{إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ الْكِتَابِ وَيَشْتَرُونَ بِهِ ثَمَنًا قَلِيلًا أُولَئِكَ مَا يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ إِلَّا النَّارَ وَلَا يُكَلِّمُهُمُ اللَّهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَلَا يُزَكِّيهِمْ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ (١٧٤) }
{إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ الْكِتَابِ وَيَشْتَرُونَ بِهِ ثَمَنًا قَلِيلًا أُولَئِكَ مَا يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ إِلَّا النَّارَ وَلَا يُكَلِّمُهُمُ اللَّهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَلَا يُزَكِّيهِمْ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ (١٧٤) } “Allâh'ın indirdiği Kitap'tan bir şeyi gizleyip onu az bir pahaya satanlar var ya, işte onlar karınlarına ateşten başka bir şey yemezler. Allâh kıyamet gününde onlarla konuşmayacak ve onları temize çıkarmayacaktır. Onlar için acı verici bir azap vardır. (174)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: {إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ الْكِتَابِ} "نَزَلَتْ فِي رُؤَسَاءِ الْيَهُودِ وَعُلَمَائِهِمْ كَانُوا يُصِيبُونَ مِنْ سَفَلَتِهِمُ الْهَدَايَا وَالْمَآكِلَ وَكَانُوا يَرْجُونَ أَنْ يَكُونَ النَّبِيُّ الْمَبْعُوثُ مِنْهُمْ، فَلَمَّا بُعِثَ مُحَمَّدٌ ﷺ مِنْ غَيْرِهِمْ خَافُوا ذَهَابَ مَأْكَلِهِمْ وَزَوَالَ رِيَاسَتِهِمْ، فَعَمَدُوا إِلَى صِفَةِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَغَيَّرُوهَا ثُمَّ أَخْرَجُوهَا إِلَيْهِمْ، فَلَمَّا نَظَرَتِ السَّفَلَةُ إِلَى النَّعْتِ الْمُغَيَّرِ وَجَدُوهُ مُخَالِفًا لِصِفَةِ مُحَمَّدٍ ﷺ فَلَمْ يَتَّبِعُوهُ" فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى {إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ الْكِتَابِ} يَعْنِي صِفَةَ مُحَمَّدٍ ﷺ وَنُبُوَّتَهُ {وَيَشْتَرُونَ بِهِ} أَيْ بِالْمَكْتُومِ {ثَمَنًا قَلِيلًا} أَيْ عِوَضًا يَسِيرًا يَعْنِي الْمَآكِلَ الَّتِي يُصِيبُونَهَا مِنْ سَفَلَتِهِمْ {أُولَئِكَ مَا يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ إِلَّا النَّارَ} يَعْنِي إِلَّا مَا يُؤَدِّيهِمْ إِلَى النَّارِ وَهُوَ الرِّشْوَةُ وَالْحَرَامُ وَثَمَنُ الدِّينِ، فَلَمَّا كَانَ يُفْضِي ذَلِكَ بِهِمْ إِلَى النَّارِ فَكَأَنَّهُمْ أَكَلُوا النَّارَ وَقِيلَ مَعْنَاهُ أَنَّهُ يَصِيرُ نَارًا فِي بُطُونِهِمْ {وَلَا يُكَلِّمُهُمُ اللَّهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ} أَيْ لَا يُكَلِّمُهُمْ بِالرَّحْمَةِ وَبِمَا يَسُرُّهُمْ إِنَّمَا يُكَلِّمُهُمْ بِالتَّوْبِيخِ. وَقِيلَ: أَرَادَ بِهِ أَنَّهُ يَكُونُ عَلَيْهِمْ غَضْبَانَ، كَمَا يُقَالُ: فُلَانٌ
Allâh Teâlâ'nın: {إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ الْكِتَابِ} “Allâh'ın indirdiği Kitap'tan bir şeyi gizleyenler” âyeti; "Yahudilerin reisleri ve âlimleri hakkında inmiştir. Onlar, halk tabakasından hediyeler ve yiyecekler temin ediyorlar ve gönderilecek peygamberin kendilerinden olmasını umuyorlardı. Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem kendilerinden olmayan bir topluluktan gönderilince, menfaatlerinin elden gitmesinden ve reisliklerinin zeval bulmasından korktular. Bunun üzerine Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem'in vasfına yönelip onu değiştirdiler ve ardından onlara sundular. Halk tabakası değiştirilmiş vasfa bakınca, onun Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in vasfına uymadığını gördü ve ona tâbi olmadı." Bunun üzerine Allâh Teâlâ: {إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ الْكِتَابِ} “Allâh'ın indirdiği Kitap'tan bir şeyi gizleyenler”; yani Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in vasfını ve nübüvvetini [gizleyenler], {وَيَشْتَرُونَ بِهِ} “ve onu satanlar”; yani gizledikleri şeyi satanlar, {ثَمَنًا قَلِيلًا} “az bir pahaya”; yani değersiz bir karşılığa, [ki bu da] halk tabakasından elde ettikleri yiyeceklerdir. {أُولَئِكَ مَا يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ إِلَّا النَّارَ} “İşte onlar karınlarına ateşten başka bir şey yemezler”; yani kendilerini ateşe götürecek şeyden başkasını [yemezler] ki bu da rüşvet, haram ve dinin bedelidir. Bu durum onları ateşe sevk ettiği için sanki ateş yemiş gibi olurlar. Anlamının, onların karınlarında ateşe dönüşeceği şeklinde olduğu da söylenmiştir. {وَلَا يُكَلِّمُهُمُ اللَّهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ} “Kıyamet günü Allâh onlarla konuşmayacaktır”; yani rahmetle ve kendilerini sevindirecek şeylerle onlarla konuşmayacak, aksine onlarla sadece azarlayarak konuşacaktır. Bununla O'nun onlara gazap etmiş olmasını kastettiği de söylenmiştir; nitekim şöyle denilir: Filan kimse
لَا يُكَلِّمُ فُلَانًا إِذَا كَانَ عَلَيْهِ غَضْبَانَ {وَلَا يُزَكِّيهِمْ} أَيْ لَا يُطَهِّرُهُمْ مِنْ دَنَسِ الذُّنُوبِ {وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ}
birine kızgın olduğu zaman 'Filan falanla konuşmuyor' denir. {وَلَا يُزَكِّيهِمْ} “ve onları temize çıkarmayacaktır”; yani onları günahların kirinden arındırmayacaktır. {وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ} “Onlar için acı verici bir azap vardır.”
{أُولَئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الضَّلَالَةَ بِالْهُدَى وَالْعَذَابَ بِالْمَغْفِرَةِ فَمَا أَصْبَرَهُمْ عَلَى النَّارِ (١٧٥) ذَلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ نَزَّلَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ وَإِنَّ الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِي الْكِتَابِ لَفِي شِقَاقٍ بَعِيدٍ (١٧٦) }
{أُولَئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الضَّلَالَةَ بِالْهُدَى وَالْعَذَابَ بِالْمَغْفِرَةِ فَمَا أَصْبَرَهُمْ عَلَى النَّارِ (١٧٥) ذَلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ نَزَّلَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ وَإِنَّ الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِي الْكِتَابِ لَفِي شِقَاقٍ بَعِيدٍ (١٧٦) } “İşte onlar, hidayete karşılık sapıklığı, bağışlanmaya karşılık azabı satın almış kimselerdir. Ateşe karşı ne kadar da sabırlıdırlar! (175) Bu böyledir, çünkü Allâh Kitab'ı hak olarak indirmiştir. Kitap hakkında ihtilafa düşenler ise elbette derin bir ayrılık içindedirler. (176)”
{لَيْسَ الْبِرَّ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَكُمْ قِبَلَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ وَلَكِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَالْمَلَائِكَةِ وَالْكِتَابِ وَالنَّبِيِّينَ وَآتَى الْمَالَ عَلَى حُبِّهِ ذَوِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينَ وَابْنَ السَّبِيلِ وَالسَّائِلِينَ وَفِي الرِّقَابِ وَأَقَامَ الصَّلَاةَ وَآتَى الزَّكَاةَ وَالْمُوفُونَ بِعَهْدِهِمْ إِذَا عَاهَدُوا وَالصَّابِرِينَ فِي الْبَأْسَاءِ وَالضَّرَّاءِ وَحِينَ الْبَأْسِ أُولَئِكَ الَّذِينَ صَدَقُوا وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُتَّقُونَ (١٧٧) }
{لَيْسَ الْبِرَّ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَكُمْ قِبَلَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ وَلَكِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَالْمَلَائِكَةِ وَالْكِتَابِ وَالنَّبِيِّينَ وَآتَى الْمَالَ عَلَى حُبِّهِ ذَوِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينَ وَابْنَ السَّبِيلِ وَالسَّائِلِينَ وَفِي الرِّقَابِ وَأَقَامَ الصَّلَاةَ وَآتَى الزَّكَاةَ وَالْمُوفُونَ بِعَهْدِهِمْ إِذَا عَاهَدُوا وَالصَّابِرِينَ فِي الْبَأْسَاءِ وَالضَّرَّاءِ وَحِينَ الْبَأْسِ أُولَئِكَ الَّذِينَ صَدَقُوا وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُتَّقُونَ (١٧٧) } “İyilik, yüzlerinizi doğu ve batı tarafına çevirmeniz değildir. Asıl iyilik, Allâh'a, ahiret gününe, meleklere, Kitab'a ve peygamberlere iman eden; sevdiği maldan akrabaya, yetimlere, yoksullara, yolda kalmışa, isteyenlere ve kölelikten kurtulmak isteyenlere veren; namazı dosdoğru kılan, zekâtı veren; antlaşma yaptıklarında ahitlerini yerine getiren; sıkıntıda, hastalıkta ve savaş zamanında sabredenlerin tutumudur. İşte doğru olanlar bunlardır ve takvâ sahipleri de ancak bunlardır. (177)”
{أُولَئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الضَّلَالَةَ بِالْهُدَى وَالْعَذَابَ بِالْمَغْفِرَةِ فَمَا أَصْبَرَهُمْ عَلَى النَّارِ} قَالَ عَطَاءٌ وَالسُّدِّيُّ: هو ما: اسْتِفْهَامٌ مَعْنَاهُ مَا الَّذِي صَبَّرَهُمْ عَلَى النَّارِ وَأَيُّ شَيْءٍ يُصَبِّرُهُمْ عَلَى النَّارِ حَتَّى تَرَكُوا الْحَقَّ وَاتَّبَعُوا الْبَاطِلَ وَقَالَ الْحَسَنُ وَقَتَادَةُ: وَاللَّهِ مَا لَهُمْ عَلَيْهَا مِنْ صَبْرٍ وَلَكِنْ مَا أَجْرَأَهُمْ عَلَى الْعَمَلِ الَّذِي يُقَرِّبُهُمْ إِلَى النَّارِ قَالَ الْكِسَائِيُّ: فَمَا أَصْبَرَهُمْ عَلَى عَمَلِ أَهْلِ النَّارِ أَيْ مَا أَدْوَمَهُمْ عَلَيْهِ
{أُولَئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الضَّلَالَةَ بِالْهُدَى وَالْعَذَابَ بِالْمَغْفِرَةِ فَمَا أَصْبَرَهُمْ عَلَى النَّارِ} “İşte onlar, hidayete karşılık sapıklığı, bağışlanmaya karşılık azabı satın almış kimselerdir. Ateşe karşı ne kadar da sabırlıdırlar!”; Atâ ve es-Süddî şöyle demiştir: Buradaki 'mâ' soru edatıdır, anlamı: Onları ateşe sabrettiren nedir ve hakkı terk edip batıla uyacak kadar onları ateşe karşı ne sabırlı kılmaktadır? Hasan ve Katâde ise şöyle demiştir: Allâh'a yemin olsun ki onların ateşe karşı hiçbir sabrı yoktur; fakat onları ateşe yaklaştıran ameli işlemeye ne kadar da cüretkârdırlar! el-Kisâî şöyle demiştir: 'Onlar cehennemliklerin ameline ne kadar da sabırlıdırlar!', yani bu ameli işlemekte ne kadar süreklidirler!
{ذَلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ نَزَّلَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ} يَعْنِي ذَلِكَ الْعَذَابَ بِأَنَّ اللَّهَ نَزَّلَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ فَأَنْكَرُوهُ وَكَفَرُوا بِهِ وَحِينَئِذٍ يَكُونُ ذَلِكَ فِي مَحَلِّ الرَّفْعِ وَقَالَ بَعْضُهُمْ مَحَلُّهُ نَصْبٌ مَعْنَاهُ فِعْلُنَا ذَلِكَ بِهِمْ بِأَنَّ اللَّهَ أَيْ لِأَنَّ اللَّهَ نَزَّلَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ فَاخْتَلَفُوا فِيهِ وَقِيلَ مَعْنَاهُ ذَلِكَ أَيْ فِعْلُهُمُ الَّذِي يَفْعَلُونَ مِنَ الْكُفْرِ وَالِاخْتِلَافِ وَالِاجْتِرَاءِ عَلَى اللَّهِ مِنْ أَجْلِ أَنَّ اللَّهَ نَزَّلَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ وَهُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى "إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا سَوَاءٌ عَلَيْهِمْ أَأَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ خَتَمَ اللَّهُ عَلَى قُلُوبِهِمْ" (٧-الْبَقَرَةِ) {وَإِنَّ الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِي الْكِتَابِ} فَآمَنُوا بِبَعْضٍ وَكَفَرُوا بِبَعْضٍ {لَفِي شِقَاقٍ بَعِيدٍ} أَيْ فِي خِلَافٍ وَضَلَالٍ بَعِيدٍ.
{ذَلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ نَزَّلَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ} “Bu böyledir, çünkü Allâh Kitab'ı hak olarak indirmiştir”; yani bu azap, Allâh'ın Kitab'ı hak ile indirmiş olmasından ve onların da onu inkâr edip küfretmelerinden dolayıdır. Bu durumda [ayet başındaki] 'zâlike' kelimesi ref mahallindedir. Bazıları ise onun mansub olduğunu, anlamının: 'Biz onlara bunu, Allâh Kitab'ı hak ile indirdiği halde onlar onda ihtilafa düştükleri için yaptık' şeklinde olduğunu söylemişlerdir. Bunun anlamının: 'İşte onların küfürden, ihtilaftan ve Allâh'a karşı cüretten yaptıkları bu fiil, Allâh'ın Kitab'ı hak olarak indirmesinden ötürüdür' şeklinde olduğu da söylenmiştir; nitekim Allâh Teâlâ şöyle buyurmuştur: "Kâfirlere gelince, onları uyarsan da uyarmasan da onlar için birdir, iman etmezler. Allâh onların kalplerini mühürlemiştir." (Bakara 7). {وَإِنَّ الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِي الْكِتَابِ} “Kitap hakkında ihtilafa düşenler ise”; bir kısmına inanıp bir kısmını inkâr edenler, {لَفِي شِقَاقٍ بَعِيدٍ} “elbette derin bir ayrılık içindedirler”; yani haktan uzak bir muhalefet ve sapıklık içindedirler.
قَوْلُهُ تَعَالَى: {لَيْسَ الْبِرَّ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَكُمْ قِبَلَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ} قَرَأَ حَمْزَةُ وَحَفْصٌ: لَيْسَ الْبِرَّ بِنَصْبِ الرَّاءِ، وَالْبَاقُونَ بِرَفْعِهَا، فَمَنْ رَفَعَهَا جَعَلَ {الْبِرَّ} اسْمَ لَيْسَ، وَخَبَرُهُ قَوْلُهُ: أَنْ تَوَلَّوْا، تَقْدِيرُهُ: لَيْسَ الْبِرُّ تَوْلِيَتَكُمْ وُجُوهَكُمْ. كَقَوْلِهِ تَعَالَى "مَا كَانَ حُجَّتَهُمْ إِلَّا أَنْ قَالُوا ائْتُوا" (٢٥-الْجَاثِيَةِ) . وَالْبِرُّ كُلُّ عَمَلِ خَيْرٍ يُفْضِي بِصَاحِبِهِ إِلَى الْجَنَّةِ وَاخْتَلَفُوا فِي الْمُخَاطَبِينَ بِهَذِهِ الْآيَةِ، فَقَالَ قَوْمٌ: عَنَى بِهَا الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى، وَذَلِكَ أَنَّ الْيَهُودَ كَانَتْ تُصَلِّي قِبَلَ الْمَغْرِبِ إِلَى بَيْتِ الْمَقْدِسِ وَالنَّصَارَى قِبَلَ الْمَشْرِقِ، وَزَعَمَ كُلُّ
Allâh Teâlâ'nın: {لَيْسَ الْبِرَّ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَكُمْ قِبَلَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ} “İyilik, yüzlerinizi doğu ve batı tarafına çevirmeniz değildir” kavli: Hamza ve Hafs {الْبِرَّ} kelimesini râ harfinin nasbı ile okumuş, diğerleri ise ref ile okumuşlardır. Kim ref ile okuduysa {الْبِرَّ} kelimesini leyse'nin ismi, haberini ise 'en tüvellû' kavli yapmıştır; takdiri: 'Yüzlerinizi çevirmeniz iyilik değildir' şeklindedir. Nitekim Allâh Teâlâ'nın: "Onların delilleri ancak şöyle demekten ibaretti..." (Câsiye 25) kavlinde olduğu gibidir. Birr (iyilik), sahibini cennete ulaştıran her hayırlı ameldir. Bu ayetle muhatap olanların kim olduğu konusunda ihtilaf etmişlerdir. Bir topluluk şöyle demiştir: Bununla Yahudi ve Hristiyanları kastetmiştir. Çünkü Yahudiler Beytü'l-Makdis'e doğru batı cihetine, Hristiyanlar ise doğu cihetine yönelerek namaz kılıyorlardı ve her
فَرِيقٍ مِنْهُمْ: أَنَّ الْبِرَّ فِي ذَلِكَ، فَأَخْبَرَ اللَّهُ تَعَالَى أَنَّ الْبِرَّ غَيْرُ دِينِهِمْ وَعَمَلِهِمْ وَلَكِنَّهُ مَا بَيَّنَهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ وَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ قَتَادَةُ وَمُقَاتِلُ بْنُ حَيَّانَ. وَقَالَ الْآخَرُونَ: الْمُرَادُ بِهَا الْمُؤْمِنُونَ وَذَلِكَ أَنَّ الرَّجُلَ كَانَ فِي ابْتِدَاءِ الْإِسْلَامِ قَبْلَ نُزُولِ الْفَرَائِضِ إِذَا أَتَى بِالشَّهَادَتَيْنِ وَصَلَّى الصَّلَاةَ إِلَى أَيِّ جِهَةٍ كَانَتْ ثُمَّ مَاتَ عَلَى ذَلِكَ وجبت له ٢٤/أالْجَنَّةُ.
iki fırka da iyiliğin bunda olduğunu iddia ediyordu. Bunun üzerine Allâh Teâlâ, iyiliğin onların dini ve ameli olmadığını, ancak bu ayette açıkladığı şey olduğunu bildirdi. Katâde ve Mukātil b. Hayyân bu görüştedir. Diğerleri ise şöyle demiştir: Bununla kastedilen müminlerdir. Şöyle ki; İslam'ın başlangıcında farzlar inmeden önce kişi kelime-i şehadeti getirdiğinde ve hangi yöne olursa olsun namaz kılıp sonra bu hal üzere öldüğünde cennet onun için vacip olurdu 24/a.
وَلَمَّا هَاجَرَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَنَزَلَتِ الْفَرَائِضُ وَحُدِّدَتِ الْحُدُودُ وَصُرِفَتِ الْقِبْلَةُ إِلَى الْكَعْبَةِ أَنْزَلَ اللَّهُ هَذِهِ الْآيَةَ فَقَالَ: {لَيْسَ الْبِرَّ} (١) أَيْ كُلُّهُ أَنْ تُصَلُّوا قِبَلَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ وَلَا تَعْمَلُوا عَلَى غَيْرِ ذَلِكَ {وَلَكِنَّ الْبِرَّ} مَا ذُكِرَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ وَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ ابْنُ عَبَّاسٍ وَمُجَاهِدٌ وَعَطَاءٌ وَالضَّحَّاكُ. {وَلَكِنَّ الْبِرَّ} قَرَأَ نَافِعٌ وَابْنُ عَامِرٍ وَلَكِنْ خَفِيفَةَ النُّونِ الْبِرُّ رُفِعَ وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِتَشْدِيدِ النُّونِ وَنَصْبِ الْبِرِّ.
Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem hicret edip farzlar indiğinde, hadler belirlendiğinde ve kıble Kâbe'ye çevrildiğinde Allâh bu ayeti indirdi ve şöyle buyurdu: {لَيْسَ الْبِرَّ} (1) yani iyiliğin tamamı, sizin doğu ve batı tarafına doğru namaz kılmanız ve bundan başka bir amel işlememeniz değildir; {وَلَكِنَّ الْبِرَّ} “fakat asıl iyilik” bu ayette zikredilen hususlardır. İbn Abbâs, Mücâhid, Atâ ve Dahhâk bu görüştedir. {وَلَكِنَّ الْبِرَّ} Nâfi‘ ve İbn Âmir, nûn harfini şeddesiz (hafif) ve 'el-birru' kelimesini ref ile okumuş; diğer kurrâlar ise nûn harfini şeddeli ve 'el-birra' kelimesini nasb ile okumuşlardır.
قَوْلُهُ تَعَالَى: {مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ} جَعَلَ مَنْ وهي اسم خبر لِلْبِرِّ وَهُوَ فِعْلٌ وَلَا يُقَالُ الْبِرُّ زِيدَ وَاخْتَلَفُوا فِي وَجْهِهِ قِيلَ لَمَّا وَقَعَ مَنْ فِي مَوْضِعِ الْمَصْدَرِ جَعَلَهُ خَبَرًا لِلْبِرِّ كَأَنَّهُ قَالَ وَلَكِنَّ الْبِرَّ الْإِيمَانُ بِاللَّهِ وَالْعَرَبُ تَجْعَلُ الِاسْمَ خَبَرًا لِلْفِعْلِ وَأَنْشَدَ الْفَرَّاءُ: لَعَمْرُكَ مَا الْفِتْيَانُ أَنْ تَنْبُتَ اللِّحَى ... وَلَكِنَّمَا الْفِتْيَانُ كُلُّ فَتًى نَدِيِّ
Allâh Teâlâ'nın: {مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ} “Allâh'a iman eden kimsedir” kavli: Bir isim olan {مَنْ} kelimesini bir mastar olan {الْبِرَّ} kelimesine haber yapmıştır; oysa [Arapçada] 'el-birru Zeydün' (iyilik Zeyd'dir) denilmez. Bunun izahında ihtilaf etmişlerdir: 'Men' kelimesi mastar konumunda vaki olduğunda onu birr kelimesinin haberi yaptı, sanki 'Fakat iyilik Allâh'a imandır' demiştir denildi. Araplar ismi fiile (mastara) haber kılarlar. Ferrâ şu şiiri okumuştur: 'Ömrüne yemin olsun ki yiğitlik sakalın bitmesi değildir... Lakin yiğitler, cömert olan her gençtir.'
فَجَعَلَ نَبَاتَ اللِّحَى خَبَرًا لِلْفَتَى وَقِيلَ فِيهِ إِضْمَارٌ مَعْنَاهُ وَلَكِنَّ الْبِرَّ بِرُّ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ فَاسْتَغْنَى بِذِكْرِ الْأَوَّلِ عَنِ الثَّانِي كَقَوْلِهِمُ الْجُودُ حَاتِمٌ أَيِ الْجُودُ جُودُ حَاتِمٍ وَقِيلَ مَعْنَاهُ وَلَكِنَّ ذَا الْبِرِّ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: "هُمْ دَرَجَاتٌ عِنْدَ اللَّهِ" (١٦٣-آلِ عِمْرَانَ) أَيْ ذُو دَرَجَاتٍ وَقِيلَ مَعْنَاهُ وَلَكِنَّ الْبَارَّ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى "وَالْعَاقِبَةُ لِلتَّقْوَى" (١٣٢-طه) أَيْ لِلْمُتَّقِي وَالْمُرَادُ مِنَ الْبِرِّ هَاهُنَا الْإِيمَانُ وَالتَّقْوَى.
Burada sakal bitmesini fetâ'ya haber yapmıştır. Ayette bir takdir bulunduğu da söylenmiştir; anlamı: 'Fakat asıl iyilik, Allâh'a iman eden kimsenin iyiliğidir' şeklindedir ve Arapların 'el-cûdü Hâtimun' yani 'Cömertlik Hâtim'in cömertliğidir' sözünde olduğu gibi birincisi zikredilerek ikincisinden müstağni kalınmıştır. Anlamının: 'Fakat iyilik sahibi, Allâh'a iman eden kimsedir' şeklinde olduğu da söylenmiştir; nitekim Allâh Teâlâ'nın: "Onlar Allâh katında derece derecedirler" (Âl-i İmrân 163) yani 'derece sahibidirler' buyruğu gibidir. Anlamının: 'Fakat iyi kimse, Allâh'a iman edendir' şeklinde olduğu da söylenmiştir; nitekim Allâh Teâlâ'nın: "Güzel akıbet takvânındır" (Tâhâ 132) yani 'takvâ sahibinindir' buyruğu gibidir. Buradaki birr (iyilik) kelimesinden maksat iman ve takvâdır.
{وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَالْمَلَائِكَةِ} {وَالْكِتَابِ} يَعْنِي الْكُتُبَ الْمُنَزَّلَةَ {وَالنَّبِيِّينَ} أَجْمَعَ {وَآتَى الْمَالَ} أَعْطَى الْمَالَ {عَلَى حُبِّهِ} اخْتَلَفُوا فِي هَذِهِ الْكِنَايَةِ فَقَالَ أَكْثَرُ أَهْلِ التَّفْسِيرِ: إِنَّهَا رَاجِعَةٌ إِلَى الْمَالِ أَيْ أَعْطَى الْمَالَ فِي حَالِ صِحَّتِهِ وَمَحَبَّتِهِ الْمَالَ قَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ: أَنْ تُؤْتِيَهُ وَأَنْتَ صَحِيحٌ شَحِيحٌ تَأْمُلُ الْغِنَى وَتَخْشَى الْفَقْرَ.
{وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَالْمَلَائِكَةِ} “ahiret gününe, meleklere”, {وَالْكِتَابِ} “Kitab'a”; yani indirilen kitaplara, {وَالنَّبِيِّينَ} “ve peygamberlere” hepsine. {وَآتَى الْمَالَ} “ve malı veren”, malı bağışlayan; {عَلَى حُبِّهِ} “ona olan sevgisine rağmen”. Bu zamir hakkında ihtilaf ettiler; tefsir ehlinin çoğu şöyle demiştir: O zamir mala racidir, yani malı sağlıklı ve mala düşkün olduğu halde vermiştir. İbn Mes‘ûd şöyle demiştir: Malı; sen sağlıklı, mala hırslı, zenginliği umar ve fakirlikten korkar bir haldeyken vermendir.
أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ أَحْمَدَ الْمَلِيحِيُّ أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النُّعَيْمِيُّ أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ أَخْبَرَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ ثَنَا عُمَارَةُ بْنُ الْقَعْقَاعِ أَنَا أَبُو زُرْعَةَ أَخْبَرَنَا أَبُو هُرَيْرَةَ قَالَ: جَاءَ رَجُلٌ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَيُّ الصَّدَقَةِ أَعْظَمُ أَجْرًا؟ قَالَ: "أَنْ تَصَدَّقَ وَأَنْتَ صَحِيحٌ شَحِيحٌ تَخْشَى الْفَقْرَ وَتَأْمُلُ الْغِنَى، وَلَا تُمْهِلْ حَتَّى إِذَا بَلَغَتِ الْحُلْقُومَ قُلْتَ لِفُلَانٍ
Bize Abdülvâhid b. Ahmed el-Melîhî haber verdi, bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî haber verdi, bize Muhammed b. Yûsuf haber verdi, bize Muhammed b. İsmâîl haber verdi, bize Mûsâ b. İsmâîl haber verdi, bize Abdülvâhid haber verdi, bize Umâre b. el-Ka‘kâ‘ rivayet etti, bize Ebû Zür‘a bildirdi, bize Ebû Hureyre [radıyallâhu anh] haber verip şöyle dedi: Bir adam Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem’e gelerek: “Ey Allâh’ın Resûlü! Hangi sadaka ecir bakımından daha büyüktür?” dedi. [Allâh Resûlü] buyurdu ki: «Sağlıklı ve [mala] düşkün olup fakirlikten endişe ettiğin ve zenginliği umduğun bir halde sadaka vermendir. Can boğaza dayanıncaya kadar [sadaka vermeyi] erteleme ki [o vakit] ‘Falana»
كَذَا وَلِفُلَانٍ كَذَا وَقَدْ كَانَ لِفُلَانٍ" (١) .
filana bu kadar' deyip -ki o zaten filanın olmuştur- [sadaka vermeyi] erteleme." (1)
وَقِيلَ هِيَ عَائِدَةٌ عَلَى اللَّهِ ﷿ أَيْ عَلَى حُبِّ اللَّهِ تَعَالَى.
Zamirin Allâh azze ve celle'ye ait olduğu, yani 'Allâh Teâlâ sevgisiyle' anlamına geldiği de söylenmiştir.
{ذَوِي الْقُرْبَى} أَهْلَ الْقَرَابَةِ.
{ذَوِي الْقُرْبَى} “yakın akrabaya”; akraba ehline.
أَخْبَرَنَا أَبُو عُثْمَانَ سَعِيدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ الضَّبِّيُّ أَخْبَرَنَا أَبُو مُحَمَّدٍ عَبْدُ الْجَبَّارِ بْنُ مُحَمَّدٍ الْجِرَاحِيُّ أَخْبَرَنَا أَبُو الْعَبَّاسِ الْمَحْبُوبِيُّ أَخْبَرَنَا أَبُو عِيسَى التِّرْمِذِيُّ أَخْبَرَنَا قُتَيْبَةُ أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ عَنْ عَاصِمٍ الْأَحْوَلِ عَنْ حَفْصَةَ بِنْتِ سِيرِينَ عَنِ الرَّبَابِ عَنْ عَمِّهَا سَلْمَانَ بْنِ عَامِرٍ يَبْلُغُ بِهِ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: "الصَّدَقَةُ عَلَى الْمِسْكِينِ صَدَقَةٌ وَعَلَى ذِي الرَّحِمِ ثِنْتَانِ صَدَقَةٌ وَصِلَةٌ" (٢) .
Bize Ebû Osmân Saîd b. İsmâîl ed-Dabbî bildirdi, bize Ebû Muhammed Abdülcebbâr b. Muhammed el-Cerrâhî bildirdi, bize Ebu'l-Abbâs el-Mahbûbî bildirdi, bize Ebû Îsâ et-Tirmizî bildirdi, bize Kuteybe bildirdi, bize Süfyân b. Uyeyne, Âsım el-Ahvel'den, o Hafsa bnt. Sîrîn'den, o er-Rebâb'dan, o amcası Selmân b. Âmir'den bildirdi; o bunu Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e ulaştırarak nakletti; buyurdu ki: "Yoksula verilen sadaka bir sadakadır; akrabaya verilen ise iki şeydir: Hem sadaka hem de sıla-i rahimdir." (2)
قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينَ وَابْنَ السَّبِيلِ} قَالَ مُجَاهِدٌ: يَعْنِي الْمُسَافِرَ الْمُنْقَطِعَ عَنْ أَهْلِهِ يَمُرُّ عَلَيْكَ وَيُقَالُ لِلْمُسَافِرِ ابْنُ السَّبِيلِ لِمُلَازَمَتِهِ الطَّرِيقَ، وَقِيلَ: هُوَ الضَّيْفُ يَنْزِلُ بِالرَّجُلِ قَالَ النَّبِيُّ ﷺ: "مَنْ كَانَ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ فَلْيُكْرِمْ ضَيْفَهُ" (٣) {وَالسَّائِلِينَ} يَعْنِي الطَّالِبِينَ.
Allâh Teâlâ'nın: {وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينَ وَابْنَ السَّبِيلِ} “yetimlere, yoksullara, yolda kalmışa” kavli: Mücâhid şöyle demiştir: Bununla, ailesinden uzakta kalıp sana uğrayan yolcu kastedilir. Yolcuya yola devamlı bağlılığından dolayı 'ibnü's-sebîl' (yolun oğlu) denilmiştir. Bir kimseye konuk olan misafir olduğu da söylenmiştir. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: "Allâh'a ve ahiret gününe iman eden kimse misafirine ikram etsin" (3) buyurmuştur. {وَالسَّائِلِينَ} “ve isteyenlere”; yani talep edenlere.
أَخْبَرَنَا أَبُو الْحَسَنِ السَّرَخْسِيُّ أَخْبَرَنَا زَاهِرُ بْنُ أَحْمَدَ أَخْبَرَنَا أَبُو إِسْحَاقَ الْهَاشِمِيُّ أَخْبَرَنَا أَبُو مُصْعَبٍ عَنْ مَالِكٍ عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ عَنْ أَبِي بُجَيْدٍ الْأَنْصَارِيِّ وَهُوَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ بُجَيْدٍ عَنْ جَدَّتِهِ وَهِيَ أُمُّ بُجَيْدٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: "رُدُّوا السَّائِلَ وَلَوْ بِظِلْفٍ مُحْرَقٍ" وَفِي رِوَايَةٍ قَالَهَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "إِنْ لَمْ تَجِدِي شَيْئًا إِلَّا ظِلْفًا مُحْرَقًا فَادْفَعِيهِ إِلَيْهِ" قَوْلُهُ تَعَالَى {وَفِي الرِّقَابِ} يَعْنِي الْمُكَاتِبِينَ قَالَهُ أَكْثَرُ الْمُفَسِّرِينَ،
Bize Ebu'l-Hasen es-Serahsî bildirdi, bize Zâhir b. Ahmed bildirdi, bize Ebû İshâk el-Hâşimî bildirdi, bize Ebû Mus'ab, Mâlik'ten, o Zeyd b. Eslem'den, o Ebû Büceyd el-Ensârî'den -ki o Abdurrahman b. Büceyd'dir-, o da ninesi Ümmü Büceyd'den bildirdi ki Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Yanmış bir tırnak (koyun paçası) ile de olsa isteyeni [eli boş] geri çevirmeyin.» Bir rivayette de Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem ona şöyle buyurmuştur: «Yanmış bir tırnaktan (koyun paçasından) başka bir şey bulamazsan bile onu ona ver.» Allâh Teâlâ'nın: {وَفِي الرِّقَابِ} “ve boyunduruk altındakilere (köle ve esirlere)” kavli: Müfessirlerin çoğunluğu, bununla mükâteplerin (özgürlüğü karşılığında bedel ödemek üzere anlaşma yapan kölelerin) kastedildiğini söylemiştir.
وَقِيلَ: عِتْقُ النَّسَمَةِ وَفَكُّ الرَّقَبَةِ وَقِيلَ: فِدَاءُ الْأُسَارَى {وَأَقَامَ الصَّلَاةَ وَآتَى الزَّكَاةَ} وَأَعْطَى الزَّكَاةَ {وَالْمُوفُونَ بِعَهْدِهِمْ} فِيمَا بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ اللَّهِ ﷿ وَفِيمَا بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ النَّاسِ {إِذَا عَاهَدُوا} يَعْنِي إِذَا وَعَدُوا أَنْجَزُوا، وَإِذَا حَلَفُوا وَنَذَرُوا أَوْفَوْا، وَإِذَا عَاهَدُوا أَوْفَوْا، وَإِذَا قَالُوا صَدَقُوا، وَإِذَا ائْتُمِنُوا أَدَّوْا، وَاخْتَلَفُوا فِي رَفْعِ قَوْلِهِ وَالْمُوفُونَ قِيلَ هُوَ عَطْفٌ عَلَى خَبَرٍ مَعْنَاهُ وَلَكِنَّ ذَا الْبِرِّ الْمُؤْمِنُونَ وَالْمُوفُونَ بِعَهْدِهِمْ وَقِيلَ تَقْدِيرُهُ: وَهُمُ الْمُوفُونَ كَأَنَّهُ عَدَّ أَصْنَافًا ثُمَّ قَالَ: هُمْ وَالْمُوفُونَ كَذَا، وَقِيلَ رَفْعٌ عَلَى الِابْتِدَاءِ وَالْخَبَرِ يَعْنِي وَهُمُ الْمُوفُونَ ثُمَّ قَالَ {وَالصَّابِرِينَ} وَفِي نَصْبِهَا أَرْبَعَةُ أَوْجُهٍ:
Bunun canı azat etmek ve köleyi hürriyetine kavuşturmak olduğu da söylenmiştir; esirlerin fidyelerini vermek olduğu da söylenmiştir. {وَأَقَامَ الصَّلَاةَ وَآتَى الزَّكَاةَ} “Namazı dosdoğru kılan ve zekâtı veren”; zekâtını ödeyen. {وَالْمُوفُونَ بِعَهْدِهِمْ} “Ahitlerini yerine getirenler”; Allâh azze ve celle ile kendi aralarındaki ve insanlarla kendi aralarındaki [ahitleşmelerde]. {إِذَا عَاهَدُوا} “antlaşma yaptıklarında”; yani söz verdiklerinde yerine getirirler, yemin edip adakta bulunduklarında ifa ederler, ahitleştiklerinde vefa gösterirler, konuştuklarında doğru söylerler, kendilerine emanet verildiğinde emaneti teslim ederler. {وَالْمُوفُونَ} lafzının merfu kılınması hakkında ihtilaf ettiler: 'Fakat asıl iyilik sahibi, müminler ve ahitlerine vefa gösterenlerdir' anlamında habere atfedildiği söylenmiştir. Takdirinin: 'Onlar vefa gösterenlerdir' şeklinde olduğu, sanki bazı sınıfları saydıktan sonra: 'Onlar ve ahitlerini yerine getirenler şöyledir' dediği söylenmiştir. Mübteda ve haber olarak merfu olduğu, yani 'Onlar ahitlerini yerine getirenlerdir' anlamına geldiği de söylenmiştir. Sonra {وَالصَّابِرِينَ} buyurdu; bunun mansub kılınmasında dört vecih vardır:
قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: نَصْبُهَا عَلَى تَطَاوُلِ الْكَلَامِ وَمِنْ شَأْنِ الْعَرَبِ أَنْ تُغَيِّرَ الْإِعْرَابِ إِذَا طَالَ الْكَلَامُ وَالنَّسَقُ وَمِثْلُهُ فِي سُورَةِ النِّسَاءِ "وَالْمُقِيمِينَ الصَّلَاةَ" (سورةالمائدة-١٦٢) {وَالصَّابِئُونَ وَالنَّصَارَى} ، وَقِيلَ مَعْنَاهُ أَعْنِي الصَّابِرِينَ، وَقِيلَ نَصْبُهُ نَسَقًا عَلَى قَوْلِهِ ذَوِي الْقُرْبَى أَيْ وَآتَى الصَّابِرِينَ.
Ebû Ubeyde şöyle demiştir: Sözün uzamasından dolayı mansub kılınmıştır. Söz ve atıf uzadığında irabı değiştirmek Arapların âdetindendir; Nisâ Sûresi'ndeki: "Namazı dosdoğru kılanlar" (Nisâ 162) ve {وَالصَّابِئُونَ وَالنَّصَارَى} ayetleri de böyledir. Anlamının 'Sabredenleri kastederim' olduğu da söylenmiştir. 'Zevi'l-kurbâ' kavline atfen mansub olduğu, yani: 'Sabredenlere de veren' anlamına geldiği de söylenmiştir.
وَقَالَ الْخَلِيلُ: نُصِبَ عَلَى الْمَدْحِ وَالْعَرَبُ تَنْصِبُ الْكَلَامَ عَلَى الْمَدْحِ وَالذَّمِّ [كَأَنَّهُمْ يُرِيدُونَ إِفْرَادَ الْمَمْدُوحِ وَالْمَذْمُومِ فَلَا يُتْبِعُونَهُ أَوَّلَ الْكَلَامِ وَيَنْصِبُونَهُ فَالْمَدْحُ كَقَوْلِهِ تَعَالَى "وَالْمُقِيمِينَ الصَّلَاةَ"] (١) (١٦٢-النِّسَاءِ) .
el-Halîl şöyle demiştir: Övgü (medih) üzere mansub kılınmıştır. Araplar sözü övgü ve yergi (zem) üzere mansub kılarlar. [Sanki övülen veya yerilen kimseyi tek başına vurgulamak isterler de onu sözün evveline tabi kılmayıp mansub yaparlar; medih olanı Allâh Teâlâ'nın: "Namazı dosdoğru kılanlar"] (1) (Nisâ 162) kavli gibidir.
وَالذَّمُّ كَقَوْلِهِ تَعَالَى "مَلْعُونِينَ أَيْنَمَا ثُقِفُوا" (٦١-الْأَحْزَابِ) .
Zem (yergi) ise Allâh Teâlâ'nın: "Nerede bulunurlarsa yakalanıp lanetlenmişlerdir" (Ahzâb 61) kavli gibidir.
قَوْلُهُ تَعَالَى {فِي الْبَأْسَاءِ} أَيِ الشِّدَّةِ وَالْفَقْرِ {وَالضَّرَّاءِ} الْمَرَضِ وَالزَّمَانَةِ {وَحِينَ الْبَأْسِ} أَيِ الْقِتَالِ وَالْحَرْبِ.
Allâh Teâlâ'nın: {فِي الْبَأْسَاءِ} kavli; yani şiddet ve fakirlikte, {وَالضَّرَّاءِ} hastalık ve dermansızlıkta, {وَحِينَ الْبَأْسِ} yani savaş ve çarpışma anında [sabredenlerdir].
أَخْبَرَنَا الْمُطَهَّرُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْفَارِسِيُّ أَخْبَرَنَا أَبُو ذَرٍّ مُحَمَّدُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الصَّالِحَانِيُّ أَخْبَرَنَا أَبُو مُحَمَّدٍ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ جَعْفَرِ بْنِ حِبَّانَ أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ الْبَغَوِيُّ أَخْبَرَنَا عَلِيُّ بْنُ الْجَعْدِ أَخْبَرَنَا زُهَيْرٌ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ عَنْ حَارِثَةَ بْنِ مُضَرِّبٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ ﵁ قَالَ: كُنَّا إِذَا احْمَرَّ الْبَأْسُ وَلَقِيَ
Bize el-Mutahhar b. Alî b. Abdillâh el-Fârisî haber verdi, bize Ebû Zerr Muhammed b. İbrâhîm es-Sâlihânî haber verdi, bize Ebû Muhammed Abdullâh b. Muhammed b. Ca'fer b. Hibbân haber verdi, bize Abdullâh b. Muhammed el-Begavî haber verdi, bize Alî b. el-Ca'd haber verdi, bize Züheyr, Ebû İshâk'tan, o Hârise b. Mudarrib'den, o da Alî b. Ebî Tâlib'den radıyallâhu anh rivayet etti; o şöyle dedi: «Savaş kızışıp da [iki ordu] birbiriyle karşılaştığı...
الْقَوْمُ الْقَوْمَ اتَّقَيْنَا بِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَمَا يَكُونُ أَحَدٌ أَقْرَبَ إِلَى الْعَدُوِّ مِنْهُ (١) . يَعْنِي إِذَا اشْتَدَّ الْحَرْبُ {أُولَئِكَ الَّذِينَ صَدَقُوا} فِي إِيمَانِهِمْ {وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُتَّقُونَ}
karşılaştığı zaman biz Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem'e sığınırdık ve hiç kimse düşmana ondan daha yakın olmazdı. (1) Yani savaş şiddetlendiği zaman. {أُولَئِكَ الَّذِينَ صَدَقُوا} “İşte doğru olanlar bunlardır”; imanlarında, {وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُتَّقُونَ} “ve takvâ sahipleri de ancak bunlardır.”
{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصَاصُ فِي الْقَتْلَى الْحُرُّ بِالْحُرِّ وَالْعَبْدُ بِالْعَبْدِ وَالْأُنْثَى بِالْأُنْثَى فَمَنْ عُفِيَ لَهُ مِنْ أَخِيهِ شَيْءٌ فَاتِّبَاعٌ بِالْمَعْرُوفِ وَأَدَاءٌ إِلَيْهِ بِإِحْسَانٍ ذَلِكَ تَخْفِيفٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَرَحْمَةٌ فَمَنِ اعْتَدَى بَعْدَ ذَلِكَ فَلَهُ عَذَابٌ أَلِيمٌ (١٧٨) }
{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصَاصُ فِي الْقَتْلَى الْحُرُّ بِالْحُرِّ وَالْعَبْدُ بِالْعَبْدِ وَالْأُنْثَى بِالْأُنْثَى فَمَنْ عُفِيَ لَهُ مِنْ أَخِيهِ شَيْءٌ فَاتِّبَاعٌ بِالْمَعْرُوفِ وَأَدَاءٌ إِلَيْهِ بِإِحْسَانٍ ذَلِكَ تَخْفِيفٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَرَحْمَةٌ فَمَنِ اعْتَدَى بَعْدَ ذَلِكَ فَلَهُ عَذَابٌ أَلِيمٌ (١٧٨) } “Ey iman edenler! Öldürülenler hakkında size kısas farz kılındı. Hüre hür, köleye köle, kadına kadın. Kim [katil], kardeşi [tarafı]ndan bir şeyle affolunursa, artık marufa uymak ve ona güzellikle ödemek gerekir. Bu, Rabbinizden bir hafifletme ve bir rahmettir. Artık kim bundan sonra haddi aşarsa, onun için acı verici bir azap vardır. (178)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصَاصُ} قَالَ الشَّعْبِيُّ وَالْكَلْبِيُّ وَقَتَادَةُ: نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ فِي حَيَّيْنِ مِنْ أَحْيَاءِ الْعَرَبِ اقْتَتَلُوا فِي الْجَاهِلِيَّةِ قَبْلَ الْإِسْلَامِ بِقَلِيلٍ وَكَانَتْ بَيْنَهُمَا قَتْلَى وَجِرَاحَاتٍ لَمْ يَأْخُذْهَا بَعْضُهُمْ مِنْ بَعْضٍ حَتَّى جَاءَ الْإِسْلَامُ، قَالَ مُقَاتِلُ بْنُ حَيَّانَ: كَانَتْ بَيْنَ بَنِي قُرَيْظَةَ وَالنَّضِيرِ، وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: كَانَتْ بَيْنَ الْأَوْسِ وَالْخَزْرَجِ، وَقَالُوا جَمِيعًا كَانَ لِأَحَدِ الْحَيَّيْنِ عَلَى الْآخَرِ طُولٌ فِي الْكَثْرَةِ وَالشَّرَفِ وَكَانُوا يَنْكِحُونَ نِسَاءَهُمْ بِغَيْرِ مُهُورٍ فَأَقْسَمُوا: لَنَقْتُلَنَّ بِالْعَبْدِ مِنَّا الْحُرَّ مِنْهُمْ وَبِالْمَرْأَةِ مِنَّا الرَّجُلَ مِنْهُمْ وَبِالرَّجُلِ مِنَّا الرَّجُلَيْنِ مِنْهُمْ، وَجَعَلُوا جِرَاحَاتِهِمْ ضِعْفَيْ جِرَاحَاتِ أُولَئِكَ فَرَفَعُوا أَمْرَهُمْ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى هَذِهِ الْآيَةَ وَأَمَرَ بِالْمُسَاوَاةِ فَرَضُوا وَأَسْلَمُوا (٢) .
Allâh Teâlâ'nın: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصَاصُ} “Ey iman edenler! Size kısas farz kılındı” kavli: Şa‘bî, Kelbî ve Katâde şöyle demişlerdir: Bu ayet, İslam'dan kısa bir süre önce Câhiliye döneminde birbirleriyle savaşan Arap kabilelerinden iki kabile hakkında inmiştir. Aralarında ölüler ve yaralanmalar olmuş, İslam gelene kadar da bunları birbirlerinden alamamışlardı. Mukātil b. Hayyân: 'Kureyza ile Nadîr oğulları arasında idi' dedi. Saîd b. Cübeyr ise: 'Evs ile Hazrec arasında idi' dedi. Hepsi birden şöyle dediler: İki kabileden biri çokluk ve şeref bakımından diğerine üstündü ve onların kadınlarıyla mehirsiz evlenirlerdi. Yemin ederek şöyle dediler: 'Bizden bir köleye karşılık onlardan bir hürü, bizden bir kadına karşılık onlardan bir erkeği, bizden bir erkeğe karşılık onlardan iki erkeği öldüreceğiz.' Kendi yaralanmalarını onların yaralanmalarının iki katı saydılar. Durumlarını Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e arz ettiler; bunun üzerine Allâh Teâlâ bu ayeti indirdi ve eşitliği emretti. Onlar da razı olup Müslüman oldular (2).
قَوْلُهُ {كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصَاصُ} أَيْ فُرِضَ عَلَيْكُمُ الْقِصَاصُ {فِي الْقَتْلَى} وَالْقِصَاصُ الْمُسَاوَاةُ وَالْمُمَاثَلَةُ فِي الْجِرَاحَاتِ وَالدِّيَاتِ، وَأَصْلُهُ مِنْ قَصَّ الْأَثَرَ إِذَا اتَّبَعَهُ فَالْمَفْعُولُ بِهِ يَتْبَعُ مَا فُعِلَ بِهِ فَيَفْعَلُ مِثْلَهُ.
{كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصَاصُ} “Size kısas farz kılındı”; yani size kısas vacip kılındı, {فِي الْقَتْلَى} “öldürülenler hakkında”. Kısas; yaralamalarda ve diyetlerde eşitlik ve denkliktir. Aslı iz sürmek anlamındaki 'kassa'l-esere' fiilinden gelir; zira kendisine yapılan kimse, kendisine yapılana uyar ve aynısını yapar.
ثُمَّ بَيَّنَ الْمُمَاثَلَةَ فَقَالَ: {الْحُرُّ بِالْحُرِّ وَالْعَبْدُ بِالْعَبْدِ وَالْأُنْثَى بِالْأُنْثَى} وَجُمْلَةُ الْحُكْمِ فِيهِ أَنَّهُ إِذَا تَكَافَأَ الدَّمَانِ مِنَ الْأَحْرَارِ الْمُسْلِمِينَ أَوِ الْعَبِيدِ مِنَ الْمُسْلِمِينَ أَوِ الْأَحْرَارِ مِنَ الْمُعَاهِدِينَ أَوِ الْعَبِيدِ مِنْهُمْ قُتِلَ مِنْ كُلِّ صِنْفٍ مِنْهُمُ الذَّكَرُ إِذَا قُتِلَ بِالذَّكَرِ وَبِالْأُنْثَى، وَتُقْتَلُ الْأُنْثَى إِذَا قَتَلَتْ بِالْأُنْثَى وَبِالذَّكَرِ، وَلَا يُقْتَلُ مُؤْمِنٌ بِكَافِرٍ وَلَا حُرٌّ بِعَبْدٍ، وَلَا وَالِدٌ بِوَلَدٍ، وَلَا مُسْلِمٌ بِذِمِّيٍّ، وَيُقْتَلُ الذِّمِّيُّ بِالْمُسْلِمِ، وَالْعَبْدُ بِالْحُرِّ، وَالْوَلَدُ بِالْوَالِدِ. هَذَا قَوْلُ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنَ الصَّحَابَةِ وَمَنْ بَعْدَهُمْ.
Sonra denklik hususunu açıklayarak şöyle buyurdu: {الْحُرُّ بِالْحُرِّ وَالْعَبْدُ بِالْعَبْدِ وَالْأُنْثَى بِالْأُنْثَى} “Hüre hür, köleye köle, kadına kadın”. Bu konudaki hükmün özü şudur: Müslüman hürler yahut Müslüman köleler yahut muâhid (antlaşmalı) hürler yahut muâhid köleler arasında kanlar birbirine denk olduğunda; her bir sınıftan erkek, bir erkeği veya bir kadını öldürdüğünde kısasen öldürülür; kadın da bir kadını veya bir erkeği öldürdüğünde kısasen öldürülür. Kâfire karşılık mümin, köleye karşılık hür, çocuğa karşılık anne-baba, zimmîye karşılık Müslüman öldürülmez. Müslümana karşılık zimmî, hüre karşılık köle, anne-babaya karşılık çocuk öldürülür. Sahâbe ve onlardan sonrakilerden ilim ehlinin çoğunun görüşü budur.
أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ بْنُ مُحَمَّدٍ الْخَطِيبُ أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ أَحْمَدَ الْخَلَّالُ أَخْبَرَنَا أَبُو الْعَبَّاسِ الْأَصَمُّ أَخْبَرَنَا الرَّبِيعُ بْنُ سُلَيْمَانَ أَنَا الشَّافِعِيُّ أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ عَنْ مُطَرِّفٍ عَنِ الشَّعْبِيِّ عَنْ أَبِي جُحَيْفَةَ قَالَ: "سَأَلْتُ عَلِيًّا ﵁ هَلْ عِنْدَكَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ شَيْءٌ سوى القرآن؟ ٢٤/ب فَقَالَ لَا
Bize Abdülvehhâb b. Muhammed el-Hatîb haber verdi, bize Abdülazîz b. Ahmed el-Hallâl haber verdi, bize Ebu'l-Abbâs el-Esam haber verdi, bize er-Rebî‘ b. Süleymân haber verdi, bize eş-Şâfiî haber verdi, bize Süfyân b. Uyeyne, Mutarrif'ten, [o] eş-Şa‘bî'den, [o da] Ebû Cuhayfe'den haber verdi; Ebû Cuhayfe şöyle dedi: 'Ali'ye radıyallâhu anh: «Resûlullâh'tan sallallâhu aleyhi ve sellem Kur'an dışında [özel] bir şey var mı yanında?» diye sordum. [Ali] şöyle dedi: «Hayır...
وَالَّذِي خَلَقَ الْحَبَّةَ وَبَرَأَ النَّسَمَةَ إِلَّا أَنْ يُؤْتِيَ اللَّهُ عَبَدًا فَهْمًا فِي الْقُرْآنِ وَمَا فِي هَذِهِ الصَّحِيفَةِ، قُلْتُ وَمَا فِي هَذِهِ الصَّحِيفَةِ؟ قَالَ: الْعَقْلُ وَفِكَاكُ الْأَسِيرِ وَلَا يُقْتَلُ مُؤْمِنٌ بِكَافِرٍ" (١) . وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "لَا تُقَامُ الْحُدُودُ فِي الْمَسَاجِدِ، وَلَا يُقَادُ بِالْوَلَدِ الْوَالِدُ" (٢) . وَذَهَبَ الشَّعْبِيُّ وَالنَّخَعِيُّ وَأَصْحَابُ الرَّأْيِ إِلَى أَنَّ الْمُسْلِمَ يُقْتَلُ بِالذِّمِّيِّ، وَإِلَى أَنَّ الْحُرَّ يُقْتَلُ بِالْعَبْدِ، وَالْحَدِيثُ حُجَّةٌ لِمَنْ لَمْ يُوجِبِ الْقِصَاصَ عَلَى الْمُسْلِمِ بِقَتْلِ الذِّمِّيِّ، وَتُقْتَلُ الْجَمَاعَةُ بِالْوَاحِدِ. "رُوِيَ عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخِطَّابِ قَتَلَ سَبْعَةً أَوْ خَمْسَةً بِرَجُلٍ قَتَلُوهُ غِيلَةً، وَقَالَ لَوْ تَمَالَأَ عَلَيْهِ أَهْلُ صَنْعَاءَ لَقَتَلْتُهُمْ بِهِ جَمِيعًا" (٣) وَيَجْرِي الْقِصَاصُ فِي الْأَطْرَافِ كَمَا يَجْرِي فِي النُّفُوسِ إِلَّا فِي شَيْءٍ وَاحِدٍ وَهُوَ أَنَّ الصَّحِيحَ السَّوِيَّ يُقْتَلُ بِالْمَرِيضِ الزَّمِنِ، وَفِي الْأَطْرَافِ لَوْ قَطَعَ يَدًا شَلَّاءَ أَوْ نَاقِصَةً بِأُصْبُعٍ لَا تُقْطَعُ بِهَا الصَّحِيحَةُ الْكَامِلَةُ، وَذَهَبَ أَصْحَابُ الرَّأْيِ إِلَى أَنَّ الْقِصَاصَ فِي الْأَطْرَافِ لَا يَجْرِي إِلَّا بَيْنَ حُرَّيْنِ أَوْ حُرَّتَيْنِ وَلَا يَجْرِي بَيْنَ الذَّكَرِ وَالْأُنْثَى وَلَا بَيْنَ الْعَبِيدِ وَلَا بَيْنَ الْحُرِّ وَالْعَبْدِ، وَعِنْدَ الْآخَرِينَ الطَّرَفُ فِي الْقِصَاصِ مَقِيسٌ عَلَى النَّفْسِ (٤) .
taneyi yaran ve canı yaratan Allâh'a yemin olsun ki, Allâh'ın kuluna Kur'an hakkında bahşettiği bir anlayış ve şu sayfada bulunanlar müstesna.' Dedim ki: 'Bu sayfada ne var?' Dedi ki: 'Diyet hükümleri, esirin serbest bırakılması ve kâfire karşılık Müslümanın öldürülmemesi.'" (1) İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Mescitlerde had cezaları uygulanmaz ve çocuğa karşılık anne-baba kısasen öldürülmez." (2) Şa‘bî, Nehaî ve re'y ehli; zimmîye karşılık Müslümanın, köleye karşılık da hürün kısasen öldürüleceği görüşüne varmışlardır. Bu hadis ise zimmîyi öldürmekten dolayı Müslümana kısas vacip kılmayanlar için bir delildir. Bir kişiye karşılık bir topluluk da öldürülür. "Saîd b. el-Müseyyeb'den rivayet edildiğine göre Ömer b. el-Hattâb, pusu kurup bir adamı öldüren yedi veya beş kişiyi onun karşılığında kısasen öldürtmüş ve şöyle demiştir: 'Eğer bütün San‘â halkı onun aleyhine birleşseydi, onların hepsini onun karşılığında öldürürdüm.'" (3) Kısas bir tek şey hariç canlarda geçerli olduğu gibi uzuvlarda da geçerlidir; o da şudur: Sağlıklı ve sağlam kimse, hasta ve kötürüm kimseye karşılık öldürülür; ancak uzuvlarda, şayet çolak yahut parmağı eksik bir eli keserse, buna karşılık sağlıklı ve tam olan el kesilmez. Re'y ehli, uzuvlarda kısasın ancak iki hür erkek yahut iki hür kadın arasında cereyan edeceği; erkek ile kadın arasında, köleler arasında veya hür ile köle arasında cereyan etmeyeceği görüşüne varmıştır. Diğer fakihlere göre ise uzuvlardaki kısas cana kıyas edilir (4).
أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ أَحْمَدَ الْمَلِيحِيُّ أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النُّعَيْمِيُّ أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُنِيرٍ أَنَّهُ سَمِعَ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ بَكْرٍ السَّهْمِيَّ أَخْبَرَنَا حُمَيْدٌ عَنْ أَنَسِ بْنِ النَّضْرِ أَنَّ الرُّبَيِّعَ عَمَّتَهُ كَسَرَتْ ثَنِيَّةَ جَارِيَةٍ، فَطَلَبُوا إِلَيْهَا الْعَفْوَ، فَأَبَوْا فَعَرَضُوا الْأَرْشَ فَأَبَوْا فَأَتَوْا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فَأَبَوْا إِلَّا الْقِصَاصَ، فَأَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بِالْقِصَاصِ، فَقَالَ أَنَسُ بْنُ النَّضْرِ: يَا رَسُولَ اللَّهِ أَتُكْسَرُ ثَنِيَّةُ الرُّبَيِّعِ لَا وَالَّذِي بَعَثَكَ بِالْحَقِّ لَا تُكْسَرُ ثَنِيَّتُهَا، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "يَا أَنَسُ كِتَابُ اللَّهِ الْقِصَاصُ" فَرَضِيَ الْقَوْمُ فَعَفَوْا، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ "إِنَّ مِنْ عِبَادِ اللَّهِ مَنْ لَوْ أَقْسَمَ عَلَى اللَّهِ لَأَبَرَّهُ" .
Bize Abdülvâhid b. Ahmed el-Melîhî haber verdi, bize Ahmed b. Abdillâh en-Nu'aymî haber verdi, bize Muhammed b. Yûsuf haber verdi, bize Muhammed b. İsmâîl [el-Buhârî] haber verdi, bize Abdullâh b. Münîr, Abdullâh b. Bekr es-Sehmî'den işittiğini haber verdi, bize Humeyd, Enes b. en-Nadr'dan [şöyle naklettiğini] haber verdi: Halası er-Rübeyyi' bir genç kızın ön dişini kırmıştı. Bunun üzerine [kızın tarafından] affetmelerini istediler, fakat onlar reddetti. Erş teklif ettiler, yine reddettiler. Bunun üzerine Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem'e geldiler ve kısastan başka bir şeye razı olmadılar. Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem de kısas uygulanmasını emretti. Enes b. en-Nadr: "Ey Allâh'ın Resûlü! er-Rübeyyi'in ön dişi mi kırılacak? Hayır, seni hak ile gönderene yemin olsun ki onun ön dişi kırılmaz!" dedi. Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem: « يَا أَنَسُ كِتَابُ اللَّهِ الْقِصَاصُ » «Ey Enes! Allâh'ın Kitabı kısastır» buyurdu. [Sonunda] o topluluk razı olup affettiler. Bunun üzerine Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem: « إِنَّ مِنْ عِبَادِ اللَّهِ مَنْ لَوْ أَقْسَمَ عَلَى اللَّهِ لَأَبَرَّهُ » «Şüphesiz Allâh'ın kullarından öyleleri vardır ki Allâh adına yemin etseler, [Allâh] onları yeminlerinde haklı çıkarır [yeminlerini boşa çıkarmaz]» buyurdu.
قَوْلُهُ تَعَالَى {فَمَنْ عُفِيَ لَهُ مِنْ أَخِيهِ شَيْءٌ} أَيْ تُرِكَ لَهُ وَصُفِحَ عَنْهُ مِنَ الْوَاجِبِ عَلَيْهِ وَهُوَ الْقِصَاصُ فِي قَتْلِ الْعَمْدِ وَرَضِيَ بِالدِّيَةِ هَذَا قَوْلُ أَكْثَرِ الْمُفَسِّرِينَ، قَالُوا: الْعَفْوُ أَنْ يَقْبَلَ الدِّيَةَ فِي قَتْلِ الْعَمْدِ وَقَوْلُهُ {مِنْ أَخِيهِ} أَيْ مِنْ دَمِ أَخِيهِ وَأَرَادَ بِالْأَخِ الْمَقْتُولَ وَالْكِنَايَتَانِ فِي قَوْلِهِ {لَهُ} {مِنْ أَخِيهِ} تَرْجِعَانِ إِلَى مَنْ وَهُوَ الْقَاتِلُ، وَقَوْلُهُ شَيْءٌ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ بَعْضَ الْأَوْلِيَاءِ إِذَا عَفَا يَسْقُطُ الْقَوَدُ لِأَنَّ شَيْئًا مِنَ الدَّمِ قَدْ بَطَلَ.
Allâh Teâlâ'nın: {فَمَنْ عُفِيَ لَهُ مِنْ أَخِيهِ شَيْءٌ} “Kim [katil], kardeşi [tarafı]ndan bir şeyle affolunursa” kavli; yani üzerine vacip olan şeyden vazgeçilip bağışlanırsa -ki bu kasten adam öldürmede kısastır- ve diyete razı olunursa demektir. Müfessirlerin çoğunun kavli budur; demişlerdir ki: Af, kasten adam öldürmede diyeti kabul etmektir. {مِنْ أَخِيهِ} “kardeşinden” kavli, yani kardeşinin kanından demektir; kardeş ile maktulü kastetmiştir. {لَهُ} ve {مِنْ أَخِيهِ} kavillerindeki iki zamir {مَنْ} lafzına racidir, o da katildir. {شَيْءٌ} "bir şey" kelimesi ise velilerden bir kısmı affettiğinde kısasın düşeceğine delildir, çünkü kanın bir kısmı bâtıl olmuştur.
قَوْلُهُ تَعَالَى: {فَاتِّبَاعٌ بِالْمَعْرُوفِ} أَيْ عَلَى الطَّالِبِ لِلدِّيَةِ أَنْ يَتَّبِعَ بِالْمَعْرُوفِ فَلَا يُطَالِبُ بِأَكْثَرِ مِنْ حَقِّهِ.
Allâh Teâlâ'nın: {فَاتِّبَاعٌ بِالْمَعْرُوفِ} “artık marufa uymak gerekir” kavli; yani diyeti talep eden kimsenin maruf ile istemesi, hakkından fazlasını talep etmemesi gerekir.
{وَأَدَاءٌ إِلَيْهِ بِإِحْسَانٍ} أَيْ عَلَى الْمَطْلُوبِ مِنْهُ أَدَاءُ الدِّيَةِ بِالْإِحْسَانِ مِنْ غَيْرِ مُمَاطَلَةٍ، أَمَرَ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا بِالْإِحْسَانِ فِيمَا لَهُ وَعَلَيْهِ وَمَذْهَبُ أَكْثَرِ الْعُلَمَاءِ مِنَ الصَّحَابَةِ وَالتَّابِعِينَ أَنَّ وَلِيَّ الدَّمِ إِذَا عَفَا عَنِ الْقِصَاصِ عَلَى الدِّيَةِ فَلَهُ أَخْذُ الدِّيَةِ وَإِنْ لَمْ يَرْضَ بِهِ الْقَاتِلُ، وَقَالَ قَوْمٌ: لَا دِيَةَ لَهُ إِلَّا بِرِضَاءِ الْقَاتِلِ، وَهُوَ قَوْلُ الْحَسَنِ وَالنَّخَعِيِّ وَأَصْحَابِ الرَّأْيِ، وَحُجَّةُ الْمَذْهَبِ الْأَوَّلِ مَا أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ بْنُ مُحَمَّدٍ الْخَطِيبُ أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ أَحْمَدَ الْخَلَّالُ أَخْبَرَنَا أَبُو الْعَبَّاسِ الْأَصَمُّ أَخْبَرَنَا الرَّبِيعُ أَخْبَرَنَا الشَّافِعِيُّ أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ بْنِ أَبِي فُدَيْكٍ عَنِ ابْنِ أَبِي ذِئْبٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ عَنْ أَبِي شُرَيْحٍ الْكَعْبِيِّ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: "ثُمَّ أَنْتُمْ يَا خُزَاعَةُ قَدْ قَتَلْتُمْ هَذَا الْقَتِيلَ مِنْ هُذَيْلٍ وَأَنَا وَاللَّهِ عَاقِلُهُ فَمَنْ قَتَلَ بَعْدَهُ قَتِيلًا فَأَهْلُهُ بَيْنَ خِيرَتَيْنِ إِنْ أَحَبُّوا قَتَلُوا وَإِنْ أَحَبُّوا أَخَذُوا الْعَقْلَ" (١) .
{وَأَدَاءٌ إِلَيْهِ بِإِحْسَانٍ} “ve ona güzellikle ödemek gerekir”; yani kendisinden diyet talep edilenin de bunu ertelemeden güzellikle ödemesi gerekir. İkisinin her birine, lehine ve aleyhine olan hususlarda ihsanla davranmayı emretmiştir. Sahâbe ve tâbiînden ilim ehlinin çoğunun mezhebine göre: Kan velisi kısası affedip diyete geçtiğinde, katil razı olmasa bile diyeti alma hakkına sahiptir. Bir topluluk ise: Katilin rızası olmaksızın diyet alamaz, demiştir; bu da Hasan, Nehaî ve re'y ehlinin kavlidir. Birinci mezhebin delili bize Abdülvehhâb b. Muhammed el-Hatîb'in bildirdiği rivayettir: Bize Abdülazîz b. Ahmed el-Hallâl bildirdi, bize Ebu'l-Abbâs el-Esam bildirdi, bize Rebî‘ bildirdi, bize Şâfiî bildirdi, bize Muhammed b. İsmâîl b. Ebî Füdeyk, İbn Ebî Zi'b'den, o Saîd b. Ebî Saîd el-Makburî'den, o Ebû Şüreyh el-Ka‘bî'den bildirdi ki; Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Sonra siz ey Huzâa! Hüzeyl'den olan bu adamı öldürdünüz; Allâh'a yemin olsun ki onun diyetini ben ödeyeceğim. Bundan sonra kimin bir yakını öldürülürse, onun ailesi iki seçenek arasındadır: İsterlerse kısasen öldürürler, isterlerse diyeti alırlar." (1)
قَوْلُهُ تَعَالَى: {ذَلِكَ تَخْفِيفٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَرَحْمَةٌ} أَيْ ذَلِكَ الَّذِي ذَكَرْتُ مِنَ الْعَفْوِ عَنِ الْقِصَاصِ وَأَخْذِ الدِّيَةِ تَخْفِيفٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَرَحْمَةٌ، وَذَلِكَ أَنَّ الْقِصَاصَ فِي النَّفْسِ وَالْجِرَاحِ كَانَ حَتْمًا فِي التَّوْرَاةِ عَلَى الْيَهُودِ وَلَمْ يَكُنْ لَهُمْ أَخْذُ الدِّيَةِ، وَكَانَ فِي شَرْعِ النَّصَارَى الدِّيَةُ وَلَمْ يَكُنْ لَهُمُ الْقِصَاصُ، فَخَيَّرَ اللَّهُ تَعَالَى هَذِهِ الْأُمَّةَ بَيْنَ الْقِصَاصِ وَبَيْنَ الْعَفْوِ عَنِ الدِّيَةِ تَخْفِيفًا مِنْهُ وَرَحْمَةً.
Allâh Teâlâ'nın: {ذَلِكَ تَخْفِيفٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَرَحْمَةٌ} “Bu, Rabbinizden bir hafifletme ve bir rahmettir” kavli; yani kısastan vazgeçip diyeti alma hususunda zikrettiğim bu hüküm Rabbinizden bir hafifletme ve rahmettir. Zira nefis ve yaralamalarda kısas Tevrat'ta Yahudilere kesin bir farzdı ve diyet alma hakları yoktu. Hristiyanların şeriatında ise yalnız diyet vardı, kısas yoktu. Allâh Teâlâ ise bir hafifletme ve rahmet olarak bu ümmeti kısas ile diyet karşılığı af arasında muhayyer kıldı.
{فَمَنِ اعْتَدَى بَعْدَ ذَلِكَ} فَقَتَلَ الْجَانِيَ بَعْدَ الْعَفْوِ وَقَبُولِ الدِّيَةِ {فَلَهُ عَذَابٌ أَلِيمٌ} أَنْ يُقْتَلَ قِصَاصًا، قَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ: يَتَحَتَّمُ قَتْلُهُ حَتَّى لَا يَقْبَلَ الْعَفْوَ، وَفِي الْآيَةِ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ الْقَاتِلَ لَا يَصِيرُ كَافِرًا بِالْقَتْلِ، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى خَاطَبَهُ بَعْدَ الْقَتْلِ بِخِطَابِ الْإِيمَانِ فَقَالَ: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصَاصُ} وَقَالَ فِي آخِرِ الْآيَةِ {فَمَنْ عُفِيَ لَهُ مِنْ أَخِيهِ شَيْءٌ} وَأَرَادَ بِهِ أُخُوَّةَ الْإِيمَانِ، فَلَمْ يَقْطَعِ الْأُخُوَّةَ بَيْنَهُمَا بِالْقَتْلِ.
{فَمَنِ اعْتَدَى بَعْدَ ذَلِكَ} “Artık kim bundan sonra haddi aşarsa”; yani affedip diyeti kabul ettikten sonra katili öldürürse, {فَلَهُ عَذَابٌ أَلِيمٌ} “onun için acı verici bir azap vardır”; yani kısasen öldürülmesidir. İbn Cüreyc: 'Onun öldürülmesi kesinleşir, artık af da kabul edilmez' demiştir. Bu ayette, katilin adam öldürmekle kâfir olmayacağına delil vardır; zira Allâh Teâlâ cinayetten sonra ona iman hitabıyla hitap ederek: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصَاصُ} “Ey iman edenler! Size kısas farz kılındı” buyurmuş ve ayetin sonunda da: {فَمَنْ عُفِيَ لَهُ مِنْ أَخِيهِ شَيْءٌ} “Kim, kardeşi tarafından bir şeyle affolunursa” buyurmuştur. Bununla din kardeşliğini kastetmiştir; dolayısıyla cinayet sebebiyle aralarındaki kardeşliği kesip atmamıştır.
{وَلَكُمْ فِي الْقِصَاصِ حَيَاةٌ يَا أُولِي الْأَلْبَابِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ (١٧٩) }
{وَلَكُمْ فِي الْقِصَاصِ حَيَاةٌ يَا أُولِي الْأَلْبَابِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ (١٧٩) } “Kısasta sizin için hayat vardır, ey akıl sahipleri! Umulur ki sakınırsınız. (179)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَلَكُمْ فِي الْقِصَاصِ حَيَاةٌ} أَيْ بَقَاءٌ، وَذَلِكَ أَنَّ الْقَاصِدَ لِلْقَتْلِ إِذَا عَلِمَ أَنَّهُ إِذَا قَتَلَ
Allâh Teâlâ'nın: {وَلَكُمْ فِي الْقِصَاصِ حَيَاةٌ} “Kısasta sizin için hayat vardır” kavli; yani bekâ (hayatın devamı) [vardır]. Bu da şöyledir: Öldürmeye niyetlenen kimse, öldürdüğü takdirde
يُقْتَلُ يَمْتَنِعُ عَنِ الْقَتْلِ، فَيَكُونُ فِيهِ بَقَاؤُهُ وَبَقَاءُ مَنْ هَمَّ بِقَتْلِهِ، وَقِيلَ فِي الْمَثَلِ: "الْقَتْلُ قَلَّلَ الْقَتْلَ" وَقِيلَ فِي الْمَثَلِ: "الْقَتْلُ أَنْفَى لِلْقَتْلِ" وَقِيلَ مَعْنَى الْحَيَاةِ سَلَامَتُهُ مِنْ قِصَاصِ الْآخِرَةِ، فَإِنَّهُ إِذَا اقتص منه حيي فِي الْآخِرَةِ وَإِذَا لَمْ يُقْتَصَّ مِنْهُ فِي الدُّنْيَا اقْتُصَّ مِنْهُ فِي الْآخِرَةِ {يَا أُولِي الْأَلْبَابِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ} أَيْ تَنْتَهُونَ عَنِ الْقَتْلِ مَخَافَةَ الْقَوَدِ.
öldürüleceğini bilirse öldürmekten vazgeçer. Böylece hem kendisinin hem de öldürmeye niyetlendiği kişinin hayatta kalması sağlanmış olur. Meşhur meselde: 'Katil (kısas), öldürmeyi azaltmıştır' denilmiştir. Bir diğer meselde ise: 'Katil (kısas), öldürmeyi en iyi yok edendir' denilmiştir. Hayatın anlamının onun ahiret kısasından kurtulması olduğu da söylenmiştir; zira dünyada kendisinden kısas alınırsa ahirette kurtulur, dünyada kısas alınmazsa ahirette kısas edilir. {يَا أُولِي الْأَلْبَابِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ} “ey akıl sahipleri! Umulur ki sakınırsınız”; yani kısas korkusuyla adam öldürmekten vazgeçersiniz.
{كُتِبَ عَلَيْكُمْ إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ إِنْ تَرَكَ خَيْرًا الْوَصِيَّةُ لِلْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُتَّقِينَ (١٨٠) }
{كُتِبَ عَلَيْكُمْ إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ إِنْ تَرَكَ خَيْرًا الْوَصِيَّةُ لِلْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُتَّقِينَ (١٨٠) } “Sizden birine ölüm geldiği zaman, eğer bir mal bırakacaksa, anne-babaya ve yakın akrabaya maruf üzere vasiyette bulunması -takvâ sahipleri üzerine bir hak olarak- farz kılındı. (180)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: {كُتِبَ عَلَيْكُمُ} أَيْ فُرِضَ عَلَيْكُمْ {إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ} أَيْ جَاءَهُ أَسْبَابُ الْمَوْتِ وَآثَارُهُ مِنَ الْعِلَلِ وَالْأَمْرَاضِ {إِنْ تَرَكَ خَيْرًا} أَيْ مَالًا نَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى "وَمَا تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ" (٢٧٢-الْبَقَرَةِ) {الْوَصِيَّةُ لِلْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ} كَانَتِ الْوَصِيَّةُ فَرِيضَةً فِي ابْتِدَاءِ الْإِسْلَامِ لِلْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ عَلَى مَنْ مَاتَ وَلَهُ مَالٌ ثُمَّ نُسِخَتْ بِآيَةِ الْمِيرَاثِ (١) .
Allâh Teâlâ'nın: {كُتِبَ عَلَيْكُمْ} “Size farz kılındı”; yani vacip kılındı, {إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ} “sizden birine ölüm geldiği zaman”; yani hastalık ve illetler gibi ölümün sebepleri ve belirtileri geldiğinde, {إِنْ تَرَكَ خَيْرًا} “eğer bir mal bırakacaksa”; yani hayır mal demektir, nitekim Allâh Teâlâ'nın: "Hayırdan ne infak ederseniz..." (Bakara 272) kavli bunun benzeridir. {الْوَصِيَّةُ لِلْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ} “anne-babaya ve yakın akrabaya vasiyette bulunması”; İslam'ın başlangıcında malı olan kimsenin anne-babasına ve yakın akrabasına vasiyette bulunması farz idi, sonra bu miras ayetiyle neshedildi (1).
أَخْبَرَنَا الْإِمَامُ أَبُو عَلِيٍّ الْحُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْقَاضِي أَخْبَرَنَا أَبُو طَاهِرٍ مُحَمَّدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ مَحْمِشٍ الزِّيَادِيُّ أَخْبَرَنَا أَبُو بَكْرٍ مُحَمَّدُ بْنُ عُمَرَ بْنِ حَفْصٍ التَّاجِرُ أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ الْوَلِيدِ أَخْبَرَنَا الْهَيْثَمُ بْنُ جَمِيلٍ أَخْبَرَنَا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ عَنْ قَتَادَةَ عَنْ شَهْرِ بْنِ حَوْشَبٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ غَنْمٍ عَنْ عَمْرِو بْنِ خَارِجَةَ قَالَ: كُنْتُ آخِذًا بِزِمَامِ نَاقَةِ النَّبِيِّ ﷺ فَقَالَ: "إِنَّ اللَّهَ قَدْ أَعْطَى كُلَّ ذِي حَقٍّ حَقَّهُ وَلَا وَصِيَّةَ لِوَارِثٍ" فَذَهَبَ جَمَاعَةٌ إِلَى أَنَّ وُجُوبَهَا صَارَ مَنْسُوخًا فِي حَقِّ الْأَقَارِبِ الَّذِينَ يَرِثُونَ وَبَقِيَ وُجُوبُهَا فِي حَقِّ الَّذِينَ لَا يَرِثُونَ مِنَ الْوَالِدَيْنِ وَالْأَقَارِبِ، وَهُوَ قَوْلُ ابن عباس وطاووس وَقَتَادَةَ والحسن قال طاووس: مَنْ أَوْصَى لِقَوْمٍ سَمَّاهُمْ وَتَرَكَ ذَوِي قَرَابَتِهِ مُحْتَاجِينَ انْتُزِعَتْ مِنْهُمْ وَرُدَّتْ إِلَى ذَوِي قَرَابَتِهِ، وَذَهَبَ الْأَكْثَرُونَ إِلَى أَنَّ الْوُجُوبَ صَارَ مَنْسُوخًا فِي حَقِّ الْكَافَّةِ وَهِيَ حَتْمِيَّةٌ فِي حَقِّ الَّذِينَ لَا يَرِثُونَ.
Bize İmam Ebû Ali el-Huseyn b. Muhammed el-Kâdî bildirdi, bize Ebû Tâhir Muhammed b. Muhammed b. Mahmiş ez-Ziyâdî bildirdi, bize Ebû Bekr Muhammed b. Ömer b. Hafs et-Tâcir bildirdi, bize Muhammed b. Ahmed b. el-Velîd bildirdi, bize el-Heysem b. Cemîl bildirdi, bize Hammâd b. Seleme, Katâde'den, o Şehr b. Havşeb'den, o Abdurrahman b. Ganm'dan, o da Amr b. Hârice'den bildirdi; o şöyle dedi: Ben Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in devesinin yularını tutuyordum. Şöyle buyurdu: «إِنَّ اللَّهَ قَدْ أَعْطَى كُلَّ ذِي حَقٍّ حَقَّهُ وَلَا وَصِيَّةَ لِوَارِثٍ» «Şüphesiz ki Allâh her hak sahibine hakkını vermiştir; artık vârise vasiyet yoktur.» Bir grup [âlim], vasiyetin vücûbiyetinin vâris olan akrabalar hakkında neshedildiği (hükmünün kaldırıldığı), anne-baba ve akrabalardan mirasçı olmayanlar hakkında ise vücûbiyetinin devam ettiği görüşüne varmıştır. Bu; İbn Abbâs, Tâvûs, Katâde ve el-Hasan'ın kavlidir. Tâvûs şöyle demiştir: "Kim isimlerini belirttiği bir topluluğa vasiyette bulunup kendi muhtaç akrabalarını terk ederse, [vasiyet edilen mal] onlardan geri alınıp muhtaç akrabalarına verilir." Çoğunluk ise vücûbiyetin herkes hakkında neshedildiği ve vâris olmayanlar hakkında vasiyetin [bağlayıcı değil, mendup] olduğu görüşüne varmıştır.
أَخْبَرَنَا أَبُو الْحَسَنِ السَّرَخْسِيُّ أَخْبَرَنَا طَاهِرُ بْنُ أَحْمَدَ أَخْبَرَنَا أَبُو مُصْعَبٍ عَنْ مَالِكٍ عَنْ نَافِعٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: "مَا حَقُّ امْرِئٍ مُسْلِمٍ لَهُ شَيْءٌ يُوصِي فِيهِ يَبِيتُ لَيْلَتَيْنِ إِلَّا وَوَصِيَّتُهُ مَكْتُوبَةٌ عِنْدَ رَأْسِهِ" (١) .
Bize Ebu'l-Hasan es-Serahsî bildirdi, bize Tâhir b. Ahmed bildirdi, bize Ebû Mus‘ab, Mâlik'ten, o Nâfi‘den, o İbn Ömer'den bildirdi ki; Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Vasiyet edecek bir şeyi bulunan Müslüman bir kimsenin, vasiyeti başucunda yazılı olmaksızın iki gece geçirmesi doğru değildir." (1)
قَوْلُهُ تَعَالَى: {بِالْمَعْرُوفِ} يُرِيدُ يُوصِي بِالْمَعْرُوفِ وَلَا يَزِيدُ عَلَى الثُّلُثِ وَلَا يُوصِي لِلْغَنِيِّ وَيَدَعُ الْفَقِيرَ، قَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ: الْوَصِيَّةُ لِلْأَخَلِّ فَالْأَخَلِّ أَيِ الْأَحْوَجِ فَالْأَحْوَجِ.
Allâh Teâlâ'nın: {بِالْمَعْرُوفِ} “maruf üzere” kavli: Maruf üzere vasiyet etmesini kasteder; üçte birden fazlasını vasiyet etmez, fakiri bırakıp zengine vasiyette bulunmaz. İbn Mes‘ûd şöyle demiştir: Vasiyet en muhtaç olana, sonra daha az muhtaç olanadır; yani sırasıyla en çok ihtiyaç sahiplerinedir.
أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الصَّالِحِيُّ أَخْبَرَنَا أَبُو بَكْرٍ أَحْمَدُ بْنُ الْحَسَنِ الْحِيرِيُّ أَخْبَرَنَا أَبُو جَعْفَرٍ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ رُحَيْمٍ الشَّيْبَانِيُّ أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ حَازِمِ بْنِ أَبِي غَرَزَةَ (٢) أَخْبَرَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُوسَى وَأَبُو نُعَيْمٍ عَنْ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ عَنْ سَعِيدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ عَنْ عَامِرِ بْنِ سَعِيدٍ عَنْ سَعْدِ بْنِ مَالِكٍ قَالَ جَاءَنِي النَّبِيُّ ﷺ يَعُودُنِي فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ أُوصِي بِمَالِي كُلِّهِ؟ قَالَ لَا قُلْتُ: فَالشَّطْرِ؟ قَالَ لَا قُلْتُ: فَالثُّلُثِ؟ قَالَ: "الثُّلُثُ وَالثُّلُثُ كَثِيرٌ إِنَّكَ أَنْ تَدَعَ وَرَثَتَكَ أَغْنِيَاءَ خَيْرٌ مِنْ أَنْ تَدَعَهُمْ عَالَةً يَتَكَفَّفُونَ الناس بأيديهم" ٢٥/أ (٣) .
Bize Ahmed b. Abdillâh es-Sâlihî bildirdi, bize Ebû Bekr Ahmed b. el-Hasan el-Hîrî bildirdi, bize Ebû Ca‘fer Muhammed b. Alî b. Ruheym eş-Şeybânî bildirdi, bize Ahmed b. Hâzim b. Ebî Garaze (2) bildirdi, bize Ubeydullâh b. Mûsâ ve Ebû Nuaym, Süfyân es-Sevrî'den, o Saîd b. İbrâhîm'den, o Âmir b. Sa‘d'dan, o Sa‘d b. Mâlik'ten bildirdi; dedi ki: Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem beni ziyarete geldi. Dedim ki: "Ey Allâh'ın Resûlü, bütün malımı vasiyet edeyim mi?" "Hayır" buyurdu. "Yarısını?" dedim. "Hayır" buyurdu. "Üçte birini?" dedim. Buyurdu ki: "Üçte bir [olabilir], üçte bir de çoktur. Mirasçılarını zengin olarak bırakman, onları insanlara el açıp dilenen yoksullar olarak bırakmandan daha hayırlıdır." 25/a (3).
وَعَنِ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ أَنَّ رَجُلًا قَالَ لِعَائِشَةَ ﵂: إِنِّي أُرِيدُ أَنْ أُوصِيَ، قَالَتْ كَمْ مَالُكَ؟ قَالَ: ثَلَاثَةُ آلَافٍ. قَالَتْ كَمْ عِيَالُكَ؟ قَالَ: أَرْبَعَةٌ، قَالَتْ: إِنَّمَا قَالَ اللَّهُ {إِنْ تَرَكَ خَيْرًا} وَإِنَّ هَذَا شَيْءٌ يَسِيرٌ فَاتْرُكْ لِعِيَالِكَ (٤)
İbn Ebî Müleyke'den [rivayet edildiğine göre], bir adam Âişe radıyallâhu anhâ'ya: "Ben vasiyette bulunmak istiyorum" dedi. Âişe: "Malın ne kadar?" diye sordu. Adam: "Üç bin [dirhem]" dedi. Âişe: "Bakmakla yükümlü olduğun kaç kişi var?" diye sordu. Adam: "Dört kişi" dedi. Bunun üzerine Âişe şöyle dedi: "Allâh ancak {إِنْ تَرَكَ خَيْرًا} “bir hayır (mal) bırakırsa” buyurmuştur. Bu ise az bir şeydir, dolayısıyla onu ailene bırak." (4)
وَقَالَ عَلَيٌّ ﵁: لَأَنْ أُوصِيَ بِالْخُمْسِ أَحَبُّ إِلَيَّ مِنْ أَنْ أُوصِيَ بِالرُّبْعِ وَلَأَنْ أُوصِيَ بِالرُّبْعِ أَحَبُّ إِلَيَّ مِنْ أَنْ أُوصِيَ بِالثُّلُثِ فَمَنْ أَوْصَى بِالثُّلُثِ فَلَمْ يَتْرُكْ. وَقَالَ الْحَسَنُ الْبَصْرِيُّ ﵁ يُوصِي بِالسُّدْسِ أَوِ الْخُمْسِ أَوِ الرُّبْعِ، وَقَالَ الشَّعْبِيُّ إِنَّمَا كَانُوا يُوصُونَ بِالْخُمْسِ أَوِ الرُّبْعِ.
Ali radıyallâhu anh şöyle demiştir: "Beşte biri vasiyet etmem, dörtte biri vasiyet etmemden bana daha sevimlidir; dörtte biri vasiyet etmem de üçte biri vasiyet etmemden bana daha sevimlidir. Kim üçte biri vasiyet ederse hiçbir şey bırakmamış gibi olur." Hasan-ı Basrî radıyallâhu anh: "Altıda biri veya beşte biri yahut dörtte biri vasiyet eder" demiştir. Şa‘bî de: "Onlar ancak beşte biri veya dörtte biri vasiyet ederlerdi" demiştir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: {حَقًّا} نُصِبَ عَلَى الْمَصْدَرِ وَقِيلَ عَلَى الْمَفْعُولِ أَيْ جَعَلَ الْوَصِيَّةَ حَقًّا {عَلَى الْمُتَّقِينَ}
Allâh Teâlâ'nın: {حَقًّا} “bir hak olarak” kavli, masdar olduğu için mansub kılınmıştır. Mef‘ûl (nesne) olduğu için [mansub olduğu] da söylenmiştir; yani vasiyeti {عَلَى الْمُتَّقِينَ} “muttakiler üzerine” bir hak kılmıştır.
الْمُؤْمِنِينَ
Müminler [üzerine].
{فَمَنْ بَدَّلَهُ بَعْدَمَا سَمِعَهُ فَإِنَّمَا إِثْمُهُ عَلَى الَّذِينَ يُبَدِّلُونَهُ إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (١٨١) }
{فَمَنْ بَدَّلَهُ بَعْدَمَا سَمِعَهُ فَإِنَّمَا إِثْمُهُ عَلَى الَّذِينَ يُبَدِّلُونَهُ إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (١٨١) } “Artık kim onu işittikten sonra değiştirirse, bunun günahı ancak onu değiştirenlerin boynunadır. Şüphesiz Allâh hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: {فَمَنْ بَدَّلَهُ} أَيْ غَيَّرَ الْوَصِيَّةَ فِي الْأَوْصِيَاءِ أَوِ الْأَوْلِيَاءِ أَوِ الشُّهُودِ {بَعْدَمَا سَمِعَهُ} أي بعد ما سَمِعَ قَوْلَ الْمُوصِي، وَلِذَلِكَ ذَكَرَ الْكِنَايَةَ مَعَ كَوْنِ الْوَصِيَّةِ مُؤَنَّثَةً، وَقِيلَ الْكِنَايَةُ رَاجِعَةٌ إِلَى الْإِيصَاءِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: "فَمَنْ جَاءَهُ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّهِ" (٢٧٥-الْبَقَرَةِ) رَدَّ الْكِنَايَةَ إِلَى الْوَعْظِ {فَإِنَّمَا إِثْمُهُ عَلَى الَّذِينَ يُبَدِّلُونَهُ} وَالْمَيِّتُ بَرِيءٌ مِنْهُ {إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ} لِمَا أَوْصَى بِهِ الْمُوصِي {عَلِيمٌ} بِتَبْدِيلِ الْمُبَدِّلِ، أَوْ سَمِيعٌ لِوَصِيَّتِهِ عَلِيمٌ بِنِيَّتِهِ.
Allâh Teâlâ'nın: {فَمَنْ بَدَّلَهُ} “Artık kim onu değiştirirse” kavli; yani vasilerden, velilerden veya şahitlerden kim vasiyeti değiştirirse {بَعْدَمَا سَمِعَهُ} “onu işittikten sonra”, yani vasiyet edenin sözünü işittikten sonra [değiştirirse]. Vasiyet lafzı müennes olduğu halde zamirin müzekker getirilmesi bu yüzdendir. Zamirin 'îsâ' (vasiyet etme eylemi) kelimesine döndüğü de söylenmiştir; nitekim Allâh Teâlâ'nın: "فَمَنْ جَاءَهُ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّهِ" “Artık kime Rabbinden bir öğüt gelir de” kavlinde zamir vaaz kelimesine döndürülmüştür. {فَإِنَّمَا إِثْمُهُ عَلَى الَّذِينَ يُبَدِّلُونَهُ} “Bunun günahı ancak onu değiştirenlerin boynunadır.” Ölen kimse ise bundan beridir. {إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ} “Şüphesiz Allâh hakkıyla işitendir”; vasiyet edenin vasiyetini, {عَلِيمٌ} “hakkıyla bilendir”; değiştirenin değiştirmesini. Yahut vasiyetini işitendir, niyetini bilendir.
{فَمَنْ خَافَ مِنْ مُوصٍ جَنَفًا أَوْ إِثْمًا فَأَصْلَحَ بَيْنَهُمْ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (١٨٢) يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ كَمَا كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ (١٨٣) }
{فَمَنْ خَافَ مِنْ مُوصٍ جَنَفًا أَوْ إِثْمًا فَأَصْلَحَ بَيْنَهُمْ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (١٨٢) يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ كَمَا كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ (١٨٣) } “Kim de vasiyet edenin bir haksızlık yapmasından veya bir günaha girmesinden endişe eder de aralarını düzeltirse, ona hiçbir günah yoktur. Şüphesiz Allâh çok bağışlayandır, çok merhamet edendir. Ey iman edenler! Oruç, sizden öncekilere farz kılındığı gibi size de farz kılındı; umulur ki sakınırsınız.”
قَوْلُهُ تَعَالَى {فَمَنْ خَافَ} أَيْ عَلِمَ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: "فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا يُقِيمَا حُدُودَ اللَّهِ" (٢٢٩-الْبَقَرَةِ) أَيْ عَلِمْتُمْ {مِنْ مُوصٍ} قَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَأَبُو بَكْرٍ وَيَعْقُوبُ بِفَتْحِ الْوَاوِ وَتَشْدِيدِ الصَّادِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: "مَا وَصَّى بِهِ نُوحًا" (١٣-الشُّورَى) "وَوَصَّيْنَا الْإِنْسَانَ" (٨-الْعَنْكَبُوتِ) وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِسُكُونِ الْوَاوِ وَتَخْفِيفِ الصَّادِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: "يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلَادِكُمْ" (١١-النِّسَاءِ) "مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصِي بِهَا أَوْ دَيْنٍ" (١٢-النِّسَاءِ) {جَنَفًا} أَيْ جَوْرًا وَعُدُولًا عَنِ الْحَقِّ، وَالْجَنَفُ: الْمَيْلُ {أَوْ إِثْمًا} أَيْ ظُلْمًا، قَالَ السُّدِّيُّ وَعِكْرِمَةُ وَالرَّبِيعُ: الْجَنَفُ الْخَطَأُ وَالْإِثْمُ الْعَمْدُ {فَأَصْلَحَ بَيْنَهُمْ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ} وَاخْتَلَفُوا فِي مَعْنَى الْآيَةِ، قَالَ مُجَاهِدٌ: مَعْنَاهَا أَنَّ الرَّجُلَ إِذَا حَضَرَ مَرِيضًا وَهُوَ يُوصِي فَرَآهُ يَمِيلُ إِمَّا بِتَقْصِيرٍ أَوْ إِسْرَافٍ، أَوْ وَضْعِ الْوَصِيَّةِ فِي غَيْرِ مَوْضِعِهَا فَلَا حَرَجَ عَلَى مَنْ حَضَرَهُ أَنْ يَأْمُرَهُ بِالْعَدْلِ وَيَنْهَاهُ عَنِ الْجَنَفِ فَيَنْظُرُ لِلْمُوصَى وَلِلْوَرَثَةِ، وَقَالَ آخَرُونَ: إِنَّهُ أَرَادَ بِهِ أَنَّهُ إِذَا أَخْطَأَ الْمَيِّتُ فِي وَصِيَّتِهِ أَوْ جَارَ مُتَعَمِّدًا فَلَا حَرَجَ عَلَى وَلِيِّهِ أَوْ وَصِيِّهِ أَوْ وَالِي أُمُورِ الْمُسْلِمِينَ أَنْ يُصْلِحَ بَعْدَ مَوْتِهِ بَيْنَ وَرَثَتِهِ وَبَيْنَ الْمُوصَى لَهُمْ، وَيَرُدَّ الْوَصِيَّةَ إِلَى الْعَدْلِ وَالْحَقِّ، فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ أَيْ: فَلَا حَرَجَ عَلَيْهِ {إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ} وقال طاووس: جَنَفَةٌ تَوْلِيجَةٌ، وَهُوَ أَنْ يُوصِيَ لِبَنِي بَنِيهِ يُرِيدُ ابْنَهُ وَلِوَلَدِ ابْنَتِهِ وَلِزَوْجِ ابْنَتِهِ يُرِيدُ بِذَلِكَ ابْنَتَهُ.
Allâh Teâlâ'nın: {فَمَنْ خَافَ} “Kim endişe ederse” kavli; yani bilirse demektir; nitekim Allâh Teâlâ'nın: "فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا يُقِيمَا حُدُودَ اللَّهِ" “Eğer onların Allâh'ın sınırlarını koruyamayacaklarını bilirseniz” kavlinde de bilmek anlamındadır. {مِنْ مُوصٍ} “Vasiyet edenden” lafzını Hamza, Kisâî, Ebû Bekr ve Ya‘kūb, vav'ın fethası ve sad'ın şeddesiyle [mûvassin şeklinde] okumuşlardır; nitekim Allâh Teâlâ'nın: "مَا وَصَّى بِهِ نُوحًا" “Nûh'a vasiyet ettiğini” ve "وَوَصَّيْنَا الْإِنْسَانَ" “Biz insana vasiyet ettik” kavillerinde böyledir. Diğerleri ise vav'ın sükûnu ve sad'ın şeddesiz haliyle [mûsin şeklinde] okumuşlardır; nitekim Allâh Teâlâ'nın: "يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلَادِكُمْ" “Allâh size çocuklarınız hakkında vasiyet eder” ve "مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصِي بِهَا أَوْ دَيْنٍ" “Yapacağı vasiyetten veya borçtan sonra” kavillerinde böyledir. {جَنَفًا} “Bir haksızlık”; yani zulüm ve haktan sapma demektir. Cenev (الْجَنَفُ): Meyletmektir. {أَوْ إِثْمًا} “Veya bir günah”; yani haksızlık demektir. Süddî, İkrime ve Rebî‘: Cenev hata, ism ise kasten yapmaktır, demişlerdir. {فَأَصْلَحَ بَيْنَهُمْ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ} “Aralarını düzeltirse, ona hiçbir günah yoktur.” Bu ayetin anlamı hakkında ihtilaf etmişlerdir. Mücâhid şöyle demiştir: Bunun anlamı; bir kimse vasiyet eden bir hastanın yanında bulunduğunda, onun ya eksik bırakarak ya haddi aşarak ya da vasiyeti layık olmayan yere vererek meyledip haksızlık ettiğini görürse, yanında bulunan kimsenin ona adaleti emretmesinde ve haksızlıktan menetmesinde, böylece vasiyet edileni ve mirasçıları gözetmesinde bir sakınca yoktur. Başkaları ise şöyle demiştir: Bundan kastedilen; ölen kimse vasiyetinde hata eder veya kasten zulmederse, onun vefatından sonra velisinin, vasisinin veya Müslümanların idarecisinin, onun mirasçıları ile kendilerine vasiyet edilenler arasını düzeltmesinde, vasiyeti adalete ve hakka döndürmesinde bir sakınca yoktur; yani ona hiçbir vebal yoktur. {إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ} “Şüphesiz Allâh çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.” Tâvûs şöyle demiştir: Ceneve (haksızlık), bir kimsenin oğlunu kastederek oğlunun çocuklarına, kızını kastederek de kızının çocuğuna veya kızının kocasına vasiyette bulunmasıdır.
قَالَ الْكَلْبِيُّ: كَانَ الْأَوْلِيَاءُ وَالْأَوْصِيَاءُ يُمْضُونَ وَصِيَّةَ الْمَيِّتِ بَعْدَ نُزُولِ قَوْلِهِ تَعَالَى "فمن بدله بعد ما سَمِعَهُ" الْآيَةَ وَإِنِ اسْتَغْرَقَ الْمَالَ كُلَّهُ وَلَمْ يَبْقَ لِلْوَرَثَةِ شَيْءٌ، ثُمَّ نَسَخَهَا قَوْلُهُ تَعَالَى: "فَمَنْ خَافَ مِنْ مُوصٍ جَنَفًا" الْآيَةَ، قَالَ ابْنُ زَيْدٍ: فَعَجَزَ الْمُوصِي أَنْ يُوصِيَ لِلْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ كَمَا أَمَرَ اللَّهُ تَعَالَى، وَعَجَزَ الْمُوصِي أَنْ يُصْلِحَ فَانْتَزَعَ اللَّهُ تَعَالَى ذَلِكَ مِنْهُمْ فَفَرَضَ الْفَرَائِضَ.
Kelbî şöyle demiştir: Veliler ve vasiler, Allâh Teâlâ'nın: "فمن بدله بعد ما سَمِعَهُ" “Artık kim onu işittikten sonra değiştirirse” ayeti indikten sonra, bütün malı kapsasa ve mirasçılara hiçbir şey kalmasa bile ölünün vasiyetini uyguluyorlardı. Sonra bunu Allâh Teâlâ'nın: "فَمَنْ خَافَ مِنْ مُوصٍ جَنَفًا" “Kim de vasiyet edenin bir haksızlık yapmasından endişe ederse” ayeti neshetti. İbn Zeyd şöyle demiştir: Vasiyet eden kimse Allâh Teâlâ'nın emrettiği gibi anne-babaya ve yakın akrabalara vasiyet etmekten aciz kaldı; vasiyet eden ıslah etmekten de aciz kaldı. Bunun üzerine Allâh Teâlâ bu yetkiyi onlardan çekip aldı ve miras paylarını farz kıldı.
رُوِيَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ قَالَ: "إِنَّ الرَّجُلَ لِيَعْمَلُ أَوِ الْمَرْأَةُ بِطَاعَةِ اللَّهِ سِتِّينَ سَنَةً، ثُمَّ
Ebû Hüreyre'den, Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: "Erkek veya kadın Allâh'a itaat ederek altmış yıl amel eder; sonra
يَحْضُرُهُمَا الْمَوْتُ فَيُضَارَّانِ فِي الْوَصِيَّةِ فَتَجِبُ لَهُمَا النَّارُ" ثُمَّ قَرَأَ أَبُو هُرَيْرَةَ: {مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصِي بِهَا أَوْ دَيْنٍ} إِلَى قَوْلِهِ {غَيْرَ مُضَارٍّ} (١) .
onlara ölüm gelir ve vasiyette zarar verirler (haksızlık yaparlar), böylece her ikisine de cehennem ateşi vacip olur." Sonra Ebû Hüreyre şu ayeti okudu: {مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصِي بِهَا أَوْ دَيْنٍ} “Yapılan vasiyet veya borçtan sonra” kavlinden {غَيْرَ مُضَارٍّ} “kimseye zarar vermeksizin” kavline kadar (1).
قَوْلُهُ تَعَالَى: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ} أَيْ فُرِضَ وَأُوجِبَ، وَالصَّوْمُ وَالصِّيَامُ فِي اللُّغَةِ الْإِمْسَاكُ يُقَالُ: صَامَ النَّهَارُ إِذَا اعْتَدَلَ وَقَامَ قَائِمُ الظَّهِيرَةِ، لِأَنَّ الشَّمْسَ إِذَا بَلَغَتْ كَبِدَ السَّمَاءِ وَقَفَتْ وَأَمْسَكَتْ عَنِ السَّيْرِ سُوَيْعَةً وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: "فَقُولِي إِنِّي نَذَرْتُ لِلرَّحْمَنِ صَوْمًا" (٢٦-مَرْيَمَ) أَيْ صَمْتًا لِأَنَّهُ إِمْسَاكٌ عَنِ الْكَلَامِ، وَفِي الشَّرِيعَةِ الصَّوْمُ وَهُوَ الْإِمْسَاكُ عَنِ الْأَكْلِ وَالشُّرْبِ وَالْجِمَاعِ مَعَ النِّيَّةِ فِي وَقْتٍ مَخْصُوصٍ {كَمَا كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ} الْأَنْبِيَاءِ وَالْأُمَمِ، وَاخْتَلَفُوا فِي هَذَا التَّشْبِيهِ (٢) فَقَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: كَانَ صَوْمُ مَنْ قَبَلْنَا مِنَ الْعَتَمَةِ إِلَى اللَّيْلَةِ الْقَابِلَةِ كَمَا كَانَ فِي ابْتِدَاءِ الْإِسْلَامِ.
Allâh Teâlâ'nın: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ} “Ey iman edenler! Oruç size farz kılındı” kavli; yani farz kılındı ve vacip kılındı demektir. Savm (الصَّوْمُ) ve sıyâm (الصِّيَامُ) lügatte kendini tutmak (imsak) demektir. Gündüz yarılanıp öğle vakti tam dikildiğinde 'gündüz oruç tuttu' (صَامَ النَّهَارُ) denir; çünkü güneş göğün ortasına ulaştığında durur ve bir müddet yürümekten kendini tutar. Allâh Teâlâ'nın: "فَقُولِي إِنِّي نَذَرْتُ لِلرَّحْمَنِ صَوْمًا" “De ki: Ben Rahmân'a bir oruç adadım” kavli de bundandır; yani susmaktır, çünkü o da konuşmaktan kendini tutmaktır. Şeriatta ise oruç; belirli bir vakitte niyet ile birlikte yeme, içme ve cinsel ilişkiden kendini tutmaktır. {كَمَا كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ} “Sizden öncekilere farz kılındığı gibi”; yani peygamberlere ve ümmetlere. Âlimler bu benzetme hakkında ihtilaf etmişlerdir (2). Saîd b. Cübeyr şöyle demiştir: Bizden öncekilerin orucu, İslam'ın başlangıcında olduğu gibi yatsı vaktinden bir sonraki geceye kadardı.
وَقَالَ جَمَاعَةٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ: أَرَادَ أَنَّ صِيَامَ رَمَضَانَ كَانَ وَاجِبًا عَلَى النَّصَارَى كَمَا فُرِضَ عَلَيْنَا، فَرُبَّمَا كَانَ يَقَعُ فِي الْحَرِّ الشَّدِيدِ وَالْبَرْدِ الشَّدِيدِ، وَكَانَ يَشُقُّ عَلَيْهِمْ فِي أَسْفَارِهِمْ وَيَضُرُّهُمْ فِي مَعَايِشِهِمْ، فَاجْتَمَعَ رَأْيُ عُلَمَائِهِمْ وَرُؤَسَائِهِمْ عَلَى أَنْ يَجْعَلُوا صِيَامَهُمْ فِي فَصْلٍ مِنَ السَّنَةِ بَيْنَ الشِّتَاءِ وَالصَّيْفِ، فَجَعَلُوهُ فِي الرَّبِيعِ وَزَادُوا فِيهِ عَشَرَةَ أَيَّامٍ كَفَّارَةً لِمَا صَنَعُوا فَصَارَ أَرْبَعِينَ، ثُمَّ إِنَّ مَلِكَهُمُ اشْتَكَى فَمَهُ فَجَعَلَ لِلَّهِ عَلَيْهِ إِنْ هُوَ بَرِئَ مِنْ وَجَعِهِ أَنْ يَزِيدَ فِي صَوْمِهِمْ. أُسْبُوعًا فَبَرِئَ فَزَادَ فِيهِ أُسْبُوعًا ثُمَّ مَاتَ ذَلِكَ الْمَلِكُ وَوَلِيَهُمْ مَلِكٌ آخَرُ فَقَالَ: أَتِمُّوهُ خَمْسِينَ يَوْمًا، وَقَالَ مُجَاهِدٌ: أَصَابَهُمْ مَوْتَانِ، فَقَالُوا زِيدُوا فِي صِيَامِكُمْ فَزَادُوا عَشْرًا قَبْلُ وَعَشْرًا بَعْدُ، قَالَ الشَّعْبِيُّ: لَوْ صُمْتُ السَّنَةَ كُلَّهَا لَأَفْطَرْتُ الْيَوْمَ الَّذِي يُشَكُّ فِيهِ، فَيُقَالُ مِنْ شَعْبَانَ وَيُقَالُ مِنْ رَمَضَانَ، وَذَلِكَ أَنَّ النَّصَارَى فُرِضَ عَلَيْهِمْ شَهْرُ رَمَضَانَ فَصَامُوا قَبْلَ الثَّلَاثِينَ يَوْمًا وَبَعْدَهَا يَوْمًا، ثُمَّ لَمْ يَزَلِ الْقَرْنُ الْآخَرُ يَسْتَنُّ بِسُنَّةِ الْقَرْنِ الَّذِي قَبْلَهُ حَتَّى صَارُوا إِلَى خَمْسِينَ يَوْمًا، فَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى:
İlim ehlinden bir topluluk şöyle demiştir: [Allâh Teâlâ], Ramazan orucunun bize farz kılındığı gibi Hristiyanlara da farz olduğunu murad etmiştir. [Oruç ayı bazen] şiddetli sıcağa veya şiddetli soğuğa denk geliyor; yolculuklarında kendilerine meşakkat veriyor ve maişetlerine zarar veriyordu. Bunun üzerine âlimleri ve önderleri, oruçlarını kış ile yaz arasında senenin [uygun] bir mevsimine sabitlemek hususunda ittifak ettiler. Onu ilkbahara aldılar ve bu yaptıklarına kefaret olsun diye de ona on gün eklediler; böylece [oruç süresi] kırk gün oldu. Daha sonra kralları ağzından hastalandı ve eğer bu ağrısından kurtulup şifa bulursa oruçlarına bir hafta eklemeyi Allâh'a adadı. İyileşince de ona bir hafta ekledi. Ardından o kral öldü ve başlarına başka bir kral geçti. O da: "Bunu elli güne tamamlayın" dedi. Mücâhid ise şöyle demiştir: "Onlara ölümcül bir salgın isabet etti. Bunun üzerine: 'Orucunuzu artırın' dediler ve [otuz günden] önce on gün, sonra da on gün ilave ettiler." Şa‘bî şöyle demiştir: "Bütün sene oruç tutacak olsaydım dahi Şaban'dan mı yoksa Ramazan'dan mı olduğu söylenen o şüpheli günde (şek gününde) oruç tutmazdım. Çünkü Hristiyanlara Ramazan ayı farz kılındığında otuz günden önce bir gün, sonra da bir gün oruç tuttular. Ardından sonraki nesil, kendisinden önceki neslin uygulamasını adet edinmeye devam etti ve nihayetinde elli güne ulaştılar." İşte Allâh Teâlâ'nın şu kavli bundan ötürüdür:
{كَمَا كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ} يَعْنِي بِالصَّوْمِ لِأَنَّ الصَّوْمَ وَصْلَةٌ إِلَى التَّقْوَى لِمَا فِيهِ مِنْ قَهْرِ النَّفْسِ وَكَسْرِ الشَّهَوَاتِ، وَقِيلَ: لَعَلَّكُمْ تَحْذَرُونَ عَنِ الشَّهَوَاتِ مِنَ الْأَكْلِ وَالشُّرْبِ وَالْجِمَاعِ
{كَمَا كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ} “Sizden öncekilere farz kılındığı gibi; umulur ki sakınırsınız.” Yani oruç vasıtasıyla sakınırsınız; çünkü oruç, nefsi kahretme ve şehvetleri kırma özelliğinden dolayı takvaya bir vesiledir. [Ayrıca] yeme, içme ve cinsel ilişki şehvetlerinden sakınasınız diye [farz kılındığı] da söylenmiştir.
{أَيَّامًا مَعْدُودَاتٍ فَمَنْ كَانَ مِنْكُمْ مَرِيضًا أَوْ عَلَى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ طَعَامُ مِسْكِينٍ فَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْرًا فَهُوَ خَيْرٌ لَهُ وَأَنْ تَصُومُوا خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (١٨٤) }
{أَيَّامًا مَعْدُودَاتٍ فَمَنْ كَانَ مِنْكُمْ مَرِيضًا أَوْ عَلَى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ طَعَامُ مِسْكِينٍ فَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْرًا فَهُوَ خَيْرٌ لَهُ وَأَنْ تَصُومُوا خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (١٨٤) } “Sayılı günlerdir. Artık sizden kim hasta veya yolculukta olursa, tutamadığı günler sayısınca başka günlerde [tutsun]. Ona gücü yetenlerin (veya yetmeyenlerin) üzerine ise bir yoksul doyumu fidye gerekir. Kim gönülden bir hayır yaparsa bu kendisi için daha hayırlıdır. Oruç tutmanız ise, bilirseniz sizin için daha hayırlıdır.”
{أَيَّامًا مَعْدُودَاتٍ} قِيلَ: كَانَ فِي ابْتِدَاءِ الْإِسْلَامِ صَوْمُ ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ مِنْ كُلِّ شَهْرٍ وَاجِبًا، وَصَوْمُ يَوْمِ عَاشُورَاءَ فَصَامُوا كَذَلِكَ مِنَ الرَّبِيعِ إِلَى شَهْرِ رَمَضَانَ سَبْعَةَ عَشَرَ شَهْرًا، ثُمَّ نُسِخَ بِصَوْمِ رَمَضَانَ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: أَوَّلُ مَا نُسِخَ بَعْدَ الْهِجْرَةِ أَمْرُ الْقِبْلَةِ وَالصَّوْمِ، وَيُقَالُ: نَزَلَ صَوْمُ شَهْرِ رَمَضَانَ قَبْلَ بَدْرٍ بِشَهْرٍ وَأَيَّامٍ، قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ كَانَتْ غَزْوَةُ بَدْرٍ يَوْمَ الجمعة لسبع عشر لَيْلَةً خَلَتْ مِنْ شَهْرِ رَمَضَانَ عَلَى رَأْسِ ثَمَانِيَةَ عَشَرَ شَهْرًا مِنَ الْهِجْرَةِ.
{أَيَّامًا مَعْدُودَاتٍ} “Sayılı günlerdir.” Şöyle denilmiştir: İslam'ın başlangıcında her aydan üç gün ve Âşûrâ günü oruç tutmak farz idi. İlkbahardan Ramazan ayına kadar on yedi ay boyunca böylece oruç tuttular. Sonra bu, Ramazan orucu ile neshedildi. İbn Abbâs şöyle demiştir: Hicretten sonra ilk neshedilen hüküm kıble ve oruç emridir. Ramazan ayı orucunun Bedir'den bir ay ve birkaç gün önce indiği söylenir. Muhammed b. İshâk şöyle demiştir: Bedir Gazvesi, hicretten itibaren on sekizinci ayın başında, Ramazan ayından on yedi gece geçmişken cuma günü gerçekleşmiştir.
حَدَّثَنَا أَبُو الْحَسَنِ الشِّيرَازِيُّ أَخْبَرَنَا زَاهِرُ بْنُ أَحْمَدَ أَخْبَرَنَا أَبُو إِسْحَاقَ الْهَاشِمِيُّ أَخْبَرَنَا أَبُو مُصْعَبٍ عَنْ مَالِكٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَائِشَةَ أُمِّ الْمُؤْمِنِينَ أَنَّهَا قَالَتْ: "كَانَ يَوْمُ عَاشُورَاءَ يَوْمًا تَصُومُهُ قُرَيْشٌ فِي الْجَاهِلِيَّةِ، فَلَمَّا قَدِمَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ الْمَدِينَةَ صَامَهُ وَأَمَرَ النَّاسَ بِصِيَامِهِ، فَلَمَّا فُرِضَ رَمَضَانُ كَانَ هُوَ الْفَرِيضَةَ وَتُرِكَ يَوْمُ عَاشُورَاءَ، فَمَنْ شَاءَ صَامَهُ، وَمَنْ شَاءَ تَرَكَهُ" (١) .
Bize Ebu'l-Hasan eş-Şîrâzî anlattı, bize Zâhir b. Ahmed bildirdi, bize Ebû İshâk el-Hâşimî bildirdi, bize Ebû Mus‘ab, Mâlik'ten, o Hişâm b. Urve'den, o babasından, o da Müminlerin Annesi Âişe'den bildirdi ki o şöyle demiştir: "Âşûrâ günü, Câhiliye döneminde Kureyş'in oruç tuttuğu bir gündü. Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem Medine'ye geldiğinde o gün oruç tuttu ve insanlara da oruç tutmalarını emretti. Ramazan farz kılındığında farz olan o oldu ve Âşûrâ günü bırakıldı; artık dileyen o gün oruç tuttu, dileyen tutmadı." (1)
وَقِيلَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ {أَيَّامًا مَعْدُودَاتٍ} شَهْرُ رَمَضَانَ وَهِيَ غَيْرُ مَنْسُوخَةٍ وَنَصَبَ أَيَّامًا عَلَى الظَّرْفِ، أَيْ فِي أَيَّامٍ مَعْدُودَاتٍ، وَقِيلَ: عَلَى التَّفْسِيرِ، وَقِيلَ: عَلَى هُوَ خَبَرُ مَا لَمْ يُسَمَّ فَاعِلُهُ {فَمَنْ كَانَ مِنْكُمْ مَرِيضًا أَوْ عَلَى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ} أَيْ فَأَفْطَرَ فَعِدَّةٌ {مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ} أَيْ فَعَلَيْهِ عِدَّةٌ، وَالْعَدَدُ وَالْعِدَّةُ وَاحِدٌ {مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ} أَيْ غَيْرِ أَيَّامِ مَرَضِهِ وَسَفَرِهِ، وَأُخَرُ فِي مَوْضِعِ خَفْضٍ لَكِنَّهَا لَا تَنْصَرِفُ فَلِذَلِكَ نُصِبَتْ.
{أَيَّامًا مَعْدُودَاتٍ} “Sayılı günlerdir” kavlinden muradın Ramazan ayı olduğu ve bu hükmün neshedilmediği de söylenmiştir. 'Eyyâmen' (أَيَّامًا) kelimesi zarf olarak nasb edilmiştir; yani 'sayılı günlerde' demektir. Temyiz (açıklama) olarak nasb edildiği de söylenmiştir. Faili zikredilmeyen fiilin haberi (naib-i faili) olduğu da söylenmiştir. {فَمَنْ كَانَ مِنْكُمْ مَرِيضًا أَوْ عَلَى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ} “Artık sizden kim hasta veya yolculukta olursa [tutamadığı günler] sayısınca”; yani iftar ederse [o] sayı kadardır; {مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ} “başka günlerden”, yani onun üzerine bir sayı [tutmak] gerekir. Sayı (الْعَدَدُ) ile iddet (الْعِدَّةُ) aynı manadadır. “Başka günlerden”; yani hastalığı ve yolculuğu dışındaki günlerden. 'Uhar' (أُخَرَ) cer konumundadır fakat gayrimunsarıf olduğu için fetha ile irab almıştır.
قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ} اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي تَأْوِيلِ هَذِهِ الْآيَةِ وَحُكْمِهَا فَذَهَبَ أَكْثَرُهُمْ إِلَى أَنَّ الْآيَةَ مَنْسُوخَةٌ، وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ عُمَرَ وَسَلَمَةَ بْنِ الْأَكْوَعِ وَغَيْرِهِمَا، وَذَلِكَ أَنَّهُمْ كَانُوا فِي ابْتِدَاءِ الْإِسْلَامِ
Allâh Teâlâ'nın: {وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ} “Ona gücü yetenlerin üzerine ise...” kavli: Âlimler bu ayetin tevili ve hükmü hususunda ihtilaf etmişlerdir. Çoğunluğu ayetin mensuh olduğu görüşüne varmıştır; bu, İbn Ömer, Seleme b. el-Ekva‘ ve başkalarının görüşüdür. Şöyle ki onlar İslam'ın başlangıcında
مُخَيَّرِينَ بَيْنَ أَنْ يَصُومُوا وَبَيْنَ أَنْ يُفْطِرُوا وَيَفْدُوا، خَيَّرَهُمُ اللَّهُ تَعَالَى لِئَلَّا يَشُقَّ عَلَيْهِمْ لِأَنَّهُمْ كَانُوا لَمْ يَتَعَوَّدُوا الصَّوْمَ، ثُمَّ نَسَخَ التَّخْيِيرَ وَنَزَلَتِ الْعَزِيمَةُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: {فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ} وَقَالَ قَتَادَةُ: هِيَ خَاصَّةٌ فِي حق الشيخ ٢٥/ب الْكَبِيرِ الَّذِي يُطِيقُ الصَّوْمَ، وَلَكِنْ يَشُقُّ عَلَيْهِ رُخِّصَ لَهُ فِي أَنْ يُفْطِرَ وَيَفْدِيَ ثُمَّ نُسِخَ. وَقَالَ الْحَسَنُ: هَذَا فِي الْمَرِيضِ الَّذِي بِهِ مَا يَقَعُ عَلَيْهِ اسْمُ الْمَرَضِ وَهُوَ مُسْتَطِيعٌ لِلصَّوْمِ خُيِّرَ بَيْنَ أَنْ يَصُومَ وَبَيْنَ أَنْ يُفْطِرَ وَيَفْدِيَ، ثُمَّ نُسِخَ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: {فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ}
oruç tutmak ile iftar edip fidye vermek arasında muhayyer idiler. Allâh Teâlâ, oruca alışkın olmadıkları için kendilerine zor gelmesin diye onları muhayyer bırakmıştı. Sonra bu muhayyerliği neshetti ve Allâh Teâlâ'nın: {فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ} “Artık sizden kim bu aya erişirse onda oruç tutsun” kavliyle kesin emir (azimet) nazil oldu. Katâde şöyle demiştir: Bu ayet, oruca gücü yeten 25/b fakat kendisine zor gelen yaşlı kimseler hakkında özeldir; iftar edip fidye vermesine ruhsat tanınmış, sonra bu neshedilmiştir. Hasan ise şöyle demiştir: Bu, üzerine hastalık ismi verilebilecek bir rahatsızlığı bulunan fakat oruca gücü yeten hasta hakkındadır; oruç tutmak ile iftar edip fidye vermek arasında muhayyer bırakılmış, sonra Allâh Teâlâ'nın: {فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ} “Artık sizden kim bu aya erişirse onda oruç tutsun” kavliyle neshedilmiştir.
وَثَبَتَتِ الرُّخْصَةُ لِلَّذِينِ لَا يُطِيقُونَ، وَذَهَبَ جَمَاعَةٌ إِلَى أَنَّ الْآيَةَ مُحْكَمَةٌ غَيْرُ مَنْسُوخَةٍ، وَمَعْنَاهُ: وَعَلَى الَّذِينَ كَانُوا يُطِيقُونَهُ فِي حَالِ الشَّبَابِ فَعَجَزُوا عَنْهُ بَعْدَ الْكِبَرِ فَعَلَيْهِمُ الْفِدْيَةُ بَدَلَ الصَّوْمِ، وَقَرَأَ ابْنُ عَبَّاسٍ: {وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ} بِضَمِّ الْيَاءِ وَفَتْحِ الطَّاءِ وَتَخْفِيفِهَا وَفَتْحِ الْوَاوِ وَتَشْدِيدِهَا، أَيْ يُكَلَّفُونَ الصَّوْمَ وَتَأْوِيلُهُ عَلَى الشَّيْخِ الْكَبِيرِ وَالْمَرْأَةِ الْكَبِيرَةِ لَا يَسْتَطِيعَانِ الصَّوْمَ، وَالْمَرِيضِ الَّذِي لَا يُرْجَى زَوَالُ مَرَضِهِ فَهُمْ يُكَلَّفُونَ الصَّوْمَ وَلَا يُطِيقُونَهُ، فَلَهُمْ أَنْ يُفْطِرُوا وَيُطْعِمُوا مَكَانَ كُلِّ يَوْمٍ مِسْكِينًا وَهُوَ قَوْلُ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، وَجَعَلَ الْآيَةَ مُحْكَمَةً.
Ruhsat ise gücü yetmeyenler için sabit kalmıştır. Bir grup âlim ise ayetin muhkem olup mensuh olmadığı görüşüne varmıştır; anlamı şudur: Gençliklerinde oruca güç yetiren, yaşlılıklarında ise bundan aciz kalan kimselerin üzerine, oruç yerine fidye gerekir. İbn Abbâs bu ayeti: {وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ} ya'nın zammesi, tı'nın fethası ve şeddesiz oluşu, vav'ın fethası ve şeddesiyle [yutavvekūnehû şeklinde] okumuştur; yani 'oruca mükellef tutulurlar' demektir. Bunun tevili; oruca güç yetiremeyen yaşlı erkek ve yaşlı kadın ile hastalığının geçmesi umulmayan hasta hakkındadır; onlar oruçla mükellef tutulurlar fakat güçleri yetmez, bu yüzden iftar edip her günün yerine bir yoksulu doyurabilirler. Bu Saîd b. Cübeyr'in de görüşüdür ve o bu ayeti muhkem saymıştır.
قَوْلُهُ تَعَالَى: {فِدْيَةٌ طَعَامُ مِسْكِينٍ} قَرَأَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ وَالشَّامِ مُضَافًا، وَكَذَلِكَ فِي الْمَائِدَةِ: "كَفَّارَةٌ طَعَامُ" أَضَافَ الْفِدْيَةَ إِلَى الطَّعَامِ، وَإِنْ كَانَ وَاحِدًا لِاخْتِلَافِ اللَّفْظَيْنِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى "وَحَبَّ الْحَصِيدِ" (٩-ق) وَقَوْلِهِمْ مَسْجِدُ الْجَامِعِ وَرَبِيعُ الْأَوَّلِ، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ: فِدْيَةٌ وَكَفَّارَةٌ مُنَوَّنَةً، طَعَامُ رُفِعَ وَقَرَأَ مَسَاكِينَ بِالْجَمْعِ هُنَا أَهْلُ الْمَدِينَةِ وَالشَّامِ، وَالْآخَرُونَ عَلَى التَّوْحِيدِ، فَمَنْ جَمَعَ نَصَبَ النُّونَ وَمَنْ وَحَّدَ خَفَضَ النُّونَ وَنَوَّنَهَا، وَالْفِدْيَةُ: الْجَزَاءُ، وَيَجِبُ أَنْ يُطْعِمَ مَكَانَ كُلِّ يَوْمٍ مِسْكِينًا مُدًّا مِنَ الطَّعَامِ بِمُدِّ النَّبِيِّ ﷺ، وَهُوَ رَطْلٌ وَثُلُثٌ مِنْ غَالِبِ قُوتِ الْبَلَدِ، هَذَا قَوْلُ فُقَهَاءِ الْحِجَازِ، وَقَالَ بَعْضُ فُقَهَاءِ أَهْلِ الْعِرَاقِ: عَلَيْهِ لِكُلِّ مِسْكِينٍ نِصْفُ صَاعٍ لِكُلِّ يَوْمٍ يُفْطَرُ، وَقَالَ بَعْضُهُمْ: نِصْفُ صَاعٍ مِنَ الْقَمْحِ أَوْ صَاعٌ مِنْ غَيْرِهِ، وَقَالَ بَعْضُ الْفُقَهَاءِ مَا كَانَ الْمُفْطِرُ يَتَقَوَّتُهُ يَوْمَهُ الَّذِي أَفْطَرَهُ، وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: يُعْطِي كُلَّ مِسْكِينٍ عَشَاءَهُ وَسَحُورَهُ.
Allâh Teâlâ'nın: {فِدْيَةٌ طَعَامُ مِسْكِينٍ} “Bir yoksul doyumu fidye” kavlini Medine ve Şam ehli izafetle [fidyetu ta‘âmi şeklinde] okumuşlardır; aynı şekilde Mâide Suresi'nde de: "كَفَّارَةٌ طَعَامُ" [keffâratu ta‘âmi şeklinde okumuşlardır]. İki lafız farklı olduğu için aynı şey olsalar bile fidye kelimesini taama izafe etmiştir; nitekim Allâh Teâlâ'nın: "وَحَبَّ الْحَصِيدِ" “Biçilen ekin tanesini” kavlinde ve Arapların 'Mescidü'l-Câmi‘' ve 'Rebîü'l-Evvel' demelerinde olduğu gibidir. Diğerleri ise fidyetün (فِدْيَةٌ) ve keffâratün (كَفَّارَةٌ) kelimelerini tenvinli, taâmü (طَعَامُ) kelimesini merfu okumuşlardır. Medine ve Şam ehli buradaki مساكين lafzını çoğul olarak okumuşlar, diğerleri ise tekil (مِسْكِينٍ) okumuşlardır; çoğul okuyan nun'u mansub yapmış, tekil okuyan ise nun'u mecrur ve tenvinli kılmıştır. Fidye (الْفِدْيَةُ): Karşılık demektir. Tutulmayan her gün yerine Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in müddüyle bir müdd yiyecek yedirmek gerekir; bu da beldenin hâkim gıdasından bir rıtl ve üçte bir [rıtl] miktarıdır. Bu, Hicaz fukahasının görüşüdür. Irak fukahasından bazıları: 'İftar edilen her gün için her yoksula yarım sa‘ gerekir' demiştir. Bazıları: 'Buğdaydan yarım sa‘ veya diğerlerinden bir sa‘dır' demiştir. Bazı fukaha ise: 'Oruç bozan kimsenin, oruç tutmadığı günde yediği miktar kadardır' demiştir. İbn Abbâs: 'Her yoksula akşam ve sahur yemeğini verir' demiştir.
{فَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْرًا فَهُوَ خَيْرٌ لَهُ} أَيْ زَادَ عَلَى مِسْكِينٍ وَاحِدٍ فَأَطْعَمَ مَكَانَ كُلِّ يَوْمٍ مِسْكِينَيْنِ فَأَكْثَرَ، قَالَهُ مجاهد وعطاء وطاووس، وَقِيلَ: مَنْ زَادَ عَلَى الْقَدْرِ الْوَاجِبِ عَلَيْهِ فَأَعْطَى صَاعًا وَعَلَيْهِ مُدٌّ فَهُوَ خَيْرٌ لَهُ.
{فَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْرًا فَهُوَ خَيْرٌ لَهُ} “Kim gönülden bir hayır yaparsa bu kendisi için daha hayırlıdır”; yani bir yoksulun üzerine ilave edip her günün yerine iki veya daha fazla yoksul doyurursa demektir. Bunu Mücâhid, Atâ ve Tâvûs söylemiştir. Kendisine vacip olan miktarın üzerine ilave edip, bir müdd gerekirken bir sa‘ verirse bunun kendisi için daha hayırlı olacağı da söylenmiştir.
{وَأَنْ تَصُومُوا خَيْرٌ لَكُمْ} ذَهَبَ إِلَى النَّسْخِ قَالَ مَعْنَاهُ الصَّوْمُ خَيْرٌ لَهُ مِنَ الْفِدْيَةِ، وَقِيلَ: هَذَا فِي الشَّيْخِ الْكَبِيرِ لَوْ تَكَلَّفَ الصَّوْمَ وَإِنْ شَقَّ عَلَيْهِ فَهُوَ خَيْرٌ لَهُ مِنْ أَنْ يُفْطِرَ وَيَفْدِيَ {إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ} وَاعْلَمْ أَنَّهُ لَا رُخْصَةَ لِمُؤْمِنٍ مُكَلَّفٍ فِي إِفْطَارِ رَمَضَانَ إِلَّا لِثَلَاثَةٍ: أَحَدُهُمْ يَجِبُ عَلَيْهِ الْقَضَاءُ وَالْكَفَّارَةُ، وَالثَّانِي عَلَيْهِ الْقَضَاءُ دُونَ الْكَفَّارَةِ، وَالثَّالِثُ عَلَيْهِ الْكَفَّارَةُ دُونَ الْقَضَاءِ أَمَّا الَّذِي عَلَيْهِ الْقَضَاءُ وَالْكَفَّارَةُ فَالْحَامِلُ
{وَأَنْ تَصُومُوا خَيْرٌ لَكُمْ} “Oruç tutmanız sizin için daha hayırlıdır”; nesh görüşünü benimseyen kimse bunun anlamının, "Oruç tutmak, onun için fidye vermekten daha hayırlıdır" demek olduğunu söylemiştir. Şöyle de denilmiştir: Bu, çok yaşlı kimse hakkındadır; meşakkatli de olsa kendini zorlayıp oruç tutarsa, bu onun için oruç açıp fidye vermesinden daha hayırlıdır. {إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ} “Eğer bilirseniz”. Bil ki mükellef bir mümin için Ramazan'da oruç açma ruhsatı ancak üç [durumdaki kimseler] için vardır: Birincisi, üzerine hem kaza hem kefaret vacip olan; ikincisi, üzerine kefaret olmaksızın sadece kaza vacip olan; üçüncüsü ise üzerine kaza olmaksızın sadece kefaret vacip olan kimsedir. Hem kaza hem kefaret gereken kimseye gelince; hâmile
وَالْمُرْضِعُ إِذَا خَافَتَا عَلَى وَلَدَيْهِمَا فَإِنَّهُمَا تُفْطِرَانِ وَتَقْضِيَانِ وَعَلَيْهِمَا مَعَ الْقَضَاءِ الْفِدْيَةُ، وَهَذَا قَوْلُ ابْنِ عُمَرَ وَابْنِ عَبَّاسٍ، وَبِهِ قَالَ مُجَاهِدٌ وَإِلَيْهِ ذَهَبَ الشَّافِعِيُّ ﵀، وَقَالَ قَوْمٌ لَا فِدْيَةَ عَلَيْهِمَا، وَبِهِ قَالَ الْحَسَنُ وَعَطَاءٌ وَإِبْرَاهِيمُ النَّخَعِيُّ وَالزُّهْرِيُّ وَإِلَيْهِ ذَهَبَ الْأَوْزَاعِيُّ وَالثَّوْرِيُّ وَأَصْحَابُ الرَّأْيِ، وَأَمَّا الَّذِي عَلَيْهِ الْقَضَاءُ دُونَ الْكَفَّارَةِ فَالْمَرِيضُ وَالْمُسَافِرُ وَالْحَائِضُ وَالنُّفَسَاءُ.
ve emzikli kadınlardır; çocukları hakkında endişe ettiklerinde oruçlarını açarlar, kaza ederler ve kazayla birlikte fidye vermeleri gerekir. Bu görüş İbn Ömer ve İbn Abbâs'ın görüşüdür; Mücâhid de bu görüşü belirtmiş ve Şâfiî rahimehullâh buna meyletmiştir. Bir topluluk ise ikisine de fidye gerekmediğini söylemiştir; Hasan, Atâ, İbrâhîm en-Nehaî ve Zührî bu görüştedir; Evzâî, Sevrî ve re'y ehli de buna varmıştır. Kefaretsiz sadece kaza gerekenler ise; hasta, yolcu, hayızlı ve nifaslı kadınlardır.
وَأَمَّا الَّذِي عَلَيْهِ الْكَفَّارَةُ دُونَ الْقَضَاءِ فَالشَّيْخُ الْكَبِيرُ وَالْمَرِيضُ الَّذِي لَا يُرْجَى زَوَالُ مَرَضِهِ (١)
Kazasız sadece kefaret gereken kimseler ise; yaşlı erkek ve hastalığının geçmesi umulmayan hastadır (1).
{شَهْرُ رَمَضَانَ الَّذِي أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ هُدًى لِلنَّاسِ وَبَيِّنَاتٍ مِنَ الْهُدَى وَالْفُرْقَانِ فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ وَمَنْ كَانَ مَرِيضًا أَوْ عَلَى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلَا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ وَلِتُكْمِلُوا الْعِدَّةَ وَلِتُكَبِّرُوا اللَّهَ عَلَى مَا هَدَاكُمْ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (١٨٥) }
{شَهْرُ رَمَضَانَ الَّذِي أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ هُدًى لِلنَّاسِ وَبَيِّنَاتٍ مِنَ الْهُدَى وَالْفُرْقَانِ فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ وَمَنْ كَانَ مَرِيضًا أَوْ عَلَى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلَا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ وَلِتُكْمِلُوا الْعِدَّةَ وَلِتُكَبِّرُوا اللَّهَ عَلَى مَا هَدَاكُمْ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (١٨٥) } “Ramazan ayı ki; insanlara yol gösterici, hidayetin ve doğruyu yanlıştan ayıran hükümlerin apaçık delilleri olarak Kur'an onda indirilmiştir. Artık sizden kim bu aya erişirse onda oruç tutsun; kim de hasta veya yolculukta olursa, tutamadığı günler sayısınca başka günlerde [tutsun]. Allâh sizin için kolaylık diler, zorluk dilemez; sayıyı tamamlamanızı ve size hidayet vermesine karşılık Allâh'ı yüceltmenizi diler, umulur ki şükredersiniz.”
ثُمَّ بَيَّنَ اللَّهُ تَعَالَى أَيَّامَ الصِّيَامِ فَقَالَ: {شَهْرُ رَمَضَانَ} رَفْعُهُ عَلَى مَعْنَى هُوَ شَهْرُ رَمَضَانَ، وَقَالَ الْكِسَائِيُّ: كُتِبَ عَلَيْكُمْ شَهْرُ رَمَضَانَ وَسُمِّيَ الشَّهْرُ شَهْرًا لِشُهْرَتِهِ، وَأَمَّا رَمَضَانُ فَقَدْ قَالَ مُجَاهِدٌ: هُوَ اسْمٌ مِنْ أَسْمَاءِ اللَّهِ تَعَالَى، يُقَالُ شَهْرُ رَمَضَانَ كَمَا يُقَالُ شَهْرُ اللَّهِ، وَالصَّحِيحُ أَنَّهُ اسْمٌ لِلشَّهْرِ سُمِّيَ بِهِ مِنَ الرَّمْضَاءِ وَهِيَ الْحِجَارَةُ الْمُحْمَاةُ وَهُمْ كَانُوا يَصُومُونَهُ فِي الْحَرِّ الشَّدِيدِ فَكَانَتْ تُرَمَّضُ فِيهِ الْحِجَارَةُ فِي الْحَرَارَةِ.
Sonra Allâh Teâlâ oruç günlerini açıklayarak şöyle buyurdu: {شَهْرُ رَمَضَانَ} “Ramazan ayı”. Bu kelimenin merfu oluşu, 'o Ramazan ayıdır' anlamındadır. Kisâî ise: 'Size Ramazan ayı farz kılındı' [takdirindedir] demiştir. Aya meşhur ve belirgin olmasından dolayı 'şehr' (شَهْر) denilmiştir. Ramazan'a gelince; Mücâhid: 'O, Allâh Teâlâ'nın isimlerinden bir isimdir; Allâh'ın ayı denildiği gibi Ramazan ayı denir' demiştir. Sahih olan ise onun ayın ismi olmasıdır; şiddetli sıcak taşlar anlamına gelen 'ramdâ' (الرَّمْضَاء) kelimesinden türetilmiştir. Çünkü onlar orucu şiddetli sıcakta tutarlardı ve o ayda taşlar sıcaktan kızışırdı.
قَوْلُهُ تَعَالَى: {الَّذِي أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ} سُمِّيَ الْقُرْآنُ قُرْآنًا لِأَنَّهُ يَجْمَعُ السُّوَرَ وَالْآيَ وَالْحُرُوفَ وَجُمِعَ فِيهِ الْقَصَصُ وَالْأَمْرُ وَالنَّهْيُ وَالْوَعْدُ وَالْوَعِيدُ.
Allâh Teâlâ'nın: {الَّذِي أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ} “Ki Kur'an onda indirilmiştir” kavli: Kur'an'a sûreleri, ayetleri ve harfleri bir araya getirdiği; kıssalar, emirler, yasaklar, vaat ve tehditler onda toplandığı için 'Kur'an' adı verilmiştir.
وَأَصْلُ الْقَرْءِ الْجَمْعُ وَقَدْ يُحْذَفُ الْهَمْزُ مِنْهُ فَيُقَالُ، قَرَيْتَ الْمَاءَ فِي الْحَوْضِ إِذَا جَمَعْتَهُ، وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ: الْقُرَانَ بِفَتْحِ الرَّاءِ غَيْرَ مَهْمُوزٍ، وَكَذَلِكَ كَانَ يَقْرَأُ الشَّافِعِيُّ وَيَقُولُ لَيْسَ هُوَ مِنَ الْقِرَاءَةِ وَلَكِنَّهُ اسْمٌ لِهَذَا الْكِتَابِ كَالتَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ، وَرُوِيَ عَنْ مِقْسَمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: أَنَّهُ سُئِلَ عَنْ قَوْلِهِ ﷿ {شَهْرُ رَمَضَانَ الَّذِي أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ} "إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ فِي لَيْلَةِ الْقَدْرِ" (١-الْقَدْرِ) ، وَقَوْلِهِ: "إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ فِي لَيْلَةٍ مُبَارَكَةٍ" (٣-الدُّخَانِ) وَقَدْ نَزَلَ فِي سَائِرِ الشُّهُورِ، وَقَالَ ﷿: "وَقُرْآنًا فَرَقْنَاهُ" (١٠٦-الْإِسْرَاءِ) فَقَالَ أُنْزِلُ الْقُرْآنُ جُمْلَةً وَاحِدَةً مِنَ اللَّوْحِ الْمَحْفُوظِ فِي لَيْلَةِ الْقَدْرِ مِنْ شَهْرِ رَمَضَانَ إِلَى بَيْتِ الْعِزَّةِ فِي السَّمَاءِ الدُّنْيَا، ثُمَّ نَزَلَ بِهِ جِبْرِيلُ ﵇ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ نُجُومًا فِي ثَلَاثٍ وَعِشْرِينَ سَنَةً فَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى "فَلَا أُقْسِمُ بِمَوَاقِعِ النُّجُومِ (٧٥-الْوَاقِعَةِ) قَالَ دَاوُدُ بْنُ أَبِي هِنْدٍ: قُلْتُ لِلشَّعْبِيِّ: {شَهْرُ رَمَضَانَ الَّذِي أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ} أَمَا كَانَ يَنْزِلُ فِي سَائِرِ الشُّهُورِ؟ قَالَ: بَلَى، وَلَكِنْ جَبْرَائِيلُ كَانَ يُعَارِضُ مُحَمَّدًا ﷺ فِي رَمَضَانَ مَا نَزَلَ إِلَيْهِ فَيُحْكِمُ اللَّهُ مَا يَشَاءُ وَيُثْبِتُ مَا يَشَاءُ، وَيُنْسِيهِ مَا يَشَاءُ.
Kar' (الْقَرْءُ) kelimesinin aslı toplamaktır; bazen hemzesi hazfedilerek, suyu havuzda topladığında 'suyu havuzda topladın' (قَرَيْتَ الْمَاءَ فِي الْحَوْضِ) denir. İbn Kesîr 'el-Kur'âne' lafzını ra'nın fethasıyla ve hemzesiz olarak [el-Kurâne şeklinde] okumuştur; Şâfiî de böyle okur ve: 'O kırâatten türemiş değildir, bilakis Tevrat ve İncil gibi bu Kitab'ın özel ismidir' derdi. Mıksem'den, onun da İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre; İbn Abbâs'a Allâh Azze ve Celle'nin: {شَهْرُ رَمَضَانَ الَّذِي أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ} “Ramazan ayı ki Kur'an onda indirilmiştir”, "إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ فِي لَيْلَةِ الْقَدْرِ" “Şüphesiz biz onu Kadir Gecesi'nde indirdik” ve "إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ فِي لَيْلَةٍ مُبَارَكَةٍ" “Şüphesiz biz onu mübarek bir gecede indirdik” kavilleri hakkında sorulmuş; zira Kur'an diğer aylarda da inmiştir ve Allâh Azze ve Celle: "وَقُرْآنًا فَرَقْنَاهُ" “Biz Kur'an'ı kısım kısım ayırdık” buyurmuştur. Bunun üzerine İbn Abbâs şöyle demiştir: Kur'an, Ramazan ayının Kadir Gecesi'nde Levh-i Mahfûz'dan dünya semasındaki Beytü'l-İzze'ye bir bütün olarak toptan indirilmiştir. Sonra Cibrîl aleyhisselâm onu yirmi üç senede kısım kısım Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem'e indirmiştir; işte Allâh Teâlâ'nın: "فَلَا أُقْسِمُ بِمَوَاقِعِ النُّجُومِ" “Yıldızların mevkilerine yemin ederim” kavli bunu anlatır. Dâvûd b. Ebî Hind şöyle demiştir: Şa‘bî'ye dedim ki: "{شَهْرُ رَمَضَانَ الَّذِي أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ} [ayetine göre], Kur'an diğer aylarda inmiyor muydu?" Şa‘bî: "Evet [iniyordu], fakat Cebrâil Ramazan ayında Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e o zamana kadar indirilmiş olanları mukabele ederdi; Allâh dilediğini muhkem kılar, dilediğini sabit bırakır ve dilediğini de unuttururdu" dedi.
وَرُوِيَ عَنْ أَبِي ذَرٍّ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: "أُنْزِلَتْ صُحُفُ إِبْرَاهِيمَ ﵇ فِي ثَلَاثِ لَيَالٍ مَضَيْنَ مِنْ رَمَضَانَ، وَيُرْوَى فِي أَوَّلِ لَيْلَةٍ مِنْ رَمَضَانَ، وَأُنْزِلَتْ تَوْرَاةُ مُوسَى ﵇ فِي سِتِّ لَيَالٍ مَضَيْنَ مِنْ رَمَضَانَ، وَأُنْزِلَ الْإِنْجِيلَ عَلَى عِيسَى ﵇ فِي ثَلَاثَ عَشْرَةَ لَيْلَةً مَضَتْ مِنْ رَمَضَانَ، وَأُنْزِلَ زَبُورُ دَاوُدَ فِي ثَمَانِ عَشْرَةَ مَضَتْ مِنْ رَمَضَانَ وَأُنْزِلَ الْفُرْقَانُ عَلَى مُحَمَّدٍ ﷺ فِي الرَّابِعَةِ وَالْعِشْرِينَ مِنْ
Ebû Zerr'den rivayet edildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «İbrâhim aleyhisselâm'ın sahifeleri Ramazan'ın [ilk] üç gecesi geçince indirildi; -Ramazan'ın ilk gecesinde indirildiği de rivayet edilir-, Mûsâ aleyhisselâm'ın Tevrat'ı Ramazan'ın [ilk] altı gecesi geçince, Îsâ aleyhisselâm'a İncil Ramazan'ın [ilk] on üç gecesi geçince, Dâvûd'un Zebûr'u Ramazan'ın [ilk] on sekiz [gecesi] geçince ve Furkân (Kur'an) ise Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e Ramazan'ın yirmi dördüncü [gecesinde]...»
شَهْرِ رَمَضَانَ لِسِتٍّ بَقِينَ بَعْدَهَا (١) .
geriye altı gün kalmışken indirildi." (1)
قَوْلُهُ تَعَالَى: {هُدًى لِلنَّاسِ} مِنَ الضَّلَالَةِ، وَهُدًى فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْقَطْعِ لِأَنَّ الْقُرْآنَ مَعْرِفَةٌ وَهُدًى نَكِرَةٌ {وَبَيِّنَاتٍ مِنَ الْهُدَى} أَيْ دَلَالَاتٍ وَاضِحَاتٍ مِنَ الْحَلَالِ وَالْحَرَامِ وَالْحُدُودِ وَالْأَحْكَامِ {وَالْفُرْقَانِ} أَيِ الْفَارِقِ بَيْنَ الْحَقِّ وَالْبَاطِلِ.
Allâh Teâlâ'nın: {هُدًى لِلنَّاسِ} “İnsanlara doğru yolu gösterici olarak” kavli; dalâletten [kurtaran bir hidayettir]. 'Hüden' (هُدًى) kelimesi hal (kat‘) makamında nasb edilmiştir; çünkü el-Kur'ân marife, hüden ise nekiredir. {وَبَيِّنَاتٍ مِنَ الْهُدَى} “Hidayetin apaçık delilleri”; yani helalden, haramdan, hadlerden ve hükümlerden apaçık delillerdir. {وَالْفُرْقَانِ} “Ve Furkan”; yani hak ile batıl arasını ayıran [bir ölçüdür].
قَوْلُهُ تَعَالَى: {فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ} أَيْ فَمَنْ كَانَ مُقِيمًا فِي الْحَضَرِ فَأَدْرَكَهُ الشَّهْرُ وَاخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِيمَنْ أَدْرَكَهُ الشَّهْرُ وَهُوَ مُقِيمٌ ثُمَّ سَافَرَ، رُوِيَ عَنْ عَلَيٍّ ﵁ أَنَّهُ قَالَ: لَا يَجُوزُ لَهُ الْفِطْرُ، وَبِهِ قَالَ عَبِيدَةُ السَّلْمَانِيُّ لِقَوْلِهِ تَعَالَى {فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ} أَيِ الشَّهْرَ كُلَّهُ وَذَهَبَ أَكْثَرُ الصَّحَابَةِ وَالْفُقَهَاءِ إِلَى أَنَّهُ إِذَا أَنْشَأَ السَّفَرَ فِي شَهْرِ رَمَضَانَ جَازَ لَهُ أَنْ يُفْطِرَ، وَمَعْنَى الْآيَةِ: فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ كُلَّهُ فَلْيَصُمْهُ أَيِ الشَّهْرَ كُلَّهُ، وَمَنْ لَمْ يَشْهَدْ مِنْكُمُ الشَّهْرَ كُلَّهُ فَلْيَصُمْ مَا شَهِدَ مِنْهُ وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ مَا أَخْبَرَنَا أَبُو الْحَسَنِ السَّرَخْسِيُّ أَخْبَرَنَا زَاهِرُ بْنُ أَحْمَدَ أَخْبَرَنَا أَبُو إِسْحَاقَ الْهَاشِمِيُّ أَخْبَرَنَا أَبُو مُصْعَبٍ عَنْ مَالِكٍ عَنِ ابْنِ شِهَابٍ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ بْنِ مَسْعُودٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ خَرَجَ إِلَى مَكَّةَ عَامَ الْفَتْحِ فِي رَمَضَانَ فَصَامَ حَتَّى بَلَغَ الْكَدِيدَ ثُمَّ أَفْطَرَ وَأَفْطَرَ النَّاسُ مَعَهُ، فَكَانُوا يأخذون بالأحدث فلأحدث مِنْ أَمْرِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ (٢) .
Allâh Teâlâ'nın: {فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ} “Artık sizden kim bu aya erişirse onda oruç tutsun” kavli; yani kim hazarda mukim olur da bu aya erişirse demektir. İlim ehli, mukim iken aya erişip sonra yolculuğa çıkan kimse hakkında ihtilaf etmiştir: Ali radıyallâhu anh'tan, onun: 'Onun orucu açması caiz değildir' dediği rivayet edilmiştir; Ubeyde es-Selmânî de Allâh Teâlâ'nın: {فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ} “Artık sizden kim bu aya erişirse onda oruç tutsun” kavlinden dolayı bu görüşü benimsemiştir; yani bütün ayı kastetmiştir. Sahabenin ve fukahanın çoğunluğu ise Ramazan ayında yolculuğa başlayan kimsenin orucunu açmasının caiz olduğu görüşüne varmıştır. Ayetin manası şudur: Kim bu ayın tamamına erişirse onun tamamını tutsun; sizden kim ayın tamamına erişmezse, eriştiği kısmını tutsun. Buna delil, bize Ebu'l-Hasan es-Serahsî'nin bildirdiği, bize Zâhir b. Ahmed'in bildirdiği, bize Ebû İshâk el-Hâşimî'nin bildirdiği, bize Ebû Mus‘ab'ın Mâlik'ten, onun İbn Şihâb'dan, onun Ubeydullâh b. Utbe b. Mes‘ûd'dan, onun da İbn Abbâs'tan bildirdiği rivayettir: Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem fetih yılında Ramazan'da Mekke'ye doğru yola çıktı; Kedîd'e varıncaya kadar oruç tuttu, sonra iftar etti ve insanlar da onunla birlikte iftar ettiler. Sahabe Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem'in en son ve en yeni emirlerine uyarlardı (2).
قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَمَنْ كَانَ مَرِيضًا أَوْ عَلَى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ} أَبَاحَ الْفِطْرَ لِعُذْرِ الْمَرَضِ وَالسَّفَرِ وَأَعَادَ هَذَا الْكَلَامَ لِيُعْلَمَ أَنَّ هَذَا الْحُكْمَ ثَابِتٌ فِي النَّاسِخِ ثُبُوتَهُ فِي الْمَنْسُوخِ، وَاخْتَلَفُوا فِي الْمَرَضِ الَّذِي يُبِيحُ الْفِطْرَ، فَذَهَبَ أَهْلُ الظَّاهِرِ إِلَى أَنَّ مَا يُطْلَقُ عَلَيْهِ اسْمُ الْمَرَضِ يُبِيحُ الْفِطْرَ وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ سِيرِينَ. قَالَ طَرِيفُ بْنُ تَمَّامٍ الْعُطَارِدِيُّ دَخَلْتُ عَلَى مُحَمَّدِ بْنِ سِيرِينَ. فِي رَمَضَانَ، وَهُوَ يَأْكُلُ فَقَالَ: إِنَّهُ وُجِعَتْ أُصْبُعِي هَذِهِ، وَقَالَ الْحَسَنُ وَإِبْرَاهِيمُ النَّخَعِيُّ هُوَ الْمَرَضُ الَّذِي تَجُوزُ مَعَهُ الصلاة قاعدأ ٢٦/أوَذَهَبَ الْأَكْثَرُونَ إِلَى أَنَّهُ مَرَضٌ يُخَافُ مَعَهُ مِنَ الصَّوْمِ زِيَادَةُ عِلَّةٍ غَيْرِ مُحْتَمَلَةٍ، وَفِي الْجُمْلَةِ أَنَّهُ إِذَا أَجْهَدَهُ الصَّوْمُ أَفْطَرَ وَإِنْ لَمْ يُجْهِدْهُ فَهُوَ كَالصَّحِيحِ. وَأَمَّا السَّفَرُ، فَالْفِطْرُ فِيهِ مُبَاحٌ وَالصَّوْمُ جَائِزٌ عِنْدَ عَامَّةِ أَهْلِ الْعِلْمِ إِلَّا مَا رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَعُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ وَعَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ أَنَّهُمْ قَالُوا لَا يَجُوزُ الصَّوْمُ فِي السَّفَرِ وَمَنْ صَامَ فَعَلَيْهِ الْقَضَاءُ، وَاحْتَجُّوا بِقَوْلِ النَّبِيِّ ﷺ: "لَيْسَ مِنَ الْبِرِّ الصَّوْمُ فِي السَّفَرِ" وَذَلِكَ عِنْدَ الْآخَرِينَ فِي حَقِّ مَنْ
Allâh Teâlâ'nın: {وَمَنْ كَانَ مَرِيضًا أَوْ عَلَى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ} “Kim de hasta yahut yolculukta olursa, [tutamadığı günler] sayısınca diğer günlerde [kaza etsin]” kavli; hastalık ve yolculuk mazereti sebebiyle oruç açmayı mübah kılmıştır. Bu ifadenin tekrar edilmesi, bu hükmün mensuhta (hükmü kaldırılan ayette) sabit olduğu gibi nasihte (hükmü getiren ayette) de sabit olduğunu bildirmek içindir. İlim ehli, oruç açmayı mübah kılan hastalık konusunda ihtilaf etmiştir: Zâhirîler, hastalık ismi verilen her türlü rahatsızlığın oruç açmayı mübah kıldığı görüşüne varmışlardır ki bu, İbn Sîrîn'in de kavlidir. Tarîf b. Temmâm el-Utâridî şöyle demiştir: 'Ramazan ayında Muhammed b. Sîrîn'in yanına girdim, yemek yiyordu. Dedi ki: Gerçekten şu parmağım ağrıdı.' Hasan[-ı Basrî] ve İbrâhîm en-Nehaî ise şöyle demişlerdir: 'O, kendisiyle birlikte oturarak namaz kılmanın caiz olduğu hastalıktır.' Âlimlerin çoğunluğu ise bunun, oruç tutulduğu takdirde hastalığın dayanılamayacak derecede artmasından korkulan bir hastalık olduğu görüşüne gitmiştir. Özetle; oruç kişiyi aşırı derecede zorlarsa orucunu açar, şayet zorlamazsa o kimse sağlıklı [hükmünde]dir. Yolculuğa gelince; onda iftar etmek mübah, oruç tutmak ise ilim ehlinin geneline göre caizdir. Ancak İbn Abbâs, Ebû Hüreyre, Urve b. ez-Zübeyr ve Ali b. el-Hüseyin'den rivayet edilen görüş müstesnadır; zira onlar yolculukta oruç tutmanın caiz olmadığını, tutan kimsenin ise kaza etmesi gerektiğini söylemişler ve Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «لَيْسَ مِنَ الْبِرِّ الصَّوْمُ فِي السَّفَرِ» «Yolculukta oruç tutmak birrden (iyilikten/faziletten) değildir» kavlini delil getirmişlerdir. Bu rivayet, diğer âlimlere göre ise...
يُجْهِدُهُ الصَّوْمُ فَالْأَوْلَى لَهُ أَنْ يُفْطِرَ، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ مَا أَخْبَرَنَا بِهِ عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ أَحْمَدَ الْمَلِيحِيُّ أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النُّعَيْمِيُّ أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ أَخْبَرَنَا آدَمُ أَخْبَرَنَا شُعْبَةُ أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْأَنْصَارِيُّ قَالَ سَمِعْتُ مُحَمَّدَ بْنَ عَمْرِو بْنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فِي سَفَرٍ فَرَأَى زِحَامًا وَرَجُلًا قَدْ ظُلِّلَ عَلَيْهِ فَقَالَ مَا هَذَا؟ قَالُوا هَذَا صَائِمٌ، فَقَالَ "لَيْسَ مِنَ الْبِرِّ الصَّوْمُ فِي السَّفَرِ" (١) .
orucun kendisini aşırı derecede zorladığı kimse hakkındadır; onun için en faziletli olan iftar etmektir. Buna delil, bize Abdülvâhid b. Ahmed el-Melîhî'nin bildirdiği, bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî'nin bildirdiği, bize Muhammed b. Yûsuf'un bildirdiği, bize Muhammed b. İsmâîl'in bildirdiği, bize Âdem'in bildirdiği, bize Şu‘be'nin bildirdiği, bize Muhammed b. Abdirrahmân el-Ensârî'nin bildirdiği rivayettir; dedi ki: Muhammed b. Amr b. el-Hasan b. Alî b. Câbir b. Abdillâh'tan işittim, dedi ki: Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem bir seferdeydi; bir kalabalık ve üzerine gölgelik yapılmış bir adam gördü. "Bu nedir?" diye sordu. "Bu oruçludur" dediler. Bunun üzerine: "Yolculukta oruç tutmak iyilikten değildir" buyurdu (1).
وَالدَّلِيلُ عَلَى جَوَازِ الصَّوْمِ مَا حَدَّثَنَا الْأُسْتَاذُ أَبُو الْقَاسِمِ عَبْدُ الْكَرِيمِ بْنُ هَوَازِنَ الْقُشَيْرِيُّ أَخْبَرَنَا أَبُو نُعَيْمٍ الْإِسْفِرَايِينِيُّ أَخْبَرَنَا أَبُو عَوَانَةَ أَخْبَرَنَا أَبُو أُمَيَّةَ أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ الْقَوَارِيرِيُّ أَخْبَرَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ أَخْبَرَنَا الْجَرِيرِيُّ عَنْ أَبِي نَضْرَةَ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ قَالَ: "كُنَّا نُسَافِرُ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فِي رَمَضَانَ فَمِنَّا الصَّائِمُ وَمِنَّا الْمُفْطِرُ فَلَا يَعِيبُ الصَّائِمُ عَلَى الْمُفْطِرِ وَلَا الْمُفْطِرُ عَلَى الصَّائِمِ" (٢) .
Orucun caiz oluşuna delil ise bize Üstat Ebü'l-Kāsım Abdülkerîm b. Hevâzin el-Kuşeyrî'nin anlattığı, bize Ebû Nuaym el-İsferâyînî'nin bildirdiği, bize Ebû Avâne'nin bildirdiği, bize Ebû Ümeyye'nin bildirdiği, bize Abdullâh el-Kavârîrî'nin bildirdiği, bize Hammâd b. Zeyd'in bildirdiği, bize el-Cerîrî'nin Ebû Nadra'dan, onun Ebû Saîd'den bildirdiği şu rivayettir; dedi ki: "Biz Ramazan ayında Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte sefere çıkardık; bizden kimi oruçlu olur, kimi de iftar etmiş olurdu. Ne oruçlu olan iftar edeni ayıplar ne de iftar eden oruçluyu ayıplardı." (2)
وَاخْتَلَفُوا فِي أَفْضَلِ الْأَمْرَيْنِ، فَقَالَتْ طَائِفَةٌ: الْفِطْرُ فِي السَّفَرِ أَفْضَلُ مِنَ الصَّوْمِ، رُوِيَ ذَلِكَ عَنِ ابْنِ عُمَرَ وَإِلَيْهِ ذَهَبَ سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ وَالشَّعْبِيُّ، وَذَهَبَ قَوْمٌ إِلَى أَنَّ الصَّوْمَ أَفْضَلُ وَرُوِيَ ذَلِكَ عَنْ مُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ وَأَنَسٍ وَبِهِ قَالَ إِبْرَاهِيمُ النَّخَعِيُّ وَسَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ، وَقَالَتْ طَائِفَةٌ: أَفْضَلُ الْأَمْرَيْنِ أَيْسَرُهُمَا عَلَيْهِ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: {يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلَا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ} وَهُوَ قَوْلُ مُجَاهِدٍ وَقَتَادَةَ وَعُمَرَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ، وَمَنْ أَصْبَحَ مُقِيمًا صَائِمًا ثُمَّ سَافَرَ فِي أَثْنَاءِ النَّهَارِ لَا يَجُوزُ لَهُ أَنْ يُفْطِرَ ذَلِكَ الْيَوْمَ عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ، وَقَالَتْ طَائِفَةٌ: لَهُ أَنْ يُفْطِرَ، وَهُوَ قَوْلُ الشَّعْبِيِّ وَبِهِ قَالَ أَحْمَدُ، أَمَّا الْمُسَافِرُ إِذَا أَصْبَحَ صَائِمًا فَيَجُوزُ لَهُ أَنْ يُفْطِرَ بِالِاتِّفَاقِ، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ مَا أَخْبَرَ عَبْدُ الْوَهَّابِ بْنُ مُحَمَّدٍ الْخَطِيبُ أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ أَحْمَدَ الْخَلَّالُ أَخْبَرَنَا أَبُو الْعَبَّاسِ الْأَصَمُّ أَخْبَرَنَا الرَّبِيعُ أَخْبَرَنَا الشَّافِعِيُّ أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَابِرٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ خَرَجَ إِلَى مَكَّةَ عَامَ الْفَتْحِ فِي رَمَضَانَ، فَصَامَ حَتَّى بَلَغَ كُرَاعَ الْغَمِيمِ، فَصَامَ النَّاسُ مَعَهُ، فَقِيلَ لَهُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ النَّاسَ قَدْ شَقَّ عَلَيْهِمُ الصِّيَامُ فَدَعَا بِقَدَحٍ مِنْ مَاءٍ بَعْدَ الْعَصْرِ فَشَرِبَ وَالنَّاسُ يَنْظُرُونَ فَأَفْطَرَ بَعْضُ النَّاسِ وَصَامَ بَعْضُهُمْ فَبَلَغَهُ أَنَّ نَاسًا صَامُوا، فَقَالَ "أُولَئِكَ الْعُصَاةُ" (٣) .
İki durumdan hangisinin daha faziletli olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bir grup: 'Yolculukta iftar etmek oruç tutmaktan daha faziletlidir' demiştir; bu İbn Ömer'den rivayet edilmiş olup Saîd b. el-Müseyyeb ve Şa‘bî bu görüşü benimsemiştir. Bir topluluk ise orucun daha faziletli olduğu görüşüne varmıştır; bu Muâz b. Cebel ve Enes'ten rivayet edilmiş olup İbrâhîm en-Nehaî ve Saîd b. Cübeyr de bu görüşü belirtmiştir. Başka bir grup ise: 'İki durumdan en faziletli olanı, Allâh Teâlâ'nın: {يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلَا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ} “Allâh sizin için kolaylık diler, zorluk dilemez” kavlinden dolayı kişiye en kolay gelenidir' demiştir; bu Mücâhid, Katâde ve Ömer b. Abdilazîz'in görüşüdür. Sabahleyin mukim ve oruçlu olarak başlayıp gün içinde yolculuğa çıkan kimsenin, ilim ehlinin çoğunluğuna göre o gün iftar etmesi caiz değildir. Bir topluluk ise onun iftar edebileceğini söylemiştir; bu Şa‘bî'nin görüşü olup Ahmed de bu görüşü belirtmiştir. Seferî kimse sabahleyin oruçlu başladığı takdirde ise icma ile iftar etmesi caizdir. Buna delil, Abdülvehhâb b. Muhammed el-Hatîb'in bildirdiği, bize Abdülazîz b. Ahmed el-Hallâl'in bildirdiği, bize Ebu'l-Abbâs el-Esam'ın bildirdiği, bize Rebî‘in bildirdiği, bize Şâfiî'nin bildirdiği, bize Abdülazîz b. Muhammed'in Ca‘fer b. Muhammed'den, onun babasından, onun da Câbir'den bildirdiği rivayettir: Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem fetih yılında Ramazan'da Mekke'ye doğru yola çıktı; Kürâü'l-Gamîm'e varıncaya kadar oruç tuttu, insanlar da onunla birlikte oruç tuttular. Kendisine: 'Ey Allâh'ın Resûlü, insanlara oruç zor geldi' denildi. Bunun üzerine ikindiden sonra bir kadeh su istedi ve insanlar bakarken içti. İnsanlardan kimi iftar etti, kimi de oruca devam etti. Bazı insanların oruç tuttuğu haberi kendisine ulaşınca: "İşte onlar isyankârlardır" buyurdu (3).
وَاخْتَلَفُوا فِي السَّفَرِ الَّذِي يُبِيحُ الْفِطْرَ، فَقَالَ قَوْمٌ: مَسِيرَةُ يَوْمٍ، وَذَهَبَ جَمَاعَةٌ إِلَى مَسِيرَةِ يَوْمَيْنِ، وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ ﵀، وَذَهَبَ جَمَاعَةٌ إِلَى مَسِيرَةِ ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ، وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَأَصْحَابِ الرَّأْيِ.
Oruç açmayı (iftar etmeyi) mübah kılan yolculuk konusunda da ihtilaf ettiler. Bir topluluk: "Bir günlük mesafedir" dedi. Bir grup iki günlük mesafeye vardı (bu görüşü benimsedi) ki bu [İmâm] Şâfiî'nin -rahimehullâh- görüşüdür. Bir grup da üç günlük mesafeye vardı; bu da Süfyân es-Sevrî ile re'y ehlinin (kıyas ve içtihat ehlinin) görüşüdür.
قَوْلُهُ تَعَالَى: {يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ} بِإِبَاحَةِ الْفِطْرِ فِي الْمَرَضِ وَالسَّفَرِ {وَلَا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ} قَرَأَ أَبُو جَعْفَرٍ: الْعُسْرَ وَالْيُسْرَ وَنَحْوَهُمَا بِضَمِّ السِّينِ، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِالسُّكُونِ. وَقَالَ الشَّعْبِيُّ: مَا خُيِّرَ رَجُلٌ بَيْنَ أَمْرَيْنِ فَاخْتَارَ أَيْسَرَهُمَا إِلَّا كَانَ ذَلِكَ أَحَبَّهُمَا إِلَى اللَّهِ ﷿ {وَلِتُكْمِلُوا الْعِدَّةَ} قَرَأَ أَبُو بَكْرٍ بِتَشْدِيدِ الْمِيمِ وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِالتَّخْفِيفِ، وَهُوَ الِاخْتِيَارُ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: "الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ" (٣-الْمَائِدَةِ) وَالْوَاوُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلِتُكْمِلُوا الْعِدَّةَ وَاوُ النَّسَقِ، وَاللَّامُ لَامُ كَيْ، تَقْدِيرُهُ: وَيُرِيدُ لِكَيْ تُكْمِلُوا الْعِدَّةَ، أَيْ لِتُكْمِلُوا عِدَّةَ أَيَّامِ الشَّهْرِ بِقَضَاءِ مَا أَفْطَرْتُمْ فِي مَرَضِكُمْ وَسَفَرِكُمْ، وَقَالَ عَطَاءٌ: {وَلِتُكْمِلُوا الْعِدَّةَ} أَيْ عَدَدَ أَيَّامِ الشَّهْرِ.
Allâh Teâlâ'nın: {يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ} “Allâh sizin için kolaylık diler” kavli; hastalık ve yolculukta orucu açmayı mübah kılmakla [kolaylık diler]; {وَلَا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ} “zorluk dilemez”. Ebû Ca‘fer el-usr (الْعُسْرَ) ve el-yusr (الْيُسْرَ) kelimeleri ile benzerlerini sin'in dammesiyle [el-usur ve el-yusur şeklinde], diğerleri ise sükûn ile okumuşlardır. Şa‘bî şöyle demiştir: 'Bir adam iki iş arasında muhayyer bırakılıp da en kolay olanını seçtiğinde, bu muhakkak Allâh Azze ve Celle'ye ikisinin en sevimlisi olur.' {وَلِتُكْمِلُوا الْعِدَّةَ} “Sayıyı tamamlamanızı [diler]” lafzını Ebû Bekr mim'in şeddesiyle [ve litukemmilû şeklinde] okumuş, diğerleri ise şeddesiz okumuşlardır; Allâh Teâlâ'nın: "الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ" “Bugün size dininizi kemale erdirdim” kavlinden dolayı tercih edilen de budur. Allâh Teâlâ'nın: 'Ve litukmilü'l-iddete' kavlindeki vav atıf vavı, lam ise sebep bildiren lâm-ı key'dir; takdiri şöyledir: 'Ve sayıyı tamamlamanız için [bunu diler]'; yani hastalığınızda ve yolculuğunuzda tutamadığınız günleri kaza ederek ayın günlerinin sayısını tamamlamanız içindir. Atâ: {وَلِتُكْمِلُوا الْعِدَّةَ} “Sayıyı tamamlamanızı”; yani ayın günlerinin sayısını [tamamlamanızı kasteder], demiştir.
أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ بْنُ مُحَمَّدٍ الْخَطِيبُ أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ أَحْمَدَ الْخَلَّالُ أَخْبَرَنَا أَبُو الْعَبَّاسِ الْأَصَمُّ أَخْبَرَنَا الرَّبِيعُ أَخْبَرَنَا الشَّافِعِيُّ أَخْبَرَنَا مَالِكٌ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ دِينَارٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: "الشَّهْرُ تِسْعٌ وَعِشْرُونَ فَلَا تَصُومُوا حَتَّى تَرَوُا الْهِلَالَ، وَلَا تُفْطِرُوا حَتَّى تَرَوْهُ فَإِنْ غُمَّ عَلَيْكُمْ فَأَكْمِلُوا الْعِدَّةَ ثَلَاثِينَ" (١) .
Bize Abdülvehhâb b. Muhammed el-Hatîb bildirdi, bize Abdülazîz b. Ahmed el-Hallâl bildirdi, bize Ebu'l-Abbâs el-Esam bildirdi, bize Rebî‘ bildirdi, bize Şâfiî bildirdi, bize Mâlik, Abdullâh b. Dînâr'dan, o İbn Ömer'den bildirdi ki Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Ay yirmi dokuz gündür; hilali görünceye kadar oruç tutmayın, onu görünceye kadar da iftar etmeyin (bayram yapmayın). Eğer hava size bulutlu/kapalı olursa sayıyı otuza tamamlayın." (1)
أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الصَّالِحِيُّ أَخْبَرَنَا أَبُو بَكْرٍ أَحْمَدُ بْنُ الْحُسَيْنِ الْحِيرِيُّ أَخْبَرَنَا حَاجِبُ ابن أَحْمَدَ الطُّوسِيُّ أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى أَخْبَرَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَمْرٍو عَنْ أَبِي سَلَمَةَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "لَا تَقَدَّمُوا الشَّهْرَ بِصَوْمِ يَوْمٍ وَلَا يَوْمَيْنِ إِلَّا أَنْ يُوَافِقَ ذَلِكَ صَوْمًا كَانَ يَصُومُهُ أَحَدُكُمْ، صُومُوا لِرُؤْيَتِهِ وَأَفْطِرُوا لِرُؤْيَتِهِ فَإِنْ غُمَّ عَلَيْكُمْ فَعُدُّوا ثَلَاثِينَ ثُمَّ أَفْطِرُوا" (٢) .
Bize Ahmed b. Abdillâh es-Sâlihî bildirdi, bize Ebû Bekr Ahmed b. el-Hüseyn el-Hîrî bildirdi, bize Hâcib b. Ahmed et-Tûsî bildirdi, bize Muhammed b. Yahyâ bildirdi, bize Yezîd b. Hârûn bildirdi, bize Muhammed b. Amr, Ebû Seleme'den, o Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'tan bildirdi; dedi ki: Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Ramazan ayını bir veya iki gün önceden oruçla karşılamayın; ancak birinizin tutmakta olduğu bir oruca denk gelmesi müstesnadır. Hilali gördüğünüzde oruç tutun, onu gördüğünüzde iftar edin (bayram yapın). Eğer hava size bulutlu/kapalı olursa otuza kadar sayın, sonra iftar edin." (2)
{وَلِتُكَبِّرُوا اللَّهَ} وَلِتُعَظِّمُوا اللَّهَ {عَلَى مَا هَدَاكُمْ} أَرْشَدَكُمْ إِلَى مَا رَضِيَ بِهِ مِنْ صَوْمِ شَهْرِ رَمَضَانَ وَخَصَّكُمْ بِهِ دُونَ سَائِرِ أَهْلِ الْمِلَلِ.
{وَلِتُكَبِّرُوا اللَّهَ} “Ve Allâh'ı yüceltmenizi [diler]”; Allâh'ı tazim etmenizi, {عَلَى مَا هَدَاكُمْ} “size hidayet vermesine karşılık”; yani sizi razı olduğu Ramazan ayı orucuna ilettiği ve diğer din mensupları arasından sizi buna tahsis ettiği için.
قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: هُوَ تَكْبِيرَاتُ لَيْلَةِ الْفِطْرِ. وَرُوِيَ عَنِ الشَّافِعِيِّ وَعَنِ ابْنِ الْمُسَيَّبِ وَعُرْوَةَ وَأَبِي سَلَمَةَ أَنَّهُمْ كَانُوا يُكَبِّرُونَ لَيْلَةَ الْفِطْرِ يَجْهَرُونَ بِالتَّكْبِيرِ، وَشَبَّهَ لَيْلَةَ النَّحْرِ بِهَا إِلَّا مَنْ كَانَ حَاجًّا فَذِكْرُهُ التَّلْبِيَةُ.
İbn Abbâs: Bu, Ramazan Bayramı gecesinin tekbirleridir, demiştir. Şâfiî'den, İbnü'l-Müseyyeb'den, Urve'den ve Ebû Seleme'den; onların Ramazan Bayramı gecesi tekbir getirdikleri, tekbiri açıktan söyledikleri rivayet edilmiştir. Hacda olan kimse müstesna -çünkü onun zikri telbiyedir-, Kurban Bayramı gecesi de buna benzetilmiştir.
{وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ} اللَّهَ عَلَى نِعَمِهِ، وَقَدْ وَرَدَتْ أَخْبَارٌ فِي فَضْلِ شَهْرِ رَمَضَانَ وَثَوَابِ الصَّائِمِينَ.
{وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ} “Umulur ki şükredersiniz”; nimetlerine karşılık Allâh'a şükredesiniz diye. Ramazan ayının fazileti ve oruç tutanların sevabı hakkında rivayetler gelmiştir.
أَخْبَرَنَا أَبُو عَبْدِ اللَّهِ مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِيِّ الْمَرْوَزِيُّ أَخْبَرَنَا أَبُو الْعَبَّاسِ أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ سِرَاجٍ الطَّحَّانُ أَخْبَرَنَا أَبُو أَحْمَدَ مُحَمَّدُ بْنُ قُرَيْشِ بْنِ سُلَيْمَانَ أَخْبَرَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ الْمَكِّيُّ أَخْبَرَنَا أَبُو عُبَيْدٍ الْقَاسِمُ بْنُ سَلَّامٍ حَدَّثَنِي إِسْمَاعِيلُ بْنُ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِي سَهْلٍ نَافِعِ بْنِ مَالِكٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: "إِذَا
Bize Ebû Abdillâh Muhammed b. el-Hasenî el-Mervezî bildirdi, bize Ebu'l-Abbâs Ahmed b. Muhammed b. Sirâc et-Tahhân bildirdi, bize Ebû Ahmed Muhammed b. Kureyş b. Süleymân bildirdi, bize Ali b. Abdilazîz el-Mekkî bildirdi, bize Ebû Ubeyd el-Kâsım b. Sellâm bildirdi, bana İsmâîl b. Ca‘fer, Ebû Sehl Nâfi‘ b. Mâlik'ten, o babasından, o Ebû Hüreyre'den, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den bildirdi; [şöyle] buyurdu: «[Ramazan] girdiğinde...
دَخَلَ رَمَضَانُ صُفِّدَتِ الشَّيَاطِينُ، وَفُتِّحَتْ أَبْوَابُ الْجَنَّةِ وَغُلِّقَتْ أَبْوَابُ النَّارِ" (١) .
girdiğinde şeytanlar zincire vurulur, cennet kapıları açılır ve cehennem kapıları kapatılır." (1)
أَخْبَرَنَا أَبُو عُثْمَانَ سَعِيدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ الضَّبِّيُّ أَخْبَرَنَا أَبُو مُحَمَّدٍ عَبْدُ الْجَبَّارِ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ الْجَرَّاحِ أَخْبَرَنَا أَبُو الْعَبَّاسِ مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ الْمَحْبُوبِيُّ أَخْبَرَنَا أَبُو عِيسَى مُحَمَّدُ بْنُ عِيسَى التِّرْمِذِيُّ أَخْبَرَنَا أَبُو كُرَيْبٍ مُحَمَّدُ بْنُ الْعَلَاءِ أَخْبَرَنَا أَبُو بَكْرٍ مُحَمَّدُ بْنُ عَيَّاشٍ عَنِ الْأَعْمَشِ عَنْ أَبِي صَالِحٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "إِذَا كَانَ أَوَّلُ لَيْلَةٍ فِي شَهْرِ رَمَضَانَ صُفِّدَتِ الشَّيَاطِينُ وَمَرَدَةُ الْجِنِّ وَغُلِّقَتْ أَبْوَابُ النَّارِ فَلَمْ يُفْتَحْ مِنْهَا بَابٌ، وَفُتِّحَتْ أَبْوَابُ الْجَنَّةِ فَلَمْ يُغْلَقْ مِنْهَا بَابٌ، وَيُنَادِي مُنَادٍ يَا بَاغِيَ الْخَيْرِ أَقْبِلْ وَيَا بَاغِيَ الشَّرِّ أَقْصِرْ، وَلِلَّهِ عُتَقَاءُ مِنَ النَّارِ وَذَلِكَ كُلَّ لَيْلَةٍ" (٢) .
Bize Ebû Osmân Saîd b. İsmâîl ed-Dabbî bildirdi, bize Ebû Muhammed Abdülcebbâr b. Muhammed b. el-Cerrâh bildirdi, bize Ebu'l-Abbâs Muhammed b. Ahmed el-Mahbûbî bildirdi, bize Ebû Îsâ Muhammed b. Îsâ et-Tirmizî bildirdi, bize Ebû Küreyb Muhammed b. el-Alâ bildirdi, bize Ebû Bekr Muhammed b. Ayyâş, el-A‘meş'ten, o Ebû Sâlih'ten, o Ebû Hüreyre'den bildirdi; dedi ki: Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Ramazan ayının ilk gecesi olduğunda şeytanlar ve azgın cinler zincire vurulur, cehennem kapıları kapatılır ve ondan hiçbir kapı açılmaz; cennet kapıları açılır ve ondan hiçbir kapı kapatılmaz. Bir münâdî şöyle seslenir: Ey hayır isteyen, yönel! Ey şer isteyen, [kötülükten] vazgeç! Allâh'ın cehennemden azat ettiği kimseler vardır ve bu her gece gerçekleşir." (2)
أَخْبَرَنَا أَبُو بَكْرٍ أَحْمَدُ بْنُ أَبِي نَصْرِ بْنِ أَحْمَدَ الْكَوْفَانِيُّ الْهَرَوِيُّ بِهَا أَخْبَرَنَا أَبُو مُحَمَّدٍ عَبْدُ الرَّحْمَنِ ابن عُمَرَ بْنِ مُحَمَّدٍ التُّجِيبِيُّ الْمِصْرِيُّ بِهَا الْمَعْرُوفُ بِابْنِ النَّحَّاسِ (٣) قِيلَ لَهُ أَخْبَرَكُمْ أَبُو سَعِيدٍ أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ زِيَادٍ الْعَنَزِيُّ الْبَصْرِيُّ بِمَكَّةَ الْمَعْرُوفُ بِابْنِ الْأَعْرَابِيِّ؟ أَخْبَرَنَا الْحَسَنُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ الصَّبَّاحِ الزَّعْفَرَانِيُّ أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ عَنِ الزُّهْرِيِّ أَخْبَرَنَا أَبُو سَلَمَةَ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: "مَنْ صَامَ رَمَضَانَ إِيمَانًا وَاحْتِسَابًا غُفِرَ لَهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِهِ، وَمَنْ قَامَ رَمَضَانَ إِيمَانًا وَاحْتِسَابًا غُفِرَ لَهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِهِ، وَمَنْ قَامَ لَيْلَةَ الْقَدْرِ إِيمَانًا وَاحْتِسَابًا غُفِرَ لَهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِهِ" (٤) .
Bize Ebû Bekr Ahmed b. Ebî Nasr b. Ahmed el-Kevfânî el-Herevî orada bildirdi, bize İbnü'n-Nahhâs olarak bilinen Ebû Muhammed Abdurrahmân b. Ömer b. Muhammed et-Tucîbî el-Mısrî orada bildirdi (3); kendisine: 'Size İbnü'l-A‘râbî olarak bilinen Ebû Saîd Ahmed b. Muhammed b. Ziyâd el-Anezî el-Basrî Mekke'de bildirdi mi?' denildi; bize el-Hasan b. Muhammed b. es-Sabbâh ez-Za‘ferânî bildirdi, bize Süfyân b. Uyeyne, Zührî'den bildirdi, bize Ebû Seleme b. Abdirrahmân, Ebû Hüreyre'den, o da Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'den bildirdi; buyurdu ki: "Kim inanarak ve sevabını Allâh'tan umarak Ramazan orucunu tutarsa geçmiş günahları bağışlanır; kim inanarak ve sevabını Allâh'tan umarak Ramazan gecesini ibadetle geçirirse geçmiş günahları bağışlanır; kim inanarak ve sevabını Allâh'tan umarak Kadir Gecesi'ni ihya ederse geçmiş günahları bağışlanır." (4)
أَخْبَرَنَا الْإِمَامُ أَبُو عَلِيٍّ الْحُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْقَاضِي أَخْبَرَنَا أَبُو سَعِيدٍ خَلَفُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي نِزَارٍ حَدَّثَنَا الْحُسَيْنُ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَسَدٍ الصَّفَّارُ أَخْبَرَنَا أَبُو جَعْفَرٍ أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي إِسْحَاقَ الْعَنَزِيُّ أَخْبَرَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرِ بْنِ إِيَاسٍ السَّعْدِيُّ أَخْبَرَنَا يُوسُفُ بْنُ زِيَادٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ زَيْدِ بْنِ جُدْعَانَ عَنْ سَعِيدِ بن المسيب ٢٦/ب عَنْ سَلْمَانَ قَالَ: خَطَبَنَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فِي آخِرِ يَوْمٍ
Bize İmam Ebû Alî el-Hüseyin b. Muhammed el-Kādî bildirdi, bize Ebû Saîd Halef b. Abdirrahmân b. Muhammed b. Ebî Nizâr bildirdi, bize el-Hüseyin b. Ahmed b. Muhammed b. Abdirrahmân b. Esed es-Saffâr anlattı, bize Ebû Ca‘fer Ahmed b. Muhammed b. Ebî İshâk el-Anezî bildirdi, bize Alî b. Hucr b. İyâs es-Sa‘dî bildirdi, bize Yûsuf b. Ziyâd, Alî b. Zeyd b. Cüd‘ân'dan, o Saîd b. el-Müseyyeb'den [26/b], o da Selmân'dan bildirdi; dedi ki: Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem son gününde bize bir hutbe verdi...
مِنْ شَعْبَانَ فَقَالَ: "يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّهُ قَدْ أَظَلَّكُمْ شَهْرٌ عَظِيمٌ -وَفِي رِوَايَةٍ قَدْ أَطَلَّكُمْ بِالطَّاءِ -أَطَلَّ: أَشْرَفَ، شَهْرٌ عَظِيمٌ، شَهَرٌ مُبَارَكٌ، شَهْرٌ فِيهِ لَيْلَةُ الْقَدْرِ خَيْرٌ مِنْ أَلْفِ شَهْرٍ، شَهْرٌ جَعَلَ اللَّهُ صِيَامَهُ فَرِيضَةً، وَقِيَامَ لَيْلِهِ تَطَوُّعًا، مَنْ تَقَرَّبَ فِيهِ بِخَصْلَةٍ مِنْ خِصَالِ الْخَيْرِ كَانَ كَمَنْ أَدَّى فَرِيضَةً فِيمَا سِوَاهُ، وَمَنْ أَدَّى فِيهِ فَرِيضَةً كَمَنْ أَدَّى سَبْعِينَ فَرِيضَةً فِيمَا سِوَاهُ وَهُوَ شَهْرُ الصَّبْرِ، وَالصَّبْرُ ثَوَابُهُ الْجَنَّةُ، وَشَهْرُ الْمُوَاسَاةِ -أَيِ الْمُسَاهَمَةِ -وَشَهْرٌ يُزَادُ فِيهِ الرِّزْقُ وَمَنْ فَطَّرَ فِيهِ صَائِمًا كَانَ لَهُ مَغْفِرَةً لِذُنُوبِهِ وَعِتْقَ رَقَبَتِهِ مِنَ النَّارِ، وَكَانَ لَهُ مِثْلُ أَجْرِهِ مِنْ غَيْرِ أَنْ يَنْقُصَ مِنْ أَجْرِهِ شَيْءٌ" قَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ لَيْسَ كُلُّنَا نَجِدُ مَا نُفَطِّرُ بِهِ الصَّائِمَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "يُعْطِي اللَّهُ هَذَا الثَّوَابَ لِمَنْ فَطَّرَ صَائِمًا عَلَى مَذْقَةِ لَبَنٍ أَوْ تَمْرَةٍ أَوْ شَرْبَةٍ مِنْ مَاءٍ، وَمَنْ أَشْبَعَ صَائِمًا سَقَاهُ اللَّهُ ﷿ مِنْ حَوْضِي شَرْبَةً لَا يَظْمَأُ بَعْدَهَا حَتَّى يَدْخُلَ الْجَنَّةَ، وَمَنْ خَفَّفَ عَنْ مَمْلُوكِهِ فِيهِ غَفَرَ اللَّهُ لَهُ وَأَعْتَقَهُ مِنَ النَّارِ حَتَّى يَدْخُلَ الْجَنَّةَ، وَهُوَ شَهْرٌ أَوَّلُهُ رَحْمَةٌ وَأَوْسَطُهُ مَغْفِرَةٌ وَآخِرُهُ عِتْقٌ مِنَ النَّارِ، فَاسْتَكْثِرُوا فِيهِ مِنْ أَرْبَعِ خِصَالٍ، خَصْلَتَيْنِ تُرْضُونَ بِهِمَا رَبَّكُمْ، وَخَصْلَتَيْنِ لَا غِنَى بِكُمْ عَنْهُمَا، أَمَّا الْخَصْلَتَانِ اللَّتَانِ تُرْضُونَ بِهِمَا رَبَّكُمْ فَشَهَادَةُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَتَسْتَغْفِرُونَهُ، وَأَمَّا اللَّتَانِ لَا غِنَى بِكُمْ عَنْهُمَا فَتَسْأَلُونَ اللَّهَ الْجَنَّةَ، وَتَعُوذُونَ بِهِ مِنَ النَّارِ" (١) .
"Ey insanlar! Yüce bir ay üzerinizi gölgeledi [yaklaştı] —bir rivayette [zâ yerine] tâ ile 'etalleküm' (أَطَلَّكُمْ) şeklinde geçmiştir ki 'eşrefe' (yaklaştı, doğdu) demektir—; yüce bir ay, mübarek bir ay, içinde bin aydan daha hayırlı olan Kadir Gecesi bulunan bir ay! Allâh onun orucunu farz, gecesini ihya etmeyi nafile kılmıştır. Kim onda hayır hasletlerinden bir hasletle [Allâh'a] yakınlaşırsa, onun dışındaki [aylarda] bir farzı eda etmiş gibi olur. Kim de onda bir farzı eda ederse, onun dışındaki [aylarda] yetmiş farzı eda etmiş gibi olur. O sabır ayıdır, sabrın sevabı ise cennettir. O yardımlaşma —yani paylaşıp bölüşme— ayıdır. Onda müminin rızkının artırıldığı bir aydır. Kim onda bir oruçluya iftar ettirirse, bu onun günahları için bir bağışlanma ve boynunun cehennem ateşinden azat edilmesi olur; oruçlunun sevabından hiçbir şey eksilmeksizin kendisine de onun sevabının bir misli verilir." Dediler ki: 'Ey Allâh'ın Resûlü! Hepimiz oruçluya iftar ettirecek şey bulamıyoruz.' Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: "Allâh bu sevabı bir oruçluyu bir yudum sütle veya bir hurmayla ya da bir içim suyla iftar ettirene de verir. Kim bir oruçluyu doyurursa, Allâh azze ve celle ona benim havuzumdan öyle bir içecek içirir ki cennete girinceye kadar bir daha asla susamaz. Kim onda kölesinin [yükünü] hafifletirse, Allâh onu bağışlar ve cennete girinceye kadar onu cehennem ateşinden azat eder. O öyle bir aydır ki başı rahmet, ortası mağfiret, sonu ise cehennem ateşinden kurtuluştur. Onda dört hasleti çokça yapınız; bunlardan ikisiyle Rabbinizi razı edersiniz, diğer ikisine ise muhtaçsınız. Rabbinizi razı edeceğiniz iki haslet: Lâ ilâhe illallâh şehâdeti getirmek ve O'ndan bağışlanma dilemenizdir. Kendisinden müstağni olamayacağınız [muhtaç olduğunuz] iki haslet ise: Allâh'tan cenneti istemeniz ve cehennem ateşinden O'na sığınmanızdır." (1)
أَخْبَرَنَا الْإِمَامُ أَبُو عَلِيٍّ الْحُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْقَاضِي أَخْبَرَنَا أَبُو طَاهِرٍ مُحَمَّدُ بْنُ مَحْمِشٍ الزِّيَادِيُّ أَخْبَرَنَا أَبُو بَكْرٍ مُحَمَّدُ بْنُ عُمَرَ بْنِ حَفْصٍ التَّاجِرُ أَخْبَرَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ بْنِ بُكَيْرٍ الْكُوفِيُّ أَخْبَرَنَا وَكِيعٌ عَنِ الْأَعْمَشِ عَنْ أَبِي صَالِحٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "كُلُّ عَمَلِ ابْنِ آدَمَ يُضَاعَفُ لَهُ الْحَسَنَةُ بِعَشْرِ أَمْثَالِهَا إِلَى سَبْعِمِائَةِ ضِعْفٍ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى إِلَّا الصَّوْمَ فَإِنَّهُ لِي وَأَنَا أَجْزِي بِهِ، يَدَعُ الصَّائِمُ طَعَامَهُ وَشَرَابَهُ وَشَهْوَتَهُ مِنْ أَجْلِي، لِلصَّائِمِ فَرْحَتَانِ، فَرْحَةٌ عِنْدَ فِطْرِهِ وَفَرْحَةٌ عِنْدَ لِقَاءِ رَبِّهِ، وَلَخُلُوفُ فِيْهِ أَطْيَبُ عِنْدَ اللَّهِ مِنْ رِيحِ الْمِسْكِ، الصَّوْمُ جُنَّةٌ، الصَّوْمُ جُنَّةٌ" (٢) .
Bize İmam Ebû Alî el-Hüseyin b. Muhammed el-Kādî bildirdi, bize Ebû Tâhir Muhammed b. Mahmiş ez-Ziyâdî bildirdi, bize Ebû Bekr Muhammed b. Ömer b. Hafs et-Tâcir bildirdi, bize İbrâhîm b. Abdillâh b. Ömer b. Bükeyr el-Kûfî bildirdi, bize Vekî‘, el-A‘meş'ten, o Ebû Sâlih'ten, o Ebû Hüreyre'den bildirdi; dedi ki: Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Âdemoğlunun her ameli katlanır; bir iyiliğe on mislinden yedi yüz katına kadar [sevap verilir]. Allâh Teâlâ buyurdu ki: 'Oruç müstesnadır, çünkü o benim içindir ve onun mükâfatını ben veririm. Oruçlu yemesini, içmesini ve şehvetini benim için terk eder.' Oruçlunun iki sevinci vardır: Biri iftar ettiği vakitteki sevinci, diğeri ise Rabbiyle karşılaştığı vakitteki sevincidir. Oruçlunun ağız kokusu Allâh katında misk kokusundan daha hoştur. Oruç bir kalkandır, oruç bir kalkandır." (2)