنْ تَخْرُجَ؟ قَالَ: يَمْنَعُنِي أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَدْ حَرَّمَ دَمَ أَخِي، قَالَ: أَلَا تَسْمَعُ مَا ذَكَرَهُ اللَّهُ ﷿ "وَإِنْ طَائِفَتَانِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ اقْتَتَلُوا" (٩-الْحُجُرَاتِ) قَالَ يَا ابْنَ أَخِي: لَأَنْ أُعَيَّرَ بِهَذِهِ الْآيَةِ وَلَا أُقَاتِلَ أَحَبُّ إِلَيَّ مِنْ أَنْ أُعَيَّرَ بِالْآيَةِ الَّتِي يَقُولُ اللَّهُ ﷿ فِيهَا "وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِنًا مُتَعَمِّدًا" (٩٣-النِّسَاءِ) قَالَ أَلَمْ يَقُلِ اللَّهُ {وَقَاتِلُوهُمْ حَتَّى لَا تَكُونَ فِتْنَةٌ} قَالَ قَدْ فَعَلْنَا عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ إِذْ كَانَ الْإِسْلَامُ قَلِيلًا وَكَانَ الرَّجُلُ يُفْتَنُ فِي دِينِهِ إِمَّا يَقْتُلُونَهُ أَوْ يُعَذِّبُونَهُ حَتَّى كَثُرَ الْإِسْلَامُ فَلَمْ تَكُنْ فِتْنَةٌ وَكَانَ الدِّينُ كُلُّهُ لِلَّهِ، وَأَنْتُمْ تُرِيدُونَ أَنْ تُقَاتِلُوا حَتَّى تَكُونَ فِتْنَةٌ وَيَكُونَ الدِّينُ لِغَيْرِ اللَّهِ، وَعَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ قَالَ: قَالَ رَجُلٌ لِابْنِ عُمَرَ: كَيْفَ تَرَى فِي قِتَالِ الْفِتْنَةِ؟ فَقَالَ: هَلْ تَدْرِي مَا الْفِتْنَةُ؟ كَانَ مُحَمَّدٌ ﷺ يُقَاتِلُ الْمُشْرِكِينَ وَكَانَ الدُّخُولُ عَلَيْهِمْ فِتْنَةً وَلَيْسَ بِقِتَالِكُمْ عَلَى الْمُلْكِ {فَإِنِ انْتَهَوْا} عَنِ الْكُفْرِ وَأَسْلَمُوا {فَلَا عُدْوَانَ} فَلَا سَبِيلَ {إِلَّا عَلَى الظَّالِمِينَ} قَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ. يَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى "أَيَّمَا الْأَجَلَيْنِ قَضَيْتُ فَلَا عُدْوَانَ عَلَيَّ" (٢٨-الْقَصَصِ) وَقَالَ أَهْلُ الْمَعَانِي: الْعُدْوَانُ الظُّلْمُ، أَيْ فَإِنْ أَسْلَمُوا فَلَا نَهْبَ وَلَا أَسْرَ وَلَا قَتْلَ {إِلَّا عَلَى الظَّالِمِينَ} الَّذِينَ بَقُوا عَلَى الشِّرْكِ وَمَا يُفْعَلُ بِأَهْلِ الشِّرْكِ مِنْ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ لَا يَكُونُ ظُلْمًا، وَسَمَّاهُ عُدْوَانًا عَلَى طَرِيقِ الْمُجَازَاةِ وَالْمُقَابَلَةِ، كَمَا قَالَ {فَمَنِ اعْتَدَى عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ} وَكَقَوْلِهِ تَعَالَى "وَجَزَاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُهَا" (٤٠-الشُّورَى) وَسُمِّيَ الْكَافِرُ

Nâfi‘ şöyle dedi: İbnü'z-Zübeyr fitnesi sırasında bir adam İbn Ömer'e gelerek: 'Savaşa çıkmana ne engel oluyor?' dedi. İbn Ömer: 'Allâh Teâlâ'nın kardeşimin kanını haram kılmış olması bana engeldir' dedi. Adam: 'Allâh azze ve celle'nin zikrettiği: "Eğer müminlerden iki topluluk birbiriyle savaşırlarsa..." (el-Hucurât, 9) ayetini işitmiyor musun?' dedi. İbn Ömer: 'Ey kardeşimin oğlu! Bu ayetle kınanıp da savaşmamak, Allâh azze ve celle'nin: "Kim bir mümini kasten öldürürse..." (en-Nisâ, 93) buyurduğu ayetle kınanmaktan bana daha sevimlidir' dedi. Adam: 'Allâh: {وَقَاتِلُوهُمْ حَتَّى لَا تَكُونَ فِتْنَةٌ} “Fitne kalmayıncaya kadar onlarla savaşın” buyurmadı mı?' dedi. İbn Ömer: 'Biz bunu İslâm'ın az olduğu, kişinin dini yüzünden fitneye uğratılıp ya öldürüldüğü ya da işkence gördüğü Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem zamanında yaptık. Nihayet İslâm çoğaldı, fitne kalmadı ve din bütünüyle Allâh'ın oldu. Siz ise fitne çıksın ve din Allâh'tan başkasına ait olsun diye savaşmak istiyorsunuz' dedi. Saîd b. Cübeyr'den rivayet edildiğine göre şöyle dedi: Bir adam İbn Ömer'e: 'Fitne savaşı hakkında ne dersin?' diye sordu. O da şöyle dedi: 'Fitnenin ne olduğunu biliyor musun? Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem müşriklerle savaşıyordu ve onların arasına girmek bir fitneydi; sizin saltanat için savaşmanız gibi değildi.' {فَإِنِ انْتَهَوْا} küfürden vazgeçip İslâm'a girerlerse {فَلَا عُدْوَانَ} artık hiçbir yol [ve ceza] yoktur {إِلَّا عَلَى الظَّالِمِينَ} “ancak zalimler müstesna”; bunu İbn Abbâs söylemiştir. Buna Allâh Teâlâ'nın: "İki süreden hangisini tamamlarsam bana hiçbir düşmanlık yoktur" (el-Kasas, 28) buyruğu delalet eder. Meânî ehli ise şöyle demiştir: Udvân (الْعُدْوَانُ) zulüm demektir; yani şayet Müslüman olurlarsa artık yağma, esir alma ve öldürme yoktur; {إِلَّا عَلَى الظَّالِمِينَ} “ancak şirk üzere kalan zalimler müstesnadır”; şirk ehline bu yapılanlar ise bir zulüm değildir. Ceza ve mukabele yoluyla buna 'udvân' (düşmanlık/haddi aşma) adını vermiştir; nitekim: {فَمَنِ اعْتَدَى عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ} “Kim size saldırırsa siz de ona misliyle saldırın” buyurmuş ve Allâh Teâlâ'nın: "Bir kötülüğün cezası onun misli bir kötülüktür" (eş-Şûrâ, 40) buyruğu gibi olmuştur. Kâfir ise

ظَالِمًا لِأَنَّهُ يَضَعُ الْعِبَادَةَ فِي غَيْرِ مَوْضِعِهَا.

ibadeti kendi yerinden başka bir yere koyduğu için zalim diye isimlendirilmiştir.

{الشَّهْرُ الْحَرَامُ بِالشَّهْرِ الْحَرَامِ وَالْحُرُمَاتُ قِصَاصٌ فَمَنِ اعْتَدَى عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدَى عَلَيْكُمْ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقِينَ (١٩٤) }

{الشَّهْرُ الْحَرَامُ بِالشَّهْرِ الْحَرَامِ وَالْحُرُمَاتُ قِصَاصٌ فَمَنِ اعْتَدَى عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدَى عَلَيْكُمْ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقِينَ (١٩٤)} “Haram ay, haram aya karşılıktır; hürmetler [saygı gösterilmesi gerekenler] kısas kuralına bağlıdır. O halde kim size saldırırsa, size saldırdığı miktarca siz de ona saldırın. Allâh'tan sakının ve bilin ki Allâh muhakkak sakınanlarla beraberdir.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: {الشَّهْرُ الْحَرَامُ بِالشَّهْرِ الْحَرَامِ} نَزَلَتْ فِي عُمْرَةِ الْقَضَاءِ وَذَلِكَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ خَرَجَ مُعْتَمِرًا فِي ذِي الْقِعْدَةِ فَصَدَّهُ الْمُشْرِكُونَ عَنِ الْبَيْتِ بِالْحُدَيْبِيَةِ فَصَالَحَ أَهْلَ مَكَّةَ عَلَى أَنْ يَنْصَرِفَ عَامَهُ ذَلِكَ وَيَرْجِعَ الْعَامَ الْقَابِلَ فَيَقْضِيَ عُمْرَتَهُ، فَانْصَرَفَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَامَهُ ذَلِكَ وَرَجَعَ فِي الْعَامِ الْقَابِلِ فِي ذِي الْقِعْدَةِ وَقَضَى عُمْرَتَهُ سَنَةَ سَبْعٍ مِنَ الْهِجْرَةِ فَذَلِكَ مَعْنَى قَوْلِهِ تَعَالَى {الشَّهْرُ الْحَرَامُ} يَعْنِي ذَا الْقِعْدَةِ الَّذِي دَخَلْتُمْ فِيهِ مَكَّةَ وَقَضَيْتُمْ فِيهِ عُمْرَتَكُمْ سَنَةَ سَبْعٍ {بِالشَّهْرِ الْحَرَامِ} يَعْنِي ذَا الْقِعْدَةِ الَّذِي صُدِدْتُمْ فِيهِ عَنِ الْبَيْتِ سَنَةَ سِتٍّ {وَالْحُرُمَاتُ قِصَاصٌ} جَمْعُ حُرْمَةٍ، وَإِنَّمَا جَمَعَهَا لِأَنَّهُ أَرَادَ حُرْمَةَ الشَّهْرِ الْحَرَامِ وَالْبَلَدِ الْحَرَامِ وَحُرْمَةَ الْإِحْرَامِ، وَالْقِصَاصُ الْمُسَاوَاةُ وَالْمُمَاثَلَةُ وَهُوَ أَنْ يُفْعَلَ بِالْفَاعِلِ مِثْلُ مَا فَعَلَ، وَقِيلَ هَذَا فِي أَمْرِ الْقِتَالِ مَعْنَاهُ: إِنْ بَدَءُوكُمْ بِالْقِتَالِ فِي الشَّهْرِ الْحَرَامِ فَقَاتِلُوهُمْ فِيهِ فَإِنَّهُ قِصَاصٌ بِمَا فَعَلُوا فِيهِ {فَمَنِ اعْتَدَى عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ} وَقَاتِلُوهُمْ {بِمِثْلِ مَا اعْتُدِيَ عَلَيْكُمْ} سُمِّيَ الْجَزَاءُ بِاسْمِ الِابْتِدَاءِ عَلَى ازْدِوَاجِ الْكَلَامِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى "وَجَزَاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُهَا" (٤٠-الشُّورَى) {وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقِينَ} ٢٨/ب

Allâh Teâlâ'nın: {الشَّهْرُ الْحَرَامُ بِالشَّهْرِ الْحَرَامِ} “Haram ay, haram aya karşılıktır” buyruğu Kazâ Umresi hakkında inmiştir. Şöyle ki; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Zilkade ayında umre yapmak üzere yola çıkmış, fakat müşrikler Hudeybiye'de onu Beytullâh'tan alıkoymuşlardı. Bunun üzerine o yıl geri dönmesi ve ertesi yıl gelip umresini kaza etmesi şartıyla Mekkelilerle barış yaptı. Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem o yıl geri döndü, ertesi yıl Zilkade ayında tekrar geldi ve hicretin yedinci yılında umresini kaza etti. İşte Allâh Teâlâ'nın {الشَّهْرُ الْحَرَامُ} “Haram ay” yani yedinci yılda Mekke'ye girdiğiniz ve umrenizi kaza ettiğiniz Zilkade ayı; {بِالشَّهْرِ الْحَرَامِ} “haram aya karşılıktır” yani altıncı yılda Beytullâh'tan alıkonulduğunuz Zilkade ayına [karşılıktır] buyruğunun anlamı budur. {وَالْحُرُمَاتُ قِصَاصٌ} “Hürmetler kısas kuralına bağlıdır”; hürmât (الْحُرُمَاتُ), hürmet (حُرْمَة) kelimesinin çoğuludur. Çoğul getirmesinin sebebi, haram ayın hürmetini, haram beldenin hürmetini ve ihramın hürmetini kastetmiş olmasıdır. Kısas ise eşitlik ve denkliktir; o da bir şeyi yapana yaptığının aynısının yapılmasıdır. Bunun savaş meselesi hakkında olduğu da söylenmiştir; anlamı şudur: Şayet haram ayda sizinle savaşa başlarlarsa siz de onlarla o ayda savaşın; zira bu, onların o ayda yaptıklarına bir kısastır. {فَمَنِ اعْتَدَى عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ} “O halde kim size saldırırsa siz de ona saldırın” ve onlarla savaşın, {بِمِثْلِ مَا اعْتُدِيَ عَلَيْكُمْ} “size yapılan saldırının misliyle”. Sözün uyumu gereği ceza, başlangıçtaki fiilin adıyla anılmıştır; nitekim Allâh Teâlâ: "Bir kötülüğün cezası onun misli bir kötülüktür" (eş-Şûrâ, 40) buyurmuştur. {وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقِينَ} “Allâh'tan sakının ve bilin ki Allâh muhakkak sakınanlarla beraberdir.” 28/b

{وَأَنْفِقُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلَا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ وَأَحْسِنُوا إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ (١٩٥) }

{وَأَنْفِقُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلَا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ وَأَحْسِنُوا إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ (١٩٥)} “Allâh yolunda infak edin ve kendi ellerinizle kendinizi tehlikeye atmayın. İyilik edin; şüphesiz Allâh iyilik edenleri sever.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَأَنْفِقُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ} أَرَادَ بِهِ الْجِهَادَ وَكُلَّ خَيْرٍ هُوَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ، وَلَكِنَّ إِطْلَاقَهُ يَنْصَرِفُ إِلَى الْجِهَادِ {وَلَا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ} قِيلَ: الْبَاءُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى {بِأَيْدِيكُمْ} زَائِدَةٌ، يُرِيدُ: وَلَا تُلْقُوا أَيْدِيَكُمْ، أَيْ أَنْفُسَكُمْ {إِلَى التَّهْلُكَةِ} عَبَّرَ عَنِ النَّفْسِ بِالْأَيْدِي كَقَوْلِهِ تَعَالَى "بِمَا كَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ" (٣٠-الشُّورَى) أَيْ بِمَا كَسَبْتُمْ، وَقِيلَ الْبَاءُ فِي مَوْضِعِهَا، وَفِيهِ حَذْفٌ، أَيْ لَا تُلْقُوا أَنْفُسَكُمْ بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ أَيِ الْهَلَاكِ، وَقِيلَ: التَّهْلُكَةُ كُلُّ شَيْءٍ يَصِيرُ عَاقِبَتُهُ إِلَى الْهَلَاكِ، أَيْ وَلَا تَأْخُذُوا فِي ذَلِكَ، وَقِيلَ: التَّهْلُكَةُ مَا يُمْكِنُ الِاحْتِرَازُ عَنْهُ، وَالْهَلَاكُ مَا لَا يُمْكِنُ الِاحْتِرَازُ عَنْهُ، وَالْعَرَبُ لَا تَقُولُ لِلْإِنْسَانِ أَلْقَى بِيَدِهِ إِلَّا فِي الشِّرْكِ، وَاخْتَلَفُوا فِي تَأْوِيلِ هَذِهِ الْآيَةِ فَقَالَ بَعْضُهُمْ: هَذَا فِي الْبُخْلِ وَتَرَكِ الْإِنْفَاقِ. يَقُولُ {وَلَا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ} بِتَرْكِ الْإِنْفَاقِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَهُوَ قَوْلُ حُذَيْفَةَ وَالْحَسَنِ وَقَتَادَةَ وَعِكْرِمَةَ وَعَطَاءٍ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: فِي هَذِهِ الْآيَةِ: أَنْفِقْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَإِنْ لَمْ يَكُنْ لَكَ إِلَّا سَهْمٌ أَوْ مِشْقَصٌ، وَلَا يَقُولَنَّ أَحَدُكُمْ إِنِّي لَا أَجِدُ شَيْئًا، وَقَالَ: السُّدِّيُّ بِهَا: أَنْفِقْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلَوْ عِقَالًا {وَلَا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ} وَلَا تَقُلْ: لَيْسَ عِنْدِي شَيْءٌ، وَقَالَ: سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ وَمُقَاتِلُ بْنُ حَيَّانَ: لَمَّا أَمَرَ اللَّهُ تَعَالَى بِالْإِنْفَاقِ قَالَ رَجُلٌ: أُمِرْنَا بِالنَّفَقَةِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ، وَلَوْ أَنْفَقْنَا أَمْوَالَنَا بَقِينَا فُقَرَاءَ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ هَذِهِ الْآيَةَ، وَقَالَ مُجَاهِدٌ فِيهَا: لَا يَمْنَعَنَّكُمْ مِنْ نَفَقَةٍ فِي حَقٍّ خِيفَةُ الْعَيْلَةِ.

Allâh Teâlâ'nın: {وَأَنْفِقُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ} “Allâh yolunda infak edin” buyruğu ile cihadı ve Allâh yolunda olan her türlü hayrı kastetmiştir; ancak mutlak kullanımı cihada yöneliktir. {وَلَا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ} “Kendi ellerinizle kendinizi tehlikeye atmayın”; Allâh Teâlâ'nın {بِأَيْدِيكُمْ} buyruğundaki bâ (بِ) harfinin zâid olduğu söylenmiştir; yani ellerinizi yani nefislerinizi {إِلَى التَّهْلُكَةِ} tehlikeye atmayın demektir. Allâh Teâlâ'nın: "Ellerinizin kazandığı şeyler sebebiyle" (eş-Şûrâ, 30) yani kendi kazandığınız şeyler buyruğunda olduğu gibi nefis eller ile ifade edilmiştir. Bâ harfinin yerinde olduğu ve cümlede hazif bulunduğu da söylenmiştir; yani kendi ellerinizle nefislerinizi tehlikeye, helake atmayın demektir. Tehlüke'nin (التَّهْلُكَةُ), sonu helake varan her şey olduğu söylenmiştir; yani böyle bir işe girişmeyin demektir. Tehlüke'nin sakınılması mümkün olan şey, helakin ise sakınılması mümkün olmayan şey olduğu da söylenmiştir. Araplar bir insan için 'elini attı' ifadesini ancak şirk hususunda kullanırlar. Bu ayetin tevili hakkında ihtilaf etmişlerdir; bazısı şöyle demiştir: Bu, cimrilik ve infakı terk etmek hakkındadır. {وَلَا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ} "Allâh yolunda infakı terk ederek kendinizi tehlikeye atmayın" demektir; bu Huzeyfe, Hasan, Katâde, İkrime ve Atâ'nın görüşüdür. İbn Abbâs bu ayet hakkında şöyle demiştir: Bir ok veya bir ok ucu dahi olsa Allâh yolunda infak et ve hiçbiriniz 'Ben bir şey bulamıyorum' demesin. es-Süddî de bu hususta şöyle demiştir: Bir ip dahi olsa Allâh yolunda infak et, {وَلَا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ} 'Yanımda bir şey yok' deme. Saîd b. el-Müseyyeb ve Mukâtil b. Hayyân şöyle demiştir: Allâh Teâlâ infakı emrettiğinde bir adam: 'Allâh yolunda infak etmekle emrolunduk; eğer mallarımızı infak edersek fakir kalırız' dedi, bunun üzerine Allâh bu ayeti indirdi. Mücâhid bu ayet hakkında şöyle demiştir: Fakirlik korkusu sizi hak uğrunda infak etmekten asla alıkoymasın.

أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الصَّالِحِيُّ أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ الْحَسَنِ الْحِيرِيُّ أَخْبَرَنَا أَبُو جَعْفَرٍ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيِّ

Bize Ahmed b. Abdillâh es-Sâlihî haber verdi, bize Ahmed b. el-Hasan el-Hîrî haber verdi, bize Ebû Ca'fer Muhammed b. Alî

بْنِ دُحَيْمٍ الشَّيْبَانِيُّ أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ حَازِمِ بْنِ أَبِي غَرَزَةَ أَخْبَرَنَا أَبُو غَسَّانَ أَخْبَرَنَا خَالِدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْوَاسِطِيُّ أَخْبَرَنَا وَاصِلٌ مَوْلَى أَبِي عُيَيْنَةَ عَنْ بَشَّارِ بْنِ أَبِي سَيْفٍ عَنِ الْوَلِيدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ عِيَاضِ بْنِ غُضَيْفٍ قَالَ: أَتَيْنَا أَبَا عُبَيْدَةَ نَعُودُهُ قَالَ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: "مَنْ أَنْفَقَ نَفَقَةً فَاضِلَةً فِي سبيل الله فسبعمائة، وَمَنْ أَنْفَقَ نَفَقَةً عَلَى أَهْلِهِ فَالْحَسَنَةُ بِعَشْرِ أَمْثَالِهَا"

b. Duheym eş-Şeybânî haber verdi, bize Ahmed b. Hâzim b. Ebî Garaze haber verdi, bize Ebû Gassân haber verdi, bize Hâlid b. Abdillâh el-Vâsıtî haber verdi, bize Ebû Uyeyne'nin mevlası Vâsıl, Beşşâr b. Ebî Seyf'ten, o Velîd b. Abdirrahmân'dan, o Iyâz b. Gudayf'tan haber verdi; o şöyle dedi: Ebû Ubeyde'yi hastayken ziyarete gittik. O şöyle dedi: Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: "Kim Allâh yolunda ihtiyaç fazlası bir harcama yaparsa buna yedi yüz kat [sevap verilir]. Kim de ailesine bir harcama yaparsa bir iyiliğe on misli verilir."

وَقَالَ زَيْدُ بْنُ أَسْلَمَ: كَانَ رِجَالٌ يَخْرُجُونَ فِي الْبُعُوثِ بِغَيْرِ نَفَقَةٍ فَإِمَّا أَنْ يَقْطَعَ بِهِمْ، وَإِمَّا أَنْ كَانُوا عِيَالًا فَأَمَرَهُمُ اللَّهُ تَعَالَى بِالْإِنْفَاقِ عَلَى أَنْفُسِهِمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ، وَمَنْ لَمْ يَكُنْ عِنْدَهُ شَيْءٌ يُنْفِقُهُ فَلَا يَخْرُجُ بِغَيْرِ نَفَقَةٍ وَلَا قُوتٍ فَيُلْقِي بِيَدِهِ إِلَى التَّهْلُكَةِ، فَالتَّهْلُكَةُ: أَنْ يَهْلِكَ مِنَ الْجُوعِ وَالْعَطَشِ أَوْ بِالْمَشْيِ، وَقِيلَ: أُنْزِلَتِ الْآيَةُ فِي تَرْكِ الْجِهَادِ، قَالَ أَبُو أَيُّوبَ الْأَنْصَارِيُّ: نَزَلَتْ فِينَا مَعْشَرَ الْأَنْصَارِ وَذَلِكَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَمَّا أَعَزَّ دِينَهُ وَنَصَرَ رَسُولَهُ قُلْنَا فِيمَا بَيْنَنَا: إِنَّا قَدْ تَرَكْنَا أَهْلَنَا وَأَمْوَالَنَا حَتَّى فَشَا الْإِسْلَامُ وَنَصَرَ اللَّهُ نَبِيَّهُ فَلَوْ رَجَعْنَا إِلَى أَهْلِينَا وَأَمْوَالِنَا فَأَقَمْنَا فِيهَا فَأَصْلَحْنَا مَا ضَاعَ مِنْهَا، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى {وَأَنْفِقُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلَا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ} فَالتَّهْلُكَةُ الْإِقَامَةُ فِي الْأَهْلِ وَالْمَالِ وَتَرْكُ الْجِهَادِ، فَمَا زَالَ أَبُو أَيُّوبَ يُجَاهِدُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ حَتَّى كَانَ آخِرُ غَزْوَةٍ غَزَاهَا بِقُسْطَنْطِينِيَّةَ فِي زَمَنِ مُعَاوِيَةَ فَتُوُفِّيَ هُنَاكَ وَدُفِنَ فِي أَصْلِ سُورِ الْقُسْطَنْطِينِيَّةِ وَهُمْ يَسْتَسْقُونَ بِهِ.

Zeyd b. Eslem şöyle demiştir: Birtakım adamlar azıksız olarak askerî seferlere çıkıyorlardı; ya yolda kalıyorlardı ya da başkalarına yük oluyorlardı. Bunun üzerine Allâh Teâlâ onlara Allâh yolunda bizzat kendilerine harcama yapmalarını emretti; harcayacak bir şeyi olmayan kimse ise azıksız ve yiyeceksiz yola çıkıp kendini tehlikeye atmasın. Tehlüke; açlıktan, susuzluktan veya [aşırı] yürümekten helak olmaktır. Ayetin cihadı terk etmek hakkında indirildiği de söylenmiştir. Ebû Eyyûb el-Ensârî şöyle demiştir: Bu ayet biz Ensâr topluluğu hakkında indi. Şöyle ki; Allâh Teâlâ dinini aziz kılıp Resûlü'ne yardım edince kendi aramızda dedik ki: 'Biz İslâm yayılana ve Allâh Peygamberi'ne yardım edene kadar ailelerimizi ve mallarımızı terk ettik; keşke ailelerimize ve mallarımıza dönsek, onların yanında kalsak ve onlardan zayi olanları ıslah etsek.' Bunun üzerine Allâh Teâlâ: {وَأَنْفِقُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلَا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ} “Allâh yolunda infak edin ve kendi ellerinizle kendinizi tehlikeye atmayın” ayetini indirdi. Buradaki tehlüke; aile ve malın başında oturup cihadı terk etmektir. Ebû Eyyûb, Muâviye devrinde Kostantiniyye'de yaptığı son gazvesine kadar Allâh yolunda cihat etmeye devam etti; orada vefat etti ve Kostantiniyye surunun dibine defnedildi; [insanlar] onunla yağmur duası yapmaktadırlar.

وَرُوِيَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "مَنْ مَاتَ وَلَمْ يَغْزُ وَلَمْ يُحَدِّثْ نَفْسَهُ بِالْغَزْوِ مَاتَ عَلَى شُعْبَةٍ مِنَ النِّفَاقِ" .

Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: « مَنْ مَاتَ وَلَمْ يَغْزُ وَلَمْ يُحَدِّثْ نَفْسَهُ بِالْغَزْوِ مَاتَ عَلَى شُعْبَةٍ مِنَ النِّفَاقِ » «Kim gazaya çıkmadan ve gönlünde gazaya gitme arzusu taşımadan ölürse nifaktan bir şube üzere ölür.».

وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ سِيرِينَ وَعَبِيدَةُ السَّلْمَانِيُّ: الْإِلْقَاءُ إِلَى التَّهْلُكَةِ هُوَ الْقُنُوطُ مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ تَعَالَى، قَالَ أَبُو قِلَابَةَ: هُوَ الرَّجُلُ يُصِيبُ الذَّنْبَ فَيَقُولُ: قَدْ هَلَكْتُ لَيْسَ لِي تَوْبَةٌ فَيَيْأَسُ مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ، وَيَنْهَمِكُ فِي الْمَعَاصِي، فَنَهَاهُمُ اللَّهُ تَعَالَى عَنْ ذَلِكَ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: "إِنَّهُ لَا يَيْأَسُ مِنْ رَوْحِ اللَّهِ إِلَّا الْقَوْمُ الْكَافِرُونَ" (٨٧-يُوسُفَ) .

Muhammed b. Sîrîn ve Abîde es-Selmânî şöyle demişlerdir: Kendini tehlikeye atmak, Allâh Teâlâ'nın rahmetinden ümit kesmektir. Ebû Kılâbe şöyle demiştir: O, günah işleyen ve 'Helak oldum, benim için tövbe yoktur' diyerek Allâh'ın rahmetinden ümidini kesen ve günahlara dalan adamdır. Allâh Teâlâ onları bundan nehyetmiştir. Allâh Teâlâ şöyle buyurmuştur: "Kâfirler topluluğundan başkası Allâh'ın rahmetinden ümit kesmez" (Yûsuf, 87).

قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَأَحْسِنُوا} [أَيْ أَحْسِنُوا أَعْمَالَكُمْ وَأَخْلَاقَكُمْ وَتَفَضَّلُوا عَلَى الْفُقَرَاءِ {إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ} ]

Allâh Teâlâ'nın: {وَأَحْسِنُوا} [yani amellerinizi ve ahlakınızı güzelleştirin ve fakirlere lütufta bulunun. {إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ} “Şüphesiz Allâh iyilik edenleri sever”] buyruğudur.

{وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ وَلَا تَحْلِقُوا رُءُوسَكُمْ حَتَّى يَبْلُغَ الْهَدْيُ مَحِلَّهُ فَمَنْ كَانَ مِنْكُمْ مَرِيضًا أَوْ بِهِ أَذًى مِنْ رَأْسِهِ فَفِدْيَةٌ مِنْ صِيَامٍ أَوْ صَدَقَةٍ أَوْ نُسُكٍ فَإِذَا أَمِنْتُمْ فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيَامُ ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ فِي الْحَجِّ وَسَبْعَةٍ إِذَا رَجَعْتُمْ تِلْكَ عَشَرَةٌ كَامِلَةٌ ذَلِكَ لِمَنْ لَمْ يَكُنْ أَهْلُهُ حَاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ (١٩٦) }

{وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ وَلَا تَحْلِقُوا رُءُوسَكُمْ حَتَّى يَبْلُغَ الْهَدْيُ مَحِلَّهُ فَمَنْ كَانَ مِنْكُمْ مَرِيضًا أَوْ بِهِ أَذًى مِنْ رَأْسِهِ فَفِدْيَةٌ مِنْ صِيَامٍ أَوْ صَدَقَةٍ أَوْ نُسُكٍ فَإِذَا أَمِنْتُمْ فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيَامُ ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ فِي الْحَجِّ وَسَبْعَةٍ إِذَا رَجَعْتُمْ تِلْكَ عَشَرَةٌ كَامِلَةٌ ذَلِكَ لِمَنْ لَمْ يَكُنْ أَهْلُهُ حَاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ (١٩٦)} “Haccı ve umreyi Allâh için tamamlayın. Eğer alıkonulursanız, kolayınıza gelen kurbanı [gönderin]. Kurban yerine ulaşıncaya kadar başlarınızı tıraş etmeyin. İçinizden kim hasta olur veya başında bir eziyet bulunursa [ve tıraş olursa], oruçtan, sadakadan veya kurbandan bir fidye gerekir. Güvene kavuştuğunuzda ise, kim hacca kadar umre ile faydalanırsa, kolayına gelen kurbanı kesmesi gerekir. Kim de [bunu] bulamazsa hacda üç gün, döndüğünüzde de yedi gün oruç tutmalıdır; bu tam on gündür. Bu, ailesi Mescid-i Harâm civarında ikamet etmeyenler içindir. Allâh'tan sakının ve bilin ki Allâh'ın cezası pek çetindir.”

قَوْلُهُ ﷿ {وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ} قَرَأَ عَلْقَمَةُ وَإِبْرَاهِيمُ النَّخَعِيُّ {وَأَقِيمُوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ} وَاخْتَلَفُوا فِي إِتْمَامِهِمَا فَقَالَ بَعْضُهُمْ: هُوَ أَنْ يُتِمَّهُمَا بِمَنَاسِكِهِمَا وَحُدُودِهِمَا وَسُنَنِهِمَا، وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ وَعَلْقَمَةَ وَإِبْرَاهِيمَ النَّخَعِيِّ وَمُجَاهِدٍ، وأَرْكَانُ الْحَجِّ خَمْسَةٌ.. الْإِحْرَامُ وَالْوُقُوفُ بِعَرَفَةَ، وَطَوَافُ الزِّيَارَةِ، وَالسَّعْيُ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ، وَحَلْقُ الرَّأْسِ أَوِ التَّقْصِيرُ. وَلِلْحَجِّ تَحَلُّلَانِ، وَأَسْبَابُ التَّحَلُّلِ ثَلَاثَةٌ: رَمْيُ جَمْرَةِ الْعَقَبَةِ يَوْمَ النَّحْرِ وَطَوَافُ الزِّيَارَةِ وَالْحَلْقُ، فَإِذَا وُجِدَ شَيْئَانِ مِنْ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ الثَّلَاثَةِ حَصَلَ التَّحَلُّلُ الْأَوَّلُ، وَبِالثَّلَاثِ حَصَلَ التَّحَلُّلُ الثَّانِي، وَبَعْدَ التحلل الأول تستبيح جَمِيعَ مَحْظُورَاتِ الْإِحْرَامِ إِلَّا النِّسَاءَ، وَبَعْدَ الثَّانِي يَسْتَبِيحُ الْكُلَّ، وَأَرْكَانُ الْعُمْرَةِ أَرْبَعَةٌ: الْإِحْرَامُ، وَالطَّوَافُ بِالْبَيْتِ وَالسَّعْيُ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ وَالْحَلْقُ، وَقَالَ سَعِيدُ بن جبير وطاووس: تَمَامُ الْحَجِّ وَالْعُمْرَةِ أَنْ تُحْرِمَ بِهِمَا مُفْرَدَيْنِ مُسْتَأْنَفَيْنِ مِنْ دُوَيْرَةِ أَهْلِكَ، وَسُئِلَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ عَنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: {وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ} قَالَ أَنْ تُحْرِمَ بِهِمَا مِنْ دُوَيْرَةِ أَهْلِكَ وَمِثْلُهُ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ، وَقَالَ قَتَادَةُ: تَمَامُ الْعُمْرَةِ أَنْ تُعْمَلَ فِي غَيْرِ أَشْهُرِ الْحَجِّ، [فَإِنْ كَانَتْ فِي أَشْهُرِ الْحَجِّ] ثُمَّ أَقَامَ حَتَّى حَجَّ فَهِيَ مُتْعَةٌ، وَعَلَيْهِ فِيهَا الْهَدْيُ إِنْ وَجَدَهُ، أَوِ الصِّيَامُ إِنْ لَمْ يَجِدِ الْهَدْيَ، وَتَمَامُ الْحَجِّ أَنْ يُؤْتَى بِمَنَاسِكِهِ كُلِّهَا حَتَّى لَا يَلْزَمَ عَامِلَهُ دَمٌ بِسَبَبِ قِرَانٍ وَلَا مُتْعَةٍ وَقَالَ الضَّحَّاكُ: إِتْمَامُهَا أَنْ تَكُونَ النَّفَقَةُ حَلَالًا وَيَنْتَهِيَ عَمَّا نَهَى اللَّهُ عَنْهُ، وَقَالَ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ: إِتْمَامُهَا أَنْ تَخْرُجَ مِنْ أَهْلِكَ لَهُمَا، وَلَا تَخْرُجَ لِتِجَارَةٍ وَلَا لِحَاجَةٍ.

Aziz ve Celil olan Allâh'ın: {وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ} “Haccı ve umreyi Allâh için tamamlayın” buyruğunu Alkame ve İbrâhîm en-Nehaî {وَأَقِيمُوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ} şeklinde okumuşlardır. Bu ikisinin tamamlanması hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bazıları şöyle demiştir: O, ikisini de menâsikleri, sınırları ve sünnetleriyle eksiksiz yapmaktır; bu İbn Abbâs, Alkame, İbrâhîm en-Nehaî ve Mücâhid'in görüşüdür. Haccın rükünleri beştir: İhram, Arafat'ta vakfe, ziyaret tavafı, Safa ile Merve arasında sa'y ve başı tıraş etmek yahut kısaltmak. Hac için iki tahallül (ihramdan çıkış) vardır; tahallülün sebepleri ise üçtür: Kurban bayramı günü Akabe cemresini taşlamak, ziyaret tavafı ve tıraş olmak. Bu üç şeyden ikisi gerçekleştiğinde birinci tahallül meydana gelir; üçü birden gerçekleştiğinde ise ikinci tahallül meydana gelir. Birinci tahallülden sonra kadınlar hariç ihramın bütün yasakları helal olur; ikinci tahallülden sonra ise hepsi helal olur. Umrenin rükünleri dörttür: İhram, Beytullâh'ı tavaf etmek, Safa ile Merve arasında sa'y ve tıraş olmak. Saîd b. Cübeyr ve Tâvûs şöyle demiştir: Haccın ve umrenin tamamlanması, ailene ait evlerin bulunduğu yerden ikisine müstakil ve yeniden ihrama girmendir. Alî b. Ebî Tâlib'e Allâh Teâlâ'nın: {وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ} buyruğu sorulunca: 'İkisine de ailene ait evlerin bulunduğu yerden ihrama girmendir' demiştir; benzeri İbn Mes'ûd'dan da rivayet edilmiştir. Katâde şöyle demiştir: Umrenin tamamlanması, hac ayları dışındaki bir vakitte yapılmasıdır; [şayet hac aylarında olur] ve sonra haccedene kadar orada kalırsa bu temettüdür ve gücü yeterse üzerine kurban, kurban bulamazsa oruç gerekir. Haccın tamamlanması ise, kiran veya temettü sebebiyle yapanın üzerine kurban kanı gerekmeyecek şekilde bütün menâsikinin yerine getirilmesidir. ed-Dahhâk: 'İkisinin tamamlanması, harcamanın helalden olması ve Allâh'ın yasakladığı şeylerden sakınılmasıdır' demiştir. Süfyân es-Sevrî ise: 'İkisinin tamamlanması, ailenden sadece bu ikisi için yola çıkman, ticaret veya bir ihtiyaç için yola çıkmamandır' demiştir.

قَالَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ: الْوَفْدُ كَثِيرٌ وَالْحَاجُّ قَلِيلٌ، وَاتَّفَقَتِ الْأُمَّةُ عَلَى وُجُوبِ الْحَجِّ عَلَى مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا وَاخْتَلَفُوا فِي وُجُوبِ الْعُمْرَةِ فَذَهَبَ أَكْثَرُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِلَى وُجُوبِهَا وَهُوَ قَوْلُ عُمْرَ وَعَلِيٍّ وَابْنِ عُمَرَ وَرَوَى عِكْرِمَةُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ قَالَ: وَاللَّهِ إِنَّ الْعُمْرَةَ لَقَرِينَةُ الْحَجِّ فِي كِتَابِ اللَّهِ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: "وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ" وَبِهِ قال عطاء وطاووس وَقَتَادَةُ وَسَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ، وَإِلَيْهِ ذَهَبَ الثَّوْرِيُّ وَالشَّافِعِيُّ فِي أَصَحِّ قَوْلَيْهِ، وَذَهَبَ قَوْمٌ إِلَى أَنَّهَا سُنَّةٌ وَهُوَ قَوْلُ جَابِرٍ وَبِهِ قَالَ (الشَّافِعِيُّ) وَإِلَيْهِ ذَهَبَ مَالِكٌ وَأَهْلُ الْعِرَاقِ وَتَأَوَّلُوا قَوْلَهُ تَعَالَى {وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ} عَلَى مَعْنَى أَتِمُّوهُمَا إِذَا دَخَلْتُمْ فِيهِمَا، أَمَّا ابْتِدَاءُ الشُّرُوعِ فِيهَا

Ömer b. el-Hattâb şöyle demiştir: "Gelen heyet çok, hacı ise azdır." Ümmet, [oraya varmaya] bir yol bulabilen kimse üzerine haccın farz olduğu hususunda icmâ etmiştir; umrenin farz olup olmadığı hususunda ise ihtilaf etmişlerdir. İlim ehlinin çoğunluğu onun da farz olduğu görüşüne varmıştır; bu, Ömer, Ali ve İbn Ömer'in görüşüdür. İkrime, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Allâh'a yemin olsun ki umre, Allâh'ın Kitâbı'nda haccın ayrılmaz bir eşidir. Nitekim Allâh Teâlâ: {وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ} “Haccı ve umreyi Allâh için tamamlayın” buyurmuştur." Atâ, Tâvûs, Katâde ve Saîd b. Cübeyr de bu görüşü belirtmişlerdir; es-Sevrî ile iki görüşünden daha sahih olanında eş-Şâfiî de bu görüşe varmıştır. Bir topluluk ise onun sünnet olduğu görüşüne varmıştır; bu Câbir'in görüşüdür, (eş-Şâfiî) de böyle demiştir; Mâlik ve Irak ehli de bu görüşe varmıştır. Onlar, Allâh Teâlâ'nın: {وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ} “Haccı ve umreyi Allâh için tamamlayın” buyruğunu, "onlara girdiğiniz (ihramına başladığınız) zaman ikisini tamamlayın, fakat onlara ilk defa başlama hususuna gelince..." şeklinde yorumlamışlardır.

فَتَطَوُّعٌ، وَاحْتَجَّ مَنْ لَمْ يُوجِبْهُمَا بِمَا رُوِيَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْمُنْكَدِرِ عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ﵄ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ سُئِلَ عَنِ الْعُمْرَةِ أَوَاجِبَةٌ هِيَ؟ فَقَالَ: {لَا وَأَنْ تَعْتَمِرُوا خَيْرٌ لَكُمْ} وَالْقَوْلُ الْأَوَّلُ أَصَحُّ وَمَعْنَى قَوْلِهِ {وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ} أي ابتدءوهما، فَإِذَا دَخَلْتُمْ فِيهِمَا فَأَتِمُّوهُمَا فَهُوَ أَمْرٌ بِالِابْتِدَاءِ وَالْإِتْمَامِ أَيْ أَقِيمُوهُمَا كَقَوْلِهِ تَعَالَى: "ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّيَامَ إِلَى اللَّيْلِ" (١٨٧-البقرة) أي ابتدءوه وَأَتِمُّوهُ.

nafiledir. Onları farz kılmayanlar, Muhammed b. el-Münkedir'in Câbir b. Abdillâh radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiği şu hadisle delil getirmişlerdir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e umrenin farz olup olmadığı soruldu; o da: {لَا وَأَنْ تَعْتَمِرُوا خَيْرٌ لَكُمْ} "Hayır, fakat umre yapmanız sizin için daha hayırlıdır" buyurdu. Birinci görüş daha sahihtir. {وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ} “Haccı ve umreyi Allâh için tamamlayın” buyruğunun anlamı; yani ikisine başlayın ve onlara girdiğinizde de ikisini tamamlayın demektir. Dolayısıyla bu, başlama ve tamamlama emridir; yani Allâh Teâlâ'nın: "Sonra orucu geceye kadar tamamlayın" (el-Bakara, 187) yani ona başlayın ve onu tamamlayın buyruğu gibi 'onları ikame edin' demektir.

أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ الْمَلِيحِيُّ أَخْبَرَنَا أَبُو مَنْصُورٍ السَّمْعَانِيُّ أَخْبَرَنَا أَبُو جَعْفَرٍ الرَّيَانِيُّ أَخْبَرَنَا حُمَيْدُ بْنُ زَنْجَوَيْهِ أَخْبَرَنَا ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ أَخْبَرَنَا أَبُو خَالِدٍ الْأَحْمَرُ عَنْ عَمْرِو بْنِ قَيْسٍ عَنْ عَاصِمٍ عَنْ شَقِيقٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "تَابِعُوا بَيْنَ الْحَجِّ وَالْعُمْرَةِ فَإِنَّهُمَا يَنْفِيَانِ الْفَقْرَ وَالذُّنُوبَ كَمَا يَنْفِي الْكِيرُ خَبَثَ الْحَدِيدِ وَالذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ وَلَيْسَ لِلْحَجِّ الْمَبْرُورِ جَزَاءٌ إِلَّا الْجَنَّةَ" وَقَالَ ابْنُ عُمَرَ: لَيْسَ مِنْ خَلْقِ اللَّهِ أَحَدٌ إِلَّا وَعَلَيْهِ حَجَّةٌ وَعُمْرَةٌ وَاجِبَتَانِ إِنِ اسْتَطَاعَ إِلَى ذَلِكَ سَبِيلًا كَمَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى {وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ} زَادَ بَعْدَ ذَلِكَ فَهُوَ خَيْرٌ تطوع، وَاتَّفَقَتِ الْأُمَّةُ عَلَى أَنَّهُ يَجُوزُ أَدَاءُ الْحَجِّ وَالْعُمْرَةِ عَلَى ثَلَاثَةِ أَوْجُهٍ:

Bize Abdülvâhid el-Melîhî haber verdi, bize Ebû Mansûr es-Sem'ânî haber verdi, bize Ebû Ca'fer er-Reyyânî haber verdi, bize Humeyd b. Zenceveyh haber verdi, bize İbn Ebî Şeybe haber verdi, bize Ebû Hâlid el-Ahmer, Amr b. Kays'tan, o Âsım'dan, o Şakîk'ten, o da Abdullâh'tan haber verdi; o şöyle dedi: Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Hac ile umreyi birbiri ardınca yapınız; çünkü körüğün demir, altın ve gümüşün pasını/kirini giderdiği gibi bu ikisi de fakirliği ve günahları giderir. Mebrur bir haccın karşılığı ise ancak cennettir." İbn Ömer şöyle demiştir: 'Allâh'ın yarattıklarından, gücü yetiyorsa üzerine farz bir hac ve farz bir umre bulunmayan hiç kimse yoktur; nitekim Allâh Teâlâ: {وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ} “Haccı ve umreyi Allâh için tamamlayın” buyurmuştur. Bundan sonra fazlasını yapan için bu bir nafile hayırdır.' Ümmet, hac ve umrenin üç şekilde ifa edilmesinin caiz olduğu hususunda icma etmiştir:

الْإِفْرَادِ وَالتَّمَتُّعِ وَالْقِرَانِ، فَصُورَةُ الْإِفْرَادِ أَنْ يُفْرِدَ الْحَجَّ، ثُمَّ بَعْدَ الْفَرَاغِ منه يعتمر ٢٩/أوَصُورَةُ التَّمَتُّعِ أَنْ يَعْتَمِرَ فِي أَشْهُرِ الْحَجِّ، ثُمَّ بَعْدَ الْفَرَاغِ مِنْ أَعْمَالِ الْعُمْرَةِ، يُحْرِمُ بِالْحَجِّ مِنْ مَكَّةَ فَيَحُجُّ فِي هَذَا الْعَامِ، وَصُورَةُ الْقِرَانِ: أَنْ يُحْرِمَ بِالْحَجِّ وَالْعُمْرَةِ مَعًا أَوْ يُحْرِمَ بِالْعُمْرَةِ ثُمَّ يُدْخِلُ عَلَيْهَا الْحَجَّ قَبْلَ أَنْ يَفْتَتِحَ الطَّوَافَ فَيَصِيرُ قَارِنًا، وَاخْتَلَفُوا فِي الْأَفْضَلِ مِنْ هَذِهِ الْوُجُوهِ: فَذَهَبَ جَمَاعَةٌ إِلَى أَنَّ الْإِفْرَادَ أَفْضَلُ ثُمَّ التَّمَتُّعَ ثُمَّ الْقِرَانَ وَهُوَ قَوْلُ مَالِكٍ وَالشَّافِعِيِّ لِمَا أَخْبَرَنَا أَبُو الْحَسَنِ السَّرَخْسِيُّ أَخْبَرَنَا زَاهِرُ بْنُ أَحْمَدَ أَخْبَرَنَا أَبُو إِسْحَاقَ الْهَاشِمِيُّ أَخْبَرَنَا أَبُو مُصْعَبٍ عَنْ مَالِكٍ عَنْ أَبِي الْأَسْوَدِ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ نَوْفَلٍ عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ عَنْ عَائِشَةَ أُمِّ الْمُؤْمِنِينَ ﵂ أَنَّهَا قَالَتْ: خَرَجْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ عَامَ حَجَّةِ الْوَدَاعِ فَمِنَّا مَنْ أَهَلَّ بِعُمْرَةٍ، وَمِنَّا مَنْ أَهَلَّ بِحَجٍّ وَعُمْرَةٍ، وَمِنَّا مَنْ أَهَلَّ بِحَجٍّ، وَأَهَلَّ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بِالْحَجِّ، فَأَمَّا مَنْ أَهَلَّ بِالْعُمْرَةِ

ifrâd, temettu ve kırân [şeklindedir]. İfrâdın şekli; [kişinin sadece] hac için ihrama girmesi, haccı tamamladıktan sonra ise umre yapmasıdır. Temettuun şekli; hac aylarında umre yapması, ardından umre amellerini bitirdikten sonra Mekke'den hac için ihrama girip aynı yıl içinde hac yapmasıdır. Kırânın şekli ise; hac ve umreye birlikte ihrama girmesi yahut umreye niyet edip tavafa başlamadan önce haccı da ona dahil etmesidir; böylece kârin (hac ile umreyi birleştiren) olur. [İlim ehli] bu şekillerden hangisinin daha faziletli olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir: Bir grup, en faziletlisinin ifrâd, sonra temettu, ardından da kırân olduğu görüşüne varmıştır ki bu, Mâlik ve eş-Şâfiî'nin kavlidir. Nitekim bize Ebü'l-Hasen es-Serahsî haber verdi, bize Zâhir b. Ahmed haber verdi, bize Ebû İshâk el-Hâşimî haber verdi, bize Ebû Mus'ab, Mâlik'ten, o Ebü'l-Esved Muhammed b. Abdirrahmân b. Nevfel'den, o Urve b. ez-Zübeyr'den, o da Müminlerin annesi Âişe radıyallâhu anhâ'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte Veda Haccı yılında yola çıktık. Bizden kimi umre için ihrama girdi, kimi hac ve umreye birlikte ihrama girdi, kimi de sadece hac için ihrama girdi. Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem ise hac için ihrama girdi. Umre için ihrama giren kimse ise...»

فَحَلَّ، وَأَمَّا مَنْ أَهَلَّ بِالْحَجِّ أَوْ جَمَعَ بَيْنَ الْحَجِّ وَالْعُمْرَةِ فَلَمْ يَحِلُّوا حَتَّى كَانَ يَوْمُ النَّحْرِ.

ihramdan çıktı. Hacca niyet eden veya hac ile umreyi birleştirenler ise kurban bayramı gününe kadar ihramdan çıkmadılar.

أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ بْنُ مُحَمَّدٍ الْخَطِيبُ أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ أَحْمَدَ الْخَلَّالُ أَخْبَرَنَا أَبُو الْعَبَّاسِ الْأَصَمُّ أَخْبَرَنَا الرَّبِيعُ أَخْبَرَنَا الشَّافِعِيُّ أَخْبَرَنَا مُسْلِمٌ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَابِرٍ ﵁ وَهُوَ يُحَدِّثُ عَنْ حَجَّةِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: خَرَجْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ لَا نَنْوِي إِلَّا الْحَجَّ، وَلَا نَعْرِفُ غَيْرَهُ وَلَا نَعْرِفُ الْعُمْرَةَ ، وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عُمَرَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ أَفْرَدَ الْحَجَّ وَذَهَبَ قَوْمٌ إِلَى أَنَّ الْقِرَانَ أَفْضَلُ وَهُوَ قَوْلُ الثَّوْرِيِّ وَأَصْحَابِ الرَّأْيِ وَاحْتَجُّوا بِمَا أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الصَّالِحِيُّ أَخْبَرَنَا أَبُو سَعِيدٍ مُحَمَّدُ بْنُ مُوسَى الصَّيْرَفِيُّ أَخْبَرَنَا أَبُو الْعَبَّاسِ مُحَمَّدُ بْنُ يَعْقُوبَ الْأَصَمُّ أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ هِشَامِ بْنِ مُلَاسٍ النُّمَيْرِيُّ أَخْبَرَنَا مَرْوَانُ بْنُ مُعَاوِيَةَ الْفَزَارِيُّ أَخْبَرَنَا حُمَيْدٌ قَالَ: قَالَ أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ ﵁: أَهَلَّ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فَقَالَ "لَبَّيْكَ بِحَجٍّ وَعُمْرَةٍ" .

Bize Abdülvehhâb b. Muhammed el-Hatîb haber verdi, bize Abdülazîz b. Ahmed el-Hallâl haber verdi, bize Ebü'l-Abbâs el-Esamm haber verdi, bize er-Rebî' haber verdi, bize eş-Şâfiî haber verdi, bize Müslim, İbn Cüreyc'den, o Ca'fer b. Muhammed'den, o babasından, o Câbir radıyallâhu anh'tan haber verdi; o Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in haccını anlatırken şöyle dedi: 'Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte sadece haccı niyet ederek yola çıktık; ondan başkasını bilmiyorduk, umreyi bilmiyorduk.' İbn Ömer'den de Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ifrâd haccı yaptığı rivayet edilmiştir. Bir grup ise kırânın daha faziletli olduğu görüşüne varmıştır; bu es-Sevrî ve re'y ehlinin görüşüdür. Onlar, bize Ahmed b. Abdillâh es-Sâlihî'nin haber verdiği şu rivayetle delil getirmişlerdir: Bize Ebû Saîd Muhammed b. Mûsâ es-Sayrafî haber verdi, bize Ebü'l-Abbâs Muhammed b. Ya'kûb el-Esamm haber verdi, bize Muhammed b. Hişâm b. Mülâs en-Nümeyrî haber verdi, bize Mervân b. Muâviye el-Fezârî haber verdi, bize Humeyd haber verdi; Enes b. Mâlik radıyallâhu anh şöyle dedi: Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem ihrama girip telbiye getirdi ve: "Lebbeyk hac ve umre ile" buyurdu.

وَذَهَبَ قَوْمٌ إِلَى أَنَّ التَّمَتُّعَ أَفْضَلُ، وَهُوَ قَوْلُ أَحْمَدَ بْنِ حَنْبَلٍ وَإِسْحَاقَ بْنِ رَاهَوَيْهِ وَاحْتَجُّوا بِمَا أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ أَحْمَدَ الْمَلِيحِيُّ أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النُّعَيْمِيُّ أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ أَخْبَرَنَا يَحْيَى بْنُ بُكَيْرٍ أَخْبَرَنَا اللَّيْثُ عَنْ عُقَيْلٍ عَنِ ابْنِ شِهَابٍ عَنْ سَالِمِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ ﵄ قَالَ: تَمَتَّعَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ فَسَاقَ مَعَهُ الْهَدْيَ مِنْ ذِي الْحُلَيْفَةِ وَبَدَأَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فَأَهَلَّ بِالْعُمْرَةِ ثُمَّ أَهَلَّ بِالْحَجِّ فَتَمَتَّعَ النَّاسُ مَعَ النَّبِيِّ ﷺ بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ فَكَانَ مِنَ النَّاسِ مَنْ أَهْدَى فَسَاقَ الْهَدْيَ وَمِنْهُمْ مَنْ لَمْ يُهْدِ، فَلَمَّا قَدِمَ النَّبِيُّ ﷺ مَكَّةَ قَالَ لِلنَّاسِ "مَنْ كَانَ مِنْكُمْ أَهْدَى فَإِنَّهُ لَا يَحِلُّ مِنْ شَيْءٍ حُرِمَ مِنْهُ حَتَّى يَقْضِيَ حَجَّهُ، وَمَنْ لَمْ يَكُنْ مِنْكُمْ أَهْدَى فَلْيَطُفْ بِالْبَيْتِ، وَيَسْعَى بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ، وَلْيُقَصِّرْ وَلِيَتَحَلَّلْ، ثُمَّ لِيُهِلَّ بِالْحَجِّ فَمَنْ لَمْ يَجِدْ هَدْيًا فَلْيَصُمْ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ فِي الْحَجِّ وَسَبْعَةً إِذَا رَجَعَ إِلَى أَهْلِهِ، فَطَافَ حِينَ قَدِمَ مَكَّةَ، وَاسْتَلَمَ الرُّكْنَ أَوَّلَ شَيْءٍ ثُمَّ خَبَّ ثَلَاثَةَ أَطْوَافٍ وَمَشَى أَرْبَعًا، فَرَكَعَ حِينَ قَضَى طَوَافَهُ بِالْبَيْتِ عِنْدَ الْمَقَامِ رَكْعَتَيْنِ، ثُمَّ سَلَّمَ فَانْصَرَفَ، فَأَتَى الصَّفَا فَطَافَ بِالصَّفَا وَالْمَرْوَةِ سَبْعَةَ أَطْوَافٍ، ثُمَّ لَمْ يَتَحَلَّلْ مِنْ شَيْءٍ حُرِمَ مِنْهُ حَتَّى قَضَى حَجَّهُ وَنَحَرَ هَدْيَهُ

Bir topluluk temettu' haccının daha faziletli olduğu görüşüne varmıştır; bu, Ahmed b. Hanbel ve İshâk b. Râhûye'nin görüşüdür. Onlar, bize Abdülvâhid b. Ahmed el-Melîhî'nin haber verdiği, [ona] Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî'nin haber verdiği, [ona] Muhammed b. Yûsuf'un haber verdiği, [ona] Muhammed b. İsmâîl'in haber verdiği, [ona] Yahyâ b. Bükeyr'in haber verdiği, [ona] Leys'in Ukayl'den, onun İbn Şihâb'dan, onun Sâlim b. Abdillâh'tan, onun da İbn Ömer radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiği şu hadisi delil getirdiler: O şöyle demiştir: « Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem Vedâ Haccı'nda umreyi hacca ekleyerek temettu' yaptı ve Zülhuleyfe'den beraberinde kurbanlık (hedy) sevk etti. Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem [ihrama] başlayıp önce umre için, sonra da hac için telbiye getirdi (ihrama girdi). İnsanlar da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte umreyi hacca ekleyerek temettu' yaptılar. İnsanlardan kimi kurbanlık adayıp kurbanlığını sevk etmişti, kimi de kurbanlık getirmemişti. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Mekke'ye vardığında insanlara şöyle buyurdu: 'Sizden kim kurbanlık sevk etmişse, haccını tamamlayıncaya kadar kendisine haram kılınan hiçbir şeyden ihramdan çıkmasın. Sizden kim kurbanlık sevk etmemişse Beyt'i tavaf etsin, Safâ ile Merve arasında sa'y etsin, saçını kısaltsın ve ihramdan çıksın; sonra hac için ihrama girsin. Kim de kurbanlık bulamazsa hacda üç gün, ailesine döndüğünde de yedi gün oruç tutsun.' [Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem] Mekke'ye vardığında tavaf etti, ilk iş olarak Rükn'ü (Hacerülesved'i) istilâm etti, sonra üç şavtta remel yaptı (hızlı adımlarla yürüdü) ve dört şavtta normal yürüdü. Beyt'i tavafını bitirince Makâm'ın yanında iki rekât namaz kıldı, sonra selâm verip ayrıldı. Safâ'ya geldi ve Safâ ile Merve arasında yedi şavt sa'y etti. Sonra haccını tamamlayıncaya ve hedyini (kurbanını) kesinceye kadar kendisine haram olan hiçbir şeyden ihramdan çıkmadı... »

يَوْمَ النَّحْرِ وَأَفَاضَ فَطَافَ بِالْبَيْتِ، ثُمَّ حَلَّ مِنْ كُلِّ شَيْءِ حُرِمَ مِنْهُ، وَفَعَلَ مِثْلَ مَا فَعَلَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ مَنْ أَهْدَى وَسَاقَ الْهَدْيَ مِنَ النَّاسِ.

kurban bayramı gününde hedyini kesti, ifâza yaparak Beyt'i tavaf etti, sonra kendisine haram kılınan her şeyden ihramdan çıktı. İnsanlardan hedy adayıp hedyini sevk edenler de Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem'in yaptığı gibi yaptılar.

وَعَنْ عُرْوَةَ أَنَّ عَائِشَةَ ﵂ أَخْبَرَتْهُ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ فِي تَمَتُّعِهِ بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ فَتَمَتَّعَ النَّاسُ مَعَهُ بِمِثْلِ الَّذِي أَخْبَرَنِي سَالِمٌ عَنِ ابْنِ عُمَرَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ .

Urve'den rivayet edildiğine göre Âişe radıyallâhu anhâ, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in umreyi hacca ekleyerek temettu' yapması ve insanların da Sâlim'in İbn Ömer'den, onun da Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem'den bana haber verdiği gibi onunla birlikte temettu' yapmaları hakkında kendisine haber vermiştir.

قَالَ شَيْخُنَا الْإِمَامُ ﵁، قد اختلف الرِّوَايَةُ فِي إِحْرَامِ النَّبِيِّ ﷺ كَمَا ذَكَرْنَا وَذَكَرَ الشَّافِعِيُّ فِي كِتَابِ اخْتِلَافِ الْأَحَادِيثِ كَلَامًا مُوجَزًا أَنَّ أَصْحَابَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ كَانَ مِنْهُمُ الْمُفْرِدُ وَالْقَارِنُ وَالْمُتَمَتِّعُ وَكُلٌّ كَانَ يَأْخُذُ مِنْهُ أَمْرَ نُسُكِهِ وَيَصْدُرُ عَنْ تَعْلِيمِهِ، فَأُضِيفَ الْكُلُّ إِلَيْهِ عَلَى مَعْنَى أنه أمر به وَأَذِنَ فِيهَا وَيَجُوزُ فِي لُغَةِ الْعَرَبِ إِضَافَةُ (الشَّيْءِ) (٢) إِلَى الْآمِرِ بِهِ، كَمَا يَجُوزُ إِضَافَتُهُ إِلَى الْفَاعِلِ لَهُ كَمَا يُقَالُ بَنَى فُلَانٌ دَارًا، وَأُرِيدَ أَنَّهُ أَمَرَ بِبِنَائِهَا، وَكَمَا رُوِيَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ رَجَمَ مَاعِزًا، وَإِنَّمَا أَمَرَ بِرَجْمِهِ وَاخْتَارَ الشَّافِعِيُّ الْإِفْرَادَ لِرِوَايَةِ جَابِرٍ وَعَائِشَةَ وَابْنِ عُمَرَ، وَقَدَّمَهَا عَلَى رِوَايَةِ غَيْرِهِمْ لِتَقَدُّمِ صُحْبَةِ جَابِرٍ النَّبِيَّ ﷺ وَحَسَّنَ سِيَاقَهُ لِابْتِدَاءِ قِصَّةِ حَجَّةِ الْوَدَاعِ وَآخِرِهَا، وَلِفَضْلِ حِفْظِ عَائِشَةَ ﵂، وَقُرْبِ ابْنِ عُمَرَ مِنَ النَّبِيِّ ﷺ.

Şeyhimiz el-İmâm radıyallâhu anh şöyle demiştir: Zikrettiğimiz üzere Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ihramı hususundaki rivayetler ihtilaf etmiştir. Şâfiî, 'İhtilâfü'l-Ehâdîs' adlı kitabında veciz bir söz zikrederek şöyle demiştir: Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashâbından ifrâd yapan, kırân yapan ve temettu' yapan vardı. Her biri menâsik uygulamasını ondan alıyor ve onun talimatıyla hareket ediyordu. Dolayısıyla [bu fiillerin] hepsi, onu emrettiği ve ona izin verdiği anlamında Peygamber'e nispet edilmiştir. Arap dilinde bir şeyi, bizzat yapana nispet etmek caiz olduğu gibi onu emredene nispet etmek de caizdir; nitekim 'Falanca bir ev yaptı' denilir ve onu yapmayı emrettiği kastedilir. Yine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Mâiz'i recmettiği rivayet edilmiştir; oysa o sadece onun recmedilmesini emretmişti. Şâfiî, Câbir, Âişe ve İbn Ömer'in rivayeti sebebiyle ifrâdı tercih etmiş ve Câbir'in Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile olan sohbet ve beraberliğinin önceliği, Veda Haccı kıssasının başını ve sonunu güzelce aktarmış olması, Âişe radıyallâhu anhâ'nın hıfzının üstünlüğü ve İbn Ömer'in de Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e yakınlığı sebebiyle bu rivayeti başkalarının rivayetine takdim etmiştir.

وَمَالَ الشَّافِعِيُّ فِي "اخْتِلَافِ الْأَحَادِيثِ" إِلَى التَّمَتُّعِ، وَقَالَ لَيْسَ شَيْءٌ مِنَ الِاخْتِلَافِ أَيْسَرَ مِنْ هَذَا وَإِنْ كَانَ الْغَلَطُ فِيهِ قَبِيحًا مِنْ جِهَةِ أَنَّهُ مُبَاحٌ لِأَنَّ الْكِتَابَ ثُمَّ السُّنَّةَ ثُمَّ مَا لَا أَعْلَمُ فِيهِ خِلَافًا عَلَى أَنَّ التَّمَتُّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ وَإِفْرَادَ الْحَجِّ وَالْقِرَانَ، وَاسِعٌ كُلُّهُ وَقَالَ: مَنْ قَالَ إِنَّهُ أَفْرَدَ الْحَجَّ يُشْبِهُ أَنْ يَكُونَ قَالَهُ عَلَى مَا لَا يَعْرِفُ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ الَّذِينَ أَدْرَكَ دُونَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ أَنَّ أَحَدًا لَا يَكُونُ مُقِيمًا عَلَى الْحَجِّ إِلَّا وَقَدِ ابْتَدَأَ إِحْرَامَهُ بِالْحَجِّ قَالَ الشَّيْخُ الْإِمَامُ ﵀: وَمِمَّا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ كَانَ مُتَمَتِّعًا أَنَّ الرِّوَايَةَ عَنِ ابْنِ عُمَرَ وَعَائِشَةَ مُتَعَارِضَةٌ، وَقَدْ رُوِّينَا عَنِ ابْنِ شِهَابٍ عَنْ سَالِمٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ ﵄ قَالَ: "تَمَتَّعَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فِي [حَجَّةِ الْوَدَاعِ بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ وَقَالَ ابْنُ شِهَابٍ عَنْ عُرْوَةَ أَنَّ عَائِشَةَ أَخْبَرَتْهُ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ] فِي تَمَتُّعِهِ بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ، فَتَمَتَّعَ النَّاسُ مَعَهُ بِمِثْلِ الَّذِي أَخْبَرَنِي سَالِمٌ عَنِ ابْنِ عُمَرَ وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ "هَذِهِ عُمْرَةٌ اسْتَمْتَعْنَا بِهَا".

Şâfiî 'İhtilâfü'l-Ehâdîs'te temettu'a meyletmiş ve şöyle demiştir: 'Bu ihtilaftan daha kolay bir şey yoktur; gerçi bunda hata etmek mübah olması açısından çirkindir. Çünkü Kitâb, ardından Sünnet ve ardından hakkında hiçbir ihtilaf bilmediğim icma; umrenin hacca eklenmesi (temettu'), ifrâd haccı ve kırânın hepsinin caiz olduğu üzerinedir.' Ve şöyle demiştir: 'Onun ifrâd haccı yaptığını söyleyen kimsenin, bunu Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem devrine değil de yetiştiği ilim ehline dayanarak söylemiş olması muhtemeldir; zira onlara göre hiç kimse ihramına hac ile başlamadıkça hac üzere mukim sayılmazdı.' Şeyh el-İmâm rahimehullâh şöyle demiştir: Onun temettu' yapmış olduğuna delalet eden hususlardan biri de İbn Ömer ve Âişe'den gelen rivayetlerin birbirine uygun olmasıdır. Bize İbn Şihâb'dan, onun Sâlim'den, onun da İbn Ömer radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: "Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem [Veda Haccı'nda umreyi hacca ekleyerek temettu' yaptı. İbn Şihâb da Urve'den naklettiğine göre Âişe, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in] umreyi hacca ekleyerek temettu' yapması hususunda, Sâlim'in İbn Ömer'den bana haber verdiğinin bir benzerini haber vermiştir." İbn Abbâs da şöyle demiştir: Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem: "Bu, kendisinden faydalandığımız bir umredir" buyurdu.

وَقَالَ سَعْدُ بْنُ أَبِي وَقَّاصٍ فِي الْمُتْعَةِ: صَنَعَهَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَصَنَعْنَاهَا مَعَهُ.

Sa'd b. Ebî Vakkâs da temettu' hakkında şöyle demiştir: 'Onu Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem yaptı, biz de onunla beraber yaptık.'

قَالَ الشَّيْخُ الْإِمَامُ: وَمَا رُوِيَ عَنْ جَابِرٍ أَنَّهُ قَالَ: خَرَجْنَا لَا نَنْوِي إِلَّا الْحَجَّ -لَا يُنَافِي التَّمَتُّعَ لِأَنَّ

Şeyh İmam [Begavî] şöyle dedi: Câbir'den rivayet edilen: «Biz sadece hacca niyet ederek yola çıktık» sözü temettu'a aykırı değildir; çünkü

خُرُوجَهُمْ كَانَ لِقَصْدِ الْحَجِّ، ثُمَّ مِنْهُمْ مَنْ قَدَّمَ الْعُمْرَةَ، وَمِنْهُمْ مَنْ أَهَلَّ بِالْحَجِّ إِلَى أَنْ أَمَرَهُ النَّبِيُّ ﷺ أَنْ يَجْعَلَهُ مُتْعَةً قَوْلُهُ تَعَالَى: {فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ} اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي الإحْصَارِ الَّذِي يُبِيحُ لِلْمُحْرِمِ التَّحَلُّلَ مِنْ إِحْرَامِهِ فَذَهَبَ جَمَاعَةٌ إِلَى أَنَّ كُلَّ مَانِعٍ يَمْنَعُهُ عَنِ الْوُصُولِ إِلَى الْبَيْتِ الْحَرَامِ وَالْمَعْنَى فِي إِحْرَامِهِ مِنْ عَدُوٍّ أَوْ مَرَضٍ أَوْ جُرْحٍ أَوْ ذَهَابِ نَفَقَةٍ أَوْ ضَلَالِ رَاحِلَةٍ، يُبِيحُ لَهُ التَّحَلُّلَ، وَبِهِ قَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ وَهُوَ قَوْلُ إِبْرَاهِيمَ النَّخَعِيِّ وَالْحَسَنِ وَمُجَاهِدٍ وَعَطَاءٍ وَقَتَادَةَ وَعُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، وَإِلَيْهِ ذَهَبَ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَأَهْلُ الْعِرَاقِ وَقَالُوا: لِأَنَّ الْإِحْصَارَ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ هُوَ حَبْسُ الْعِلَّةِ أَوِ الْمَرَضِ، وَقَالَ الْكِسَائِيُّ وَأَبُو عُبَيْدَةَ مَا كَانَ مِنْ مَرَضٍ أَوْ ذَهَابِ نَفَقَةٍ يُقَالُ: مِنْهُ أُحْصِرَ فَهُوَ مُحْصَرٌ وَمَا كَانَ مِنْ حَبْسِ عَدُوٍّ أَوْ سَجْنٍ يُقَالُ: مِنْهُ حَصَرَ فَهُوَ مَحْصُورٌ، وَإِنَّمَا جَعَلَ هَاهُنَا حَبْسَ الْعَدُوِّ إِحْصَارًا قِيَاسًا عَلَى الْمَرَضِ إِذْ كَانَ فِي مَعْنَاهُ، وَاحْتَجُّوا بِمَا رُوِيَ عَنْ عِكْرِمَةَ عَنِ الْحَجَّاجِ ابن عَمْرٍو الْأَنْصَارِيِّ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "مَنْ كُسِرَ أَوْ عَرِجَ فَقَدْ حَلَّ وَعَلَيْهِ الْحَجُّ مِنْ قَابِلٍ" .

onların yola çıkışları hac kastıylaydı; sonra onlardan kimi umreyi öne aldı, kimi de Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onu temettu' yapmasını emredene kadar hac için ihramda kaldı. Allâh Teâlâ'nın: {فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ} “Eğer alıkonulursanız” buyruğunda âlimler, ihramlı kişinin ihramdan çıkmasını mübah kılan ihsar (engellenme) hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bir grup; düşman, hastalık, yaralanma, nafakanın/paranın tükenmesi veya binitin kaybolması gibi ihramında Mescid-i Harâm'a ulaşmasına engel olan her engelin ihramdan çıkmayı mübah kıldığı görüşüne varmıştır. İbn Mes'ûd bunu söylemiş olup bu İbrâhîm en-Nehaî, el-Hasan, Mücâhid, Atâ, Katâde ve Urve b. ez-Zübeyr'in görüşüdür; Süfyân es-Sevrî ve Irak ehli de bu görüşe gitmiştir. Onlar şöyle demişlerdir: Çünkü Arap kelamında ihsar, illet veya hastalığın engellemesidir. el-Kisâî ve Ebû Ubeyde ise şöyle demiştir: Hastalık veya nafakanın tükenmesinden kaynaklanan engellenmeler için 'uhsira' denir, failine 'muhsar' denir; düşmanın engellemesi veya hapsedilmekten kaynaklananlar için ise 'hasara' denir, failine 'mahsûr' denir. Burada düşmanın engellemesi, onun anlamında olduğu için hastalığa kıyas edilerek ihsar sayılmıştır. Onlar, İkrime'den, onun el-Haccâc b. Amr el-Ensârî'den rivayet ettiği şu hadisle delil getirmişlerdir: Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Kimin [bir kemiği] kırılır veya topal kalırsa ihramdan çıkmış olur ve gelecek yıl hac yapması gerekir."

قَالَ عِكْرِمَةُ: فَسَأَلْتُ ابْنَ عَبَّاسٍ وَأَبَا هُرَيْرَةَ فَقَالَا صِدْقٌ. وَذَهَبَ جَمَاعَةٌ إِلَى أَنَّهُ لَا يُبَاحُ لَهُ التَّحَلُّلُ إِلَّا بِحَبْسِ الْعَدُوِّ وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ وَقَالَ لَا حَصْرَ إِلَّا حَصْرُ الْعَدُوِّ، وروي معناه ٢٩/ب عَنِ ابْنِ عُمَرَ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ وَهُوَ قَوْلُ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ وَسَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ وَإِلَيْهِ ذَهَبَ الشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ، وَقَالُوا الْحَصْرُ وَالْإِحْصَارُ بِمَعْنًى وَاحِدٍ.

İkrime dedi ki: 'Bunu İbn Abbâs'a ve Ebû Hüreyre'ye sordum, ikisi de: Doğru söylemiş dediler.' Bir topluluk ise kişinin ancak düşmanın engellemesiyle ihramdan çıkmasının mübah olacağı görüşüne varmıştır; bu İbn Abbâs'ın görüşüdür ve o: 'Düşman engellemesinden başka ihsar yoktur' demiştir. 29/b Bunun benzeri İbn Ömer ve Abdullâh b. ez-Zübeyr'den de rivayet edilmiştir. Bu, Saîd b. el-Müseyyeb ve Saîd b. Cübeyr'in görüşüdür; eş-Şâfiî, Ahmed ve İshâk da bu görüşe gitmiş ve: 'Hasr ile ihsar aynı anlamdadır' demişlerdir.

وَقَالَ ثَعْلَبٌ: تَقُولُ الْعَرَبُ حَصَرْتُ الرَّجُلَ عَنْ حَاجَتِهِ فَهُوَ مَحْصُورٌ، وَأَحْصَرَهُ الْعَدُوُّ إِذَا مَنَعَهُ عَنِ السَّيْرِ فَهُوَ مُحْصَرٌ، وَاحْتَجُّوا بِأَنَّ نُزُولَ هَذِهِ الْآيَةِ فِي قِصَّةِ الْحُدَيْبِيَةِ وَكَانَ ذَلِكَ حَبْسًا مِنْ جِهَةِ الْعَدُوِّ وَيَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى فِي سِيَاقِ الْآيَةِ {فَإِذَا أَمِنْتُمْ} وَالْأَمْنُ يَكُونُ مِنَ الْخَوْفِ، وَضَعَّفُوا حَدِيثَ الْحَجَّاجِ بْنِ عَمْرٍو بِمَا ثَبَتَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ قَالَ: لَا حَصْرَ إِلَّا حَصْرُ الْعَدُوِّ، وَتَأَوَّلَهُ بَعْضُهُمْ عَلَى أَنَّهُ إِنَّمَا يَحِلُّ بِالْكَسْرِ وَالْعَرَجِ إِذَا كَانَ قَدْ شَرَطَ ذَلِكَ فِي عَقْدِ الْإِحْرَامِ كَمَا رُوِيَ أَنَّ ضُبَاعَةَ بِنْتَ الزُّبَيْرِ كَانَتْ وَجِعَةً فَقَالَ لَهَا النَّبِيُّ ﷺ: "حُجِّي وَاشْتَرِطِي وَقُولِي اللَّهُمَّ مَحِلِّي حَيْثُ حَبَسْتَنِي" .

Sa'leb şöyle demiştir: Araplar: 'Adamı ihtiyacından alıkoydum' derler ve o kişi mahsûr (مَحْصُورٌ) olur; 'Düşman onu yürümekten engelledi' derler ve o kişi muhsar (مُحْصَرٌ) olur. Onlar, bu ayetin inişinin Hudeybiye kıssasında olması ve bunun da düşman tarafından bir engelleme olması ile delil getirmişlerdir. Buna ayetin akışındaki Allâh Teâlâ'nın: {فَإِذَا أَمِنْتُمْ} “Güvene kavuştuğunuzda ise” buyruğu da delalet eder; zira güven korkudan sonra olur. Haccâc b. Amr hadisini ise İbn Abbâs'tan sabit olan: 'Düşman engellemesinden başka ihsar yoktur' sözü sebebiyle zayıf saymışlardır. Bazıları da bu hadisi, kişinin kırılma ve topallama halinde ihramdan çıkmasının ancak ihram akdi sırasında bunu şart koşmuş olması durumunda geçerli olacağı şeklinde tevil etmişlerdir; nitekim Dubâa bint ez-Zübeyr hasta idi, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ona: "Hacca niyet et, şart koş ve: 'Allâhım, benim ihramdan çıkış yerim beni hapsettiğin/alıkoyduğun yerdir' de" buyurmuştur.

ثُمَّ الْمُحْصَرُ يَتَحَلَّلُ بِذَبْحِ الْهَدْيِ وَحَلْقِ الرَّأْسِ، وَالْهَدْيُ شَاةٌ وَهُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى {فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ}

Sonra muhsar [ihramdan alıkonan kimse], kurban kesmek ve başını tıraş etmekle ihramdan çıkar. Kurban bir koyundur; Allâh Teâlâ'nın: {فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ} “kolayınıza gelen bir kurban” sözünden kastedilen de budur.

وَمَحِلُّ ذَبْحِهِ حَيْثُ أُحْصِرَ عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ، لِأَنَّ النَّبِيَّ ﷺ ذَبَحَ الْهَدْيَ عَامَ الْحُدَيْبِيَةِ بِهَا، وَذَهَبَ قَوْمٌ إِلَى أَنَّ الْمُحْصَرَ يُقِيمُ عَلَى إِحْرَامِهِ وَيَبْعَثُ بِهَدْيِهِ إِلَى الْحَرَمِ، وَيُوَاعِدُ مَنْ يَذْبَحُهُ هُنَاكَ ثُمَّ يَحِلُّ، وَهُوَ قَوْلُ أَهْلِ الْعِرَاقِ.

Onun kesileceği yer ilim ehlinin çoğunluğuna göre engellendiği yerdir; çünkü Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Hudeybiye yılında kurbanını orada kesmiştir. Bir topluluk ise muhsarın ihramı üzere kalacağı, kurbanını Harem'e göndereceği, onu orada kesecek kimseyle vakitleşeceği ve sonra ihramdan çıkacağı görüşüne varmıştır; bu Irak ehlinin görüşüdür.

وَاخْتَلَفَ الْقَوْلُ فِي الْمُحْصَرِ إِذَا لَمْ يَجِدْ هَدْيًا فَفِي قَوْلٍ لَا بَدَلَ لَهُ فَيَتَحَلَّلُ وَالْهَدْيُ فِي ذِمَّتِهِ إِلَى أَنْ يَجِدَ، وَالْقَوْلُ الثَّانِي: لَهُ بَدَلٌ، فَعَلَى هَذَا اخْتَلَفَ الْقَوْلُ فِيهِ، فَفِي قَوْلٍ عَلَيْهِ صَوْمُ التَّمَتُّعِ، وَفِي قَوْلٍ تُقَوَّمُ الشَّاةُ بِدَرَاهِمَ وَيَجْعَلُ الدَّرَاهِمَ طَعَامًا فَيَتَصَدَّقُ، بِهِ فَإِنْ عَجَزَ عَنِ الْإِطْعَامِ صَامَ عَنْ كُلِّ مُدٍّ مِنَ الطَّعَامِ يَوْمًا كَمَا فِي فِدْيَةِ الطِّيبِ وَاللُّبْسِ فَإِنَّ الْمُحْرِمَ إِذَا احْتَاجَ إِلَى سَتْرِ رَأْسِهِ لِحَرٍّ أَوْ بَرْدٍ أَوْ إِلَى لُبْسِ قَمِيصٍ، أَوْ مَرَضٍ فَاحْتَاجَ إِلَى مُدَاوَاتِهِ بِدَوَاءٍ فِيهِ طِيبٌ فَعَلَ، وَعَلَيْهِ الْفِدْيَةُ، وَفِدْيَتُهُ عَلَى التَّرْتِيبِ وَالتَّعْدِيلِ فَعَلَيْهِ ذَبْحُ شَاةٍ فَإِنْ لَمْ يَجِدْ يُقَوِّمُ الشَّاةَ بِدَرَاهِمَ وَالدَّرَاهِمُ يَشْتَرِي بِهَا طَعَامًا فَيَتَصَدَّقُ بِهِ، فَإِنْ عَجَزَ صَامَ عَنْ كُلِّ مُدٍّ يَوْمًا. ثُمَّ الْمُحْصَرُ إِنْ كَانَ إِحْرَامُهُ بِغَرَضٍ قَدِ اسْتَقَرَّ عَلَيْهِ فَذَلِكَ الْغَرَضُ فِي ذِمَّتِهِ وَإِنْ كَانَ بِحَجِّ تَطَوُّعٍ فَهَلْ عَلَيْهِ الْقَضَاءُ؟ اخْتَلَفُوا فِيهِ فَذَهَبَ جَمَاعَةٌ إِلَى أَنَّهُ لَا قَضَاءَ عَلَيْهِ وَهُوَ قَوْلُ مَالِكٍ وَالشَّافِعِيِّ، وَذَهَبَ قَوْمٌ إِلَى أَنَّ عَلَيْهِ الْقَضَاءَ، وَهُوَ قَوْلُ مُجَاهِدٍ وَالشَّعْبِيِّ وَالنَّخَعِيِّ وَأَصْحَابِ الرَّأْيِ.

Kurban bulamayan muhsar hakkında görüş ayrılığı olmuştur: Bir görüşe göre onun bir bedeli yoktur; dolayısıyla ihramdan çıkar ve kurbanı buluncaya kadar zimmetinde borç olarak kalır. İkinci görüşe göre ise onun bir bedeli vardır. Buna göre de onun hakkında ihtilaf edilmiştir: Bir görüşe göre temettu' orucu tutması gerekir. Diğer bir görüşe göre ise koyun dirhem cinsinden takdir edilir, bu dirhemlerle yiyecek alınıp sadaka verilir; şayet yedirmeye gücü yetmezse, koku sürünme ve elbise giyme fidyesinde olduğu gibi yiyeceğin her bir müddü için bir gün oruç tutar. Zira ihramlı kimse sıcak veya soğuktan dolayı başını örtmeye veya gömlek giymeye ihtiyaç duyarsa yahut hastalık sebebiyle içinde koku bulunan bir ilaçla tedavi edilmeye ihtiyaç duyarsa bunu yapar ve üzerine fidye gerekir. Onun fidyesi tertip ve takdir üzeredir; üzerine bir koyun kesmek gerekir, bulamazsa koyun dirhemle takdir edilir, dirhemle yiyecek satın alınır ve sadaka verilir, gücü yetmezse her müd için bir gün oruç tutar. Sonra muhsarın ihramı üzerine farz ve kesinleşmiş bir hac ise bu farz zimmetinde kalmaya devam eder; şayet nafile bir hac ise onun kazası gerekir mi? Bu hususta ihtilaf etmişlerdir: Bir grup üzerine kaza gerekmediği görüşüne varmıştır; bu Mâlik ve eş-Şâfiî'nin görüşüdür. Bir grup ise üzerine kaza gerektiği görüşüne varmıştır; bu da Mücâhid, eş-Şa'bî, en-Nehaî ve re'y ehlinin görüşüdür.

قَوْلُهُ تَعَالَى {فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ} [أَيْ فَعَلَيْهِ مَا تَيَسَّرَ مِنَ الْهَدْيِ] وَمَحَلُّهُ رَفْعٌ وَقِيلَ: مَا فِي مَحَلِّ النَّصْبِ أَيْ فَاهْدِي مَا اسْتَيْسَرَ وَالْهَدْيُ جَمْعُ هَدِيَّةٍ وَهِيَ اسْمٌ لِكُلِّ مَا يُهْدَى إِلَى بَيْتِ اللَّهِ تَقَرُّبًا إِلَيْهِ، وَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ شَاةٌ، قَالَهُ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ وَابْنُ عَبَّاسٍ، لِأَنَّهُ أَقْرَبُ إِلَى الْيُسْرِ، وَقَالَ الْحَسَنُ وَقَتَادَةُ: أَعْلَاهُ بَدَنَةٌ وَأَوْسَطُهُ بَقَرَةٌ وَأَدْنَاهُ شَاةٌ.

Allâh Teâlâ'nın: {فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ} [yani ona kolayına gelen kurbanı kesmek gerekir] buyruğundaki ifadenin irap konumu merfûdur. 'Mâ' lafzının mensûb konumda olduğu da söylenmiştir; yani 'kolayınıza geleni kurban edin' demektir. Hedy (الْهَدْيُ), hediye kelimesinin çoğuludur ve Allâh'a yakınlaşmak amacıyla Beytullâh'a hediye edilen/gönderilen her şeyin adıdır. Kolayına gelen kurban bir koyundur; bunu Alî b. Ebî Tâlib ve İbn Abbâs söylemiştir, zira o kolaylığa en yakın olanıdır. el-Hasan ve Katâde ise şöyle demiştir: En üstünü deve, ortası sığır, en düşüğü ise koyundur.

قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَلَا تَحْلِقُوا رُءُوسَكُمْ حَتَّى يَبْلُغَ الْهَدْيُ مَحِلَّهُ} اخْتَلَفُوا فِي الْمَحِلِّ الَّذِي يحل المحصر يبلغ هَدْيِهِ إِلَيْهِ فَقَالَ بَعْضُهُمْ: هُوَ ذَبْحُهُ بِالْمَوْضِعِ الَّذِي أُحْصِرَ فِيهِ سَوَاءٌ كَانَ فِي الْحِلِّ أَوْ فِي الْحَرَمِ، وَمَعْنَى مَحِلِّهِ: حَيْثُ يَحِلُّ ذَبْحُهُ فِيهِ وَأَكْلُهُ.

Allâh Teâlâ'nın: {وَلَا تَحْلِقُوا رُءُوسَكُمْ حَتَّى يَبْلُغَ الْهَدْيُ مَحِلَّهُ} “Kurban yerine ulaşıncaya kadar başlarınızı tıraş etmeyin” buyruğunda, muhsarın ihramdan çıkacağı ve kurbanının ulaşacağı yer (mahill) hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bazıları şöyle demiştir: O, ister Hill bölgesinde ister Harem bölgesinde olsun, engellendiği yerde kesilmesidir; kurbanın mahallinin anlamı ise kesilmesinin ve yenilmesinin helal olduğu yerdir.

أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ الْمَلِيحِيُّ أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النُّعَيْمِيُّ أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ أَخْبَرَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ أَخْبَرَنِي الزُّهْرِيُّ أَخْبَرَنِي عُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ عَنِ الْمِسْوَرِ بْنِ مَخْرَمَةَ فِي قِصَّةِ الْحُدَيْبِيَةِ قَالَ: فَلَمَّا فَرَغَ مِنْ قَضِيَّةِ الْكِتَابِ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ لِأَصْحَابِهِ" "قُومُوا فَانْحَرُوا ثُمَّ احْلِقُوا، فَوَاللَّهِ مَا قَامَ رَجُلٌ مِنْهُمْ حَتَّى قَالَ ذَلِكَ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ، فَلَمَّا لَمْ يَقُمْ مِنْهُمْ أَحَدٌ، دَخَلَ عَلَى أُمِّ سَلَمَةَ فَذَكَرَ لَهَا مَا لَقِيَ مِنَ النَّاسِ، فَقَالَتْ أُمُّ سَلَمَةَ: يَا نَبِيَّ اللَّهِ أَتُحِبُّ ذَلِكَ فَاخْرُجْ، ثُمَّ لَا تُكَلِّمْ أَحَدًا مِنْهُمْ بِكَلِمَةٍ حَتَّى تَنْحَرَ بَدَنَكَ وَتَدْعُوَ حَالِقَكَ فَيَحْلِقَكَ، فَخَرَجَ وَلَمْ يُكَلِّمْ أَحَدًا مِنْهُمْ حَتَّى فَعَلَ ذَلِكَ، نَحَرَ بَدَنَهُ وَدَعَا حَالِقَهُ فَحَلَقَهُ، فَلَمَّا رَأَوْا ذَلِكَ قَامُوا فَنَحَرُوا، وَجَعَلَ بَعْضُهُمْ

Bize Abdülvâhid el-Melîhî haber verdi, bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî haber verdi, bize Muhammed b. Yûsuf haber verdi, bize Muhammed b. İsmâîl haber verdi, bize Abdullâh b. Muhammed haber verdi, bize Abdürrezzâk haber verdi, bize Ma'mer haber verdi, bana ez-Zührî haber verdi, bana Urve b. ez-Zübeyr, el-Misver b. Mahrame'den Hudeybiye kıssası hakkında [şöyle rivayet ettiğini] haber verdi: [Barış] metninin yazımı bitince Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem ashâbına: «Kalkın, kurbanlarınızı kesin, sonra da tıraş olun» buyurdu. Allâh'a yemin olsun ki, bunu üç defa söyleyinceye kadar onlardan tek bir adam dahi kalkmadı. Onlardan hiçbiri kalkmayınca, Ümmü Seleme'nin yanına girdi ve insanlardan gördüğü bu muameleyi ona anlattı. Bunun üzerine Ümmü Seleme şöyle dedi: “Ey Allâh'ın Peygamberi! Bunu [yapmalarını] istiyor musun? Öyleyse dışarı çık ve kurbanlık deveni kesinceye, berberini çağırıp o da seni tıraş edinceye kadar onlardan hiçbiriyle tek bir kelime bile konuşma!” [Bunun üzerine Resûlullâh] dışarı çıktı ve bunları yapıncaya kadar onlardan hiçbiriyle konuşmadı; kurbanlık devesini kesti, berberini çağırdı ve o da kendisini tıraş etti. Onlar bunu görünce kalkıp kurbanlarını kestiler ve birbirlerini...

يَحْلِقُ بَعْضًا حَتَّى كَادَ بَعْضُهُمْ يَقْتُلُ بَعْضًا غَمًّا" وَقَالَ بَعْضُهُمْ: مَحِلُّ هَدْيِ الْمُحْصَرِ الْحَرَمُ، فَإِنْ كَانَ حَاجًّا فَمَحِلُّهُ يَوْمُ النَّحْرِ، وَإِنْ كَانَ مُعْتَمِرًا فَمَحِلُّهُ يَوْمَ يَبْلُغُ هَدْيُهُ الْحَرَمَ قَوْلُهُ تَعَالَى {فَمَنْ كَانَ مِنْكُمْ مَرِيضًا أَوْ بِهِ أَذًى مِنْ رَأْسِهِ} مَعْنَاهُ لَا تَحْلِقُوا رُءُوسَكُمْ فِي حَالِ الْإِحْرَامِ إِلَّا أَنْ تَضْطَرُّوا إِلَى حَلْقِهِ لِمَرَضٍ أَوْ لِأَذًى فِي الرَّأْسِ مِنْ هَوَامٍّ أَوْ صُدَاعٍ {فَفِدْيَةٌ} فِيهِ إِضْمَارٌ، أَيْ: فَحَلَقَ فَعَلَيْهِ فِدْيَةٌ نَزَلَتْ فِي كَعْبِ بْنِ عُجْرَةَ.

tıraş etmeye başladılar; öyle ki kederden neredeyse birbirlerini öldüreceklerdi." Bazıları ise şöyle demiştir: Muhsarın hedyinin yeri Harem'dir; şayet hacı ise yeri kurban bayramı günüdür, şayet umreci ise yeri hedyinin Harem'e ulaştığı gündür. Allâh Teâlâ'nın: {فَمَنْ كَانَ مِنْكُمْ مَرِيضًا أَوْ بِهِ أَذًى مِنْ رَأْسِهِ} “İçinizden kim hasta olur veya başında bir eziyet bulunursa” buyruğunun anlamı; ihram halinde iken başlarınızı tıraş etmeyin, ancak hastalık yahut böcekler veya baş ağrısı gibi baştaki bir eziyet sebebiyle tıraş olmaya mecbur kalırsanız müstesna demektir. {فَفِدْيَةٌ} “[ve tıraş olursa], bir fidye gerekir”; burada gizli bir takdir vardır; yani kim tıraş olursa onun üzerine bir fidye gerekir. Bu ayet Ka'b b. Ucre hakkında inmiştir.

أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ الْمَلِيحَيُّ أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النُّعَيْمِيُّ أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ أَخْبَرَنَا الْحَسَنُ بْنُ خَلَفٍ أَخْبَرَنَا إِسْحَاقُ بْنُ يُوسُفَ عَنْ أَبِي بِشْرٍ وَرْقَاءَ عَنِ ابْنِ أَبِي نَجِيحٍ عَنْ مُجَاهِدٍ قَالَ: حَدَّثَنِي عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ أَبِي لَيْلَى عَنْ كَعْبِ بْنِ عُجْرَةَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ رَآهُ وَقَمْلُهُ يَسْقُطُ عَلَى وَجْهِهِ فَقَالَ: أَيُؤْذِيكَ هَوَامُّكَ؟ قَالَ نَعَمْ فَأَمَرَهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ أَنْ يَحْلِقَ وَهُوَ بِالْحُدَيْبِيَةِ وَلَمْ يُبَيِّنْ لَهُمْ أَنَّهُمْ يُحِلُّونَ بِهَا وَهُمْ عَلَى طَمَعٍ أَنْ يَدْخُلُوا مَكَّةَ، فَأَنْزِلَ اللَّهُ الْفِدْيَةَ فَأَمَرَهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ أَنْ يُطْعِمَ فَرَقًا بَيْنَ سِتَّةِ مَسَاكِينَ أَوَيُهْدِيَ شَاةً أَوْ يَصُومَ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ .

Bize Abdülvâhid el-Melîhî haber verdi, bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî haber verdi, bize Muhammed b. Yûsuf haber verdi, bize Muhammed b. İsmâîl haber verdi, bize el-Hasan b. Halef haber verdi, bize İshâk b. Yûsuf, Ebû Bişr Verkâ'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den haber verdi; o şöyle dedi: Bana Abdurrahmân b. Ebî Leylâ, Ka'b b. Ucre'den rivayet etti ki; Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem onu gördü, bitleri yüzüne dökülüyordu. Bunun üzerine: "Başındaki haşereler sana eziyet ediyor mu?" diye sordu. O: 'Evet' dedi. Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem Hudeybiye'de iken ona başını tıraş etmesini emretti; o sırada Mekke'ye girmeyi umdukları için orada ihramdan çıkacaklarını onlara henüz açıklamamıştı. Bunun üzerine Allâh fidye ayetini indirdi. Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem de ona altı yoksul arasında bir ferak (ölçek) yiyecek paylaştırmasını veya bir koyun kurban etmesini yahut üç gün oruç tutmasını emretti.

قَوْلُهُ تَعَالَى: {فَفِدْيَةٌ مِنْ صِيَامٍ} أَيْ ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ {أَوْ صَدَقَةٍ} أَيْ ثَلَاثَةِ آصُعٍ عَلَى سِتَّةِ مَسَاكِينَ، لِكُلِّ مِسْكِينٍ نِصْفُ صَاعٍ {أَوْ نُسُكٍ} وَاحِدَتُهَا نَسِيكَةٌ أَيْ ذَبِيحَةٌ، أَعْلَاهَا بَدَنَةٌ وَأَوْسَطُهَا بَقَرَةٌ وَأَدْنَاهَا شَاةٌ، أَيَّتَهَا شَاءَ ذَبْحَ، فَهَذِهِ الْفِدْيَةُ عَلَى التَّخْيِيرِ وَالتَّقْدِيرِ، وَيَتَخَيَّرُ بَيْنَ أَنْ يَذْبَحَ أَوْ يَصُومَ أَوْ يَتَصَدَّقَ، وَكُلُّ هَدْيٍ أَوْ طَعَامٍ يَلْزَمُ الْمُحْرِمَ يَكُونُ بِمَكَّةَ وَيَتَصَدَّقُ بِهِ عَلَى مَسَاكِينِ الْحَرَمِ إِلَّا هَدْيًا يَلْزَمُ الْمُحْصَرَ فَإِنَّهُ يَذْبَحُهُ حَيْثُ أُحْصِرَ، وَأَمَّا الصَّوْمُ فَلَهُ أَنْ يَصُومَ حَيْثُ شَاءَ، قَوْلُهُ تَعَالَى: {فَإِذَا أَمِنْتُمْ} أَيْ من خوفكم وبرأتم مِنْ مَرَضِكُمْ {فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ} اخْتَلَفُوا فِي هَذِهِ الْمُتْعَةِ فَذَهَبَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الزُّبَيْرِ إِلَى أَنَّ مَعْنَاهُ: فَمَنْ أُحْصِرَ حَتَّى فَاتَهُ الْحَجُّ وَلَمْ يَتَحَلَّلْ فَقَدِمَ مَكَّةَ يَخْرُجُ مِنْ إِحْرَامِهِ بِعَمَلِ عُمْرَةٍ وَاسْتَمْتَعَ بِإِحْلَالِهِ ذَلِكَ بِتِلْكَ الْعُمْرَةِ إِلَى السَّنَةِ الْمُسْتَقْبِلَةِ ثُمَّ حَجَّ فَيَكُونُ مُتَمَتِّعًا بِذَلِكَ الْإِحْلَالِ إِلَى إِحْرَامِهِ الثَّانِي فِي الْعَامِ الْقَابِلِ، وَقَالَ بَعْضُهُمْ مَعْنَاهُ {فَإِذَا أَمِنْتُمْ} وَقَدْ حَلَلْتُمْ مِنْ إِحْرَامِكُمْ بَعْدَ الْإِحْصَارِ وَلَمْ تَقْضُوا عُمْرَةً، وَأَخَّرْتُمُ الْعُمْرَةَ إِلَى السَّنَةِ الْقَابِلَةِ، فَاعْتَمَرْتُمْ فِي أَشْهُرِ الْحَجِّ ثُمَّ حَلَلْتُمْ فَاسْتَمْتَعْتُمْ بِإِحْلَالِكُمْ إِلَى الْحَجِّ ثُمَّ أَحْرَمْتُمْ بِالْحَجِّ، فَعَلَيْكُمْ مَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ، وَهُوَ قَوْلُ عَلْقَمَةَ وَإِبْرَاهِيمَ النَّخَعِيِّ وَسَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَعَطَاءٌ وَجَمَاعَةٌ: هُوَ الرَّجُلُ يَقْدَمُ مُعْتَمِرًا مِنْ أُفُقٍ مِنَ الْآفَاقِ فِي أَشْهُرِ الْحَجِّ فَقَضَى عُمْرَتَهُ وَأَقَامَ حَلَالًا بِمَكَّةَ حَتَّى أَنْشَأَ مِنْهَا الْحَجَّ فَحَجَّ مِنْ عَامِهِ ذَلِكَ فَيَكُونُ مُسْتَمْتِعًا بِالْإِحْلَالِ مِنَ الْعُمْرَةِ إِلَى إِحْرَامِهِ بِالْحَجِّ، فَمَعْنَى التَّمَتُّعِ هُوَ الِاسْتِمْتَاعُ بَعْدَ الْخُرُوجِ مِنَ الْعُمْرَةِ بِمَا كَانَ مَحْظُورًا عَلَيْهِ فِي الْإِحْرَامِ إِلَى إِحْرَامِهِ بِالْحَجِّ.

Allâh Teâlâ'nın: {فَفِدْيَةٌ مِنْ صِيَامٍ} “[üzerine] oruçtan bir fidye gerekir” kavli; yani üç gün [oruç], {أَوْ صَدَقَةٍ} “yahut sadakadan” yani altı yoksula, her yoksula yarım sâ' olmak üzere üç sâ' [yiyecek], {أَوْ نُسُكٍ} “yahut kurbandan” [bir fidye gerekir]; tekili nesîkedir, yani kurbanlık hayvandır. Bunun en üstünü deve, ortası sığır ve en aşağısı koyundur; hangisini dilerse onu keser. Bu fidye, muhayyerlik (seçme serbestliği) ve takdir (miktarın belirlenmiş olması) üzeredir; kurban kesmek, oruç tutmak veya sadaka vermek arasında serbest bırakılır. İhramlıya gereken her hedy (kurban) yahut yiyecek Mekke'de olur ve Harem'in yoksullarına tasadduk edilir; ancak muhsara (engellenene) gereken kurban müstesnadır, zira o, bunu engellendiği yerde keser. Oruca gelince, onu dilediği yerde tutabilir. Allâh Teâlâ'nın: {فَإِذَا أَمِنْتُمْ} “Güvene kavuştuğunuzda” kavli; yani korkunuzdan [emin olduğunuzda] ve hastalığınızdan iyileştiğinizde [demektir]. {فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ} “Kim hacca kadar umre ile faydalanırsa, kolayına gelen bir kurban [kesmesi gerekir]”. Bu temettu' hakkında ihtilaf ettiler. Abdullâh b. ez-Zübeyr'in görüşüne göre bunun anlamı şudur: Haccı kaçıracak şekilde engellenip ihramdan çıkmayan kimse, Mekke'ye vardığında umre ameli yaparak ihramından çıkar ve bu umre vesilesiyle ihramdan çıkmanın getirdiği serbestlikten gelecek seneye kadar yararlanır; sonra [ertesi yıl] hac yapar. Böylece gelecek yıldaki ikinci ihramına kadar bu serbestlikten faydalanmış (mütemetti') olur. Bazıları ise şöyle demiştir: {فَإِذَا أَمِنْتُمْ} “Güvene kavuştuğunuzda” kavlinin anlamı; engellenmenin ardından ihramınızdan çıkmış olduğunuz ve umreyi kaza etmeyip umreyi gelecek yıla ertelediğinizde, hac aylarında umre yapıp sonra ihramdan çıkarak hac vaktine kadar serbestlikten faydalandığınız, sonra da hac için ihrama girdiğinizde kolayınıza gelen bir kurban kesmeniz gerekir. Bu, Alkame, İbrâhîm en-Nehaî ve Saîd b. Cübeyr'in görüşüdür. İbn Abbâs, Atâ ve bir topluluk ise şöyle demiştir: Bu, [mîkât] ufuklarından bir ufuktan hac aylarında umreci olarak gelen, umresini tamamlayıp Mekke'de ihramsız olarak ikamet eden, nihayet oradan hacca niyet edip o yıl hac yapan kimsedir. Böylece o, umreden ihramsız çıkıştan hac için ihrama girmesine kadar [serbestlikten] yararlanmış olur. Dolayısıyla temettu'un anlamı; umreden çıktıktan sonra, hac için ihrama girinceye kadar ihramda kendisine yasak olan şeylerden faydalanmaktır.

وَلِوُجُوبِ دَمِ التَّمَتُّعِ أربع شرائط: أحدهما أَنْ يُحْرِمَ بِالْعُمْرَةِ فِي أَشْهُرِ الْحَجِّ، وَالثَّانِي أَنْ يَحُجَّ بَعْدَ الْفَرَاغِ مِنَ الْعُمْرَةِ فِي هَذِهِ السَّنَةِ، وَالثَّالِثُ أَنْ يُحْرِمَ بِالْحَجِّ فِي مَكَّةَ وَلَا يَعُودُ إِلَى الْمِيقَاتِ لِإِحْرَامِهِ، الرَّابِعُ أَنْ لَا يَكُونَ مِنْ حَاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ، فَمَتَى وُجِدَتْ هَذِهِ الشَّرَائِطُ فَعَلَيْهِ مَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ، وَهُوَ دَمُ شَاةٍ يَذْبَحُهُ يَوْمَ النَّحْرِ فَلَوْ ذبحها قبله بعد ما أَحْرَمَ بِالْحَجِّ يَجُوزُ عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ كَدِمَاءِ الْجِنَايَاتِ، وَذَهَبَ بَعْضُهُمْ إِلَى أَنَّهُ لَا يَجُوزُ قَبْلَ يوم النحر ٣٠/أكَدَمِ الْأُضْحِيَةِ.

Temettu' kurbanının vacip olmasının dört şartı vardır: Birincisi, hac aylarında umre için ihrama girmesi; ikincisi, umreyi bitirdikten sonra aynı yıl içinde hac yapması; üçüncüsü, hac için Mekke'de ihrama girmesi ve ihram için mîkâta dönmemesi; dördüncüsü ise Mescid-i Harâm civarında ikamet edenlerden olmamasıdır. Bu şartlar gerçekleştiğinde üzerine kolayına gelen kurban gerekir; o da kurban bayramı gününde keseceği bir koyunun kanıdır. Şayet hac için ihrama girdikten sonra bayram gününden önce keserse, bazı ilim ehline göre cinayet kurbanlarında olduğu gibi bu caizdir. Bazıları ise kurban bayramı gününden önce 30/a kurban kurbanı gibi caiz olmayacağı görüşüne varmıştır.

قَوْلُهُ تَعَالَى: {فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيَامُ ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ فِي الْحَجِّ} أَيْ صُومُوا ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ، يَصُومُ يَوْمًا قَبْلَ التَّرْوِيَةِ وَيَوْمَ التَّرْوِيَةِ، وَيَوْمَ عَرَفَةَ، وَلَوْ صَامَ قَبْلَهُ بَعْدَمَا أَحْرَمَ بِالْحَجِّ يَجُوزُ، وَلَا يَجُوزُ يَوْمَ النَّحْرِ وَلَا أَيَّامَ التَّشْرِيقِ عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ، وَذَهَبَ بَعْضُهُمْ إِلَى جَوَازِ صَوْمِ الثَّلَاثِ أَيَّامَ التَّشْرِيقِ.

Allâh Teâlâ'nın: {فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيَامُ ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ فِي الْحَجِّ} “Kim de [bunu] bulamazsa hacda üç gün oruç tutmalıdır” yani üç gün oruç tutunuz; terviye gününden bir gün önce, terviye günü ve arefe günü oruç tutar. Hac için ihrama girdikten sonra bundan önce tutsa da caizdir; kurban bayramı günü ve teşrik günlerinde tutması ise ilim ehlinin çoğunluğuna göre caiz değildir. Bazıları ise bu üç günün teşrik günlerinde tutulmasının caiz olduğu görüşüne varmıştır.

يُرْوَى ذَلِكَ عَنْ عَائِشَةَ وَابْنِ عُمَرَ وَابْنِ الزُّبَيْرِ وَهُوَ قَوْلُ مَالِكٍ وَالْأَوْزَاعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ.

Bu, Âişe, İbn Ömer ve İbnü'z-Zübeyr'den rivayet edilmiştir; bu Mâlik, el-Evzâî, Ahmed ve İshâk'ın da görüşüdür.

قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَسَبْعَةٍ إِذَا رَجَعْتُمْ} أَيْ صُومُوا سَبْعَةَ أَيَّامٍ إِذَا رَجَعْتُمْ إِلَى أَهْلِيكُمْ وَبَلَدِكُمْ، فَلَوْ صَامَ السَّبْعَةَ قَبْلَ الرُّجُوعِ إِلَى أَهْلِهِ لَا يَجُوزُ، وَهُوَ قَوْلُ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ، رُوِيَ ذَلِكَ عَنِ ابْنِ عُمَرَ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَقِيلَ يَجُوزُ أَنْ يَصُومَهَا بَعْدَ الْفَرَاغِ مِنْ أَعْمَالِ الْحَجِّ، وَهُوَ الْمُرَادُ مِنَ الرُّجُوعِ الْمَذْكُورِ فِي الْآيَةِ.

Allâh Teâlâ'nın: {وَسَبْعَةٍ إِذَا رَجَعْتُمْ} “ve döndüğünüzde yedi gün [oruç tutmalıdır]” buyruğu; ailenize ve memleketinize döndüğünüz zaman yedi gün oruç tutunuz demektir. Şayet yedi günü ailesinin yanına dönmeden önce tutarsa caiz olmaz; bu ilim ehlinin çoğunluğunun görüşüdür. Bu, İbn Ömer ve İbn Abbâs'tan rivayet edilmiştir. Hac amellerini bitirdikten sonra bunları tutmasının caiz olduğu da söylenmiştir; ayette zikredilen dönmekten kasıt da budur.

قَوْلُهُ تَعَالَى {تِلْكَ عَشَرَةٌ كَامِلَةٌ} ذَكَرَهَا عَلَى وَجْهِ التَّأْكِيدِ وَهَذَا لِأَنَّ الْعَرَبَ مَا كَانُوا يَهْتَدُونَ إِلَى الْحِسَابِ فَكَانُوا يَحْتَاجُونَ إِلَى فَضْلِ شَرْحٍ وَزِيَادَةِ بَيَانٍ، وَقِيلَ: فِيهِ تَقْدِيمٌ وَتَأْخِيرٌ يَعْنِي فَصِيَامُ عَشَرَةِ أَيَّامٍ ثَلَاثَةٍ فِي الْحَجِّ وَسَبْعَةٍ إِذَا رَجَعْتُمْ فَهِيَ عَشْرَةٌ كَامِلَةٌ وَقِيلَ: كَامِلَةٌ فِي الثَّوَابِ وَالْأَجْرِ، وَقِيلَ: كَامِلَةٌ فِيمَا أُرِيدَ بِهِ مِنْ إِقَامَةِ الصَّوْمِ بَدَلَ الْهَدْيِ وَقِيلَ: كَامِلَةٌ بِشُرُوطِهَا وَحُدُودِهَا، وَقِيلَ لَفْظُهُ خَبَرٌ وَمَعْنَاهُ أَمْرٌ أَيْ فَأَكْمِلُوهَا وَلَا تَنْقُصُوهَا {ذَلِكَ} أَيْ هَذَا الْحُكْمُ {لِمَنْ لَمْ يَكُنْ أَهْلُهُ حَاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ} وَاخْتَلَفُوا فِي حَاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ، فَذَهَبَ قَوْمٌ إِلَى أَنَّهُمْ أَهْلُ مَكَّةَ وَهُوَ قَوْلُ مَالِكٍ، وَقِيلَ: هُمْ أَهْلُ الْحَرَمِ وبه قال طاووس مِنَ التَّابِعِينَ وَقَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ: أَهْلُ عَرَفَةَ وَالرَّجِيعِ وَضَجْنَانَ وَنَخْلَتَانِ، وَقَالَ الشَّافِعِيُّ ﵀: كُلُّ مَنْ كَانَ وَطَنُهُ مِنْ مَكَّةَ عَلَى أَقَلِّ مِنْ مَسَافَةِ الْقَصْرِ فَهُوَ مِنْ حَاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ، وَقَالَ عِكْرِمَةُ: هُمْ مِنْ دُونِ الْمِيقَاتِ، وَقِيلَ هُمْ أَهْلُ الْمِيقَاتِ فَمَا دُونَهُ، وَهُوَ قَوْلُ أَصْحَابِ الرَّأْيِ، وَدَمُ الْقِرَانِ كَدَمِ التَّمَتُّعِ وَالْمَكِّيُّ إِذَا قَرَنَ أَوْ تَمَتَّعَ فَلَا هَدْيَ عَلَيْهِ، قَالَ عِكْرِمَةُ: سُئِلَ ابْنُ عَبَّاسٍ عَنْ مُتْعَةِ الْحَجِّ فَقَالَ: أَهَلَّ الْمُهَاجِرُونَ وَالْأَنْصَارُ وَأَزْوَاجُ النَّبِيِّ ﷺ فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ وَأَهْلَلْنَا فَلَمَّا قَدِمْنَا مَكَّةَ، قَالَ رَسُولُ اللَّهِ: "اجْعَلُوا إِهْلَالَكُمْ بِالْحَجِّ عُمْرَةً إِلَّا مَنْ قَلَّدَ الْهَدْيَ". فَطُفْنَا بِالْبَيْتِ وَبِالصَّفَا وَالْمَرْوَةِ، وَأَتَيْنَا النِّسَاءَ وَلَبِسْنَا الثِّيَابَ ثُمَّ أَمَرَنَا عَشِيَّةَ التَّرْوِيَةِ أَنْ نُهِلَّ بِالْحَجِّ، فَإِذَا فَرَغْنَا فَقَدْ تَمَّ حَجُّنَا وَعَلَيْنَا الْهَدْيُ، فَجَمَعُوا نُسُكَيْنِ فِي عَامٍ بَيْنَ الْحَجِّ وَالْعُمْرَةِ فَإِنَّ اللَّهَ أَنْزَلَهُ فِي كِتَابِهِ وَسُنَّةِ نَبِيِّهِ وَأَبَاحَهُ لِلنَّاسِ مِنْ غَيْرِ أَهْلِ مَكَّةَ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: {ذَلِكَ لِمَنْ لَمْ يَكُنْ أَهْلُهُ حَاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ} .

Allâh Teâlâ'nın: {تِلْكَ عَشَرَةٌ كَامِلَةٌ} “İşte bunlar tam on [gündür]” buyruğu: [Allâh] bunu tekit (pekiştirme) sadedinde zikretmiştir. Bu da şundandır: Araplar hesabı [tam] bilmezlerdi; bu yüzden fazla açıklamaya ve ilave beyana ihtiyaç duyarlardı. Bir görüşe göre burada takdim ve tehir (yer değiştirme) vardır; yani: "Üçü hacda, yedisi de döndüğünüzde olmak üzere on gün oruç tutmak [gerekir], işte bu tam on [gündür]" demektir. Bir görüşe göre: Sevap ve mükâfat bakımından tamdır. Bir görüşe göre: Hedy kurbanı yerine orucun ikame edilmesinden kastedilen şeyde tamdır. Bir görüşe göre: Şartları ve sınırlarıyla tastamamdır. Bir görüşe göre de lafzı haber, manası emirdir; yani: "Onu tamamlayın, eksiltmeyin" demektir. {ذَلِكَ} “Bu” yani bu hüküm {لِمَنْ لَمْ يَكُنْ أَهْلُهُ حَاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ} “ailesi Mescid-i Harâm civarında oturmayanlar içindir”. Mescid-i Harâm civarında oturanlar (hâzırî'l-Mescidi'l-Harâm) hakkında ihtilaf etmişlerdir: Bir grup onların Mekke halkı olduğu görüşüne varmıştır ki bu Mâlik'in görüşüdür. Bir görüşe göre onlar Harem bölgesi halkıdır; tâbiînden Tâvûs da bu görüşü benimsemiştir. İbn Cüreyc: "Arafat, er-Recî', Dajnân ve Nahletân halkıdır" demiştir. Şâfiî -rahimehullâh-: "Memleketi Mekke'den seferilik (kasr) mesafesinden daha az olan herkes Mescid-i Harâm civarında oturanlardandır" demiştir. İkrime: "Onlar mîkātın berisinde (iç tarafında) olanlardır" demiştir. Bir görüşe göre de mîkāt halkı ve mîkāttan daha beride olanlardır; bu da re'y ehlinin (Hanefîlerin) görüşüdür. Kırân kurbanı da temettu' kurbanı gibidir; Mekkeli bir kimse kırân veya temettu' yaparsa ona hedy kurbanı gerekmez. İkrime şöyle demiştir: İbn Abbâs'a hac temettu'u hakkında soruldu da o şöyle dedi: "Muhâcirler, Ensâr ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in hanımları Vedâ Haccı'nda ihrama girdiler, biz de ihrama girdik. Mekke'ye vardığımızda Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem: «Hac için girdiğiniz ihramınızı, kurbanlığına gerdanlık takanlar müstesna, umreye çeviriniz» buyurdu. Biz de Beyt'i ve Safâ ile Merve'yi tavaf ettik, kadınlarımızla birlikte olduk ve [ihramdan çıkıp normal] elbiselerimizi giydik. Sonra terviye günü akşamı bize hac için ihrama girmemizi emretti. [Hac amellerini] bitirdiğimizde haccımız tamamlanmış oldu ve üzerimize hedy kurbanı gerekti. Böylece aynı yıl içinde iki menâsiki; hac ile umreyi bir arada topladılar. Şüphesiz Allâh bunu Kitâbı'nda ve Peygamberinin sünnetinde indirmiş ve Mekke halkı dışındaki insanlara mubah kılmıştır. Allâh Teâlâ: {ذَلِكَ لِمَنْ لَمْ يَكُنْ أَهْلُهُ حَاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ} “Bu, ailesi Mescid-i Harâm civarında oturmayanlar içindir” buyurmuştur."

وَمَنْ فَاتَهُ الْحَجُّ، وَفَوَاتُهُ يَكُونُ بِفَوَاتِ الْوُقُوفِ بِعَرَفَةَ حَتَّى يَطْلُعَ الْفَجْرُ يَوْمَ النَّحْرِ، فَإِنَّهُ يَتَحَلَّلُ بِعَمَلِ الْعُمْرَةِ، وَعَلَيْهِ الْقَضَاءُ مِنْ قَابَلٍ وَالْفِدْيَةُ وَهِيَ عَلَى التَّرْتِيبِ وَالتَّقْدِيرِ كَفِدْيَةِ التَّمَتُّعِ وَالْقِرَانِ.

Haccı kaçıran kimseye gelince -haccın kaçırılması, kurban bayramı günü fecir doğuncaya kadar Arafat vakfesinin kaçırılmasıyla olur- umre ameli yaparak ihramdan çıkar; gelecek yıl kaza etmesi ve temettu' ile kırân fidyesi gibi tertip ve takdir üzere olan bir fidye vermesi gerekir.

أَخْبَرَنَا أَبُو الْحَسَنِ السَّرَخْسِيُّ أَخْبَرَنَا زَاهِرُ بْنُ أَحْمَدَ أَخْبَرَنَا أَبُو إِسْحَاقَ الْهَاشِمِيُّ أَخْبَرَنَا أَبُو مُصْعَبٍ عَنْ مَالِكٍ عَنْ نَافِعٍ عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ يَسَارٍ أَنَّ هَنَّادَ بْنَ الْأَسْوَدِ جَاءَ يَوْمَ النَّحْرِ وَعُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ يَنْحَرُ هَدْيَهُ فَقَالَ: يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ أَخْطَأْنَا الْعَدَدَ، كُنَّا نَظُنُّ أَنَّ هَذَا الْيَوْمَ يَوْمُ عَرَفَةَ، فَقَالَ لَهُ عُمْرُ: اذْهَبْ إِلَى مَكَّةَ فَطُفْ أَنْتَ وَمَنْ مَعَكَ بِالْبَيْتِ وَاسْعَوْا بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ وَانْحَرُوا هَدْيًا إِنْ كَانَ مَعَكُمْ، ثُمَّ احْلِقُوا أَوْ قَصِّرُوا ثُمَّ ارْجِعُوا، فَإِذَا كَانَ عَامٌ قَابِلٌ فَحُجُّوا وَاهْدُوا فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيَامُ ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ فِي الْحَجِّ وَسَبْعَةٍ إِذَا رَجَعْتُمْ .

Bize Ebü'l-Hasan es-Serahsî haber verdi, bize Zâhir b. Ahmed haber verdi, bize Ebû İshâk el-Hâşimî haber verdi, bize Ebû Mus'ab, Mâlik'ten, o Nâfi'den, o Süleymân b. Yesâr'dan haber verdi ki; Hennâd b. el-Esved kurban bayramı günü Ömer b. el-Hattâb kurbanını keserken geldi ve: 'Ey Müminlerin Emîri! Sayıda hata ettik; biz bugünün arefe günü olduğunu sanıyorduk' dedi. Bunun üzerine Ömer ona şöyle dedi: 'Mekke'ye git, sen ve yanındakiler Beyt'i tavaf edin, Safa ile Merve arasında sa'y edin, yanınızda varsa bir kurban kesin, sonra tıraş olun veya kısaltın, sonra dönün. Gelecek yıl olunca haccedin ve kurban kesin; kim [kurban] bulamazsa hacda üç gün ve döndüğünüzde yedi gün oruç tutsun.'

{وَاتَّقُوا اللَّهَ} فِي أَدَاءِ الْأَوَامِرِ {وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ} عَلَى ارْتِكَابِ الْمَنَاهِي.

{وَاتَّقُوا اللَّهَ} “Allah'a karşı gelmekten sakının” emirleri yerine getirme hususunda; {وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ} “ve bilin ki şüphesiz Allah, cezalandırması pek çetin olandır” yasakları işleme hususunda.

{الْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُومَاتٌ فَمَنْ فَرَضَ فِيهِنَّ الْحَجَّ فَلَا رَفَثَ وَلَا فُسُوقَ وَلَا جِدَالَ فِي الْحَجِّ وَمَا تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ يَعْلَمْهُ اللَّهُ وَتَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوَى وَاتَّقُونِ يَا أُولِي الْأَلْبَابِ (١٩٧) لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلًا مِنْ رَبِّكُمْ فَإِذَا أَفَضْتُمْ مِنْ عَرَفَاتٍ فَاذْكُرُوا اللَّهَ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرَامِ وَاذْكُرُوهُ كَمَا هَدَاكُمْ وَإِنْ كُنْتُمْ مِنْ قَبْلِهِ لَمِنَ الضَّالِّينَ (١٩٨) }

{الْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُومَاتٌ فَمَنْ فَرَضَ فِيهِنَّ الْحَجَّ فَلَا رَفَثَ وَلَا فُسُوقَ وَلَا جِدَالَ فِي الْحَجِّ وَمَا تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ يَعْلَمْهُ اللَّهُ وَتَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوَى وَاتَّقُونِ يَا أُولِي الْأَلْبَابِ (١٩٧) لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلًا مِنْ رَبِّكُمْ فَإِذَا أَفَضْتُمْ مِنْ عَرَفَاتٍ فَاذْكُرُوا اللَّهَ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرَامِ وَاذْكُرُوهُ كَمَا هَدَاكُمْ وَإِنْ كُنْتُمْ مِنْ قَبْلِهِ لَمِنَ الضَّالِّينَ (١٩٨)} “Hac bilinen aylardır. Kim o aylarda haccı kendisine farz kılarsa [ihrama girerse], artık hacda cinsel yakınlaşma, günaha sapma ve kavga etmek yoktur. Hayır olarak ne yaparsanız Allâh onu bilir. Azık edinin; şüphesiz azığın en hayırlısı takvadır. Ey akıl sahipleri, Bana karşı takvalı olun! Rabbinizden bir lütuf istemenizde sizin için bir günah yoktur. Arafat'tan [sel gibi] boşanıp aktığınızda Meş'ar-i Harâm'ın yanında Allâh'ı zikredin. O sizi nasıl hidayete erdirdiyse siz de O'nu öylece zikredin. Kuşkusuz siz bundan önce sapıklardan idiniz.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: {الْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُومَاتٌ} أَيْ وَقْتُ الْحَجِّ أَشْهُرٌ مَعْلُومَاتٌ وَهِيَ: شَوَّالٌ وَذُو الْقِعْدَةِ وَتِسْعٌ مِنْ ذِي الْحِجَّةِ إِلَى طُلُوعِ الْفَجْرِ مِنْ يَوْمِ النَّحْرِ، وَيُرْوَى عَنِ ابْنِ عُمَرَ شَوَّالٌ وَذُو الْقِعْدَةِ وَعَشْرٌ مِنْ ذِي الْحِجَّةِ وَكُلُّ وَاحِدٍ مِنَ اللَّفْظَيْنِ صَحِيحٌ غَيْرُ مُخْتَلِفٍ، فَمَنْ قَالَ عَشْرٌ عَبَّرَ بِهِ عَنِ اللَّيَالِي وَمَنْ قَالَ تِسْعٌ عَبَّرَ بِهِ عَنِ الْأَيَّامِ، فَإِنَّ آخِرَ أَيَّامِهَا يَوْمُ عَرَفَةَ، وَهُوَ يَوْمُ التَّاسِعِ وَإِنَّمَا قَالَ أَشْهُرٌ بِلَفْظِ الْجَمْعِ وَهِيَ شَهْرَانِ وَبَعْضُ الثَّالِثِ لِأَنَّهَا وَقْتٌ وَالْعَرَبُ تُسَمِّي الْوَقْتَ تَامًّا بِقَلِيلِهِ وَكَثِيرِهِ فَتَقُولُ الْعَرَبُ أَتَيْتُكَ يَوْمَ الْخَمِيسِ وَإِنَّمَا أَتَاهُ فِي سَاعَةٍ مِنْهُ، وَيَقُولُ زُرْتُكَ الْعَامَ، وَإِنَّمَا زَارَهُ فِي بَعْضِهِ، وَقِيلَ الِاثْنَانِ فَمَا فَوْقَهُمَا جَمَاعَةٌ لِأَنَّ مَعْنَى الْجَمْعِ ضَمُّ الشَّيْءِ إِلَى الشَّيْءِ، فَإِذَا جَازَ أَنْ يُسَمَّى الِاثْنَانِ جَمَاعَةً جَازَ أَنْ يُسَمَّى الِاثْنَانِ وَبَعْضُ الثَّالِثِ جَمَاعَةً وَقَدْ ذَكَرَ اللَّهُ تَعَالَى الِاثْنَيْنِ بِلَفْظِ الْجَمْعِ فَقَالَ "فَقَدْ صَغَتْ قُلُوبُكُمَا" (٤-التَّحْرِيمِ) أَيْ قَلَبَاكُمَا، وَقَالَ عُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ وَغَيْرُهُ: أَرَادَ بِالْأَشْهُرِ شَوَّالًا وَذَا الْقِعْدَةِ وَذَا الْحِجَّةِ كُمَّلًا لِأَنَّهُ يَبْقَى عَلَى الْحَاجِّ أُمُورٌ بَعْدَ عَرَفَةَ يَجِبُ عَلَيْهِ فِعْلُهَا، مِثْلُ الرَّمْيِ وَالذَّبْحِ وَالْحَلْقِ وَطَوَافِ الزِّيَارَةِ وَالْبَيْتُوتَةِ بِمِنًى فَكَانَتْ فِي حُكْمِ الْجَمْعِ {فَمَنْ فَرَضَ فِيهِنَّ الْحَجَّ} أَيْ فَمَنْ أَوْجَبَ عَلَى نَفْسِهِ

Allâh Teâlâ'nın: {الْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُومَاتٌ} “Hac bilinen aylardır” buyruğu; yani haccın vakti bilinen aylardır demektir. Bunlar: Şevval, Zilkade ve Zilhicce'nin dokuz günü olup kurban bayramı gününün fecir doğuşuna kadardır. İbn Ömer'den Şevval, Zilkade ve Zilhicce'den on gün şeklinde de rivayet edilmiştir. Bu iki lafzın her biri sahihtir, aralarında ihtilaf yoktur; kim 'on gün' demişse bununla geceleri kastetmiştir, kim de 'dokuz gün' demişse bununla gündüzleri kastetmiştir; zira bunların son günü arefe günüdür ve o da dokuzuncu gündür. İki ay ve üçüncünün bir kısmı olduğu halde çoğul lafzıyla 'aylar' buyurması, bunun bir vakit olmasındandır; nitekim Araplar azına ve çoğuna bakmaksızın vakti tam olarak adlandırırlar. Araplar: 'Sana perşembe günü geldim' derler; oysa ona perşembe gününün sadece bir saatinde gelmiştir. Yine: 'Seni bu yıl ziyaret ettim' der; oysa onu yılın bir kısmında ziyaret etmiştir. İki ve yukarısının cem' (çoğul) olduğu da söylenmiştir; çünkü cem'in anlamı bir şeyi bir şeye eklemektir. Dolayısıyla ikiye çoğul demek caiz olduğu gibi, ikiye ve üçüncünün bir kısmına da çoğul demek caizdir. Nitekim Allâh Teâlâ iki kişiyi çoğul lafzıyla zikretmiş ve: "İkinizin kalbi kaymıştı" (et-Tahrîm, 4) yani iki kalbiniz buyurmuştur. Urve b. ez-Zübeyr ve başkaları ise şöyle demiştir: Aylardan kasıt; Şevval, Zilkade ve tam olarak Zilhicce'dir; çünkü Arafat'tan sonra da hacının üzerine taş atmak, kurban kesmek, tıraş olmak, ziyaret tavafı ve Mina'da gecelemek gibi yapması farz olan işler kalmaktadır; dolayısıyla bunlar çoğul hükmündedir. {فَمَنْ فَرَضَ فِيهِنَّ الْحَجَّ} “Kim o aylarda haccı farz kılarsa” yani kim kendisine

الْحَجَّ بِالْإِحْرَامِ وَالتَّلْبِيَةِ وَفِيهِ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ مَنْ أَحْرَمَ بِالْحَجِّ فِي غَيْرِ أَشْهُرِ الْحَجِّ لَا يَنْعَقِدُ إِحْرَامُهُ بِالْحَجِّ، وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ وَجَابِرٍ وَبِهِ قَالَ عَطَاءٌ وطاووس وَمُجَاهِدٌ وَإِلَيْهِ ذَهَبَ الْأَوْزَاعِيُّ وَالشَّافِعِيُّ وَقَالَ يَنْعَقِدُ إِحْرَامُهُ بِالْعُمْرَةِ لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى خَصَّ هَذِهِ الْأَشْهُرَ بِغَرَضِ الْحَجِّ فِيهَا فَلَوِ انْعَقَدَ فِي غَيْرِهَا لَمْ يَكُنْ لِهَذَا التَّخْصِيصِ فَائِدَةٌ، كَمَا أَنَّهُ عَلَّقَ الصَّلَوَاتِ بِالْمَوَاقِيتِ ثُمَّ مَنْ أَحْرَمَ بِفَرْضِ الصَّلَاةِ قَبْلَ دُخُولِ وَقْتِهِ لَا يَنْعَقِدُ إِحْرَامُهُ عَنِ الْفَرْضِ وَذَهَبَ جَمَاعَةٌ إِلَى أَنَّهُ يَنْعَقِدُ إِحْرَامُهُ بِالْحَجِّ وَهُوَ قَوْلُ مَالِكٍ وَالثَّوْرِيِّ وَأَبِي حَنِيفَةَ ﵃، وَأَمَّا الْعُمْرَةُ: فَجَمِيعُ أَيَّامِ السَّنَةِ لَهَا إِلَّا أَنْ يَكُونَ مُتَلَبِّسًا بِالْحَجِّ، وَرُوِيَ عَنْ أَنَسٍ أَنَّهُ كَانَ بِمَكَّةَ فَكَانَ إِذَا حُمِّمَ رَأْسُهُ خَرَجَ فَاعْتَمَرَ.

ihram ve telbiye ile haccı vacip kılarsa. Bu, hac ayları dışında hac için ihrama giren kimsenin ihramının hac olarak münakit olmayacağına (bağlanmayacağına) delildir; bu İbn Abbâs ve Câbir'in görüşüdür; Atâ, Tâvûs ve Mücâhid de bunu söylemiştir. el-Evzâî ve eş-Şâfiî de bu görüşe gitmiş ve: 'Onun ihramı umre olarak münakit olur; çünkü Allâh Teâlâ bu ayları haccın farz kılınmasına tahsis etmiştir; şayet diğer aylarda münakit olsaydı bu tahsisin bir faydası kalmazdı. Nitekim Allâh namazları vakitlere bağlamıştır; bir kimse vakti girmeden farz namaza niyet edip tekbir alsa farz olarak namazı münakit olmaz' demiştir. Bir topluluk ise onun ihramının hac olarak münakit olacağı görüşüne varmıştır; bu Mâlik, es-Sevrî ve Ebû Hanîfe radıyallâhu anhüm'ün görüşüdür. Umreye gelince; kişi hac ile meşgul olmadığı sürece yılın bütün günleri umre vaktidir. Enes'ten rivayet edildiğine göre o Mekke'de bulunuyordu; başındaki saçlar siyahlaşıp uzadığında çıkar ve umre yapardı.

قَوْلُهُ تَعَالَى: {فَلَا رَفَثَ وَلَا فُسُوقَ} قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَأَهْلُ الْبَصْرَةِ {فَلَا رَفَثٌ وَلَا فُسُوقٌ} بِالرَّفْعِ وَالتَّنْوِينِ فِيهِمَا، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِالنَّصْبِ مِنْ غَيْرِ تَنْوِينٍ كَقَوْلِهِ تَعَالَى {وَلَا جِدَالَ فِي الْحَجِّ} وَقَرَأَ أَبُو جَعْفَرٍ كُلَّهَا بِالرَّفْعِ وَالتَّنْوِينِ، وَاخْتَلَفُوا فِي الرَّفَثِ: قَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ وَابْنُ عَبَّاسٍ وَابْنُ عُمَرَ هُوَ الْجِمَاعُ وَهُوَ قَوْلُ الْحَسَنِ وَمُجَاهِدٍ وَعَمْرِو بْنِ دِينَارٍ وَقَتَادَةَ وَعِكْرِمَةَ وَالرَّبِيعِ وَإِبْرَاهِيمَ النَّخَعِيِّ، وَقَالَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَلْحَةَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: الرَّفَثُ غِشْيَانُ النِّسَاءِ وَالتَّقْبِيلُ وَالْغَمْزُ، وَأَنْ يُعَرِّضَ لَهَا بِالْفُحْشِ مِنَ الْكَلَامِ قَالَ حُصَيْنُ بْنُ قَيْسٍ أَخَذَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵁ بِذَنَبِ بَعِيرِهِ فَجَعَلَ يَلْوِيهِ وَهُوَ يَحْدُو وَيَقُولُ: وَهُنَّ يَمْشِينَ بِنَا هَمِيسَا ... إِنْ تَصْدُقِ الطَّيْرُ نَنِكْ لَمِيسَا

Allâh Teâlâ'nın: {فَلَا رَفَثَ وَلَا فُسُوقَ} buyruğunu İbn Kesîr ve Basra ehli, her ikisinde de ref' ve tenvin ile {فَلَا رَفَثٌ وَلَا فُسُوقٌ} şeklinde okumuşlardır. Diğerleri ise Allâh Teâlâ'nın: {وَلَا جِدَالَ فِي الْحَجِّ} buyruğunda olduğu gibi tenvinsiz ve nasb ile okumuşlardır. Ebû Ca'fer ise hepsini ref' ve tenvin ile okumuştur. Refes (الرَّفَثُ) hakkında ihtilaf etmişlerdir: İbn Mes'ûd, İbn Abbâs ve İbn Ömer, onun cinsel ilişki olduğunu söylemişlerdir; bu el-Hasan, Mücâhid, Amr b. Dînâr, Katâde, İkrime, er-Rebî' ve İbrâhîm en-Nehaî'nin görüşüdür. Alî b. Ebî Talha, İbn Abbâs'tan naklen: Refes; kadınlarla cinsellik yaşamak, öpmek, elle dokunup sıkmak ve kadına müstehcen sözler ima etmektir, demiştir. Husayn b. Kays şöyle dedi: İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ devesinin kuyruğunu tuttu, onu kıvırmaya başladı ve deve sürerken şu şiiri terennüm ediyordu: 'Onlar bizi fısıltı gibi ayak sesleriyle taşırlar... Eğer kuşların falları doğru çıkarsa Lemîs ile cima ederiz.'

فَقُلْتُ لَهُ أَتَرْفُثُ وَأَنْتَ مُحْرِمٌ، فَقَالَ إِنَّمَا الرَّفَثُ مَا قِيلَ عِنْدَ النِّسَاءِ، قَالَ طاووس: الرَّفَثُ التَّعْرِيضُ لِلنِّسَاءِ بِالْجِمَاعِ وَذِكْرُهُ بَيْنَ أَيْدِيهِنَّ، وَقَالَ عَطَاءٌ: الرَّفَثُ قَوْلُ الرَّجُلِ لِلْمَرْأَةِ فِي حَالِ الْإِحْرَامِ إِذَا حَلَلْتُ أَصَبْتُكِ، وَقِيلَ: الرَّفَثُ الْفُحْشُ وَالْقَوْلُ الْقَبِيحُ، أَمَّا الْفُسُوقُ: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: هُوَ الْمَعَاصِي كُلُّهَا وَهُوَ قَوْلُ طاووس وَالْحَسَنِ وَسَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ وَقَتَادَةَ وَالزُّهْرِيِّ وَالرَّبِيعِ وَالْقُرَظِيِّ، وَقَالَ ابْنُ عُمَرَ: هُوَ مَا نُهِيَ عَنْهُ الْمُحْرِمُ فِي حَالِ

[Ben de] ona: "Sen ihramlı olduğun halde müstehcen söz (refes) mi söylüyorsun?" dedim. O da: "Refes, ancak kadınların yanında söylenen [müstehcen] sözlerdir" dedi. Tâvûs şöyle dedi: "Refes; kadınlara cinsel ilişkiyi ima etmek ve onların huzurunda bundan bahsetmektir." Atâ ise: "Refes; erkeğin ihram halindeyken kadına, 'İhramdan çıktığımda seninle birlikte olacağım' demesidir" dedi. [Bir rivayette de:] "Refes; çirkinlik (fuhuş) ve kaba/kötü sözdür" denilmiştir. Füsûka gelince: İbn Abbâs: "O, bütün günahlardır" demiştir; bu Tâvûs, el-Hasan, Saîd b. Cübeyr, Katâde, ez-Zührî, er-Rebî' ve el-Kurazî'nin de görüşüdür. İbn Ömer ise şöyle demiştir: "O, ihram halindeyken ihramlıya yasak kılınan...

الْإِحْرَامِ مِنْ قَتْلِ الصَّيْدِ وَتَقْلِيمِ الْأَظَافِرِ، وَأَخْذِ الْأَشْعَارِ، وَمَا أَشْبَهَهُمَا وَقَالَ إِبْرَاهِيمُ وَعَطَاءٌ وَمُجَاهِدٌ؛ هُوَ السِّبَابُ بِدَلِيلِ قَوْلِ النَّبِيِّ ﷺ "سِبَابُ الْمُسْلِمِ فُسُوقٌ وَقِتَالُهُ كُفْرٌ" وَقَالَ الضَّحَّاكُ هُوَ التَّنَابُزُ بِالْأَلْقَابِ بِدَلِيلِ قَوْلِهِ تَعَالَى: "وَلَا تَنَابَزُوا بِالْأَلْقَابِ بِئْسَ الِاسْمُ الْفُسُوقُ بَعْدَ الْإِيمَانِ" (١١-الْحُجُرَاتِ) .

av öldürmek, tırnak kesmek, kılları gidermek ve bunlara benzer şekilde ihramlıya yasaklanan şeylerdir. İbrâhîm, Atâ ve Mücâhid; onun sövüşmek olduğunu söylemişlerdir; nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: "Müslümana sövmek fâsıklık (füsûk), onunla savaşmak ise küfürdür" buyruğu buna delildir. ed-Dahhâk ise onun kötü lakaplar takmak olduğunu söylemiştir; nitekim Allâh Teâlâ'nın: "Birbirinize lakap takmayın. İmandan sonra fâsıklık ne kötü bir addır!" (el-Hucurât, 11) buyruğu buna delildir.

أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ أَحْمَدَ الْمَلِيحِيُّ أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النُّعَيْمِيُّ أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ أَخْبَرَنَا آدَمُ أَخْبَرَنَا سَيَّارٌ أبو الحكم ٣٠/ب قَالَ سَمِعْتُ أَبَا حَازِمٍ يَقُولُ: سَمِعْتُ أَبَا هُرَيْرَةَ ﵁ قَالَ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: "مَنْ حَجَّ لِلَّهِ فَلَمْ يَرْفُثْ وَلَمْ يَفْسُقْ رَجَعَ كَيَوْمِ وَلَدَتْهُ أُمُّهُ" .

Bize Abdülvâhid b. Ahmed el-Melîhî, ona Ahmed b. Abdillâh en-Nu'aymî, ona Muhammed b. Yûsuf, ona Muhammed b. İsmâîl, ona Âdem, ona Seyyâr Ebü'l-Hakem haber verdi. [Seyyâr] şöyle dedi: Ebû Hâzim'i şöyle derken işittim: Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'ı şöyle derken işittim: Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: "Kim Allâh için hacceder de [ihramlı iken] müstehcen söz ve fiillerden (refes) sakınır, günaha (füsûk) sapmazsa, anasından doğduğu günkü gibi [günahsız olarak] döner."

قَوْلُهُ تَعَالَى {وَلَا جِدَالَ فِي الْحَجِّ} قَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ وَابْنُ عَبَّاسٍ: الْجِدَالُ أَنْ يُمَارِيَ صَاحِبَهُ وَيُخَاصِمَهُ حَتَّى يُغْضِبَهُ، وَهُوَ قَوْلُ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ وَسَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ وَعِكْرِمَةَ وَالزُّهْرِيِّ وَعَطَاءٍ وَقَتَادَةَ، وَقَالَ الْقَاسِمُ بْنُ مُحَمَّدٍ: هُوَ أَنْ يَقُولَ بَعْضُهُمُ الْحَجُّ الْيَوْمَ وَيَقُولَ بَعْضُهُمُ الْحَجُّ غَدًا، وَقَالَ الْقُرَظِيُّ: كَانَتْ قُرَيْشٌ إِذَا اجْتَمَعَتْ بِمِنًى قَالَ هَؤُلَاءِ: حَجُّنَا أَتَمُّ مِنْ حَجِّكُمْ، وَقَالَ هَؤُلَاءِ: حَجُّنَا أَتَمُّ مِنْ حَجِّكُمْ وَقَالَ مُقَاتِلٌ: هُوَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ لَهُمْ فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ وَقَدْ أَحْرَمُوا بِالْحَجِّ: "اجْعَلُوا إِهْلَالَكُمْ بِالْحَجِّ عُمْرَةً إِلَّا مَنْ قَلَّدَ الْهَدْيَ" قَالُوا كَيْفَ نَجْعَلُهُ عُمْرَةً وَقَدْ سَمَّيْنَا الْحَجَّ؟ فَهَذَا جِدَالُهُمْ، وَقَالَ ابْنُ زَيْدٍ: كَانُوا يَقِفُونَ مَوَاقِفَ مُخْتَلِفَةً كُلُّهُمْ يَزْعُمُ أَنَّ مَوْقِفَهُ مَوْقِفُ إِبْرَاهِيمَ يَتَجَادَلُونَ فِيهِ، وَقِيلَ: هُوَ مَا كَانَ عَلَيْهِ أَهْلُ الْجَاهِلِيَّةِ كَانَ بَعْضُهُمْ يَقِفُ بِعَرَفَةَ وَبَعْضُهُمْ بِالْمُزْدَلِفَةِ، وَكَانَ بَعْضُهُمْ يَحُجُّ فِي ذِي الْقِعْدَةِ وَكَانَ بَعْضُهُمْ يَحُجُّ فِي ذِي الْحِجَّةِ فَكُلٌّ يَقُولُ مَا فَعَلْتُهُ فَهُوَ الصَّوَابُ، فَقَالَ جَلَّ ذِكْرُهُ {وَلَا جِدَالَ فِي الْحَجِّ} أَيِ اسْتَقَرَّ أَمْرُ الْحَجِّ عَلَى مَا فَعَلَهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فَلَا اخْتِلَافَ فِيهِ مِنْ بَعْدُ، وَذَلِكَ مَعْنَى قَوْلِ النَّبِيِّ ﷺ: "أَلَا إِنَّ الزَّمَانَ قَدِ اسْتَدَارَ كَهَيْئَتِهِ يَوْمَ خَلَقَ اللَّهُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ" قَالَ مُجَاهِدٌ: مَعْنَاهُ وَلَا شَكَّ فِي الْحَجِّ أَنَّهُ فِي ذِي الْحِجَّةِ فَأُبْطِلُ النَّسِيءُ قَالَ أَهْلُ الْمَعَانِي: ظَاهِرُ الْآيَةِ نَفْيٌ، وَمَعْنَاهَا نَهْيٌ، أَيْ لَا تَرْفُثُوا وَلَا تَفْسُقُوا وَلَا تُجَادِلُوا، كَقَوْلِهِ

Allâh Teâlâ'nın: {وَلَا جِدَالَ فِي الْحَجِّ} “Hacda tartışma da yoktur.” buyruğu hakkında İbn Mes'ûd ve İbn Abbâs şöyle demişlerdir: Cidâl (tartışma); kişinin arkadaşıyla onu öfkelendirecek derecede münakaşa ve husumet etmesidir. Bu aynı zamanda Amr b. Dînâr, Saîd b. Cübeyr, İkrime, ez-Zührî, Atâ ve Katâde'nin de görüşüdür. el-Kâsım b. Muhammed ise: "O, bazılarının 'Hac bugündür', bazılarının da 'Hac yarındır' demesidir" demiştir. el-Kurazî şöyle demiştir: Kureyş Mina'da toplandığı zaman, bir grup: "Bizim haccımız sizin haccınızdan daha tamdır", diğer grup da: "Bizim haccımız sizin haccınızdan daha tamdır" derlerdi. Mukâtil ise şöyle demiştir: O [şu olaydır]: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Vedâ Haccı'nda hac için ihrama girmiş olan kimselere: « اجْعَلُوا إِهْلَالَكُمْ بِالْحَجِّ عُمْرَةً إِلَّا مَنْ قَلَّدَ الْهَدْيَ » «Kurbanlığına gerdanlık takmış olanlar müstesna, hac için yaptığınız ihramınızı umreye çevirin» buyurunca, onlar: "Biz hac diye niyetlenip adını koymuşken onu nasıl umre yaparız?" dediler. İşte onların bu [sözleri] cidâldir (tartışmadır). İbn Zeyd şöyle demiştir: [Câhiliye döneminde] farklı yerlerde vakfe yapıyorlar ve her biri kendi durduğu yerin İbrâhîm'in vakfe yeri olduğunu iddia ederek bu konuda tartışıyorlardı. Şöyle de denilmiştir: O, Câhiliye ehlinin üzerinde bulunduğu şu durumdur: Onlardan bir kısmı Arafat'ta, bir kısmı da Müzdelife'de vakfe yapardı. Bazıları Zilkade ayında, bazıları ise Zilhicce ayında haccederdi ve herkes: "Benim yaptığım doğrudur" derdi. Bunun üzerine şânı yüce olan [Allâh]: {وَلَا جِدَالَ فِي الْحَجِّ} “Hacda tartışma da yoktur.” buyurdu; yani haccın uygulanışı Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem'in yaptığı şekil üzere karar kılmış olup bundan sonra onda hiçbir ihtilaf [ve tartışma] kalmamıştır. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu buyruğunun anlamı da budur: « أَلَا إِنَّ الزَّمَانَ قَدِ اسْتَدَارَ كَهَيْئَتِهِ يَوْمَ خَلَقَ اللَّهُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ » «Haberiniz olsun ki zaman, Allâh'ın gökleri ve yeri yarattığı günkü düzenine dönmüştür.» Mücâhid şöyle demiştir: Bunun manası: "Haccın Zilhicce ayında olduğunda hiçbir şüphe yoktur" demektir; böylece nesî (ayların yerini değiştirme âdeti) iptal edilmiştir. Mânâ ehli (dil ve tefsir âlimleri) şöyle demiştir: Ayetin lafzı nefy (olumsuzluk bildiren haber) olup manası nehiydir (yasaklamadır); yani 'Müstehcen söz söylemeyin, günah işlemeyin ve tartışmayın' demektir; nitekim O'nun

تَعَالَى "لَا رَيْبَ فِيهِ" أَيْ لَا تَرْتَابُوا "وَمَا تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ يَعْلَمْهُ اللَّهُ" أَيْ لَا يَخْفَى عَلَيْهِ فَيُجَازِيكُمْ بِهِ.

"Onda hiçbir şüphe yoktur" buyruğunun anlamının «Ondan şüphe etmeyin» olması gibidir. "Hayır namına ne işlerseniz Allâh onu bilir" yani bu O'na gizli kalmaz ve O da sizi bununla mükâfatlandırır.