Binûn

Bakara — 6. Sayfa

Kaynak: Meâlimü't-Tenzîl (Begavî Tefsiri) · Begavî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

{وَمِنْ حَيْثُ خَرَجْتَ فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَحَيْثُمَا كُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ} وَإِنَّمَا كَرَّرَ لِتَأْكِيدِ النَّسْخِ {لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَيْكُمْ حُجَّةٌ إِلَّا الَّذِينَ ظَلَمُوا} اخْتَلَفُوا فِي تَأْوِيلِ هَذِهِ الْآيَةِ وَوَجْهِ قَوْلِهِ {إِلَّا} فَقَالَ بَعْضُهُمْ: مَعْنَاهُ حُوِّلَتِ الْقِبْلَةُ إِلَى الْكَعْبَةِ {لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَيْكُمْ حُجَّةٌ} إِذَا تَوَجَّهْتُمْ إِلَى غَيْرِهَا فَيَقُولُونَ لَيْسَتْ لَكُمْ قِبْلَةٌ {إِلَّا الَّذِينَ ظَلَمُوا} قُرَيْشٌ وَالْيَهُودُ فَأَمَّا قُرَيْشٌ فَتَقُولُ رَجَعَ مُحَمَّدٌ إِلَى الْكَعْبَةِ، لِأَنَّهُ عَلِمَ أَنَّهَا الْحَقُّ وَأَنَّهَا قِبْلَةُ آبَائِهِ، فَكَذَلِكَ يَرْجِعُ إِلَى دِينِنَا، وَأَمَّا الْيَهُودُ فَتَقُولُ لَمْ يَنْصَرِفْ عَنْ بَيْتِ الْمَقْدِسِ مَعَ عِلْمِهِ بِأَنَّهُ حَقٌّ إِلَّا أَنَّهُ يَعْمَلُ بِرَأْيِهِ وَقَالَ قَوْمٌ {لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَيْكُمْ حُجَّةٌ} يَعْنِي الْيَهُودَ وَكَانَتْ حُجَّتُهُمْ عَلَى طَرِيقِ الْمُخَاصَمَةِ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ فِي صَلَاتِهِمْ إِلَى بَيْتِ الْمَقْدِسِ أَنَّهُمْ كَانُوا يَقُولُونَ مَا دَرَى مُحَمَّدٌ ﷺ وَأَصْحَابُهُ أَيْنَ قَبِلَتُهُمْ حَتَّى هَدَيْنَاهُمْ نَحْنُ.

{وَمِنْ حَيْثُ خَرَجْتَ فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَحَيْثُمَا كُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ} “Nereden çıkarsan çık, yüzünü Mescid-i Haram yönüne çevir. Nerede olursanız olun yüzlerinizi onun yönüne çevirin”; neshi tekit etmek için tekrarlanmıştır. {لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَيْكُمْ حُجَّةٌ إِلَّا الَّذِينَ ظَلَمُوا} “içlerinden zulmedenler hariç, insanların aleyhinizde bir delili olmasın.” Bu ayetin tefsirinde ve {إِلَّا} “hariç” ifadesinin yönü hakkında ihtilaf ettiler. Bir kısmı şöyle dedi: Bunun anlamı, kıble Kâbe'ye çevrildi {لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَيْكُمْ حُجَّةٌ} “insanların aleyhinizde bir delili olmasın” yani onun dışına yöneldiğinizde 'Sizin bir kıbleniz yoktur' demesinler diye; {إِلَّا الَّذِينَ ظَلَمُوا} “zulmedenler hariç” Kureyş ve Yahudilerdir. Kureyş'e gelince onlar: 'Muhammed Kâbe'ye döndü; çünkü onun hak ve atalarının kıblesi olduğunu anladı, böylece dinimize de dönecektir' derler. Yahudilere gelince onlar da: 'Onun hak olduğunu bildiği halde Beytü'l-Makdis'ten ancak kendi görüşüyle hareket ettiği için vazgeçti' derler. Bir topluluk da: {لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَيْكُمْ حُجَّةٌ} “insanların aleyhinizde bir delili olmasın” yani Yahudilerin; onların müminlerin Beytü'l-Makdis'e doğru namaz kılmaları hususundaki tartışma yollu iddiaları, 'Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem ve ashabı biz onlara yol gösterene kadar kıblelerinin neresi olduğunu bilmiyorlardı' demeleriydi.

وَقَوْلُهُ {إِلَّا الَّذِينَ ظَلَمُوا} مُشْرِكُو مَكَّةَ، وَحُجَّتُهُمْ: أَنَّهُمْ قَالُوا -لَمَّا صُرِفَتْ قَبِلَتُهُمْ إِلَى الْكَعْبَةِ إِنَّ مُحَمَّدًا قَدْ تَحَيَّرَ فِي دِينِهِ وَسَيَعُودُ إِلَى مِلَّتِنَا كَمَا عَادَ إِلَى قِبْلَتِنَا، وَهَذَا مَعْنَى قَوْلِ مُجَاهِدٍ وَعَطَاءٍ وَقَتَادَةَ، وَعَلَى هَذَيْنَ التَّأْوِيلَيْنِ يَكُونُ الِاسْتِثْنَاءُ صَحِيحًا، وَقَوْلُهُ {إِلَّا الَّذِينَ ظَلَمُوا} يَعْنِي لَا حُجَّةَ لِأَحَدٍ عَلَيْكُمْ إِلَّا لِمُشْرِكِي قُرَيْشٍ فَإِنَّهُمْ يُحَاجُّونَكُمْ فَيُجَادِلُونَكُمْ وَيُخَاصِمُونَكُمْ بِالْبَاطِلِ وَالظُّلْمِ وَالِاحْتِجَاجُ بِالْبَاطِلِ يُسَمَّى حُجَّةً كَمَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى "حُجَّتُهُمْ دَاحِضَةٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ" (١٦-الشُّورَى) وَمَوْضِعُ {الَّذِينَ} خَفْضٌ كَأَنَّهُ قَالَ سِوَى الَّذِينَ ظَلَمُوا قَالَهُ الْكِسَائِيُّ وَقَالَ الْفَرَّاءُ نُصِبَ بِالِاسْتِثْنَاءِ.

{إِلَّا الَّذِينَ ظَلَمُوا} “Zulmedenler hariç” sözü ise Mekke müşrikleridir. Onların delili şudur: Kıbleleri Kâbe'ye çevrilince: 'Muhammed dininde şaşkınlığa düştü, kıblemize döndüğü gibi yakında milletimize de dönecektir' dediler. Mücâhid, Atâ ve Katâde'nin sözünün anlamı budur. Bu iki tefsire göre istisna sahih olur. {إِلَّا الَّذِينَ ظَلَمُوا} “Zulmedenler hariç” sözü; yani 'Kureyş müşrikleri dışında kimsenin sizin aleyhinizde bir delili yoktur. Zira onlar bâtıl ve zulümle sizinle cedelleşir, tartışır ve mücadele ederler' demektir. Bâtıl ile delil getirmeye de delil (hüccet) adı verilir; nitekim Allâh Teâlâ: "Onların delilleri Rableri katında boştur" (eş-Şûrâ, 16) buyurmuştur. {الَّذِينَ} kelimesinin konumu cerdir; Kisâî'nin belirttiğine göre sanki 'zulmedenler müstesna' demiş gibidir. Ferrâ ise istisna sebebiyle mansûb olduğunu söylemiştir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: {مِنْهُمْ} يَعْنِي مِنَ النَّاسِ وَقِيلَ هَذَا اسْتِثْنَاءٌ مُنْقَطِعٌ عَنِ الْكَلَامِ الْأَوَّلِ، مَعْنَاهُ وَلَكِنِ الَّذِينَ ظَلَمُوا يُجَادِلُونَكُمْ بِالْبَاطِلِ، كَمَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى "مَا لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ إِلَّا اتِّبَاعَ الظَّنِّ" (١٥٧-النِّسَاءِ) يَعْنِي لَكِنْ يَتَّبِعُونَ الظَّنَّ فَهُوَ كقول الرجل مالك عِنْدِي حَقٌّ إِلَّا أَنْ تَظْلِمَ.

Allâh Teâlâ'nın: {مِنْهُمْ} “içlerinden” sözü, yani insanlardan demektir. Bunun önceki kelamdan munkatı (bağlantısız) bir istisna olduğu da söylenmiştir; anlamı: 'Fakat zulmedenler sizinle bâtıl ile mücadele ederler' demektir; nitekim Allâh Teâlâ: "Zanna uymaktan başka bir bilgileri yoktur" (en-Nisâ, 157) yani 'fakat zanna uyarlar' buyurmuştur. Bu, bir adamın 'Zulmetmen müstesna, senin benim üzerimde bir hakkın yoktur' [yani 'fakat sen haksızlık edersin'] sözü gibidir.

قَالَ أَبُو رَوْقٍ {لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ} يَعْنِي الْيَهُودَ {عَلَيْكُمْ حُجَّةٌ} وَذَلِكَ أَنَّهُمْ عَرَفُوا أَنَّ الْكَعْبَةَ قِبْلَةَ إِبْرَاهِيمَ وَوَجَدُوا فِي التَّوْرَاةِ أَنَّ مُحَمَّدًا سَيُحَوَّلُ إِلَيْهَا فَحَوَّلَهُ اللَّهُ تَعَالَى لِئَلَّا يَكُونَ لَهُمْ حُجَّةٌ فَيَقُولُونَ: إِنَّ النَّبِيَّ الَّذِي نَجِدُهُ فِي كِتَابِنَا سَيُحَوَّلُ إِلَيْهَا وَلَمْ تُحَوَّلْ أَنْتَ، فَلَمَّا حُوِّلَ إِلَيْهَا ذَهَبَتْ حُجَّتُهُمْ {إِلَّا الَّذِينَ ظَلَمُوا} يَعْنِي إِلَّا أَنْ يَظْلِمُوا فَيَكْتُمُوا مَا عَرَفُوا مِنَ الْحَقِّ.

Ebû Ravk şöyle dedi: {لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ} “İnsanların olmasın” yani Yahudilerin, {عَلَيْكُمْ حُجَّةٌ} “aleyhinizde bir delili”; zira onlar Kâbe'nin İbrâhim'in kıblesi olduğunu biliyorlardı ve Tevrat'ta Muhammed'in oraya döndürüleceğini bulmuşlardı. Allâh Teâlâ onların 'Kitabımızda bulduğumuz nebi oraya döndürülecektir, sen ise döndürülmedin' diyerek aleyhlerinde bir delil olmasın diye onu oraya döndürdü. Oraya döndürülünce onların delilleri ortadan kalktı. {إِلَّا الَّذِينَ ظَلَمُوا} “Zulmedenler hariç” yani haksızlık edip haktan bildiklerini gizlemeleri müstesna.

وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ (١) قَوْلُهُ {إِلَّا الَّذِينَ ظَلَمُوا} لَيْسَ بِاسْتِثْنَاءٍ وَلَكِنْ "إِلَّا" فِي مَوْضِعِ وَاوِ الْعَطْفِ يَعْنِي: وَالَّذِينَ ظَلَمُوا أَيْضًا لَا يَكُونُ لَهُمْ حُجَّةٌ كَمَا قَالَ الشَّاعِرُ: وَكُلُّ أَخٍ مُفَارِقُهُ أَخُوهُ ... لَعَمْرِ أَبِيكَ إِلَّا الْفَرْقَدَانِ

Ebû Ubeyde (١) dedi ki: {إِلَّا الَّذِينَ ظَلَمُوا} “Zulmedenler hariç” sözü istisna değildir; bilakis 'illâ' (إِلَّا), atıf vavı konumundadır; yani: 'Zulmedenlerin de bir delili olmayacaktır' demektir; nitekim şair şöyle demiştir: 'Babanın ömrüne andolsun ki iki kutup yıldızı hariç, her kardeş kardeşinden ayrılır.'

مَعْنَاهُ وَالْفَرْقَدَانِ أَيْضًا يَتَفَرَّقَانِ، فَمَعْنَى الْآيَةِ فَتُوَجَّهُوا إِلَى الْكَعْبَةِ {لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ} يَعْنِي الْيَهُودَ {عَلَيْكُمْ حُجَّةٌ} فَيَقُولُوا لِمَ تَرَكْتُمُ الْكَعْبَةَ وَهِيَ قِبْلَةُ إِبْرَاهِيمَ وَأَنْتُمْ عَلَى دِينِهِ وَلَا الَّذِينَ ظَلَمُوا وَهُمْ مُشْرِكُو مَكَّةَ فَيَقُولُونَ لِمَ تَرَكَ مُحَمَّدٌ قِبْلَةَ جَدِّهِ وَتَحَوَّلَ عَنْهَا إِلَى قِبْلَةِ الْيَهُودِ {فَلَا تَخْشَوْهُمْ} فِي انْصِرَافِكُمْ إِلَى الْكَعْبَةِ وَفِي تَظَاهُرِهِمْ عَلَيْكُمْ بِالْمُجَادَلَةِ فَإِنِّي وَلِيُّكُمْ أُظْهِرُكُمْ عَلَيْهِمْ بِالْحُجَّةِ وَالنُّصْرَةِ {وَاخْشَوْنِي وَلِأُتِمَّ نِعْمَتِي عَلَيْكُمْ} عَطْفٌ عَلَى قَوْلِهِ {لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَيْكُمْ حُجَّةٌ} وَلِكَيْ أُتِمَّ نِعْمَتِي عَلَيْكُمْ بِهِدَايَتِي إِيَّاكُمْ إِلَى قِبْلَةِ إِبْرَاهِيمَ فَتَتِمُّ لَكُمُ الْمِلَّةُ الْحَنِيفِيَّةُ، وَقَالَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ ﵁ تَمَامُ النِّعْمَةِ الْمَوْتُ عَلَى الْإِسْلَامِ.

Bunun anlamı, 'İki kutup yıldızı da ayrılır' demektir. Ayetin manası şudur: Kâbe'ye yönelin {لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ} “ki insanların” yani Yahudilerin {عَلَيْكُمْ حُجَّةٌ} “aleyhinizde bir delili olmasın” da 'İbrâhim'in dini üzere olduğunuz halde onun kıblesi olan Kâbe'yi niçin terk ettiniz?' demesinler; Mekke müşrikleri olan o zalimlerin de 'Muhammed niçin dedesinin kıblesini terk edip Yahudilerin kıblesine döndü?' [şeklinde bir delili olmasın]. {فَلَا تَخْشَوْهُمْ} “Artık onlardan korkmayın” Kâbe'ye dönmeniz hususunda ve tartışarak size karşı çıkmalarında; zira ben sizin yardımcınızım, delil ve zaferle sizi onlara üstün kılacağım. {وَاخْشَوْنِي وَلِأُتِمَّ نِعْمَتِي عَلَيْكُمْ} “benden korkun! Ta ki üzerinizdeki nimetimi tamamlayayım”; {لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَيْكُمْ حُجَّةٌ} “insanların aleyhinizde bir delili olmasın” sözüne matuftur. Yani: Sizi İbrâhim'in kıblesine hidayet etmek suretiyle üzerinizdeki nimetimi tamamlayayım da Hanif dini sizin için kemale ersin diye. Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh: 'Nimetin tamamlanması, İslâm üzere ölmektir' demiştir.

قَالَ: سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ لَا يتم نِعْمَةٌ عَلَى مُسْلِمٍ إِلَّا أَنْ يُدْخِلَهُ اللَّهُ الْجَنَّةَ {وَلَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ} لِكَيْ تَهْتَدُوا مِنَ الضَّلَالَةِ وَلَعَلَّ وَعَسَى مِنَ اللَّهِ وَاجِبٌ.

Saîd b. Cübeyr: 'Allâh onu cennete koymadıkça bir müslümanın üzerindeki nimet tamamlanmış olmaz' dedi. {وَلَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ} “ve böylece doğru yolu bulabilesiniz” sapıklıktan kurtulup doğru yolu bulasınız diye. Allâh'tan gelen 'lealle' (لَعَلَّ) ve 'asâ' (عَسَى) ifadeleri kesinlik [ifade eder].

{كَمَا أَرْسَلْنَا فِيكُمْ رَسُولًا مِنْكُمْ يَتْلُو عَلَيْكُمْ آيَاتِنَا وَيُزَكِّيكُمْ وَيُعَلِّمُكُمُ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَيُعَلِّمُكُمْ مَا لَمْ تَكُونُوا تَعْلَمُونَ (١٥١) }

{كَمَا أَرْسَلْنَا فِيكُمْ رَسُولًا مِنْكُمْ يَتْلُو عَلَيْكُمْ آيَاتِنَا وَيُزَكِّيكُمْ وَيُعَلِّمُكُمُ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَيُعَلِّمُكُمْ مَا لَمْ تَكُونُوا تَعْلَمُونَ (١٥١) } “Nitekim kendi içinizden size ayetlerimizi okuyan, sizi arındıran, size Kitabı ve hikmeti öğreten ve bilmediğiniz şeyleri size bildiren bir elçi gönderdik.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: {كَمَا أَرْسَلْنَا فِيكُمْ} هَذِهِ الْكَافُ لِلتَّشْبِيهِ وَتَحْتَاجُ إِلَى شَيْءٍ يَرْجِعُ إِلَيْهِ فَقَالَ بَعْضُهُمْ: تَرْجِعُ إِلَى مَا قَبِلَهَا مَعْنَاهُ وَلِأُتِمَّ نِعْمَتِيَ عَلَيْكُمْ كَمَا أَرْسَلْنَا فِيكُمْ رَسُولًا قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ جَرِيرٍ: دَعَا إِبْرَاهِيمُ ﵇ بِدَعْوَتَيْنِ -إِحْدَاهُمَا -قَالَ: "رَبَّنَا وَاجْعَلْنَا مُسْلِمَيْنِ لَكَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِنَا أُمَّةً مُسْلِمَةً لَكَ" (١٢٨-الْبَقَرَةِ) وَالثَّانِيَةُ قَوْلُهُ: "رَبَّنَا وَابْعَثْ فِيهِمْ رَسُولًا مِنْهُمْ" (١٢٩-الْبَقَرَةِ) فَبَعَثَ اللَّهُ الرَّسُولَ وَهُوَ مُحَمَّدٌ ﷺ وَوَعَدَ إِجَابَةَ الدَّعْوَةِ الثَّانِيَةِ بِأَنْ يَجْعَلَ فِي ذُرِّيَّتِهِ أُمَّةً مُسْلِمَةً، يَعْنِي كَمَا أَجَبْتُ دَعْوَتَهُ بِأَنْ أَهْدِيَكُمْ لِدِينِهِ وَأَجْعَلَكُمْ مُسْلِمِينَ وَأُتِمَّ نِعْمَتِيَ عَلَيْكُمْ بِبَيَانِ شَرَائِعِ الْمِلَّةِ الْحَنِيفِيَّةِ وَقَالَ مُجَاهِدٌ وَعَطَاءٌ وَالْكَلْبِيُّ: هِيَ

Yüce Allâh'ın: {كَمَا أَرْسَلْنَا فِيكُمْ} “Nitekim kendi içinizden size [bir elçi] gönderdiğimiz gibi” buyruğu: Buradaki "kâf" (ك) harfi teşbih (benzetme) içindir ve raci olacağı (bağlanacağı) bir şeye ihtiyaç duyar. Bazıları şöyle demiştir: [Bu kâf harfi] kendisinden öncesine racidir; manası da: 'Kendi içinizden size bir elçi gönderdiğimiz gibi üzerinizdeki nimetimi tamamlayayım...' demektir. Muhammed b. Cerîr [et-Taberî] şöyle demiştir: İbrâhîm aleyhisselâm iki duada bulundu; bunlardan birinde şöyle dedi: {رَبَّنَا وَاجْعَلْنَا مُسْلِمَيْنِ لَكَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِنَا أُمَّةً مُسْلِمَةً لَكَ} “Rabbimiz! Bizi sana teslim olmuş kimseler kıl ve soyumuzdan da sana teslim olmuş bir ümmet [çıkar]” (el-Bakara 128). İkincisi ise onun şu sözüdür: {رَبَّنَا وَابْعَثْ فِيهِمْ رَسُولًا مِنْهُمْ} “Rabbimiz! Onların içinden kendilerine bir elçi gönder” (el-Bakara 129). Allâh da elçiyi -ki o Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'dir- gönderdi ve [onun] soyundan müslüman bir ümmet var ederek ikinci duayı kabul edeceğini vadetti. Yani: 'Sizi onun dinine ileterek, sizi müslümanlar kılarak ve dosdoğru Hanîf dininin hükümlerini açıklamak suretiyle üzerinizdeki nimetimi tamamlayarak onun duasını kabul ettiğim gibi...' Mücâhid, Atâ ve el-Kelbî ise şöyle demişlerdir: O,

مُتَعَلِّقَةٌ بِمَا بَعْدَهَا وَهُوَ قَوْلُهُ "فَاذْكُرُونِي أَذْكُرْكُمْ" مَعْنَاهُ كَمَا أَرْسَلْنَا فِيكُمْ رَسُولًا مِنْكُمْ فَاذْكُرُونِي (١) وَهَذِهِ الْآيَةُ خِطَابٌ لِأَهْلِ مَكَّةَ وَالْعَرَبِ يَعْنِي كَمَا أَرْسَلْنَا فِيكُمْ يَا مَعْشَرَ الْعَرَبِ.

kendisinden sonrasına bağlıdır; o da "Beni anın ki ben de sizi anayım" sözüdür; manası: 'İçinizden size bir elçi gönderdiğimiz gibi, siz de beni anın' demektir (١). Bu ayet Mekke halkına ve Araplara bir hitaptır; yani: 'Ey Arap topluluğu, içinizden gönderdiğimiz gibi'

{رَسُولًا مِنْكُمْ} يَعْنِي مُحَمَّدًا ﷺ {يَتْلُو عَلَيْكُمْ آيَاتِنَا} يَعْنِي الْقُرْآنَ {وَيُزَكِّيكُمْ وَيُعَلِّمُكُمُ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ} قِيلَ: الْحِكْمَةُ السُّنَّةُ، وَقِيلَ: مَوَاعِظُ الْقُرْآنِ {وَيُعَلِّمُكُمْ مَا لَمْ تَكُونُوا تَعْلَمُونَ} الْأَحْكَامَ وَشَرَائِعَ الْإِسْلَامِ

{رَسُولًا مِنْكُمْ} “sizden bir elçi” yani Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i; {يَتْلُو عَلَيْكُمْ آيَاتِنَا} “size ayetlerimizi okuyan” yani Kur'an'ı; {وَيُزَكِّيكُمْ وَيُعَلِّمُكُمُ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ} “sizi arındıran, size Kitabı ve hikmeti öğreten”; hikmetin sünnet olduğu söylenmiştir, Kur'an'ın öğütleri olduğu da söylenmiştir; {وَيُعَلِّمُكُمْ مَا لَمْ تَكُونُوا تَعْلَمُونَ} “ve bilmediğiniz şeyleri size bildiren” hükümleri ve İslâm'ın şeriatlarını.

{فَاذْكُرُونِي أَذْكُرْكُمْ وَاشْكُرُوا لِي وَلَا تَكْفُرُونِ (١٥٢) }

{فَاذْكُرُونِي أَذْكُرْكُمْ وَاشْكُرُوا لِي وَلَا تَكْفُرُونِ (١٥٢) } “Öyleyse beni anın ki ben de sizi anayım; bana şükredin ve sakın nankörlük etmeyin.”

{فَاذْكُرُونِي أَذْكُرْكُمْ} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: اذْكُرُونِي بِطَاعَتِي، أَذْكُرْكُمْ بِمَغْفِرَتِي، وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ اذْكُرُونِي فِي النِّعْمَةِ وَالرَّخَاءِ، أَذْكُرْكُمْ فِي الشِّدَّةِ وَالْبَلَاءِ، بَيَانُهُ "فَلَوْلَا أَنَّهُ كَانَ مِنَ الْمُسَبِّحِينَ لَلَبِثَ فِي بَطْنِهِ إِلَى يَوْمٍ يُبْعَثُونَ" (١٤٤-الصَّافَّاتِ) .

{فَاذْكُرُونِي أَذْكُرْكُمْ} “Öyleyse beni anın ki ben de sizi anayım”. İbn Abbâs: 'Beni taatle anın ki ben de sizi mağfiretimle anayım' demiştir. Saîd b. Cübeyr ise: 'Beni nimet ve bolluk zamanında anın ki ben de sizi sıkıntı ve bela zamanında anayım' demiştir; bunun açıklaması: "Eğer tesbih edenlerden olmasaydı, tekrar dirilecekleri güne kadar onun karnında kalırdı" (es-Sâffât, 144) ayetidir.

أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ أَحْمَدَ الْمَلِيحِيُّ أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النَّعِيمِيُّ أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ أَخْبَرَنَا عُمَرُ بْنُ حَفْصٍ أَخْبَرَنَا أَبِي أَخْبَرَنَا الْأَعْمَشُ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا صَالِحٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ قَالَ: النَّبِيُّ ﷺ: يَقُولُ اللَّهُ تَعَالَى: "أَنَا عِنْدَ ظَنِّ عَبْدِي بِي وَأَنَا مَعَهُ إِذَا ذَكَرَنِي، فَإِنْ ذَكَرَنِي فِي نَفْسِهِ ذَكَرْتُهُ فِي نَفْسِي، وَإِنْ ذَكَرَنِي فِي مَلَأٍ ذَكَرْتُهُ فِي مَلَأٍ خَيْرٍ مِنْهُمْ، وَإِنْ تَقَرَّبَ إِلَيَّ شِبْرًا تَقَرَّبْتُ إِلَيْهِ ذِرَاعًا، وَإِنَّ تَقَرَّبَ إِلَيَّ ذِرَاعًا تَقَرَّبْتُ إِلَيْهِ بَاعَا، وَمَنْ أَتَانِي يَمْشِي أَتَيْتُهُ هَرْوَلَةً" (٢)

Bize Abdülvâhid b. Ahmed el-Melîhî bildirdi, bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî bildirdi, bize Muhammed b. Yûsuf bildirdi, bize Muhammed b. İsmâîl bildirdi, bize Ömer b. Hafs bildirdi, bize babam bildirdi, bize A‘meş bildirdi; o Ebû Sâlih'ten, o Ebû Hüreyre'den duyduğunu belirterek dedi ki: Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Allâh Teâlâ buyurur ki: 'Ben kulumun bana olan zannı yanındayım; beni andığı zaman onunla beraberim. Beni kendi içinde anarsa, ben de onu zâtımda anarım. Beni bir topluluk içinde anarsa, ben onu onlardan daha hayırlı bir topluluk içinde anarım. Bana bir karış yaklaşırsa, ben ona bir arşın yaklaşırım. Bana bir arşın yaklaşırsa, ben ona bir kulaç yaklaşırım. Bana yürüyerek gelirse, ben ona koşarak gelirim.'" (٢)

أَخْبَرَنَا الْإِمَامُ أَبُو عَلِيٍّ الْحُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ الْقَاضِي وَثَنَا أَبُو بَكْرٍ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي تَوْبَةَ الْكُشْمِيهَنِيُّ قَالَ: حَدَّثَنَا أَبُو الْعَبَّاسِ أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ سِرَاجٍ الطَّحَّانُ أَخْبَرَنَا أَبُو أَحْمَدَ مُحَمَّدُ بْنُ قُرَيْشِ بْنِ سُلَيْمَانَ أَخْبَرَنَا أَبُو عَبْدِ الْمَلِكِ الدِّمَشْقِيُّ أَخْبَرَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ أَخْبَرَنَا مُنْذِرُ بْنُ زِيَادٍ عَنْ صَخْرِ بْنِ جُوَيْرِيَةَ عَنِ الْحَسَنِ عَنْ أَنْسٍ قَالَ: إِنِّي سَمِعْتُ هَذَا الْحَدِيثَ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ عَدَدَ أَنَامِلِي هَذِهِ الْعَشْرِ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: "إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى يَقُولُ: يَا ابْنَ آدَمَ إِنْ ذَكَرَتْنِي فِي نَفْسِكَ ذَكَرْتُكَ فِي نَفْسِي، وَإِنْ ذَكَرَتْنِي فِي مَلَأٍ ذَكَرْتُكَ فِي مَلَأٍ خَيْرٍ مِنْهُمْ، وَإِنْ دَنَوْتَ مِنِّي شِبْرًا دَنَوْتُ مِنْكَ ذِرَاعًا، وَإِنْ دَنَوْتَ مِنِّي ذِرَاعًا دَنَوْتُ مِنْكَ بَاعًا، وَإِنْ مَشَيْتَ إِلَيَّ هَرْوَلْتُ إِلَيْكَ، وَإِنْ هَرْوَلْتَ إِلَيَّ سَعَيْتُ إِلَيْكَ، وَإِنْ سَأَلْتَنِي أَعْطَيْتُكَ، وَإِنْ لَمْ تَسْأَلْنِي غَضِبْتُ عَلَيْكَ" .

Bize İmam Ebû Alî el-Hüseyn b. Muhammed b. el-Kâdî bildirdi [ve] bize Ebû Bekr Muhammed b. Abdillâh b. Ebî Tevbe el-Kuşmîhenî anlattı, dedi ki: Bize Ebu’l-Abbâs Ahmed b. Muhammed b. Sirâc et-Tahhân anlattı, bize Ebû Ahmed Muhammed b. Kureyş b. Süleymân bildirdi, bize Ebû Abdilmelik ed-Dımaşkî bildirdi, bize Süleymân b. Abdirrahmân bildirdi, bize Münzir b. Ziyâd, Sahr b. Cüveyriye’den, o el-Hasen’den, o da Enes’ten bildirdi; [Enes] şöyle dedi: "Ben bu hadisi Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem’den şu on parmağımın sayısı kadar [defalarca] işittim; Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Allâh Teâlâ buyurur ki: Ey Âdemoğlu! Beni kendi içinde anarsan, ben de seni zâtımda anarım. Beni bir topluluk içinde anarsan, ben de seni onlardan daha hayırlı bir topluluk içinde anarım. Bana bir karış yaklaşırsan, ben sana bir arşın yaklaşırım. Bana bir arşın yaklaşırsan, ben sana bir kulaç yaklaşırım. Bana yürüyerek gelirsen, ben sana koşarak gelirim. Bana koşarak gelirsen, ben sana seğirterek gelirim. Benden istersen sana veririm; benden istemezsen sana gazap ederim.»"

أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ الْمَلِيحِيُّ أَخْبَرَنَا أَبُو مَنْصُورٍ السَّمْعَانِيُّ أَخْبَرَنَا أَبُو جَعْفَرٍ الرَّيَّانِيُّ أَخْبَرَنَا حُمَيْدُ بْنُ زَنْجُوَيْهِ أَخْبَرَنَا يَحْيَى بْنُ عَبْدِ اللَّهِ أَخْبَرَنَا الْأَوْزَاعِيُّ أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِي الدَّرْدَاءِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: قَالَ النَّبِيُّ ﷺ: يَقُولُ اللَّهُ ﷿: "أَنَا مَعَ عَبْدِي مَا ذَكَرَنِي وَتَحَرَّكَتْ بِي شَفَتَاهُ" (١)

Bize Abdülvâhid el-Melîhî bildirdi, bize Ebû Mansûr es-Sem‘ânî bildirdi, bize Ebû Ca‘fer er-Reyyânî bildirdi, bize Humeyd b. Zenceveyh bildirdi, bize Yahyâ b. Abdillâh bildirdi, bize Evzâî bildirdi, bize İsmâîl b. Abdillâh, Ebu'd-Derdâ'dan, o Ebû Hüreyre'den bildirdi; dedi ki: Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Allâh Azze ve Celle buyurur ki: 'Kulum beni andığı ve dudakları benimle kıpırdadığı müddetçe ben onunla beraberim.'" (١)

أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ الْمَلِيحِيُّ أَخْبَرَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ أَبِي شُرَيْحٍ أَنَا أَبُو الْقَاسِمِ الْبَغَوِيُّ أَخْبَرَنَا عَلِيُّ بْنُ الْجَعْدِ أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ عَيَّاشٍ أَخْبَرَنَا عَمْرُو بْنُ قَيْسٍ السَّكُونِيُّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بُسْرٍ قَالَ: جَاءَ أَعْرَابِيٌّ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ أَيُّ الْأَعْمَالِ أَفْضَلُ؟ قَالَ: "أَنْ تُفَارِقَ الدُّنْيَا وَلِسَانُكَ رَطْبٌ مِنْ ذِكْرِ اللَّهِ تَعَالَى" (٢) .

Bize Abdülvâhid el-Melîhî bildirdi, bize Abdurrahmân b. Ebî Şüreyh bildirdi, bize Ebu'l-Kâsım el-Begavî bildirdi, bize Ali b. el-Ca‘d bildirdi, bize İsmâîl b. Ayyâş bildirdi, bize Amr b. Kays es-Sekûnî, Abdullâh b. Büsr'den bildirdi; dedi ki: Bir bedevi Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: 'Ey Allâh'ın Resûlü, hangi amel daha faziletlidir?' diye sordu. O da: "Dilin Allâh Teâlâ'nın zikriyle ıslak olduğu halde dünyadan ayrılmandır" buyurdu (٢).

قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَاشْكُرُوا لِي وَلَا تَكْفُرُونِ} يَعْنِي وَاشْكُرُوا لِي بِالطَّاعَةِ وَلَا تَكْفُرُونِي بِالْمَعْصِيَةِ فَإِنَّ مَنْ أَطَاعَ اللَّهَ فَقَدْ شَكَرَهُ ومن عصاه ٢١/ب فَقَدْ كَفَرَهُ.

Allâh Teâlâ'nın: {وَاشْكُرُوا لِي وَلَا تَكْفُرُونِ} “Bana şükredin ve sakın nankörlük etmeyin” sözü; yani 'Bana taat ile şükredin ve bana isyan ederek nankörlük etmeyin' demektir. Zira kim Allâh'a itaat ederse O'na şükretmiş olur; kim de O'na isyan ederse 21/b O'na nankörlük etmiş olur.

{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلَاةِ إِنَّ اللَّهَ مَعَ الصَّابِرِينَ (١٥٣) }

{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلَاةِ إِنَّ اللَّهَ مَعَ الصَّابِرِينَ (١٥٣) } “Ey iman edenler! Sabır ve namazla yardım dileyin. Şüphesiz Allâh sabredenlerle beraberdir.”

{وَلَا تَقُولُوا لِمَنْ يُقْتَلُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْوَاتٌ بَلْ أَحْيَاءٌ وَلَكِنْ لَا تَشْعُرُونَ (١٥٤) }

{وَلَا تَقُولُوا لِمَنْ يُقْتَلُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْوَاتٌ بَلْ أَحْيَاءٌ وَلَكِنْ لَا تَشْعُرُونَ (١٥٤) } “Allâh yolunda öldürülenler için 'ölüler' demeyin; aksine onlar diridirler, fakat siz farkında değilsiniz.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلَاةِ إِنَّ اللَّهَ مَعَ الصَّابِرِينَ} بِالْعَوْنِ وَالنُّصْرَةِ

Allâh Teâlâ'nın: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلَاةِ إِنَّ اللَّهَ مَعَ الصَّابِرِينَ} “Ey iman edenler! Sabır ve namazla yardım isteyin. Şüphesiz Allâh sabredenlerle beraberdir” sözü; yardım ve zafer ile [beraberdir].

{وَلَا تَقُولُوا لِمَنْ يُقْتَلُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْوَاتٌ} نَزَلَتْ فِي قَتْلَى بَدْرٍ مِنَ الْمُسْلِمِينَ وَكَانُوا أَرْبَعَةَ عَشَرَ رَجُلًا سِتَّةً مِنَ الْمُهَاجِرِينَ وَثَمَانِيَةً مِنَ الْأَنْصَارِ كَانَ النَّاسُ يَقُولُونَ لِمَنْ يُقْتَلُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ مَاتَ فَلَانٌ وَذَهَبَ عَنْهُ نَعِيمُ الدُّنْيَا وَلَذَّتُهَا فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى: {وَلَا تَقُولُوا لِمَنْ يُقْتَلُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْوَاتٌ بَلْ أَحْيَاءٌ وَلَكِنْ لَا تَشْعُرُونَ} كَمَا قَالَ فِي شُهَدَاءِ أُحُدٍ "وَلَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْوَاتًا بَلْ أَحْيَاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ" (١٦٩-آلِ عِمْرَانَ) قَالَ الْحَسَنُ إِنَّ الشُّهَدَاءَ أَحْيَاءٌ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى تُعْرَضُ أَرْزَاقُهُمْ عَلَى أَرْوَاحِهِمْ فَيَصِلُ إِلَيْهِمُ الرَّوْحُ وَالْفَرَحُ كَمَا تُعْرَضُ النَّارُ عَلَى أَرْوَاحِ آلِ فِرْعَوْنَ غُدْوَةً وَعَشِيَّةً فَيَصِلُ إِلَيْهِمُ الْوَجَعُ.

{وَلَا تَقُولُوا لِمَنْ يُقْتَلُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْوَاتٌ} “Allâh yolunda öldürülenler için 'ölüler' demeyin”. Bedir'de öldürülen müslümanlar hakkında indi; onlar on dört kişiydi: altısı Muhacirlerden, sekizi Ensar'dandı. İnsanlar Allâh yolunda öldürülen kimse için 'Filanca öldü, dünyanın nimeti ve lezzeti ondan gitti' derlerdi. Bunun üzerine Allâh Teâlâ: {وَلَا تَقُولُوا لِمَنْ يُقْتَلُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْوَاتٌ بَلْ أَحْيَاءٌ وَلَكِنْ لَا تَشْعُرُونَ} “Allâh yolunda öldürülenler için 'ölüler' demeyin; aksine onlar diridirler, fakat siz farkında değilsiniz” ayetini indirdi; nitekim Uhud şehitleri hakkında da: "Allâh yolunda öldürülenleri sakın ölüler sanmayın; aksine onlar diridirler, Rableri katında rızıklandırılırlar" (Âl-i İmrân, 169) buyurmuştur. Hasen dedi ki: Şehitler Allâh Teâlâ katında diridirler; rızıkları ruhlarına arz edilir de onlara rahatlık ve sevinç ulaşır; tıpkı Firavun ailesinin ruhlarına sabah akşam ateş arz edilip onlara acı ulaşması gibi.

{وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ بِشَيْءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَالْجُوعِ وَنَقْصٍ مِنَ الْأَمْوَالِ وَالْأَنْفُسِ وَالثَّمَرَاتِ وَبَشِّرِ الصَّابِرِينَ (١٥٥) الَّذِينَ إِذَا أَصَابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ قَالُوا إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ (١٥٦) أُولَئِكَ عَلَيْهِمْ صَلَوَاتٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَرَحْمَةٌ وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُهْتَدُونَ (١٥٧) }

{وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ بِشَيْءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَالْجُوعِ وَنَقْصٍ مِنَ الْأَمْوَالِ وَالْأَنْفُسِ وَالثَّمَرَاتِ وَبَشِّرِ الصَّابِرِينَ (١٥٥) الَّذِينَ إِذَا أَصَابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ قَالُوا إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ (١٥٦) أُولَئِكَ عَلَيْهِمْ صَلَوَاتٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَرَحْمَةٌ وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُهْتَدُونَ (١٥٧) } “Andolsun ki sizi biraz korku, açlık, mallardan, canlardan ve ürünlerden eksiltmekle sınayacağız. Sabredenleri müjdele! Onlar ki kendilerine bir musibet isabet ettiği zaman: 'Şüphesiz biz Allâh'a aidiz ve şüphesiz biz O'na döneceğiz' derler. İşte Rablerinden salavatlar ve rahmet onların üzerinedir ve işte doğru yolda olanlar da onlardır.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ} أَيْ وَلَنَخْتَبِرَنَّكُمْ يَا أُمَّةَ مُحَمَّدٍ، وَاللَّامُ لِجَوَابِ الْقَسَمِ تَقْدِيرُهُ وَاللَّهِ لِنَبْلُوَنَّكُمْ وَالِابْتِلَاءُ مِنَ اللَّهِ لِإِظْهَارِ الْمُطِيعِ مِنَ الْعَاصِي لَا لِيَعْلَمَ شَيْئًا لَمْ يَكُنْ عَالِمًا بِهِ {بِشَيْءٍ مِنَ الْخَوْفِ} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ يَعْنِي خَوْفَ الْعَدُوِّ {وَالْجُوعِ} يَعْنِي الْقَحْطَ {وَنَقْصٍ مِنَ الْأَمْوَالِ} بِالْخُسْرَانِ وَالْهَلَاكِ {وَالْأَنْفُسِ} يَعْنِي بِالْقَتْلِ وَالْمَوْتِ وَقِيلَ بِالْمَرَضِ وَالشَّيْبِ {وَالثَّمَرَاتِ} يَعْنِي الْجَوَائِحَ فِي الثِّمَارِ وَحُكِيَ عَنِ الشَّافِعِيِّ أَنَّهُ قَالَ الْخَوْفُ خَوْفُ اللَّهِ تَعَالَى، وَالْجُوعُ صِيَامُ رَمَضَانَ، وَنَقْصٌ مِنَ الْأَمْوَالِ أَدَاءُ الزَّكَاةِ وَالصَّدَقَاتِ، وَالْأَنْفُسُ الْأَمْرَاضُ، وَالثَّمَرَاتُ مَوْتُ الْأَوْلَادِ لِأَنَّ وَلَدُ الرَّجُلِ ثَمَرَةُ قَلْبِهِ.

Allâh Teâlâ'nın: {وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ} “Andolsun ki sizi sınayacağız” yani ey Muhammed ümmeti, sizi imtihan edeceğiz [demektir]. Lâm harfi kasemin cevabı içindir; takdiri: 'Allâh'a andolsun ki sizi mutlaka sınayacağız' şeklindedir. Allâh'ın sınaması, bilmediği bir şeyi bilmek için değil, itaatkâr olanı isyankâr olandan açığa çıkarmak içindir. {بِشَيْءٍ مِنَ الْخَوْفِ} “biraz korku ile”; İbn Abbâs: 'Yani düşman korkusu' demiştir; {وَالْجُوعِ} “ve açlık” yani kıtlık; {وَنَقْصٍ مِنَ الْأَمْوَالِ} “ve mallardan eksilme” zarar ve telef olmakla; {وَالْأَنْفُسِ} “ve canlardan” yani öldürülme ve ölümle; hastalık ve yaşlılıkla olduğu da söylenmiştir; {وَالثَّمَرَاتِ} “ve ürünlerden” yani meyvelerdeki afetlerle [sınayacağız]. Şâfiî'den şöyle dediği rivayet edilmiştir: Korku Allâh Teâlâ korkusudur, açlık Ramazan orucudur, mallardan eksilme zekât ve sadakaların ödenmesidir, canlar hastalıklardır, ürünler ise evlatların vefatıdır; zira kişinin evladı gönlünün meyvesidir.

أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ أَحْمَدَ الْمَلِيحِيُّ أَخْبَرَنَا أَبُو مَنْصُورٍ مُحَمَّدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ سَمْعَانَ أَخْبَرَنَا أَبُو جَعْفَرٍ مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ الرَّيَّانِيُّ أَخْبَرَنَا حُمَيْدُ بْنُ زَنْجُوَيْهِ أَخْبَرَنَا الْحَسَنُ بْنُ مُوسَى أَخْبَرَنَا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ عَنْ أَبِي سِنَانٍ قَالَ دَفَنْتُ ابْنِي سِنَانًا وَأَبُو طَلْحَةَ الْخَوْلَانِيُّ عَلَى شَفِيرِ الْقَبْرِ فَلَمَّا أَرَدْتُ الْخُرُوجَ أَخَذَ بِيَدِي فَأَخْرَجَنِي فَقَالَ: أَلَا أُبَشِّرُكَ؟: حَدَّثَنِي الضَّحَّاكُ عَنْ عَرْزَبٍ عَنْ أَبِي مُوسَى الْأَشْعَرِيِّ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ "إِذَا مَاتَ وَلَدُ الْعَبْدِ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى لِمَلَائِكَتِهِ أَقَبَضْتُمْ وَلَدَ عَبْدِي؟ قَالُوا نَعَمْ، قَالَ أَقَبَضْتُمْ ثَمَرَةَ فُؤَادِهِ؟ قَالُوا نَعَمْ، قَالَ فَمَاذَا قَالَ عَبْدِي؟ قَالُوا اسْتَرْجَعَ وَحَمِدَكَ قَالَ: ابْنُوا لَهُ بَيْتًا فِي الْجَنَّةِ وَسَمُّوهُ بَيْتَ الْحَمْدِ" (١)

Bize Abdülvâhid b. Ahmed el-Melîhî bildirdi, bize Ebû Mansûr Muhammed b. Muhammed b. Sem‘ân bildirdi, bize Ebû Ca‘fer Muhammed b. Ahmed b. Abdilcebbâr er-Reyyânî bildirdi, bize Humeyd b. Zenceveyh bildirdi, bize el-Hasen b. Mûsâ bildirdi, bize Hammâd b. Seleme, Ebû Sinân'dan bildirdi; [Ebû Sinân] dedi ki: Ebû Talha el-Havlânî kabrin kenarındayken oğlum Sinân'ı defnettim. Çıkmak istediğimde elimden tutup beni çıkardı ve şöyle dedi: 'Seni müjdeleyeyim mi? Bana Dahhâk, Arzeb'den, o Ebû Mûsâ el-Eş‘arî'den bildirdi; dedi ki: Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Bir kulun çocuğu öldüğü zaman Allâh Teâlâ meleklerine: 'Kulumun çocuğunun ruhunu kabzettiniz mi?' buyurur. Onlar: 'Evet' derler. 'Gönlünün meyvesini kabzettiniz mi?' buyurur. Onlar: 'Evet' derler. 'Peki, kulum ne dedi?' buyurur. Onlar: 'İstircâda bulundu (İnnâ lillâhi ve innâ ileyhi râciûn dedi) ve sana hamdetti' derler. Bunun üzerine [Allâh]: 'Onun için cennette bir ev bina edin ve adını Hamd Evi koyun' buyurur." (١)

{وَبَشِّرِ الصَّابِرِينَ} عَلَى الْبَلَايَا وَالرَّزَايَا، ثُمَّ وَصَفَهُمْ فَقَالَ:

{وَبَشِّرِ الصَّابِرِينَ} “Sabredenleri müjdele!” belalara ve musibetlere karşı. Sonra onları vasfederek şöyle buyurdu:

{الَّذِينَ إِذَا أَصَابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ قَالُوا إِنَّا لِلَّهِ} عَبِيدًا وَمِلْكًا {وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ} فِي الْآخِرَةِ.

{الَّذِينَ إِذَا أَصَابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ قَالُوا إِنَّا لِلَّهِ} “Onlar ki kendilerine bir musibet isabet ettiği zaman: 'Şüphesiz biz Allâh'a aidiz' derler” kulluk ve mülkiyet olarak; {وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ} “ve şüphesiz biz O'na döneceğiz” ahirette.

أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ أَحْمَدَ الْمَلِيحِيُّ أَخْبَرَنَا أَبُو مَنْصُورٍ مُحَمَّدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ سَمْعَانَ أَخْبَرَنَا أَبُو جَعْفَرٍ الرَّيَّانِيُّ أَخْبَرَنَا حُمَيْدُ بْنُ زَنْجُوَيْهِ أَخْبَرَنَا مُحَاضِرُ بْنُ الْمُوَرِّعِ أَخْبَرَنَا سَعْدٌ عَنْ عُمَرَ بْنِ كَثِيرِ بْنِ أَفْلَحَ

Bize Abdülvâhid b. Ahmed el-Melîhî bildirdi, bize Ebû Mansûr Muhammed b. Muhammed b. Sem'ân bildirdi, bize Ebû Ca'fer er-Reyyânî bildirdi, bize Humeyd b. Zenceveyh bildirdi, bize Muhâzır b. el-Müverri' bildirdi, bize Sa'd, Ömer b. Kesîr b. Eflah'tan bildirdi:

أَخْبَرَنَا مَوْلَى أُمِّ سَلَمَةَ عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ زَوْجِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهَا قَالَتْ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: "مَا مِنْ مُصِيبَةٍ تُصِيبُ عَبْدًا فَيَقُولُ إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ، اللَّهُمَّ أَجِرنِي فِي مُصِيبَتِي وَاخَلُفْ لِي خَيْرًا مِنْهَا، إِلَّا آجَرَهُ اللَّهُ فِي مُصِيبَتِهِ وَأَخْلَفَ لَهُ خَيْرًا مِنْهَا" قَالَتْ أُمُّ سَلَمَةَ لَمَّا تُوُفِّيَ أَبُو سَلَمَةَ عَزَمَ اللَّهُ لِي فَقُلْتُ: اللَّهُمَّ أَجِرْنِي فِي مُصِيبَتِي وَاخَلُفْ لِي خَيْرًا مِنْهَا. فَأَخْلَفَ اللَّهُ لِي رَسُولَ اللَّهِ ﷺ (١)

bize Ümmü Seleme'nin azatlısı, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in zevcesi Ümmü Seleme'den bildirdi ki o şöyle dedi: Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem'i şöyle buyururken işittim: "Başına bir musibet gelen ve: 'Şüphesiz biz Allâh'a aidiz ve şüphesiz biz O'na döneceğiz; Allâh'ım, musibetim hususunda bana ecir ver ve bana bundan daha hayırlısını nasip et' diyen hiçbir kul yoktur ki Allâh onu musibeti sebebiyle mükâfatlandırmasın ve ona bundan daha hayırlısını vermesin." Ümmü Seleme dedi ki: Ebû Seleme vefat ettiğinde Allâh bana kararlılık verdi ve: 'Allâh'ım, musibetim hususunda bana ecir ver ve bana bundan daha hayırlısını nasip et' dedim. Allâh da bana onun yerine Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem'i nasip etti (١).

وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: مَا أُعْطِيَ أَحَدٌ فِي الْمُصِيبَةِ مَا أُعْطِيَ هَذِهِ الْأُمَّةُ يَعْنِي الِاسْتِرْجَاعَ وَلَوْ أُعْطِيَهَا أَحَدٌ لَأُعْطِيَهَا يَعْقُوبُ ﵇ أَلَا تَسْمَعُ لِقَوْلِهِ تَعَالَى فِي قِصَّةِ يُوسُفَ ﵇ "يَا أَسَفَى عَلَى يُوسُفَ" (٨٤-يُوسُفَ)

Saîd b. Cübeyr şöyle demiştir: Musibet anında bu ümmete verilen şey -yani istircâ- hiç kimseye verilmemiştir. Eğer bir kimseye verilmiş olsaydı Yâkub aleyhisselâm'a verilirdi. Allâh Teâlâ'nın Yûsuf aleyhisselâm kıssasındaki: "Ah Yûsuf'a vah!" (Yûsuf, 84) sözünü işitmiyor musun?

{أُولَئِكَ} أَهْلُ هَذِهِ الصِّفَةِ {عَلَيْهِمْ صَلَوَاتٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَرَحْمَةٌ} صَلَوَاتٌ أَيْ رَحْمَةٌ فَإِنَّ الصَّلَاةَ مِنَ اللَّهِ الرَّحْمَةُ وَرَحْمَةٌ ذَكَرَهَا اللَّهُ تَأْكِيدًا وَجَمِيعُ الصَّلَوَاتِ، أَيْ: رَحْمَةٌ بَعْدَ رَحْمَةٍ {وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُهْتَدُونَ} إِلَى الِاسْتِرْجَاعِ وَقِيلَ إِلَى الْحَقِّ وَالصَّوَابِ وَقِيلَ إِلَى الْجَنَّةِ وَالثَّوَابِ، قَالَ عُمَرُ ﵁: نِعْمَ الْعَدْلَانِ وَنِعْمَتِ الْعِلَاوَةُ (٢) فَالْعَدْلَانِ الصَّلَاةُ وَالرَّحْمَةُ، وَالْعِلَاوَةُ الْهِدَايَةُ.

{أُولَئِكَ} “İşte onlar” bu vasfa sahip olanlar; {عَلَيْهِمْ صَلَوَاتٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَرَحْمَةٌ} “üzerlerinde Rablerinden salavatlar ve rahmet vardır”; salavatlar yani rahmet demektir, zira Allâh'tan gelen salât rahmettir; rahmeti ise Allâh tekit olarak ve salavatların tümü yani 'rahmet üstüne rahmet' anlamında zikretmiştir. {وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُهْتَدُونَ} “ve işte doğru yolda olanlar da onlardır” istircâya; hakka ve doğruya olduğu da söylenmiştir; cennete ve sevaba olduğu da söylenmiştir. Ömer radıyallâhu anh: 'İki denk yük ne güzeldir ve üzerindeki ilave yük ne güzeldir' demiştir (٢); iki denk yük salât ve rahmet, ilave yük ise hidayettir.

وَقَدْ وَرَدَتْ أَخْبَارٌ فِي ثَوَابِ أَهْلِ الْبَلَاءِ وَأَجْرِ الصَّابِرِينَ مِنْهَا مَا أَخْبَرَنَا أَبُو الْحَسَنِ مُحَمَّدُ بْنُ مُحَمَّدٍ السَّرَخْسِيُّ أَخْبَرَنَا أَبُو عَلِيٍّ زَاهِرُ بْنُ أَحْمَدَ السَّرَخْسِيُّ أَخْبَرَنَا أَبُو إِسْحَاقَ إِبْرَاهِيمُ بْنُ عَبْدِ الصَّمَدِ الْهَاشِمِيُّ أَخْبَرَنَا أَبُو مُصْعَبٍ عَنْ مَالِكٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي صَعْصَعَةَ أَنَّهُ قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا الْحُبَابِ سَعِيدَ بْنَ يَسَارٍ يَقُولُ: سَمِعْتُ أَبَا هُرَيْرَةَ يَقُولُ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ "مَنْ يُرِدِ اللَّهُ بِهِ خَيْرًا يُصِبْ مِنْهُ" (٣) .

Bela ehlinin mükâfatı ve sabredenlerin ecri hususunda haberler gelmiştir; onlardan biri şudur: Bize Ebu'l-Hasen Muhammed b. Muhammed es-Serahsî bildirdi, bize Ebû Alî Zâhir b. Ahmed es-Serahsî bildirdi, bize Ebû İshâk İbrâhîm b. Abdissamed el-Hâşimî bildirdi, bize Ebû Mus‘ab, Mâlik'ten, o Muhammed b. Abdillâh b. Abdirrahmân b. Ebî Sa‘sa‘a'dan bildirdi ki o şöyle dedi: Ebu'l-Hubâb Saîd b. Yesâr'ı şöyle derken işittim: Ebû Hüreyre'yi şöyle derken işittim: Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem: "Allâh kimin hakkında bir hayır dilerse, ona [musibetler] isabet ettirir" buyurdu (٣).

أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ أَحْمَدَ الْمَلِيحِيُّ أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النَّعِيمِيُّ أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْمَلِكِ بْنُ عَمْرٍو أَخْبَرَنَا زُهَيْرُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرِو بْنِ حَلْحَلَةَ عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: "مَا يُصِيبُ الْمُسْلِمَ مِنْ نَصَبٍ وَلَا وَصَبٍ وَلَا هَمٍّ وَلَا حَزَنٍ وَلَا أَذًى وَلَا غَمٍّ حَتَّى الشَّوْكَةِ يُشَاكُهَا إِلَّا كَفَّرَ اللَّهُ بِهَا مِنْ خَطَايَاهُ" .

Bize Abdülvâhid b. Ahmed el-Melîhî bildirdi, bize Ahmed b. Abdillâh en-Nu‘aymî bildirdi, bize Muhammed b. Yûsuf bildirdi, bize Muhammed b. İsmâîl bildirdi, bize Abdullâh b. Muhammed bildirdi, bize Abdülmelik b. Amr bildirdi, bize Züheyr b. Muhammed, Muhammed b. Amr b. Halhale'den, o Atâ b. Yesâr'dan, o Ebû Saîd el-Hudrî ve Ebû Hüreyre'den, onlar da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den bildirdiler; [Efendimiz sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurdu: «Müslümanın başına gelen hiçbir yorgunluk, hastalık, tasa, keder, eziyet ve gam yoktur ki -kendisine batan bir diken dahi olsa- Allâh onun sebebiyle mutlaka hatalarını bağışlar (günahlarına kefaret kılar).»

أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ أَحْمَدَ الْمَلِيحِيُّ أَخْبَرَنَا أَبُو مَنْصُورٍ السَّمْعَانِيُّ أَخْبَرَنَا أَبُو جَعْفَرٍ الرَّيَّانِيُّ أَخْبَرَنَا حُمَيْدُ بْنُ زَنْجُوَيْهِ أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبِيدٍ أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَمْرٍو عَنْ أَبِي سَلَمَةَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: جَاءَتِ امْرَأَةٌ بِهَا لَمَمٌ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَقَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ: ادْعُ اللَّهَ لِي أَنْ يَشْفِيَنِي قَالَ "إِنْ شِئْتِ دَعَوْتُ اللَّهَ أَنْ يَشْفِيَكِ وَإِنْ شِئْتِ فَاصْبِرِي وَلَا حِسَابَ عَلَيْكِ" قَالَتْ: بَلْ أَصْبِرُ وَلَا حِسَابَ عَلَيَّ (١) .

Bize Abdülvâhid b. Ahmed el-Melîhî bildirdi, bize Ebû Mansûr es-Sem‘ânî bildirdi, bize Ebû Ca‘fer er-Reyyânî bildirdi, bize Humeyd b. Zenceveyh bildirdi, bize Muhammed b. Ubeyd bildirdi, bize Muhammed b. Amr, Ebû Seleme'den, o Ebû Hüreyre'den bildirdi; dedi ki: Kendisinde cinnet/sar'a bulunan bir kadın Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: 'Ey Allâh'ın Resûlü! Bana şifa vermesi için Allâh'a dua et' dedi. O da: "İstersen Allâh'a sana şifa vermesi için dua edeyim; istersen sabret, sana hiçbir hesap olmasın" buyurdu. Kadın: 'Bilakis sabrederim ve bana hiçbir hesap olmasın' dedi (١).

أَخْبَرَنَا الْإِمَامُ أَبُو عَلِيٍّ الْحُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْقَاضِي أَخْبَرَنَا أَبُو سَعِيدٍ خَلَفُ بْنُ عَبْدٍ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي نِزَارٍ أَخْبَرَنَا أَبُو مَنْصُورٍ الْعَبَّاسُ بْنُ الْفَضْلِ النَّضْرَوِيُّ أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ نَجْدَةَ أَخْبَرَنَا يَحْيَى بْنُ عَبْدِ الْحَمِيدِ الْحِمَّانِيُّ أَخْبَرَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ عَنْ عَاصِمٍ هُوَ ابْنُ أَبِي النَّجُودِ عَنْ مُصْعَبِ بْنِ سَعْدٍ عَنْ سَعْدٍ قَالَ: سُئِلَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَنْ أَشَدِّ النَّاسِ بَلَاءً قَالَ: "الْأَنْبِيَاءُ وَالْأَمْثَلُ فَالْأَمْثَلُ يَبْتَلِي اللَّهُ الرَّجُلَ عَلَى حَسَبِ دِينِهِ فَإِنْ كَانَ فِي دِينِهِ صُلْبًا ابْتُلِيَ عَلَى قَدْرِ ذَلِكَ وَإِنْ كَانَ فِي دِينِهِ رِقَّةٌ هُوِّنَ عَلَيْهِ فَمَا يَزَالُ كَذَلِكَ حَتَّى يَمْشِيَ عَلَى الْأَرْضِ وَمَا لَهُ مِنْ ذَنْبٍ" (٢)

Bize İmam Ebû Alî el-Hüseyin b. Muhammed el-Kâdî bildirdi, bize Ebû Saîd Halef b. Abdirrahmân b. Ebî Nizâr bildirdi, bize Ebû Mansûr el-Abbâs b. el-Fadl en-Nadrâvî bildirdi, bize Ahmed b. Necde bildirdi, bize Yahyâ b. Abdilhamîd el-Himmânî bildirdi, bize Hammâd b. Zeyd, Âsım'dan -o İbn Ebi'n-Necûd'dur-, o Mus‘ab b. Sa‘d'dan, o Sa‘d'dan bildirdi; dedi ki: Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem'e insanların belası en şiddetli olanı soruldu. Şöyle buyurdu: "Peygamberler, sonra [derece bakımından onlara] en çok benzeyenler, sonra en çok benzeyenlerdir. Allâh kişiyi dinine göre imtihan eder; eğer dininde katı/sağlam ise o ölçüde imtihan edilir; eğer dininde bir gevşeklik varsa ona hafifletilir. Bu durum, kişi üzerinde hiçbir günah kalmaksızın yeryüzünde yürüyene kadar devam eder." (٢)

أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ الْمَلِيحِيُّ أَخْبَرَنَا أَبُو مَنْصُورٍ السَّمْعَانِيُّ أَخْبَرَنَا أَبُو جَعْفَرٍ الرَّيَّانِيُّ أَخْبَرَنَا حُمَيْدُ بْنُ زَنْجُوَيْهِ أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ صَالِحٍ قَالَ: حَدَّثَنِي اللَّيْثُ حَدَّثَنِي يَزِيدُ بْنُ أَبِي حَبِيبٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: "إِنَّ عِظَمَ الْجَزَاءِ عِنْدَ اللَّهِ مَعَ عِظَمِ الْبَلَاءِ فَإِنَّ اللَّهَ إِذَا أَحَبَّ قَوْمًا ابْتَلَاهُمْ فَمَنْ رَضِي فَلَهُ الرِّضَا وَمَنْ سَخِطَ فَلَهُ السَّخَطُ" (٣)

Bize Abdülvâhid el-Melîhî bildirdi, bize Ebû Mansûr es-Sem‘ânî bildirdi, bize Ebû Ca‘fer er-Reyyânî bildirdi, bize Humeyd b. Zenceveyh bildirdi, bize Abdullâh b. Sâlih bildirdi, dedi ki: Bana Leys anlattı, bana Yezîd b. Ebî Habîb, Saîd b. Sinân'dan, o Enes b. Mâlik'ten, o Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'den bildirdi ki şöyle buyurmuştur: "Mükâfatın büyüklüğü, belanın büyüklüğü iledir. Şüphesiz Allâh bir topluluğu sevdiği zaman onları imtihan eder. Artık kim razı olursa rıza onadır; kim de öfkelenirse gazap onadır." (٣)

أَخْبَرَنَا أَبُو حَامِدٍ أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الصَّالِحِيُّ أَخْبَرَنَا أَبُو بَكْرٍ أَحْمَدُ بْنُ الْحَسَنِ الْحِيرِيُّ أَخْبَرَنَا حَاجِبُ بْنُ أَحْمَدَ الطُّوسِيُّ أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى أَخْبَرَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَمْرٍو عَنْ أَبِي سَلَمَةَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "لَا يَزَالُ الْبَلَاءُ بِالْمُؤْمِنِ وَالْمُؤْمِنَةِ فِي نَفْسِهِ وَمَالِهِ وَوَلَدِهِ حَتَّى يَلْقَى اللَّهَ وَمَا عَلَيْهِ مِنْ خَطِيئَةٍ"

Bize Ebû Hâmid Ahmed b. Abdillâh es-Sâlihî bildirdi, bize Ebû Bekr Ahmed b. el-Hasan el-Hîrî bildirdi, bize Hâcib b. Ahmed et-Tûsî bildirdi, bize Muhammed b. Yahyâ bildirdi, bize Yezîd b. Hârûn bildirdi, bize Muhammed b. Amr, Ebû Seleme'den, o da Ebû Hüreyre'den bildirdi; dedi ki: Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: « لَا يَزَالُ الْبَلَاءُ بِالْمُؤْمِنِ وَالْمُؤْمِنَةِ فِي نَفْسِهِ وَمَالِهِ وَوَلَدِهِ حَتَّى يَلْقَى اللَّهَ وَمَا عَلَيْهِ مِنْ خَطِيئَةٍ » «Mümin erkek ve mümin kadının canında, malında ve evladında bela eksik olmaz; nihayet üzerinde hiçbir günah bulunmaksızın Allâh'a kavuşur.»

أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الصَّالِحِيُّ أَخْبَرَنَا أَبُو الْحُسَيْنِ عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بِشْرَانَ أَخْبَرَنَا أَبُو عَلِيٍّ إِسْمَاعِيلُ بْنُ مُحَمَّدٍ الصَّفَّارُ أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنْصُورٍ الرَّمَادِيُّ أَخْبَرَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنِ ابْنِ الْمُسَيَّبِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "مَثَلُ الْمُؤْمِنِ كَمَثَلِ الزَّرْعِ لَا تَزَالُ الرِّيحُ تُفِيئُهُ وَلَا يَزَالُ الْمُؤْمِنُ يُصِيبُهُ الْبَلَاءُ، ومثل المنافق ٢٢/أكَمَثَلِ شَجَرَةِ الْأَرْزَةِ (١) لَا تَهْتَزُّ حَتَّى تُسْتَحْصَدَ" (٢)

Bize Ahmed b. Abdillâh es-Sâlihî bildirdi, bize Ebu'l-Hüseyin Ali b. Muhammed b. Abdillâh b. Bişrân bildirdi, bize Ebû Alî İsmâîl b. Muhammed es-Saffâr bildirdi, bize Ahmed b. Mansûr er-Remâdî bildirdi, bize Abdürrezzâk bildirdi, bize Ma‘mer, Zührî'den, o İbnü'l-Müseyyeb'den, o Ebû Hüreyre'den bildirdi; dedi ki: Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Müminin misali ekin misali gibidir; rüzgâr onu eğip bükmeye devam eder, mümine de bela isabet etmeye devam eder. Münafığın misali ise 22/a kökünden sökülünceye kadar sarsılmayan sedir ağacı gibidir (١)." (٢)

أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الصَّالِحِيُّ أَخْبَرَنَا أَبُو الْحُسَيْنِ بْنُ بِشْرَانَ أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ مُحَمَّدٍ الصَّفَّارُ أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنْصُورٍ الرَّمَادِيُّ أَخْبَرَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ عَنِ الْعِيزَارِ بْنِ حُرَيْثٍ عَنْ عُمَرَ بْنِ سَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ عَنْ أَبِيهِ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ "عَجَبٌ لِلْمُؤْمِنِ إِنْ أَصَابَهُ خَيْرٌ حَمِدَ اللَّهَ وَشَكَرَ، وَإِنْ أَصَابَتْهُ مُصِيبَةٌ حَمِدَ اللَّهَ وَصَبَرَ. فَالْمُؤْمِنُ يُؤْجَرُ فِي كُلِّ أَمْرِهِ حَتَّى يُؤْجَرَ فِي اللُّقْمَةِ يَرْفَعُهَا إِلَى فِي امْرَأَتِهِ" (٣) .

Bize Ahmed b. Abdillâh es-Sâlihî bildirdi, bize Ebu'l-Hüseyin b. Bişrân bildirdi, bize İsmâîl b. Muhammed es-Saffâr bildirdi, bize Ahmed b. Mansûr er-Remâdî bildirdi, bize Abdürrezzâk bildirdi, bize Ma‘mer, Ebû İshâk'tan, o Îzâr b. Hureys'ten, o Ömer b. Sa‘d b. Ebî Vakkâs'tan, o babasından bildirdi; dedi ki: Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Müminin durumuna şaşılır! Başına bir hayır gelse Allâh'a hamdeder ve şükreder; başına bir musibet gelse Allâh'a hamdeder ve sabreder. Mümin her işinde, hatta hanımının ağzına kaldırdığı lokmada bile ecir alır." (٣).

{إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِمَا وَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْرًا فَإِنَّ اللَّهَ شَاكِرٌ عَلِيمٌ (١٥٨) }

{إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِمَا وَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْرًا فَإِنَّ اللَّهَ شَاكِرٌ عَلِيمٌ (١٥٨) } “Şüphesiz Safâ ile Merve Allâh'ın nişanelerindendir. Artık kim Beyt'i hacceder veya umre yaparsa, o ikisi arasında sa'y etmesinde bir günah yoktur. Kim gönülden bir hayır yaparsa, şüphesiz Allâh şükrün karşılığını veren ve her şeyi bilendir.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: {إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ} الصَّفَا جَمْعُ صَفَاةٍ وَهِي الصَّخْرَةُ الصُّلْبَةُ الْمَلْسَاءُ، يُقَالُ: صَفَاةٌ وَصَفَا، مِثْلَ: حَصَاةٌ وَحَصَى وَنَوَاةٌ وَنَوَى، وَالْمَرْوَةُ: الْحَجَرُ الرَّخْوُ، وَجَمْعُهَا مَرَوَاتٌ، وَجَمْعُ الْكَثِيرِ مَرْوٌ، مِثْلَ تَمْرَةٍ وَتَمَرَاتٍ وَتَمْرٌ. وَإِنَّمَا عَنَى بِهِمَا الْجَبَلَيْنِ الْمَعْرُوفَيْنِ بِمَكَّةَ فِي طَرَفَيِ الْمَسْعَى، وَلِذَلِكَ أَدْخَلَ فِيهِمَا الْأَلِفَ وَاللَّامَ، وَشَعَائِرُ اللَّهِ أَعْلَامُ دِينِهِ، أَصْلُهَا مِنَ الْإِشْعَارِ وَهُوَ الْإِعْلَامُ وَاحِدَتُهَا شَعِيرَةٌ وَكُلُّ مَا كَانَ مَعْلَمًا لِقُرْبَانٍ يُتَقَرَّبُ بِهِ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى مِنْ صَلَاةٍ وَدُعَاءٍ وَذَبِيحَةٍ فَهُوَ شَعِيرَةٌ فَالْمَطَافُ وَالْمَوْقِفُ وَالنَّحْرُ كُلُّهَا شَعَائِرُ اللَّهِ وَمِثْلُهَا الْمَشَاعِرُ، وَالْمُرَادُ بِالشَّعَائِرِ هَاهُنَا: الْمَنَاسِكُ الَّتِي جَعَلَهَا اللَّهُ أَعْلَامًا لِطَاعَتِهِ، فَالصَّفَا وَالْمَرْوَةُ

Allâh Teâlâ'nın şu âyeti: {إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ} “Şüphesiz Safâ ile Merve Allâh'ın nişanelerindendir.” Safâ (الصَّفَا), 'safât' (صَفَاة) kelimesinin çoğuludur; o da sert ve pürüzsüz kayadır. Tıpkı 'hasât-hasâ' (حَصَاةٌ - حَصَى) ve 'nevât-nevâ' (نَوَاةٌ - نَوَى) gibi 'safât ve safâ' (صَفَاةٌ - صَفَا) denilir. Merve (الْمَرْوَةُ) ise yumuşak taştır; [azlık] çoğulu 'meravât' (مَرَوَاتٌ), çokluk çoğulu ise 'merv' (مَرْوٌ) şeklindedir; tıpkı 'tamra-tamrât-tamr' (تَمْرَةٌ - تَمَرَاتٌ - تَمْرٌ) gibi. [Âyette] bu ikisiyle sadece Mekke'de sa'y alanının iki ucunda bulunan bilinen iki dağ kastedilmiştir; bu sebeple ikisinin başına elif-lâm takısı dâhil edilmiştir. Allâh'ın şeâiri (شَعَائِرُ اللَّهِ) ise O'nun dininin nişâneleridir. Aslı bildirmek/duyurmak anlamına gelen 'iş'âr' (الْإِشْعَار) kökünden gelir; tekili 'şaîre'dir (شَعِيرَة). Namaz, dua ve kurban gibi Allâh Teâlâ'ya kendisiyle yakınlaşılan bir kurbiyyet alâmeti olan her şey birer şaîredir. Dolayısıyla tavaf yeri (matâf), vakfe yeri (mevkıf) ve kurban kesim yeri (nahr) hepsi Allâh'ın şeâiridir; meşâir (الْمَشَاعِر) de böyledir. Burada şeâirden maksat, Allâh'ın kendi itaati için birer alâmet kıldığı menâsiktir (ibadet uygulamalarıdır). Dolayısıyla Safâ ve Merve

مِنْهَا حَتَّى يُطَافَ بِهِمَا جَمِيعًا {فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ} فَالْحَجُّ فِي اللُّغَةِ: الْقَصْدُ، وَالْعُمْرَةُ: الزِّيَارَةُ، وَفِي الْحَجِّ وَالْعُمْرَةِ الْمَشْرُوعَيْنِ قَصْدٌ وَزِيَارَةٌ {فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِ} أَيْ لَا إِثْمَ عَلَيْهِ، وَأَصْلُهُ مِنْ جَنَحَ أَيْ مَالَ عَنِ الْقَصْدِ {أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِمَا} أَيْ يَدُورَ بِهِمَا، وَأَصْلُهُ يَتَطَوَّفُ أُدْغِمَتِ التَّاءُ فِي الطَّاءِ.

her ikisi arasında sa'y edilecek şekilde bunlardandır. {فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ} “Artık kim Beyt'i hacceder veya umre yaparsa”; hac lügatte kastetmektir, umre ise ziyarettir; meşru olan hac ve umrede de bir kast ve ziyaret vardır. {فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِ} “bir günah yoktur” yani onun üzerine bir vebal yoktur; aslı doğru yoldan meyledip sapmak anlamına gelen 'ceneha' (جَنَحَ) kökündendir. {أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِمَا} “o ikisi arasında sa'y etmesinde” yani o ikisi arasında dönüp dolaşmasında; aslı 'yetetavvefe'dir (يَتَطَوَّفُ), te harfi tı harfine idgam edilmiştir.

وَسَبَبُ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّهُ كَانَ عَلَى الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ صَنَمَانِ أَسَافُ وَنَائِلَةُ، وَكَانَ أَسَافُ عَلَى الصَّفَا وَنَائِلَةُ عَلَى الْمَرْوَةِ، وَكَانَ أَهْلُ الْجَاهِلِيَّةِ يَطُوفُونَ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ تَعْظِيمًا لِلصَّنَمَيْنِ وَيَتَمَسَّحُونَ بِهِمَا، فَلَمَّا جَاءَ الْإِسْلَامُ وَكُسِرَتِ الْأَصْنَامُ كَانَ الْمُسْلِمُونَ يَتَحَرَّجُونَ عَنِ السَّعْيِ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ لِأَجْلِ الصَّنَمَيْنِ فَأَذِنَ اللَّهُ فِيهِ وَأَخْبَرَ أَنَّهُ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ (١) .

Bu ayetin iniş sebebi şudur: Safâ ve Merve üzerinde İsâf ve Nâile adında iki put vardı; İsâf Safâ'da, Nâile de Merve'de bulunuyordu. Câhiliye ehli bu iki puta saygı göstermek ve onlara dokunmak suretiyle Safâ ile Merve arasında sa'y ederlerdi. İslâm gelip putlar kırılınca müslümanlar bu iki put sebebiyle Safâ ile Merve arasında sa'y etmekten çekindiler; bunun üzerine Allâh buna izin verdi ve onun Allâh'ın nişanelerinden olduğunu bildirdi (١).

وَاخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي حُكْمِ هَذِهِ الْآيَةِ وَوُجُوبِ السَّعْيِ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ فِي الْحَجِّ وَالْعُمْرَةِ فَذَهَبَ جَمَاعَةٌ إِلَى وُجُوبِهِ وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ عُمَرَ وَجَابِرٍ وَعَائِشَةَ وَبِهِ قَالَ الْحَسَنُ وَإِلَيْهِ ذَهَبَ مَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ وَذَهَبَ قَوْمٌ إِلَى أَنَّهُ تَطَوُّعٌ وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ وَبِهِ قَالَ ابْنُ سَيْرَيْنِ وَمُجَاهِدٌ وَإِلَيْهِ ذَهَبَ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَأَصْحَابُ الرَّأْيِ. وَقَالَ الثَّوْرِيُّ وَأَصْحَابُ الرَّأْيِ عَلَى مَنْ تَرَكَهُ دَمٌ (٢) .

İlim ehli bu ayetin hükmü ile hac ve umrede Safâ ile Merve arasında sa'y etmenin vücûbiyeti hususunda ihtilaf etti. Bir grup bunun vacip olduğu görüşüne gitti ki bu İbn Ömer, Câbir ve Âişe'nin kavlidir; Hasen de bunu söylemiştir, Mâlik ile Şâfiî de bu görüşe meyletmiştir. Bir topluluk ise bunun tatavvu (nafile) olduğu görüşüne gitti ki bu İbn Abbâs'ın kavlidir; İbn Sîrîn ve Mücâhid de bunu söylemiştir, Süfyân es-Sevrî ve re'y ashabı da bu görüşe meyletmiştir. Sevrî ve re'y ashabı: 'Onu terk eden kimseye kurban [cezası] gerekir' demişlerdir (٢).

وَاحْتَجَّ مَنْ أَوْجَبَهُ بِمَا أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ بْنُ مُحَمَّدٍ الْكِسَائِيُّ الْخَطِيبُ أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ أَحْمَدَ الْخَلَّالُ أَخْبَرَنَا أَبُو الْعَبَّاسِ مُحَمَّدُ بْنُ يَعْقُوبَ الْأَصَمُّ أَخْبَرَنَا الرَّبِيعُ بْنُ سُلَيْمَانَ أَخْبَرَنَا الشَّافِعِيُّ أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُؤَمَّلٍ الْعَائِذِيُّ عَنْ عَمْرِو بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ مُحَيْصِنٍ عَنْ عَطَاءِ بْنِ أَبِي رَبَاحٍ عَنْ صَفِيَّةَ بِنْتِ شَيْبَةَ قَالَتْ: أَخْبَرَتْنِي بِنْتُ أَبِي تِجْرَاةَ -اسْمُهَا حَبِيبَةُ إِحْدَى نِسَاءِ بَنِي عَبْدِ الدَّارِ -قَالَتْ: دَخَلْتُ مَعَ نِسْوَةٍ

Bunu vacip kılanlar ise şu rivayeti delil getirdiler: Bize Hatîb Abdülvehhâb b. Muhammed el-Kisâî bildirdi, bize Abdülazîz b. Ahmed el-Hallâl bildirdi, bize Ebu'l-Abbâs Muhammed b. Ya'kûb el-Asamm bildirdi, bize er-Rebî' b. Süleymân bildirdi, bize eş-Şâfiî bildirdi, bize Abdullah b. Müemmil el-Âizî, Amr b. Abdirrahmân b. Muhaysın'dan, o Atâ b. Ebî Rabâh'tan, o Safiyye bint Şeybe'den bildirdi; o şöyle dedi: Bana Ebû Ticrâe'nin kızı -ki adı Habîbe olup Benî Abdiddâr kadınlarından biridir- bildirdi ve şöyle dedi: [Kureyşli] kadınlarla birlikte...

مِنْ قُرَيْشٍ دَارَ آلِ أَبِي حُسَيْنٍ نَنْظُرُ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَهُوَ يَسْعَى بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ فَرَأَيْتُهُ يَسْعَى وَإِنَّ مِئْزَرَهُ لَيَدُورُ مِنْ شِدَّةِ السَّعْيِ حَتَّى لَأَقُولُ إِنِّي لِأَرَى رُكْبَتَيْهِ، وَسَمِعْتُهُ يَقُولُ "اسْعَوْا فَإِنَّ اللَّهَ كَتَبَ عَلَيْكُمُ السَّعْيَ" (١) .

Kureyş'ten Ebû Hüseyn ailesinin evine girdim; Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem'e Safâ ile Merve arasında sa'y ederken bakıyorduk. Onu sa'y ederken gördüm; koşmanın şiddetinden izârı öyle dönüyordu ki 'Diz kapaklarını görüyorum' diyordum. Ve onun şöyle buyurduğunu işittim: "Sa'y edin; zira Allâh üzerinize sa'y etmeyi yazdı (farz kıldı)." (١).

أَخْبَرَنَا أَبُو الْحَسَنِ مُحَمَّدُ بْنُ مُحَمَّدٍ السَّرَخْسِيُّ أَخْبَرَنَا زَاهِرُ بْنُ أَحْمَدَ أَخْبَرَنَا أَبُو إِسْحَاقَ الْهَاشِمِيُّ أَخْبَرَنَا أَبُو مُصْعَبٍ عَنْ مَالِكٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ عَنْ أَبِيهِ أَنَّهُ قَالَ: قُلْتُ لِعَائِشَةَ زَوْجِ النَّبِيِّ ﷺ أَرَأَيْتِ قَوْلَ اللَّهِ تَعَالَى {إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِمَا} فَمَا أَرَى عَلَى أَحَدٍ شَيْئًا أَلَّا يَطَّوَّفَ بِهِمَا، قَالَتْ عَائِشَةُ: كَلَّا لَوْ كَانَتْ كَمَا تَقُولُ كَانَتْ "فَلَا جَنَاحَ عَلَيْهِ أَنْ لَا يَطَّوَّفَ بِهِمَا" إِنَّمَا أُنْزِلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ فِي الْأَنْصَارِ كَانُوا يُهِلُّونَ لِمَنَاةَ وَكَانَتْ مَنَاةُ حَذْوَ قُدَيْدٍ وَكَانُوا يَتَحَرَّجُونَ أَنْ يَطَّوَّفُوا بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ. فَلَمَّا جَاءَ الْإِسْلَامُ سَأَلُوا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ عَنْ ذَلِكَ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى {إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ} الْآيَةَ. (٢)

Bize Ebu'l-Hasen Muhammed b. Muhammed es-Serahsî bildirdi, bize Zâhir b. Ahmed bildirdi, bize Ebû İshâk el-Hâşimî bildirdi, bize Ebû Mus‘ab, Mâlik'ten, o Hişâm b. Urve'den, o babasından bildirdi ki o şöyle demiştir: Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in zevcesi Âişe'ye: 'Allâh Teâlâ'nın: {إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِمَا} “Şüphesiz Safâ ile Merve Allâh'ın nişanelerindendir. Artık kim Beyt'i hacceder veya umre yaparsa, o ikisi arasında sa'y etmesinde bir günah yoktur” kavli hakkında ne dersin? Ben bir kimsenin ikisi arasında sa'y etmemesinde hiçbir sakınca görmüyorum' dedim. Âişe şöyle dedi: 'Hayır, senin dediğin gibi olsaydı ayet: "o ikisi arasında sa'y etmemesinde bir günah yoktur" şeklinde olurdu. Bu ayet ancak Ensar hakkında indi; onlar Menât için ihrama girerlerdi ve Menât Kudeyd hizasındaydı; bu yüzden Safâ ile Merve arasında sa'y etmekten çekinirlerdi. İslâm gelince bunu Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem'e sordular; bunun üzerine Allâh Teâlâ: {إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ} “Şüphesiz Safâ ile Merve Allâh'ın nişanelerindendir...” ayetini indirdi.' (٢)

قَالَ عَاصِمٌ: قُلْتُ لِأَنَسِ بْنِ مَالِكٍ أَكُنْتُمْ تَكْرَهُونَ السَّعْيَ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ؟ قَالَ: نَعَمْ، لِأَنَّهَا كَانَتْ مِنْ شَعَائِرِ الْجَاهِلِيَّةِ حَتَّى أَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى {إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ}

Âsım dedi ki: Enes b. Mâlik'e: 'Siz Safâ ile Merve arasında sa'y etmekten hoşlanmaz mıydınız?' diye sordum. O: 'Evet, çünkü bu Câhiliye adetlerindendi; ta ki Allâh Teâlâ: {إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ} “Şüphesiz Safâ ile Merve Allâh'ın nişanelerindendir” [ayetini] indirene kadar' dedi.

أَخْبَرَنَا أَبُو الْحَسَنِ السَّرَخْسِيُّ أَخْبَرَنَا زَاهِرُ بْنُ أَحْمَدَ أَخْبَرَنَا أَبُو إِسْحَاقَ الْهَاشِمِيُّ أَخْبَرَنَا أَبُو مُصْعَبٍ عَنْ مَالِكٍ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ أَنَّهُ قَالَ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ حِينَ خَرَجَ مِنَ الْمَسْجِدِ وَهُوَ يُرِيدُ الصَّفَا يَقُولُ "نَبْدَأُ بِمَا بَدَأَ اللَّهُ تَعَالَى بِهِ" فَبَدَأَ بِالصَّفَا. وَقَالَ كَانَ إِذَا وَقَفَ عَلَى الصَّفَا يُكَبِّرُ ثَلَاثًا وَيَقُولُ: لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لَا شَرِيكَ لَهُ، لَهُ الْمُلْكُ وَلَهُ الْحَمْدُ وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ. يَصْنَعُ ذَلِكَ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ وَيَدْعُو وَيَصْنَعُ عَلَى الْمَرْوَةِ مِثْلَ ذَلِكَ. وَقَالَ: كَانَ إِذَا نَزَلَ مِنَ الصَّفَا مَشَى حَتَّى إِذَا انْصَبَّتْ قَدَمَاهُ فِي بَطْنِ الْوَادِي يَسْعَى حَتَّى يَخْرُجَ مِنْهُ.

Bize Ebu'l-Hasen es-Serahsî bildirdi, bize Zâhir b. Ahmed bildirdi, bize Ebû İshâk el-Hâşimî bildirdi, bize Ebû Mus‘ab, Mâlik'ten, o Ca‘fer b. Muhammed'den, o babasından, o da Câbir b. Abdillâh'tan bildirdi ki o şöyle demiştir: Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem mescitten çıkıp Safâ'ya yöneldiğinde şöyle buyururken işittim: «Allâh Teâlâ'nın başladığı ile başlarız.» ve Safâ ile başladı. [Câbir] dedi ki: Safâ'da durduğu zaman üç defa tekbir getirir ve: «Allâh'tan başka ilâh yoktur; O tektir, ortağı yoktur. Mülk O'nundur, hamd O'nadır ve O her şeye kadirdir» derdi. Bunu üç defa yapar, dua ederdi; Merve üzerinde de aynısını yapardı. Yine [Câbir] dedi ki: Safâ'dan indiği zaman yürür, ayakları vadinin tabanına indiğinde ise oradan çıkıncaya kadar koşardı (sa'y ederdi).

قَالَ مُجَاهِدٌ: ﵀ -حَجَّ مُوسَى ﵇ عَلَى جَمَلٍ أَحْمَرَ وَعَلَيْهِ عَبَاءَتَانِ قَطَوَانِيَّتَانِ (١) ، فَطَافَ الْبَيْتَ ثُمَّ صَعِدَ الصَّفَا وَدَعَا ثُمَّ هَبَطَ إِلَى السَّعْيِ وَهُوَ يُلَبِّي فَيَقُولُ لَبَّيْكَ اللَّهُمَّ لَبَّيْكَ. فَقَالَ اللَّهُ تَعَالَى لَبَّيْكَ عَبْدِي وَأَنَا مَعَكَ فَخَرَّ مُوسَى ﵇ سَاجِدًا.

Mücâhid -rahimehullâh- dedi ki: Mûsâ aleyhisselâm üzerinde iki Katvân abası (١) olduğu halde kızıl bir deve üzerinde haccedip Beyt'i tavaf etti, sonra Safâ'ya çıkıp dua etti, sonra telbiye getirerek 'Lebbeyk Allâhümme lebbeyk' diyerek sa'y yerine indi. Bunun üzerine Allâh Teâlâ: 'Lebbeyk ey kulum, Ben seninleyim' buyurdu. Mûsâ aleyhisselâm da hemen secdeye kapandı.

قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْرًا} قَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ بِالْيَاءِ وَتَشْدِيدِ الطَّاءِ وَجَزْمِ الْعَيْنِ وَكَذَلِكَ الثَّانِيَةُ "فَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْرًا فَهُوَ خَيْرٌ لَهُ وَأَنْ تَصُومُوا" (١٨٤-الْبَقَرَةِ) بِمَعْنَى يَتَطَوَّعُ وَوَافَقَ يَعْقُوبُ فِي الْأُولَى وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِالتَّاءِ وَفَتْحِ الْعَيْنِ فِي الْمَاضِي وَقَالَ مُجَاهِدٌ: مَعْنَاهُ فَمَنْ تَطَوَّعَ بِالطَّوَافِ بِالصَّفَا وَالْمَرْوَةِ. وَقَالَ مُقَاتِلٌ وَالْكَلْبِيُّ: فَمَنْ تَطَوَّعَ: أَيْ زَادَ فِي الطَّوَافِ بَعْدَ الْوَاجِبِ. وَقِيلَ مَنْ تَطَوَّعَ بِالْحَجِّ وَالْعُمْرَةِ بَعْدَ أَدَاءِ الْحَجَّةِ الْوَاجِبَةِ عَلَيْهِ وَقَالَ الْحَسَنُ وَغَيْرُهُ: أَرَادَ سَائِرَ الْأَعْمَالِ يَعْنِي فِعْلَ غَيْرِ الْمُفْتَرَضِ عَلَيْهِ مِنْ زَكَاةٍ وَصَلَاةٍ وَطَوَافٍ وَغَيْرِهَا مِنْ أَنْوَاعِ الطَّاعَاتِ {فَإِنَّ اللَّهَ شَاكِرٌ} مُجَازٍ لِعَبْدِهِ بِعَمَلِهِ {عَلِيمٌ} بِنِيَّتِهِ. وَالشُّكْرُ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى أَنْ يُعْطِيَ لِعَبْدِهِ فَوْقَ مَا يَسْتَحِقُّ. يَشْكُرُ الْيَسِيرَ وَيُعْطِي الْكَثِيرَ.

Allâh Teâlâ'nın: {وَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْرًا} “Kim gönülden bir hayır yaparsa” kavlini Hamza ve Kisâî ye ile, tı harfinin şeddesi ve ayn harfinin cezmi ile [yettavva‘ şeklinde] okumuşlardır; aynı şekilde (Bakara 184'teki) ikinci "fe men tatavva‘a hayran fe hüve hayrun leh" ayetini de "yetatavva‘" (gönüllü yapar) anlamında [böyle okumuşlardır]. Ya‘kūb birincisinde onlara muvafakat etmiştir. Geriye kalanlar ise geçmiş zaman fiili olarak te ile ve ayn harfinin fethasıyla [tatavva‘a şeklinde] okumuşlardır. Mücâhid dedi ki: Bunun anlamı, 'Kim Safâ ile Merve'yi gönüllü olarak tavaf ederse' demektir. Mukātil ve Kelbî ise: 'Kim gönülden yaparsa', yani farz olandan sonra tavafı artırırsa, demişlerdir. Üzerine farz olan haccı eda ettikten sonra nafile olarak hac ve umre yapan kimse olduğu da söylenmiştir. Hasen ve başkaları ise: Bundan maksat bütün amellerdir, yani zekât, namaz, tavaf ve diğer itaat türlerinden üzerine farz kılınanın dışındakileri yapmasıdır, demişlerdir. {فَإِنَّ اللَّهَ شَاكِرٌ} “Şüphesiz Allâh Şâkir'dir”, kulu ameli sebebiyle mükâfatlandırandır, {عَلِيمٌ} “hakkıyla bilendir”, onun niyetini [bilendir]. Allâh Teâlâ'nın şükretmesi, kuluna hak ettiğinin üzerinde vermesidir; azı kabul edip şükranla karşılar, karşılığında çoğu verir.

{إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ مَا أَنْزَلْنَا مِنَ الْبَيِّنَاتِ وَالْهُدَى مِنْ بَعْدِ مَا بَيَّنَّاهُ لِلنَّاسِ فِي الْكِتَابِ أُولَئِكَ يَلْعَنُهُمُ اللَّهُ وَيَلْعَنُهُمُ اللَّاعِنُونَ (١٥٩) إِلَّا الَّذِينَ تَابُوا وَأَصْلَحُوا وَبَيَّنُوا فَأُولَئِكَ أَتُوبُ عَلَيْهِمْ وَأَنَا التَّوَّابُ الرَّحِيمُ (١٦٠) }

{إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ مَا أَنْزَلْنَا مِنَ الْبَيِّنَاتِ وَالْهُدَى مِنْ بَعْدِ مَا بَيَّنَّاهُ لِلنَّاسِ فِي الْكِتَابِ أُولَئِكَ يَلْعَنُهُمُ اللَّهُ وَيَلْعَنُهُمُ اللَّاعِنُونَ (١٥٩) إِلَّا الَّذِينَ تَابُوا وَأَصْلَحُوا وَبَيَّنُوا فَأُولَئِكَ أَتُوبُ عَلَيْهِمْ وَأَنَا التَّوَّابُ الرَّحِيمُ (١٦٠) } “İndirdiğimiz apaçık delilleri ve hidayeti, Kitap'ta insanlara açıkladıktan sonra gizleyenler var ya, işte onlara hem Allâh lanet eder hem de lanet ediciler lanet eder. (159) Ancak tevbe edenler, [hallerini] düzeltenler ve [gerçeği] açıklayanlar müstesnadır. İşte onların tevbelerini kabul ederim. Zira Ben tevbeleri çokça kabul edenim, çok merhametliyim. (160)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: {إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ مَا أَنْزَلْنَا مِنَ الْبَيِّنَاتِ وَالْهُدَى مِنْ بَعْدِ مَا بَيَّنَّاهُ لِلنَّاسِ فِي الْكِتَابِ} نَزَلَتْ فِي عُلَمَاءِ الْيَهُودِ كَتَمُوا صِفَةَ مُحَمَّدٍ ﷺ وَآيَةَ الرَّجْمِ وَغَيْرَهُمَا مِنَ الْأَحْكَامِ الَّتِي كَانَتْ فِي التَّوْرَاةِ (٢) {أُولَئِكَ يَلْعَنُهُمُ اللَّهُ} وَأَصْلُ اللَّعْنِ الطَّرْدُ وَالْبُعْدُ {وَيَلْعَنُهُمُ اللَّاعِنُونَ} أَيْ يَسْأَلُونَ اللَّهَ أَنْ يَلْعَنَهُمْ وَيَقُولُونَ: اللَّهُمَّ الْعَنْهُمْ. وَاخْتَلَفُوا فِي هَؤُلَاءِ اللَّاعِنِينَ، قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: جَمِيعُ الْخَلَائِقِ إِلَّا الْجِنَّ وَالْإِنْسَ. وَقَالَ قَتَادَةُ: هُمُ الْمَلَائِكَةُ وَقَالَ عَطَاءٌ: الْجِنُّ وَالْإِنْسُ وَقَالَ الْحَسَنُ: جَمِيعُ عِبَادِ اللَّهِ. قَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ: مَا تَلَاعَنَ اثْنَانِ مِنَ الْمُسْلِمِينَ إِلَّا رَجَعَتِ تِلْكَ اللَّعْنَةُ عَلَى الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى الَّذِينَ كَتَمُوا أَمْرَ مُحَمَّدٍ ﷺ وَصِفَتَهُ وَقَالَ مُجَاهِدٌ: اللَّاعِنُونَ الْبَهَائِمُ تَلْعَنُ عُصَاةَ بَنِي آدَمَ إِذَا اشْتَدَّتِ السَّنَةُ وَأَمْسَكَ الْمَطَرُ وَقَالَتْ هَذَا مِنْ شُؤْمِ ذُنُوبِ بَنِي آدَمَ ثُمَّ اسْتَثْنَى فَقَالَ:

Allâh Teâlâ'nın: {إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ مَا أَنْزَلْنَا مِنَ الْبَيِّنَاتِ وَالْهُدَى مِنْ بَعْدِ مَا بَيَّنَّاهُ لِلنَّاسِ فِي الْكِتَابِ} “İndirdiğimiz apaçık delilleri ve hidayeti, Kitap'ta insanlara açıkladıktan sonra gizleyenler var ya” kavli, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in vasfını, recm ayetini ve Tevrat'ta bulunan diğer hükümleri gizleyen Yahudi âlimleri hakkında inmiştir. (٢) {أُولَئِكَ يَلْعَنُهُمُ اللَّهُ} “İşte onlara Allâh lanet eder”; lanetin aslı kovmak ve uzaklaştırmaktır. {وَيَلْعَنُهُمُ اللَّاعِنُونَ} “Ve lanet ediciler de onlara lanet eder”; yani Allâh'tan onlara lanet etmesini dilerler ve: 'Allâhım onlara lanet et' derler. Bu lanet edicilerin kimler olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir: İbn Abbâs: 'Cinler ve insanlar dışındaki bütün yaratılmışlardır' demiştir. Katâde: 'Onlar meleklerdir' demiştir. Atâ: 'Cinler ve insanlardır' demiştir. Hasen: 'Allâh'ın bütün kullarıdır' demiştir. İbn Mes‘ûd şöyle demiştir: 'İki Müslüman birbirine lanet okumaya görsün, o lanet mutlaka Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in durumunu ve vasfını gizleyen Yahudi ve Hristiyanlara döner.' Mücâhid ise: 'Lanet ediciler hayvanlardır; kuraklık şiddetlenip yağmur kesildiğinde Âdemoğlunun günahkârlarına lanet ederler ve "Bu, Âdemoğlunun günahlarının uğursuzluğundandır" derler' demiştir. Sonra istisna getirerek şöyle buyurdu:

{إِلَّا الَّذِينَ تَابُوا} مِنَ الْكُفْرِ {وَأَصْلَحُوا} أَسْلَمُوا وَأَصْلَحُوا الْأَعْمَالَ فِيمَا بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ رَبِّهِمْ {وَبَيَّنُوا} مَا كَتَمُوا {فَأُولَئِكَ أَتُوبُ عَلَيْهِمْ} أَتَجَاوَزُ عَنْهُمْ وَأَقْبَلُ تَوْبَتَهُمْ {وَأَنَا التَّوَّابُ}

{إِلَّا الَّذِينَ تَابُوا} “Ancak tövbe edenler” [yani] küfürden [vazgeçenler], {وَأَصْلَحُوا} “ve [hâllerini] düzeltenler” [yani] İslâm'a girip kendileri ile Rableri arasındaki amelleri ıslah edenler, {وَبَيَّنُوا} “ve [gerçeği] açıklayanlar” [yani] gizlediklerini [ortaya koyanlar] müstesnadır. {فَأُولَئِكَ أَتُوبُ عَلَيْهِمْ} “İşte onların tövbesini kabul ederim” [yani] onların [kusurlarını] bağışlar ve tövbelerini kabul ederim. {وَأَنَا التَّوَّابُ} “Ve Ben, tövbeleri çokça kabul edenim”

الرَّجَّاعُ بِقُلُوبِ عِبَادِي الْمُنْصَرِفَةِ عَنِّي إِلَيَّ {الرَّحِيمُ} بِهِمْ بَعْدَ إِقْبَالِهِمْ عَلَيَّ.

Benden yüz çevirmiş kullarımın kalplerini tekrar Kendime döndürenim, {الرَّحِيمُ} Bana yöneldikten sonra onlara merhamet edenim.

{إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَمَاتُوا وَهُمْ كُفَّارٌ أُولَئِكَ عَلَيْهِمْ لَعْنَةُ اللَّهِ وَالْمَلَائِكَةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ (١٦١) خَالِدِينَ فِيهَا لَا يُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذَابُ وَلَا هُمْ يُنْظَرُونَ (١٦٢) وَإِلَهُكُمْ إِلَهٌ وَاحِدٌ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ الرَّحْمَنُ الرَّحِيمُ (١٦٣) }

{إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَمَاتُوا وَهُمْ كُفَّارٌ أُولَئِكَ عَلَيْهِمْ لَعْنَةُ اللَّهِ وَالْمَلَائِكَةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ (١٦١) خَالِدِينَ فِيهَا لَا يُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذَابُ وَلَا هُمْ يُنْظَرُونَ (١٦٢) وَإِلَهُكُمْ إِلَهٌ وَاحِدٌ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ الرَّحْمَنُ الرَّحِيمُ (١٦٣) } “Şüphesiz inkâr edip kâfir olarak ölenler var ya, işte Allâh'ın, meleklerin ve bütün insanların laneti onların üzerinedir. (161) Onlar orada ebedî kalacaklardır; kendilerinden ne azap hafifletilir ne de onlara mühlet verilir. (162) Sizin ilâhınız tek bir ilâhtır; O'ndan başka ilâh yoktur, O Rahmân'dır, Rahîm'dir. (163)”

{إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَمَاتُوا وَهُمْ كُفَّارٌ أُولَئِكَ عَلَيْهِمْ لَعْنَةُ اللَّهِ وَالْمَلَائِكَةِ} أَيْ لعنة الملائكة ٢٢/ب {وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ} قَالَ أبو العالية: هذايوم الْقِيَامَةِ يُوقَفُ الْكَافِرُ فَيَلْعَنُهُ اللَّهُ ثُمَّ تَلْعَنُهُ الْمَلَائِكَةُ ثُمَّ يَلْعَنُهُ النَّاسُ فَإِنْ قِيلَ فَقَدْ قَالَ {وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ} وَالْمَلْعُونُ هُوَ مِنْ جُمْلَةِ النَّاسِ فَكَيْفَ يَلْعَنُ نَفْسَهُ؟ قِيلَ يَلْعَنُ نَفْسَهُ فِي الْقِيَامَةِ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: "وَيَلْعَنُ بَعْضُكُمْ بَعْضًا" (٢٥-الْعَنْكَبُوتِ) وَقِيلَ إِنَّهُمْ يَلْعَنُونَ الظَّالِمِينَ وَالْكَافِرِينَ وَمَنْ يَلْعَنُ الظَّالِمِينَ وَالْكَافِرِينَ وَهُوَ مِنْهُمْ فَقَدْ لَعَنَ نَفْسَهُ

{إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَمَاتُوا وَهُمْ كُفَّارٌ أُولَئِكَ عَلَيْهِمْ لَعْنَةُ اللَّهِ وَالْمَلَائِكَةِ} yani meleklerin laneti 22/b {وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ} “ve bütün insanların [laneti onların üzerinedir]”. Ebu'l-Âliye dedi ki: Bu, kıyamet günündedir; kâfir durdurulur, Allâh ona lanet eder, sonra melekler ona lanet eder, sonra da insanlar ona lanet eder. Eğer: 'Ayet {وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ} "bütün insanlar" buyurmuştur; lanetlenen kimse de insanların bir parçası olduğuna göre kendi kendine nasıl lanet eder?' denilirse, şöyle cevap verilir: Kıyamet gününde kendi kendine lanet eder; nitekim Allâh Teâlâ: "ve birbirinize lanet edersiniz" (Ankebût 25) buyurmuştur. Onların zalimlere ve kâfirlere lanet ettikleri, zalimlere ve kâfirlere lanet eden kimsenin de onlardan biri olması sebebiyle aslında kendine lanet etmiş olduğu da söylenmiştir.

{خَالِدِينَ فِيهَا} مُقِيمِينَ فِي اللَّعْنَةِ وَقِيلَ فِي النَّارِ {لَا يُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذَابُ وَلَا هُمْ يُنْظَرُونَ} لَا يُمْهَلُونَ وَلَا يُؤَجَّلُونَ وَقَالَ أَبُو الْعَالِيَةِ: لَا يُنْظَرُونَ فَيَعْتَذِرُوا كَقَوْلِهِ تَعَالَى "وَلَا يُؤْذَنُ لَهُمْ فَيَعْتَذِرُونَ" (٣٦-الْمُرْسَلَاتِ) .

{خَالِدِينَ فِيهَا} lanet içinde devamlı kalıcıdırlar; cehennem ateşinde kalıcıdırlar da denilmiştir. {لَا يُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذَابُ وَلَا هُمْ يُنْظَرُونَ} onlara mühlet verilmez ve ertelenmezler. Ebu'l-Âliye dedi ki: Allâh Teâlâ'nın "Onlara izin de verilmez ki mazeret beyan etsinler" (Mürselât 36) kavlinde olduğu gibi, mazeret beyan etmeleri için onlara bakılmaz (fırsat tanınmaz).

قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَإِلَهُكُمْ إِلَهٌ وَاحِدٌ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ الرَّحْمَنُ الرَّحِيمُ} سَبَبُ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ كُفَّارَ قُرَيْشٍ قَالُوا يَا مُحَمَّدُ صِفْ لَنَا رَبَّكَ وَانْسُبْهُ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى هَذِهِ الْآيَةَ وَسُورَةَ الْإِخْلَاصِ (١) وَالْوَاحِدُ الَّذِي لَا نَظِيرَ لَهُ وَلَا شَرِيكَ لَهُ.

Allâh Teâlâ'nın: {وَإِلَهُكُمْ إِلَهٌ وَاحِدٌ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ الرَّحْمَنُ الرَّحِيمُ} “Sizin ilâhınız tek bir ilâhtır; O'ndan başka ilâh yoktur, O Rahmân'dır, Rahîm'dir” kavlinin iniş sebebi şudur: Kureyş kâfirleri: 'Ey Muhammed! Bize Rabbini nitele ve O'nun nesebini bildir' dediler. Bunun üzerine Allâh Teâlâ bu ayeti ve İhlâs Suresi'ni indirdi. (١) Vâhid (tek olan), dengi ve ortağı olmayandır.

أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ أَحْمَدَ الْمَلِيحِيُّ أَخْبَرَنَا أَبُو مَنْصُورٍ السَّمْعَانِيُّ أَخْبَرَنَا أَبُو جَعْفَرٍ الرَّيَّانِيُّ أَخْبَرَنَا حُمَيْدُ بْنُ زَنْجُوَيْهِ أَخْبَرَنَا بَكْرُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ وَأَبُو عَاصِمٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي زِيَادٍ عَنْ شَهْرِ بْنِ حَوْشَبٍ عَنْ أَسْمَاءَ بِنْتِ يَزِيدَ أَنَّهَا قَالَتْ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: "إِنَّ فِي هَاتَيْنِ الْآيَتَيْنِ اسْمَ اللَّهِ الْأَعْظَمَ" {وإلهكم إله واحد لا إله إلا هو الرحمن الرحيم} و {اللَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ} .

Bize Abdülvâhid b. Ahmed el-Melîhî haber verdi, bize Ebû Mansûr es-Sem'ânî haber verdi, bize Ebû Ca'fer er-Reyyânî haber verdi, bize Humeyd b. Zenceveyh haber verdi, bize Bekr b. İbrâhîm ve Ebû Âsım, Abdullah b. Ebî Ziyâd'dan, o Şehr b. Havşeb'den, o da Esmâ bint Yezîd'den [rivayetle] haber verdiler ki o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i şöyle buyururken işittim: «Şüphesiz şu iki ayette Allâh'ın İsm-i A'zam'ı (en yüce ismi) bulunmaktadır: {وَإِلَهُكُمْ إِلَهٌ وَاحِدٌ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ الرَّحْمَنُ الرَّحِيمُ} “Sizin ilâhınız tek bir ilâhtır; O'ndan başka ilâh yoktur, O Rahmân'dır, Rahîm'dir” ve {اللَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ} “Allâh ki O'ndan başka hiçbir ilâh yoktur; O Hayy'dır, Kayyûm'dur”».

قَالَ أَبُو الضُّحَى لِمَا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ قَالَ الْمُشْرِكُونَ: إِنَّ مُحَمَّدًا يَقُولُ إِنَّ إِلَهَكُمْ إِلَهٌ وَاحِدٌ فَلْيَأْتِنَا بِآيَةٍ إِنْ كَانَ مِنَ الصَّادِقِينَ فَأَنْزَلَ اللَّهُ ﷿

Ebû'd-Duhâ şöyle dedi: Bu ayet indiğinde müşrikler: "Şüphesiz Muhammed, 'İlâhınız tek bir ilâhtır' diyor; eğer doğru söyleyenlerden ise bize bir ayet (delil/mucize) getirsin!" dediler. Bunun üzerine Azîz ve Celîl olan Allâh [şu ayeti] indirdi:

{إِنَّ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلَافِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ وَالْفُلْكِ الَّتِي تَجْرِي فِي الْبَحْرِ بِمَا يَنْفَعُ النَّاسَ وَمَا أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ السَّمَاءِ مِنْ مَاءٍ فَأَحْيَا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا وَبَثَّ فِيهَا مِنْ كُلِّ دَابَّةٍ وَتَصْرِيفِ الرِّيَاحِ وَالسَّحَابِ الْمُسَخَّرِ بَيْنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ (١٦٤) }

{إِنَّ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلَافِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ وَالْفُلْكِ الَّتِي تَجْرِي فِي الْبَحْرِ بِمَا يَنْفَعُ النَّاسَ وَمَا أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ السَّمَاءِ مِنْ مَاءٍ فَأَحْيَا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا وَبَثَّ فِيهَا مِنْ كُلِّ دَابَّةٍ وَتَصْرِيفِ الرِّيَاحِ وَالسَّحَابِ الْمُسَخَّرِ بَيْنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ (١٦٤) } “Şüphesiz göklerin ve yerin yaratılışında, gece ile gündüzün birbiri ardınca gelişinde, insanlara yararlı şeylerle denizde akıp giden gemilerde, Allâh'ın gökten su indirip onunla ölümünden sonra yeri diriltmesinde ve orada her türlü canlıyı yaymasında, rüzgârları sevk etmesinde ve gökle yer arasında boyun eğdirilmiş bulutlarda akıl erdiren bir topluluk için elbette nice ayetler vardır. (164)”

{إِنَّ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ} ذَكَرَ السَّمَاوَاتِ بِلَفْظِ الْجَمْعِ وَالْأَرْضَ بِلَفْظِ الْوَاحِدِ لِأَنَّ كُلَّ سَمَاءٍ لَيَسَتْ مِنْ جِنْسٍ وَاحِدٍ بَلْ مِنْ جِنْسٍ آخَرَ، وَالْأَرْضُونَ كُلُّهَا مِنْ جِنْسٍ وَاحِدٍ وَهُوَ التُّرَابُ، فَالْآيَةُ فِي السَّمَاوَاتِ سُمْكُهَا وَارْتِفَاعُهَا مِنْ غَيْرِ عَمَدٍ وَلَا عِلَاقَةٍ وَمَا تَرَى فِيهَا مِنَ الشَّمْسِ وَالْقَمَرِ وَالنُّجُومِ، وَالْآيَةُ فِي الْأَرْضِ مَدُّهَا وَبَسْطُهَا وَسِعَتُهَا وَمَا تَرَى فِيهَا مِنَ الْأَشْجَارِ وَالْأَنْهَارِ وَالْجِبَالِ وَالْبِحَارِ وَالْجَوَاهِرِ وَالنَّبَاتِ.

{إِنَّ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ} “Şüphesiz göklerin ve yerin yaratılışında”; gökleri çoğul lafızla, yeri ise tekil lafızla zikretti; çünkü her bir gök aynı cinsten değil, başka bir cinstendir; yerler ise hepsi tek bir cinstendir, o da topraktır. Göklerdeki ayet (delil); onların direksiz ve askısız kalınlığı ve yüksekliği, oralarda gördüğün güneş, ay ve yıldızlardır. Yerdeki ayet ise; onun yayılması, döşenmesi, genişliği ve üzerinde gördüğün ağaçlar, nehirler, dağlar, denizler, madenler ve bitkilerdir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَاخْتِلَافِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ} أَيْ تَعَاقُبُهُمَا فِي الذَّهَابِ وَالْمَجِيءِ يَخْلُفُ أَحَدُهُمَا صَاحِبَهُ إِذَا ذَهَبَ أَحَدُهُمَا جَاءَ الْآخَرُ خَلْفَهُ أَيْ بَعْدَهُ نَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: "وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ خِلْفَةً" (٦٢-الْفُرْقَانِ) قَالَ عَطَاءٌ: أَرَادَ اخْتِلَافَهُمَا فِي النُّورِ وَالظُّلْمَةِ وَالزِّيَادَةِ وَالنُّقْصَانِ. وَاللَّيْلُ جَمْعُ لَيْلَةٍ، وَاللَّيَالِي جَمْعُ الْجَمْعِ. وَالنَّهَارُ جَمْعُهُ نُهُرٌ وَقَدَّمَ اللَّيْلَ عَلَى النَّهَارِ فِي الذِّكْرِ لِأَنَّهُ أَقْدَمُ مِنْهُ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى {وَآيَةٌ لَهُمُ اللَّيْلُ نَسْلَخُ مِنْهُ النَّهَارَ} (٣٧-يس) .

Allâh Teâlâ'nın: {وَاخْتِلَافِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ} “gece ile gündüzün birbiri ardınca gelişinde” kavli, yani gidiş ve gelişlerinde birbirini takip etmeleridir; biri gittiğinde diğeri onun ardından yani peşinden gelir; benzeri Allâh Teâlâ'nın: "O, gece ile gündüzü birbiri ardınca getirendir" (Furkān 62) kavlidir. Atâ dedi ki: Aydınlıkta, karanlıkta, uzayıp kısalmada birbirlerinden farklı olmalarını kastetmiştir. Leyl (gece), leyle kelimesinin çoğuludur; leyâlî ise çoğulun çoğuludur. Nehâr (gündüz) kelimesinin çoğulu nuhurdur. Geceyi zikretmede gündüzün önüne geçirdi; çünkü gece ondan daha öncedir. Allâh Teâlâ: {وَآيَةٌ لَهُمُ اللَّيْلُ نَسْلَخُ مِنْهُ النَّهَارَ} “Gece de onlar için bir delildir; ondan gündüzü sıyırıp çekeriz” (Yâsîn 37) buyurmuştur.

{وَالْفُلْكِ الَّتِي تَجْرِي فِي الْبَحْرِ} يَعْنِي السُّفُنَ وَاحِدُهُ وَجَمْعُهُ سَوَاءٌ فَإِذَا أُرِيدَ بِهِ الْجَمْعُ يُؤَنَّثُ وَفِي الْوَاحِدِ يُذَكَّرُ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: فِي الْوَاحِدِ وَالتَّذْكِيرِ "إِذْ أَبَقَ إِلَى الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ" (١٤٠-الصَّافَّاتِ) وَقَالَ فِي الْجَمْعِ وَالتَّأْنِيثِ "حَتَّى إِذَا كُنْتُمْ فِي الْفُلْكِ وَجَرَيْنَ بِهِمْ بِرِيحٍ طَيِّبَةٍ" (٢٢-يُونُسَ) .

{وَالْفُلْكِ الَّتِي تَجْرِي فِي الْبَحْرِ} “ve denizde akıp giden gemilerde”; yani sefinelerdir; bunun tekili de çoğulu da aynıdır. Çoğul kastedildiğinde müennes, tekil kastedildiğinde müzekker olur. Allâh Teâlâ tekil ve müzekker olarak: "Hani o, dolu gemiye kaçmıştı" (Sâffât 140) buyurmuş, çoğul ve müennes olarak da: "Nihayet gemide bulunduğunuz ve onlar da bunları güzel bir rüzgârla akıtıp götürdükleri zaman" (Yûnus 22) buyurmuştur.

{وَالْفُلْكِ الَّتِي تَجْرِي فِي الْبَحْرِ} الْآيَةُ فِي الْفُلْكِ تَسْخِيرُهَا وَجَرَيَانُهَا عَلَى وَجْهِ الْمَاءِ وَهِي مُوقَرَةٌ لَا تَرْسُبُ تَحْتَ الْمَاءِ {بِمَا يَنْفَعُ النَّاسَ} يَعْنِي رُكُوبَهَا وَالْحَمْلَ عَلَيْهَا فِي التِّجَارَاتِ وَالْمَكَاسِبِ وَأَنْوَاعِ الْمُطَالِبِ {وَمَا أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ السَّمَاءِ مِنْ مَاءٍ} يَعْنِي الْمَطَرَ قِيلَ: أَرَادَ بِالسَّمَاءِ السَّحَابَ، يَخْلُقُ اللَّهُ الْمَاءَ فِي السَّحَابِ ثُمَّ مِنَ السَّحَابِ يَنْزِلُ وَقِيلَ أَرَادَ بِهِ السَّمَاءَ الْمَعْرُوفَةَ يَخْلُقُ اللَّهُ تَعَالَى الْمَاءَ فِي السَّمَاءِ ثُمَّ يَنْزِلُ مِنَ السَّمَاءِ إِلَى السَّحَابِ ثُمَّ مِنَ السَّحَابِ يَنْزِلُ إِلَى الْأَرْضِ {فَأَحْيَا بِهِ} أَيْ بِالْمَاءِ {الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا} أَيْ

{وَالْفُلْكِ الَّتِي تَجْرِي فِي الْبَحْرِ} “ve denizde akıp giden gemilerde”; gemilerdeki delil, onların boyun eğdirilmesi ve ağır yüklü oldukları halde suyun altına batmaksızın suyun yüzeyinde akıp gitmesidir. {بِمَا يَنْفَعُ النَّاسَ} “insanlara yararlı şeylerle”; yani ticaretlerde, kazançlarda ve çeşitli ihtiyaçlarda onlara binilmesi ve üzerlerinde yük taşınmasıdır. {وَمَا أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ السَّمَاءِ مِنْ مَاءٍ} “ve Allâh'ın gökten indirdiği suda”; yani yağmurda. Semâ ile bulutun kastedildiği söylenmiştir; Allâh suyu bulutta yaratır, sonra buluttan iner. Bununla bilinen göğün kastedildiği de söylenmiştir; Allâh Teâlâ suyu gökte yaratır, sonra gökten buluta iner, sonra da buluttan yere iner. {فَأَحْيَا بِهِ} “onunla diriltti”, yani su ile, {الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا} “ölümünden sonra yeri”, yani

بَعْدَ يُبُوسَتِهَا وَجُدُوبَتِهَا {وَبَثَّ فِيهَا} أَيْ فَرَّقَ فِيهَا {مِنْ كُلِّ دَابَّةٍ وَتَصْرِيفِ الرِّيَاحِ}

kurumasından ve çoraklaşmasından sonra. {وَبَثَّ فِيهَا} yani orada dağıttı/yaydı, {مِنْ كُلِّ دَابَّةٍ وَتَصْرِيفِ الرِّيَاحِ} “her türlü canlıyı ve rüzgârları sevk etmesinde”.

قَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ الرِّيحِ بِغَيْرِ أَلِفٍ وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِالْأَلِفِ وَكُلُّ رِيحٍ فِي الْقُرْآنِ لَيْسَ فِيهَا أَلِفٌ وَلَا لَامٌ اخْتَلَفُوا فِي جَمْعِهَا وَتَوْحِيدِهَا إِلَّا فِي الذَّارِيَاتِ "الرِّيحَ الْعَقِيمَ" (٤١-الذَّارِيَاتِ) اتَّفَقُوا عَلَى تَوْحِيدِهَا وَفِي الْحَرْفِ الْأَوَّلِ مِنْ سُورَةِ الرُّومِ "الرِّيَاحَ مُبَشِّرَاتٍ" (٤٦-الرُّومِ) اتَّفَقُوا عَلَى جَمْعِهَا، وَقَرَأَ أَبُو جَعْفَرٍ سَائِرَهَا عَلَى الْجَمْعِ، وَالْقُرَّاءُ مُخْتَلِفُونَ فِيهَا، وَالرِّيحُ يُذَكَّرُ وَيُؤَنَّثُ، وَتَصْرِيفُهَا أَنَّهَا تَتَصَرَّفُ إِلَى الْجَنُوبِ وَالشَّمَالِ وَالْقَبُولِ وَالدَّبُّورِ وَالنَّكْبَاءِ (١) .

Hamza ve Kisâî 'er-rîh' kelimesini elifsiz [tekil] olarak okudular; diğerleri ise elifle [çoğul olarak 'er-riyâh'] okudular. Kur'an'da başında elif-lâm olmayan her 'rîh' kelimesinin tekil veya çoğul okunmasında ihtilaf etmişlerdir; ancak Zâriyât'taki "er-rîha'l-akīm" (Zâriyât 41) ayetinde tekil okunmasında ittifak etmişler, Rûm Suresi'nin ilk lafzı olan "er-riyâha mübeşşirâtin" (Rûm 46) ayetinde de çoğul okunmasında ittifak etmişlerdir. Ebû Ca‘fer diğerlerini çoğul olarak okumuştur; kurrâ bu hususta ihtilaf etmiştir. Rîh kelimesi müzekker de müennes de yapılır. Rüzgârların sevk edilmesi ise, onların güney, kuzey, doğu (kabûl), batı (debbûr) ve nakbâ (ara rüzgâr) yönlerine doğru yönlendirilmesidir (١).

وَقِيلَ: تَصْرِيفُهَا أَنَّهَا تَارَةً تَكُونُ لَيِّنًا وَتَارَةً تَكُونُ عَاصِفًا وَتَارَةً تَكُونُ حَارَّةً وَتَارَةً تَكُونُ بَارِدَةً قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: أَعْظَمُ جُنُودِ اللَّهِ الرِّيحُ وَالْمَاءُ وَسُمِّيَتِ الرِّيحُ رِيحًا لِأَنَّهَا تُرِيحُ النُّفُوسَ قَالَ شُرَيْحٌ الْقَاضِي: مَا هَبَّتْ رِيحٌ إِلَّا لِشِفَاءِ سَقِيمٍ أَوْ لِسَقَمِ صَحِيحٍ وَالْبِشَارَةُ فِي ثَلَاثٍ مِنَ الرِّيَاحِ فِي الصَّبَا وَالشَّمَالِ وَالْجَنُوبِ أَمَّا الدَّبُّورُ فَهِي الرِّيحُ الْعَقِيمُ لَا بِشَارَةَ فِيهَا وَقِيلَ الرِّيَاحُ ثَمَانِيَةٌ: أَرْبَعَةٌ لِلرَّحْمَةِ وَأَرْبَعَةٌ لِلْعَذَابِ. فَأَمَّا الَّتِي لِلرَّحْمَةِ الْمُبَشِّرَاتُ وَالنَّاشِرَاتُ وَالذَّارِيَاتُ وَالْمُرْسَلَاتُ وَأَمَّا الَّتِي لِلْعَذَابِ فَالْعَقِيمُ وَالصَّرْصَرُ فِي الْبَرِّ وَالْعَاصِفُ وَالْقَاصِفُ فِي الْبَحْرِ {وَالسَّحَابِ الْمُسَخَّرِ} أَيِ الْغَيْمِ الْمُذَلَّلِ سُمِّيَ سَحَابًا لِأَنَّهُ يَنْسَحِبُ أَيْ يَسِيرُ فِي سُرْعَةٍ كَأَنَّهُ يَسْحَبُ أَيْ يَجُرُّ {بَيْنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ} فَيَعْلَمُونَ أَنَّ لِهَذِهِ الْأَشْيَاءِ خَالِقًا وَصَانِعًا قَالَ وَهْبُ بْنُ مُنَبِّهٍ: ثَلَاثَةٌ لَا يُدْرَى مِنْ أَيْنَ تَجِيءُ الرَّعْدُ وَالْبَرْقُ وَالسَّحَابُ.

Rüzgârların sevk edilmesinin, bazen yumuşak, bazen fırtına şeklinde, bazen sıcak, bazen de soğuk olması demek olduğu da söylenmiştir. İbn Abbâs: 'Allâh'ın en büyük orduları rüzgâr ve sudur' demiştir. Rüzgâra 'rîh' denmesi, nefisleri rahatlatmasındandır (türîhu). Kadı Şüreyh şöyle demiştir: 'Hiçbir rüzgâr esmez ki ya bir hastanın şifası ya da bir sağlamın hastalığı için olmasın.' Müjde üç rüzgârdadır: Sabâ (doğu), şimâl (kuzey) ve cenûb (güney). Debbûr (batı) rüzgârına gelince, o kısır rüzgârdır, onda müjde yoktur. Rüzgârların sekiz tane olduğu da söylenmiştir: Dördü rahmet, dördü azap içindir. Rahmet için olanlar; Mübeşşirât, Nâşirât, Zâriyât ve Mürselât'tır. Azap için olanlar ise; karada Akīm ve Sarsar, denizde ise Âsıf ve Kāsıf'tır. {وَالسَّحَابِ الْمُسَخَّرِ} “ve boyun eğdirilmiş bulutlarda”; yani emre amade kılınmış bulutlarda. Buluta 'sehâb' denmesi, sürüklenip çekilmesinden (yensehibu), yani adeta sürüklenircesine hızla gitmesindendir. {بَيْنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ} “gökle yer arasında... akıl erdiren bir topluluk için elbette nice ayetler vardır”; böylece bu şeylerin bir yaratıcısı ve yapıcısı olduğunu bilirler. Vehb b. Münebbih dedi ki: Üç şey vardır ki nereden geldikleri bilinmez: Gök gürültüsü, şimşek ve bulut.

{وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَتَّخِذُ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَنْدَادًا يُحِبُّونَهُمْ كَحُبِّ اللَّهِ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَشَدُّ حُبًّا لِلَّهِ وَلَوْ يَرَى الَّذِينَ ظَلَمُوا إِذْ يَرَوْنَ الْعَذَابَ أَنَّ الْقُوَّةَ لِلَّهِ جَمِيعًا وَأَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعَذَابِ (١٦٥) }

{وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَتَّخِذُ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَنْدَادًا يُحِبُّونَهُمْ كَحُبِّ اللَّهِ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَشَدُّ حُبًّا لِلَّهِ وَلَوْ يَرَى الَّذِينَ ظَلَمُوا إِذْ يَرَوْنَ الْعَذَابَ أَنَّ الْقُوَّةَ لِلَّهِ جَمِيعًا وَأَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعَذَابِ (١٦٥) } “İnsanlardan kimi de Allâh'tan başka ortaklar edinirler; onları Allâh'ı sever gibi severler. İman edenler ise Allâh'a olan sevgilerinde daha güçlüdürler. O zulmedenler azabı gördükleri zaman, bütün kuvvetin Allâh'a ait olduğunu ve Allâh'ın azabının pek çetin olduğunu bir bilselerdi! (165)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَتَّخِذُ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَنْدَادًا} أَيْ أَصْنَامًا يَعْبُدُونَهَا {يُحِبُّونَهُمْ كَحُبِّ اللَّهِ} أَيْ يُحِبُّونَ آلِهَتَهُمْ كَحُبِّ الْمُؤْمِنِينَ اللَّهَ، وَقَالَ الزَّجَّاجُ: يُحِبُّونَ الْأَصْنَامَ كَمَا يُحِبُّونَ اللَّهَ لِأَنَّهُمْ أَشْرَكُوهَا مَعَ اللَّهِ فَسَوَّوْا بَيْنَ اللَّهِ وَبَيْنَ أَوْثَانِهِمْ فِي الْمَحَبَّةِ {وَالَّذِينَ آمَنُوا أَشَدُّ حُبًّا لِلَّهِ} أَيْ أَثْبَتُ وَأَدُومُ عَلَى حُبِّهِ لِأَنَّهُمْ لَا يَخْتَارُونَ عَلَى اللَّهِ مَا سِوَاهُ وَالْمُشْرِكُونَ إِذَا اتَّخَذُوا صَنَمًا ثُمَّ رَأَوْا أَحْسَنَ مِنْهُ طَرَحُوا الْأَوَّلَ وَاخْتَارُوا الثَّانِيَ قَالَ قَتَادَةُ: إِنَّ الْكَافِرَ يُعْرِضُ عَنْ مَعْبُودِهِ فِي وَقْتِ الْبَلَاءِ وَيُقْبِلُ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى كَمَا أَخْبَرَ اللَّهُ ﷿ عَنْهُمْ فَقَالَ: {فَإِذَا رَكِبُوا فِي الْفُلْكِ دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ} (٦٥-الْعَنْكَبُوتِ) وَالْمُؤْمِنُ لَا يُعْرِضُ عَنِ اللَّهِ فِي السَّرَّاءِ

Allâh Teâlâ'nın: {وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَتَّخِذُ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَنْدَادًا} “İnsanlardan kimi de Allâh'tan başka ortaklar edinir” yani kendilerine ibadet ettikleri putlar edinirler; {يُحِبُّونَهُمْ كَحُبِّ اللَّهِ} “Onları Allâh'ı sever gibi severler” yani müminlerin Allâh'ı sevdiği gibi ilâhlarını severler, buyruğudur. ez-Zeccâc şöyle demiştir: Putları Allâh'ı sevdikleri gibi severler; çünkü onları Allâh'a ortak koşmuş, sevgi hususunda Allâh ile putlarını bir tutmuşlardır. {وَالَّذِينَ آمَنُوا أَشَدُّ حُبًّا لِلَّهِ} “İman edenlerin Allâh'a olan sevgisi ise daha güçlüdür” yani O'nun sevgisinde daha sebatkâr ve daha devamlıdırlar; zira onlar Allâh'a başka hiçbir şeyi tercih etmezler. Müşrikler ise bir put edindiklerinde, ondan daha güzelini gördüklerinde ilkini atar, ikincisini seçerlerdi. Katâde şöyle demiştir: Kâfir, belâ anında taptığı şeyden yüz çevirir ve Allâh Teâlâ'ya yönelir; nitekim Allâh azze ve celle onlar hakkında haber vererek şöyle buyurmuştur: {فَإِذَا رَكِبُوا فِي الْفُلْكِ دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ} (el-Ankebût, 65) “Gemiye bindikleri zaman, dini yalnızca O'na halis kılarak Allâh'a yalvarırlar.” Mümin ise bollukta da Allâh'tan yüz çevirmez,

وَالضَّرَّاءِ وَالشِّدَّةِ وَالرَّخَاءِ (١) .

darlıkta da, zorlukta da kolaylıkta da Allâh'tan yüz çevirmez (١).

قَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: إِنَّ اللَّهَ ﷿ يَأْمُرُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مَنْ أَحْرَقَ نَفْسَهُ فِي الدُّنْيَا عَلَى رُؤْيَةِ الْأَصْنَامِ (٢) أَنْ يَدْخُلُوا جَهَنَّمَ مَعَ أَصْنَامِهِمْ فَلَا يَدْخُلُونَ لِعِلْمِهِمْ أَنَّ عَذَابَ جَهَنَّمَ عَلَى الدَّوَامِ، ثُمَّ يَقُولُ لِلْمُؤْمِنِينَ وَهُمْ بَيْنَ أَيْدِيَ الْكُفَّارِ: "إِنْ كُنْتُمْ أَحِبَّائِي فَادْخُلُوا جَهَنَّمَ" فَيَقْتَحِمُونَ فِيهَا فَيُنَادِي مُنَادٍ مِنْ تَحْتِ الْعَرْشِ {وَالَّذِينَ آمَنُوا أَشَدُّ حُبًّا لِلَّهِ} وَقِيلَ إِنَّمَا قَالَ {وَالَّذِينَ آمَنُوا أَشَدُّ حُبًّا لِلَّهِ} لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَحَبَّهُمْ أَوَّلًا ثُمَّ أَحَبُّوهُ وَمَنْ شَهِدَ لَهُ الْمَعْبُودُ بِالْمَحَبَّةِ كَانَتْ مَحَبَّتُهُ أَتَمُّ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: "يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ" (٥٤-الْمَائِدَةِ) .

Saîd b. Cübeyr dedi ki: Allâh azze ve celle kıyamet gününde, dünyada putların önünde kendini yakanlara (٢) putlarıyla beraber cehenneme girmelerini emreder; onlar cehennem azabının ebedî olduğunu bildikleri için girmezler. Sonra kâfirlerin önünde müminlere: "Eğer Benim sevdiklerim iseniz cehenneme girin" buyurur; onlar da hemen içine atlarlar. Bunun üzerine Arş'ın altından bir münadi: {وَالَّذِينَ آمَنُوا أَشَدُّ حُبًّا لِلَّهِ} “İman edenler ise Allâh'a olan sevgilerinde daha güçlüdürler” diye seslenir. {وَالَّذِينَ آمَنُوا أَشَدُّ حُبًّا لِلَّهِ} “İman edenler ise Allâh'a olan sevgilerinde daha güçlüdürler” buyrulmasının sebebinin şu olduğu da söylenmiştir: Çünkü Allâh Teâlâ önce onları sevdi, sonra onlar O'nu sevdiler; ma‘bûdun sevgisine şahitlik ettiği kimsenin sevgisi ise en kâmil sevgidir. Allâh Teâlâ: "O onları sever, onlar da O'nu severler" (Mâide 54) buyurmuştur.

قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَلَوْ يَرَى الَّذِينَ ظَلَمُوا} قَرَأَ نَافِعٌ وَابْنُ عَامِرٍ وَيَعْقُوبُ وَلَوْ تَرَى بِالتَّاءِ وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِالْيَاءِ وَجَوَابُ لَوْ هَاهُنَا مَحْذُوفٌ وَمِثْلُهُ كَثِيرٌ فِي الْقُرْآنِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى "وَلَوْ أَنَّ قُرْآنًا سُيِّرَتْ بِهِ الْجِبَالُ أَوْ قُطِّعِتْ بِهِ" (الرَّعْدِ-٣١) يَعْنِي لَكَانَ هَذَا الْقُرْآنُ فَمَنْ قَرَأَ بِالتَّاءِ مَعْنَاهُ وَلَوْ تَرَى يَا مُحَمَّدُ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ فِي شِدَّةِ الْعَذَابِ لَرَأَيْتَ أَمْرًا عَظِيمًا، قِيلَ: مَعْنَاهُ قُلْ يَا مُحَمَّدُ: أَيُّهَا الظَّالِمُ لَوْ تَرَى الَّذِينَ ظَلَمُوا أَوْ أَشْرَكُوا فِي شِدَّةِ الْعِقَابِ لَرَأَيْتَ أَمْرًا فَظِيعًا، وَمَنْ قَرَأَ بِالْيَاءِ مَعْنَاهُ وَلَوْ يَرَى الَّذِينَ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ عِنْدَ رُؤْيَةِ الْعَذَابِ أَيْ لَوْ رَأَوْا شِدَّةَ عَذَابِ اللَّهِ وَعُقُوبَتِهِ حِينَ يَرَوْنَ الْعَذَابَ لَعَرَفُوا مَضَرَّةَ الْكُفْرِ وَأَنَّ مَا اتَّخَذُوا مِنَ الْأَصْنَامِ لَا يَنْفَعُهُمْ.

Allâh Teâlâ'nın: {وَلَوْ يَرَى الَّذِينَ ظَلَمُوا} kavlini Nâfi‘, İbn Âmir ve Ya‘kūb te ile "ve lev terâ" şeklinde okumuşlar, diğerleri ise ye ile okumuşlardır. 'Lev' şart edatının cevabı burada hazfedilmiştir; Kur'an'da bunun benzeri çoktur, nitekim Allâh Teâlâ'nın: "Eğer kendisiyle dağların yürütüldüğü veya yeryüzünün parçalandığı bir Kur'an olsaydı..." (Ra‘d 31) kavlinde olduğu gibi; yani 'o, bu Kur'an olurdu' demektir. Te ile okuyana göre anlam şudur: Ey Muhammed! Kendilerine zulmedenleri şiddetli azap içinde bir görseydin, pek büyük bir şey görürdün. Şöyle de denilmiştir: Ey Muhammed, de ki: 'Ey zalim! Zulmedenleri veya şirk koşanları şiddetli azap içinde bir görseydin, pek korkunç bir şey görürdün.' Ye ile okuyana göre ise anlam şudur: Kendilerine zulmedenler azabı gördükleri vakit bir bilselerdi; yani azabı gördüklerinde Allâh'ın azabının ve cezasının şiddetini bir bilselerdi, küfrün zararını ve edindikleri putların kendilerine hiçbir fayda vermediğini anlarlardı.

قَوْلُهُ تَعَالَى: {إِذْ يَرَوْنَ} قَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ بِضَمِّ الْيَاءِ وَالْبَاقُونَ بِفَتْحِهَا {الْعَذَابَ أَنَّ الْقُوَّةَ لِلَّهِ جَمِيعًا وَأَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعَذَابِ} أَيْ بِأَنَّ الْقُوَّةَ لِلَّهِ جَمِيعًا مَعْنَاهُ لَرَأَوْا وَأَيْقَنُوا أَنَّ الْقُوَّةَ لِلَّهِ جَمِيعًا.

Allâh Teâlâ'nın: {إِذْ يَرَوْنَ} kavlini İbn Âmir ye harfinin dammesiyle [yüravne], diğerleri ise fethasıyla [yeravne] okumuşlardır. {الْعَذَابَ أَنَّ الْقُوَّةَ لِلَّهِ جَمِيعًا وَأَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعَذَابِ} yani bütün kuvvetin Allâh'a ait olduğunu; bunun manası: 'Bütün kuvvetin Allâh'a ait olduğunu görür ve kesin olarak anlarlardı' demektir.

وَقَرَأَ أَبُو جَعْفَرٍ وَيَعْقُوبُ إِنَّ الْقُوَّةَ وَإِنَّ اللَّهَ بِكَسْرِ الْأَلِفِ عَلَى الِاسْتِئْنَافِ وَالْكَلَامُ تَامٌّ عِنْدَ قَوْلِهِ {إِذْ يَرَوْنَ الْعَذَابَ} مَعَ إِضْمَارِ الْجَوَابِ

Ebû Ca‘fer ve Ya‘kūb ise istînâf (yeni bir başlangıç) olarak elifin kesresiyle "İnne'l-kuvvete" ve "ve innallâhe" şeklinde okumuşlardır; bu takdirde cevap takdir edilerek kelâm {إِذْ يَرَوْنَ الْعَذَابَ} sözünde tamamlanmış olur.

{إِذْ تَبَرَّأَ الَّذِينَ اتُّبِعُوا مِنَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا وَرَأَوُا الْعَذَابَ وَتَقَطَّعَتْ بِهِمُ الْأَسْبَابُ (١٦٦) وَقَالَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا لَوْ أَنَّ لَنَا كَرَّةً فَنَتَبَرَّأَ مِنْهُمْ كَمَا تَبَرَّءُوا مِنَّا كَذَلِكَ يُرِيهِمُ اللَّهُ أَعْمَالَهُمْ حَسَرَاتٍ عَلَيْهِمْ وَمَا هُمْ بِخَارِجِينَ مِنَ النَّارِ (١٦٧) }

{إِذْ تَبَرَّأَ الَّذِينَ اتُّبِعُوا مِنَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا وَرَأَوُا الْعَذَابَ وَتَقَطَّعَتْ بِهِمُ الْأَسْبَابُ (١٦٦) وَقَالَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا لَوْ أَنَّ لَنَا كَرَّةً فَنَتَبَرَّأَ مِنْهُمْ كَمَا تَبَرَّءُوا مِنَّا كَذَلِكَ يُرِيهِمُ اللَّهُ أَعْمَالَهُمْ حَسَرَاتٍ عَلَيْهِمْ وَمَا هُمْ بِخَارِجِينَ مِنَ النَّارِ (١٦٧) } “Hani o uyulanlar, uyanlardan uzak durup kaçmış, azabı görmüşler ve aralarındaki bütün bağlar kopup kesilmiştir. (166) Uyanlar da şöyle dediler: 'Ah, keşke bizim için bir kez daha [dünyaya dönüş] olsaydı da onların bizden uzaklaştıkları gibi biz de onlardan uzaklaşsaydık!' İşte böylece Allâh onlara amellerini, üzerlerine çöken hasretler (pişmanlıklar) olarak gösterir. Ve onlar ateşten çıkacak da değillerdir. (167)”

{إِذْ تَبَرَّأَ الَّذِينَ اتُّبِعُوا مِنَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا وَرَأَوُا الْعَذَابَ} هَذَا فِي يوم القيامة ٢٣/أحِينَ يَجْمَعُ اللَّهُ الْقَادَةَ وَالْأَتْبَاعَ فَيَتَبَرَّأُ بَعْضُهُمْ مِنْ بَعْضٍ، هَذَا قَوْلُ أَكْثَرِ الْمُفَسِّرِينَ، وَقَالَ السُّدِّيُّ: هم الشياطين يتبرأون مِنَ الْإِنْسِ {وَتَقَطَّعَتْ بِهِمُ} أَيْ عَنْهُمُ {الْأَسْبَابُ} أَيِ الصِّلَاتُ الَّتِي كَانَتْ بَيْنَهُمْ فِي الدُّنْيَا مِنَ الْقَرَابَاتِ وَالصَّدَاقَاتِ وَصَارَتْ مُخَالَّتُهُمْ عَدَاوَةً، وَقَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ: الْأَرْحَامُ كَمَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: "فَلَا أَنْسَابَ بَيْنَهُمْ يَوْمَئِذٍ" (١٠١-الْمُؤْمِنُونَ) وَقَالَ السُّدِّيُّ: يَعْنِي الْأَعْمَالَ الَّتِي كَانُوا

{إِذْ تَبَرَّأَ الَّذِينَ اتُّبِعُوا مِنَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا وَرَأَوُا الْعَذَابَ} “Hani o uyulanlar, uyanlardan uzak durup kaçmış ve azabı görmüşlerdi”; bu, kıyamet gününde Allâh'ın önderleri ve tâbileri bir araya getirdiği ve birbirlerinden teberrî edip uzaklaştıkları zamandır. Müfessirlerin çoğunun görüşü budur. es-Süddî ise: “Onlar, insanlardan uzak durup kaçan şeytanlardır” demiştir. {وَتَقَطَّعَتْ بِهِمُ} yani onlardan, {الْأَسْبَابُ} yani dünyada aralarında bulunan akrabalık ve dostluk bağları kesilip kopmuş ve onların dostluğu düşmanlığa dönüşmüştür. İbn Cüreyc şöyle demiştir: [Buradaki esbâb] akrabalık bağlarıdır; nitekim Allâh Teâlâ şöyle buyurmuştur: {فَلَا أَنْسَابَ بَيْنَهُمْ يَوْمَئِذٍ} “Artık o gün aralarında soy sop kalmamıştır” (el-Mü'minûn 101). es-Süddî de şöyle demiştir: Yani onların...

يَعْمَلُونَهَا فِي الدُّنْيَا كَمَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى "وَقَدِمْنَا إِلَى مَا عَمِلُوا مِنْ عَمَلٍ فَجَعَلْنَاهُ هَبَاءً مَنْثُورًا" (٢٣-الْفُرْقَانِ) .

dünyada yaptıkları amellerdir; nitekim Allâh Teâlâ: "Yaptıkları her amelin önüne geçmiş ve onu saçılmış toz zerreleri kılmışızdır" (Furkān 23) buyurmuştur, dedi.

وَأَصْلُ السَّبَبِ مَا يُوصَلُ بِهِ إِلَى الشَّيْءِ مِنْ ذَرِيعَةٍ أَوْ قَرَابَةٍ أَوْ مَوَدَّةٍ وَمِنْهُ يُقَالُ لِلْحَبْلِ سَبَبٌ وَلِلطَّرِيقِ سَبَبٌ

Sebebin aslı; vesile, akrabalık veya sevgi gibi bir şeye kendisiyle ulaşılan şeydir; bu sebeple ipe sebeb dendiği gibi yola da sebeb denir.

{وَقَالَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا} يَعْنِي الْأَتْبَاعَ {لَوْ أَنَّ لَنَا كَرَّةً} أَيْ رَجْعَةً إِلَى الدُّنْيَا {فَنَتَبَرَّأَ مِنْهُمْ} أَيْ مِنَ الْمَتْبُوعِينَ {كَمَا تَبَرَّءُوا مِنَّا} الْيَوْمَ {كَذَلِكَ} أَيْ كَمَا أَرَاهُمُ الْعَذَابَ كَذَلِكَ {يُرِيهِمُ اللَّهُ} وقيل كتبرئ بَعْضِهِمْ مِنْ بَعْضٍ يُرِيهِمُ اللَّهُ {أَعْمَالَهُمْ حَسَرَاتٍ} نَدَامَاتٍ {عَلَيْهِمْ} جَمْعُ حَسْرَةٍ قِيلَ يُرِيهِمُ اللَّهُ مَا ارْتَكَبُوا مِنَ السَّيِّئَاتِ فَيَتَحَسَّرُونَ لِمَ عَمِلُوا، وَقِيلَ يُرِيهِمْ مَا تَرَكُوا مِنَ الْحَسَنَاتِ فَيَنْدَمُونَ عَلَى تَضْيِيعِهَا وَقَالَ ابْنُ كَيْسَانَ: إِنَّهُمْ أَشْرَكُوا بِاللَّهِ الْأَوْثَانَ رَجَاءَ أَنْ تُقَرِّبَهُمْ إِلَى اللَّهِ ﷿، فَلَمَّا عُذِّبُوا عَلَى مَا كَانُوا يَرْجُونَ ثَوَابَهُ تَحَسَّرُوا وَنَدِمُوا. قَالَ السُّدِّيُّ: تُرْفَعُ لَهُمُ الْجَنَّةُ فَيَنْظُرُونَ إِلَيْهَا وَإِلَى بُيُوتِهِمْ فِيهَا لَوْ أَطَاعُوا اللَّهَ فَيُقَالُ لَهُمْ تِلْكَ مَسَاكِنُكُمْ لَوْ أَطَعْتُمُ اللَّهَ، ثُمَّ تُقَسَّمُ بَيْنَ الْمُؤْمِنِينَ فَذَلِكَ حِينَ يندمون (١) ويتحسرون {وَمَاهُمْ بِخَارِجِينَ مِنَ النَّارِ}

{وَقَالَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا} yani tâbiler dediler ki: {لَوْ أَنَّ لَنَا كَرَّةً} 'Ah keşke bizim için dünyaya bir dönüş olsaydı, {فَنَتَبَرَّأَ مِنْهُمْ} yani uyulan kimselerden beri olsaydık, {كَمَا تَبَرَّءُوا مِنَّا} bugün bizden beri oldukları gibi.' {كَذَلِكَ} yani onlara azabı gösterdiği gibi işte böylece, {يُرِيهِمُ اللَّهُ} -birbirlerinden uzak durup kaçtıkları gibi Allâh onlara gösterecektir de denilmiştir- {أَعْمَالَهُمْ حَسَرَاتٍ} üzerlerine pişmanlıklar olarak [gösterir]; hasret kelimesinin çoğuludur. Şöyle denilmiştir: Allâh onlara işledikleri kötülükleri gösterir de 'Niçin bunları yaptık?' diye hasret çekerler. Şöyle de denilmiştir: Onlara terk ettikleri iyilikleri gösterir de onları zayi ettiklerine pişman olurlar. İbn Keysân dedi ki: Onlar, kendilerini Allâh azze ve celle'ye yaklaştırsın ümidiyle putları Allâh'a ortak koştular; sevabını umdukları şey yüzünden azaba uğrayınca hasret çekip pişman oldular. Süddî dedi ki: Onlara cennet gösterilir; Allâh'a itaat etmiş olsalardı orada bulunacakları evlerine bakarlar ve kendilerine: 'Allâh'a itaat etseydiniz işte şunlar sizin meskenlerinizdi' denir; sonra da o meskenler müminler arasında paylaştırılır; işte o vakit pişman olur (١) ve hasret çekerler. {وَمَاهُمْ بِخَارِجِينَ مِنَ النَّارِ} “Ve onlar ateşten çıkacak da değillerdir”.

{يَا أَيُّهَا النَّاسُ كُلُوا مِمَّا فِي الْأَرْضِ حَلَالًا طَيِّبًا وَلَا تَتَّبِعُوا خُطُوَاتِ الشَّيْطَانِ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ (١٦٨) إِنَّمَا يَأْمُرُكُمْ بِالسُّوءِ وَالْفَحْشَاءِ وَأَنْ تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ (١٦٩) }

{يَا أَيُّهَا النَّاسُ كُلُوا مِمَّا فِي الْأَرْضِ حَلَالًا طَيِّبًا وَلَا تَتَّبِعُوا خُطُوَاتِ الشَّيْطَانِ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ (١٦٨) إِنَّمَا يَأْمُرُكُمْ بِالسُّوءِ وَالْفَحْشَاءِ وَأَنْ تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ (١6٩) } “Ey insanlar! Yeryüzündeki şeylerin helâl ve temiz olanlarından yiyin ve şeytanın adımlarını takip etmeyin. Çünkü o, sizin için apaçık bir düşmandır. (168) O size ancak kötülüğü, hayâsızlığı ve Allâh'a karşı bilmediğiniz şeyleri söylemenizi emreder. (169)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: {يَا أَيُّهَا النَّاسُ كُلُوا مِمَّا فِي الْأَرْضِ حَلَالًا طَيِّبًا} نَزَلَتْ فِي ثَقِيفٍ وَخُزَاعَةَ وَعَامِرِ بْنِ صَعْصَعَةَ وَبَنِي مُدْلِجٍ فِيمَا حَرَّمُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ مِنَ الْحَرْثِ وَالْأَنْعَامِ وَالْبَحِيرَةِ وَالسَّائِبَةِ وَالْوَصِيلَةِ وَالْحَامِ، فَالْحَلَالُ مَا أَحَلَّهُ الشَّرْعُ طَيِّبًا، قِيلَ: مَا يُسْتَطَابُ وَيُسْتَلَذُّ، وَالْمُسْلِمُ يَسْتَطِيبُ الْحَلَالَ وَيَعَافُ الْحَرَامَ، وَقِيلَ الطَّيِّبُ الطَّاهِرُ {وَلَا تَتَّبِعُوا خُطُوَاتِ الشَّيْطَانِ} قَرَأَ أَبُو جَعْفَرٍ وَابْنُ عَامِرٍ وَالْكِسَائِيُّ وَحَفْصٌ وَيَعْقُوبُ بِضَمِّ الطَّاءِ وَالْبَاقُونَ بِسُكُونِهَا وَخُطُوَاتُ الشَّيْطَانِ آثَارُهُ وَزَلَّاتُهُ، وَقِيلَ هِيَ النُّذُرُ فِي الْمَعَاصِي. وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: هِيَ الْمُحَقَّرَاتُ مِنَ الذُّنُوبِ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: طُرُقُهُ {إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ} بَيِّنُ الْعَدَاوَةِ وَقِيلَ مُظْهِرُ الْعَدَاوَةِ، وَقَدْ أَظْهَرَ عَدَاوَتَهُ بِإِبَائِهِ السُّجُودَ لِآدَمَ وَغُرُورِهِ إِيَّاهُ حَتَّى أَخْرَجَهُ مِنَ الْجَنَّةِ.

Allâh Teâlâ'nın: {يَا أَيُّهَا النَّاسُ كُلُوا مِمَّا فِي الْأَرْضِ حَلَالًا طَيِّبًا} “Ey insanlar! Yeryüzündeki şeylerin helâl ve temiz olanlarından yiyin” kavli, Sakīf, Huzâa, Âmir b. Sa‘saa ve Benî Müdlic hakkında, ekinlerden, hayvanlardan, bahîre, sâibe, vasîle ve hâm türünden kendi kendilerine haram kıldıkları şeyler hususunda inmiştir. Helâl, şeriatın mubah kıldığıdır. 'Tayyib' ise hoşa giden ve lezzetli bulunan şeydir denilmiştir; Müslüman helâli hoş bulur, haramdan ise tiksinir. Tayyib'in 'tâhir/temiz' olduğu da söylenmiştir. {وَلَا تَتَّبِعُوا خُطُوَاتِ الشَّيْطَانِ} “Ve şeytanın adımlarını takip etmeyin”; Ebû Ca‘fer, İbn Âmir, Kisâî, Hafs ve Ya‘kūb tı harfinin dammesiyle [hutuvât], diğerleri ise sükûnuyla [hutvât] okumuşlardır. Şeytanın adımları, onun izleri ve ayak kaydırmalarıdır. Günahlara dair adaklar olduğu da söylenmiştir. Ebû Ubeyde: 'Küçük görülen günahlardır' demiştir. Zeccâc ise: 'Onun yollarıdır' demiştir. {إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ} “Çünkü o, sizin için apaçık bir düşmandır”; düşmanlığı açık olandır, düşmanlığını izhar edendir de denilmiştir. O, Âdem'e secde etmekten kaçınarak ve onu cennetten çıkarana kadar kandırarak düşmanlığını izhar etmiştir.

وَأَبَانَ يَكُونُ لَازِمًا وَمُتَعَدِّيًا ثُمَّ ذَكَرَ عَدَاوَتَهُ

Ebâne fiili hem lâzım (geçişsiz) hem müteaddî (geçişli) olarak kullanılır. Sonra onun düşmanlığını zikretti

فَقَالَ: {إِنَّمَا يَأْمُرُكُمْ بِالسُّوءِ} أَيْ بِالْإِثْمِ وَأَصْلُ السُّوءِ مَا يَسُوءُ صَاحِبَهُ وَهُوَ مَصْدَرُ سَاءَ يَسُوءُ سوأ وَمَسَاءَةً أَيْ أَحْزَنَهُ، وَسَوَّأْتُهُ فَسَاءَ أَيْ حَزَّنْتُهُ فَحَزِنَ {وَالْفَحْشَاءِ} الْمَعَاصِي وَمَا قَبُحَ مِنَ الْقَوْلِ وَالْفِعْلِ وَهُوَ مَصْدَرٌ كَالسَّرَّاءِ وَالضَّرَّاءِ. رَوَى بَاذَانُ عَنِ ابْنِ

Bunun üzerine şöyle buyurdu: {إِنَّمَا يَأْمُرُكُمْ بِالسُّوءِ} “O size ancak kötülüğü emreder”; yani günahı [emreder]. Sû' (السُّوء) kelimesinin aslı, sahibini üzen şeydir. Bu kelime, 'sâe yesûu sev'en ve mesâeten' (سَاءَ يَسُوءُ سوأ وَمَسَاءَةً) fiilinin masdarı olup 'onu üzdü' demektir. 'Sevve'tühû fesâe' (سَوَّأْتُهُ فَسَاءَ) ise 'onu kederlendirdim, o da kederlendi' manasındadır. {وَالْفَحْشَاءِ} “ve hayâsızlığı [emreder]”; [yani] günahları, söz ve fiilden çirkin olan şeyleri [emreder]. Bu da serrâ ve darrâ gibi bir masdardır. Bâzân, İbn

عَبَّاسٍ قَالَ: الْفَحْشَاءُ مِنَ الْمَعَاصِي مَا يَجِبُ فِيهِ الْحَدُّ وَالسُّوءُ مِنَ الذُّنُوبِ مَا لَا حَدَّ فِيهِ. وَقَالَ السُّدِّيُّ: هِيَ الزِّنَا وَقِيلَ هِيَ الْبُخْلُ {وَأَنْ تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ} تَحْرِيمُ الْحَرْثِ وَالْأَنْعَامِ.

Abbâs'tan rivayet etti ki o şöyle demiştir: 'Fahşâ, günahlardan had cezası gerektiren şeylerdir; sû' ise günahlardan had cezası gerektirmeyen şeylerdir.' Süddî: 'O zinadır' demiştir; cimrilik olduğu da söylenmiştir. {وَأَنْ تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ} “ve Allâh'a karşı bilmediğiniz şeyleri söylemenizi [emreder]”; yani ekini ve hayvanları haram kılmayı [söylemenizi emreder].

{وَإِذَا قِيلَ لَهُمُ اتَّبِعُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ قَالُوا بَلْ نَتَّبِعُ مَا أَلْفَيْنَا عَلَيْهِ آبَاءَنَا أَوَلَوْ كَانَ آبَاؤُهُمْ لَا يَعْقِلُونَ شَيْئًا وَلَا يَهْتَدُونَ (١٧٠) وَمَثَلُ الَّذِينَ كَفَرُوا كَمَثَلِ الَّذِي يَنْعِقُ بِمَا لَا يَسْمَعُ إِلَّا دُعَاءً وَنِدَاءً صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ فَهُمْ لَا يَعْقِلُونَ (١٧١) }

{وَإِذَا قِيلَ لَهُمُ اتَّبِعُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ قَالُوا بَلْ نَتَّبِعُ مَا أَلْفَيْنَا عَلَيْهِ آبَاءَنَا أَوَلَوْ كَانَ آبَاؤُهُمْ لَا يَعْقِلُونَ شَيْئًا وَلَا يَهْتَدُونَ (١٧٠) وَمَثَلُ الَّذِينَ كَفَرُوا كَمَثَلِ الَّذِي يَنْعِقُ بِمَا لَا يَسْمَعُ إِلَّا دُعَاءً وَنِدَاءً صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ فَهُمْ لَا يَعْقِلُونَ (١٧١) } “Onlara: 'Allâh'ın indirdiğine uyun' denildiğinde: 'Hayır, biz babalarımızı üzerinde bulduğumuz şeye uyarız' derler. Peki, ya babaları bir şeye akıl erdiremeyen ve doğru yolu bulamayan kimseler idiyseler de mi [onlara uyacaklar]? (170) İnkâr edenlerin durumu, bağırıp çağırmadan başka bir şey işitmeyen varlıklara haykıranın durumuna benzer. Onlar sağırdırlar, dilsizdirler, kördürler; artık akıl da erdiremezler. (171)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَإِذَا قِيلَ لَهُمُ اتَّبِعُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ} قِيلَ هَذِهِ قِصَّةٌ مُسْتَأْنَفَةٌ وَالْهَاءُ وَالْمِيمُ فِي لَهُمْ كِنَايَةٌ عَنْ غَيْرِ مَذْكُورٍ. رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: دَعَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ الْيَهُودَ إِلَى الْإِسْلَامِ، فَقَالَ رَافِعُ بْنُ خَارِجَةَ وَمَالِكُ بْنُ عَوْفٍ قَالُوا: بَلْ نَتَّبِعُ مَا أَلْفَيْنَا عَلَيْهِ آبَاءَنَا، أَيْ مَا وَجَدْنَا عَلَيْهِ آبَاءَنَا فَهُمْ كَانُوا خَيْرًا وَأَعْلَمَ مِنَّا، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى هَذِهِ الْآيَةَ (١) ، وَقِيلَ الْآيَةُ مُتَّصِلَةٌ بِمَا قَبْلَهَا وَهِيَ نَازِلَةٌ فِي مُشْرِكِي الْعَرَبِ وَكُفَّارِ قُرَيْشٍ وَالْهَاءُ وَالْمِيمُ عَائِدَةٌ إِلَى قَوْلِهِ "وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَتَّخِذُ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَنْدَادًا" (١٦٥-الْبَقَرَةِ) {قَالُوا بَلْ نَتَّبِعُ مَا أَلْفَيْنَا} أَيْ مَا وَجَدْنَا {عَلَيْهِ آبَاءَنَا} عِبَادَةِ الْأَصْنَامِ، وَقِيلَ مَعْنَاهُ: وَإِذَا قِيلَ لَهُمُ اتَّبِعُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ فِي تَحْلِيلِ مَا حَرَّمُوهُ عَلَى أَنْفُسِهِمْ مِنَ الْحَرْثِ وَالْأَنْعَامِ وَالْبَحِيرَةِ وَالسَّائِبَةِ. وَالْهَاءُ وَالْمِيمُ عَائِدَةٌ إِلَى النَّاسِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى {يَا أَيُّهَا النَّاسُ كُلُوا} {قَالُوا بَلْ نَتَّبِعُ} قَرَأَ الْكِسَائِيُّ: بَل نَّتَّبِعُ بِإِدْغَامِ اللَّامِ فِي النُّونِ. وَكَذَلِكَ يُدْغِمُ لَامَ هَلْ وَبَلْ فِي التَّاءِ وَالثَّاءِ وَالزَّايِ وَالسِّينِ وَالصَّادِ وَالطَّاءِ وَالظَّاءِ وَوَافَقَ حَمْزَةُ فِي التَّاءِ وَالثَّاءِ وَالسِّينِ {مَا أَلْفَيْنَا} مَا وَجَدْنَا {عَلَيْهِ آبَاءَنَا} التَّحْرِيمِ وَالتَّحْلِيلِ.

Allâh Teâlâ'nın: {وَإِذَا قِيلَ لَهُمُ اتَّبِعُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ} “Onlara: 'Allâh'ın indirdiğine uyun' denildiğinde” kavli hakkında bunun yeni bir kıssa olduğu ve 'lehüm'deki zamirin daha önce zikredilmeyen kimselere işaret ettiği söylenmiştir. İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem Yahudileri İslâm'a davet etti; bunun üzerine Râfi‘ b. Hârice ve Mâlik b. Avf: 'Hayır, biz babalarımızı üzerinde bulduğumuz şeye, yani babalarımızı üzerinde bulduğumuz yola uyarız; çünkü onlar bizden daha hayırlı ve daha bilgiliydiler' dediler; bunun üzerine Allâh Teâlâ bu ayeti indirdi (١). Bu ayetin kendinden öncekine bağlı olduğu, Arap müşrikleri ve Kureyş kâfirleri hakkında indiği ve zamirin de (Bakara 165'teki) "İnsanlardan kimi de Allâh'tan başka ortaklar edinirler" kavline döndüğü de söylenmiştir. {قَالُوا بَلْ نَتَّبِعُ مَا أَلْفَيْنَا} yani bulduğumuz şeye, {عَلَيْهِ آبَاءَنَا} “babalarımızı üzerinde [bulduğumuz şeye]”, yani putlara tapmaya [uyarız dediler]. Bunun anlamının şöyle olduğu da söylenmiştir: Onlara, ekinlerden, hayvanlardan, bahîre ve sâibeden kendi kendilerine haram kıldıklarını helâl kılma hususunda Allâh'ın indirdiğine uyun denildiğinde... Zamir ise Allâh Teâlâ'nın {يَا أَيُّهَا النَّاسُ كُلُوا} "Ey insanlar! Yiyin" kavlindeki 'en-nâs' (insanlar) lafzına döner. {قَالُوا بَلْ نَتَّبِعُ} Kisâî lâm harfini nûn harfine idgam ederek "bel-nettebi‘u" şeklinde okumuştur; aynı şekilde 'hel' ve 'bel'deki lâm harfini te, se, ze, sin, sad, tı ve zı harflerine de idgam eder; Hamza ise te, se ve sin harflerinde ona muvafakat etmiştir. {مَا أَلْفَيْنَا} bulduğumuz şeye, {عَلَيْهِ آبَاءَنَا} “babalarımızı üzerinde [bulduğumuz şeye]”, yani haram kılma ve helâl kılma hususunda.

قَالَ تَعَالَى: {أَوَلَوْ كَانَ آبَاؤُهُمْ} أَيْ كَيْفَ يَتَّبِعُونَ آبَاءَهُمْ وَآبَاؤُهُمْ {لَا يَعْقِلُونَ شَيْئًا} وَالْوَاوُ فِي "أَوَلَوْ" وَاوُ الْعَطْفِ، وَيُقَالُ لَهَا وَاوُ التَّعَجُّبِ دَخَلَتْ عَلَيْهَا أَلِفُ الِاسْتِفْهَامِ لِلتَّوْبِيخِ وَالْمَعْنَى أَيَتَّبِعُونَ آبَاءَهُمْ وَإِنْ كَانُوا جُهَّالًا لَا يَعْقِلُونَ شَيْئًا، لَفْظُهُ عَامٌّ وَمَعْنَاهُ الْخُصُوصُ. أَيْ لَا يَعْقِلُونَ شَيْئًا مِنْ أُمُورِ الدِّينِ لِأَنَّهُمْ كَانُوا يَعْقِلُونَ أَمْرَ الدُّنْيَا {وَلَا يَهْتَدُونَ} ثُمَّ ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا فَقَالَ جَلَّ ذِكْرُهُ:

Allâh Teâlâ buyurdu ki: {أَوَلَوْ كَانَ آبَاؤُهُمْ} yani babaları öyleyken babalarına nasıl uyarlar? {لَا يَعْقِلُونَ شَيْئًا} “bir şeye akıl erdiremeyen”. "Evelev"deki vâv, atıf vâvıdır; buna taaccüb (şaşma) vâvı da denir; kınama amacıyla üzerine istifhâm hemzesi girmiştir. Anlamı şudur: Babaları hiçbir şeye akıl erdiremeyen cahiller olsalar bile mi onlara uyacaklar? Lafzı genel, anlamı ise özeldir; yani din işlerinden hiçbir şeye akıl erdiremiyorlardı, çünkü onlar dünya işlerine akıl erdiriyorlardı. {وَلَا يَهْتَدُونَ} “ve doğru yolu bulamıyorlardı”. Sonra Allâh bir misal getirerek -şânı yüce olan- şöyle buyurdu:

{وَمَثَلُ الَّذِينَ كفروا كمثل الذين يَنْعِقُ بِمَا لَا يَسْمَعُ} وَالنَّعِيقُ وَالنَّعْقُ صَوْتُ الرَّاعِي بِالْغَنَمِ مَعْنَاهُ مَثَلُكَ يَا مُحَمَّدُ وَمَثَلُ الْكُفَّارِ فِي وَعْظِهِمْ وَدُعَائِهِمْ إِلَى اللَّهِ ﷿ كَمَثَلِ الرَّاعِي الَّذِي يَنْعِقُ بِالْغَنَمِ، وَقِيلَ مَثَلُ وَاعِظِ الْكُفَّارِ وَدَاعِيهِمْ مَعَهُمْ كَمَثَلِ الرَّاعِي يَنْعِقُ بِالْغَنَمِ وَهِيَ لَا تَسْمَعُ {إِلَّا دُعَاءً} صَوْتًا {وَنِدَاءً} فَأَضَافَ الْمَثَلَ إِلَى الَّذِينَ كَفَرُوا لِدَلَالَةِ الْكَلَامِ عَلَيْهِ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى "وَاسْأَلِ الْقَرْيَةَ" (٨٢-يُوسُفَ) مَعْنَاهُ كَمَا أَنَّ الْبَهَائِمَ تَسْمَعُ صَوْتَ الرَّاعِي وَلَا تَفْهَمُ وَلَا تَعْقِلُ مَا يُقَالُ لَهَا، كَذَلِكَ الْكَافِرُ لَا يَنْتَفِعُ

{وَمَثَلُ الَّذِينَ كفروا كمثل الذين يَنْعِقُ بِمَا لَا يَسْمَعُ} “İnkâr edenlerin misali, duymayan şeylere haykıran kimsenin misali gibidir”. En-Na‘îk (النَّعِيقُ) ve en-na‘k (النَّعْقُ), çobanın koyunlara seslenmesidir. Bunun manası şudur: [Ey Muhammed!] Senin durumun ve kâfirlerin kendilerine öğüt vermen ve onları Allâh Azze ve Celle'ye davet etmen hususundaki durumu, koyunlara haykıran çobanın durumu gibidir. Şöyle de denilmiştir: Kâfirlere öğüt verip onları davet edenin onlarla olan durumu; koyunlara haykıran çobanın durumu gibidir ki koyunlar {إِلَّا دُعَاءً} “bir çağrıdan” yani kuru bir sesten {وَنِدَاءً} “ve seslenişten başkasını” işitmez. Sözün buna delalet etmesinden dolayı misali inkâr edenlere izafe etmiştir; nitekim Allâh Teâlâ'nın: {وَاسْأَلِ الْقَرْيَةَ} “Kente sor” (Yûsuf, 82) kavlinde olduğu gibidir. Bunun manası: Tıpkı hayvanların çobanın sesini işitip kendisine söyleneni anlamaması ve akıl erdirememesi gibi, aynı şekilde kâfir de yararlanmaz...

بِوَعْظِكَ إِنَّمَا يَسْمَعُ صَوْتَكَ. وَقِيلَ: مَعْنَاهُ: وَمَثَلُ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي قِلَّةِ عَقْلِهِمْ وَفَهْمِهِمْ عَنِ اللَّهِ وَعَنْ رَسُولِهِ كَمَثَلِ الْمَنْعُوقِ بِهِ مِنَ الْبَهَائِمِ الَّتِي لَا تَفْقَهُ مِنَ الْأَمْرِ وَالنَّهْيِ إِلَّا الصَّوْتَ فَيَكُونُ الْمَعْنَى لِلْمَنْعُوقِ بِهِ وَالْكَلَامُ خَارِجٌ عَنِ النَّاعِقِ وَهُوَ فَاشٍ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ يَفْعَلُونَ ذَلِكَ وَيَقْبَلُونَ الْكَلَامَ لِإِيضَاحِ الْمَعْنَى عِنْدَهُمْ، يَقُولُونَ فُلَانٌ يَخَافُكَ كَخَوْفِ الْأَسَدِ، أَيْ كَخَوْفِهِ مِنَ الْأَسَدِ. وَقَالَ تَعَالَى "مَا إِنَّ مَفَاتِحَهُ لَتَنُوءُ بِالْعُصْبَةِ" (٧٦-الْقَصَصِ) وَإِنَّمَا الْعُصْبَةُ تَنُوءُ بِالْمَفَاتِيحِ وَقِيلَ مَعْنَاهُ مَثَلُ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي دُعَاءِ الْأَصْنَامِ الَّتِي لَا تَفْقَهُ وَلَا تَعْقِلُ كَمَثَلِ النَّاعِقِ بِالْغَنَمِ فَلَا يُنْتَفَعُ مِنْ نَعِيقِهِ بِشَيْءٍ غَيْرَ أَنَّهُ فِي غِنَاءٍ مِنَ الدُّعَاءِ وَالنِّدَاءِ، كَذَلِكَ الْكَافِرُ لَيْسَ لَهُ مِنْ دُعَاءِ الْآلِهَةِ وَعِبَادَتِهَا إِلَّا الْعَنَاءُ وَالْبَلَاءُ كَمَا قَالَ تَعَالَى "إِنْ تَدْعُوهُمْ لَا يَسْمَعُوا دُعَاءَكُمْ وَلَوْ سَمِعُوا مَا اسْتَجَابُوا لَكُمْ" (١٤-فَاطِرٍ) .

senin öğüdünden yararlanmaz, sadece senin sesini işitir. Şöyle de denilmiştir: Bunun manası şudur: Kâfirlerin akıllarının kıtlığı, Allâh'tan ve Resûlü'nden anlamamaları hususundaki durumu; emir ve yasaktan kuru bir sesten başka bir şey anlamayan, kendisine haykırılan hayvanların durumuna benzer. Bu durumda mana kendisine haykırılana ait olur, söz ise haykırandan çıkmış olur. Bu, Arapların kelâmında yaygındır; onlar manayı kendilerince açıklığa kavuşturmak için böyle yaparlar ve sözü tersine çevirirler. Nitekim: 'Falan senden aslanın korktuğu gibi korkuyor' derler; yani 'onun aslandan korktuğu gibi' demektir. Allâh Teâlâ da: "Onun anahtarları güçlü bir topluluğa ağır geliyordu" (Kasas 76) buyurmuştur; oysa ağır gelen, anahtarları taşıyan topluluktur. Şöyle de denilmiştir: Anlamı, kâfirlerin anlamayan ve akıl erdiremeyen putlara dua etmelerindeki durumunun, koyunlara haykıran kimsenin durumuna benzemesidir; onun haykırmasından, kuru bir dua ve nidadan başka hiçbir fayda elde edilmez. Aynı şekilde kâfirin de ilâhlara dua etmesinden ve onlara tapmasından yorgunluk ve beladan başka eline bir şey geçmez; nitekim Allâh Teâlâ: "Onları çağırırsanız duanızı işitmezler; işitseler bile size cevap veremezler" (Fâtır 14) buyurmuştur.

وَقِيلَ مَعْنَى الْآيَةِ وَمَثَلُ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي دُعَاءِ الْأَوْثَانِ كَمَثَلِ الَّذِي يَصِيحُ فِي جَوْفِ الْجِبَالِ فَيَسْمَعُ صَوْتًا يُقَالُ لَهُ: الصَّدَى لَا يَفْهَمُ مِنْهُ شَيْئًا، فَمَعْنَى الْآيَةِ كَمَثَلِ الَّذِي يَنْعِقُ بِمَا لَا يَسْمَعُ مِنْهُ النَّاعِقُ إِلَّا دُعَاءً وَنِدَاءً {صُمٌّ} تَقُولُ الْعَرَبُ لِمَنْ لَا يَسْمَعُ وَلَا يَعْقِلُ: كَأَنَّهُ أَصَمُّ {بُكْمٌ} عَنِ الْخَيْرِ لَا يَقُولُونَهُ {عُمْيٌ} عَنِ الْهُدَى لَا يُبْصِرُونَهُ {فَهُمْ لَا يَعْقِلُونَ}

Ayetin anlamının şöyle olduğu da söylenmiştir: İnkâr edenlerin putlara dua etmelerindeki durumu, dağların bağrında haykıran kimsenin durumuna benzer; o kimse yankı (sadâ) denilen bir ses işitir ama ondan hiçbir şey anlamaz. Bu takdirde ayetin anlamı: 'Bağıran kimsenin kuru bir dua ve nidadan başka bir şey işitmediği varlıklara haykıranın misali gibidir' şeklinde olur. {صُمٌّ} “Sağırdırlar”; Araplar işitmeyen ve akıl erdiremeyen kimse için 'sanki sağırdır' derler. {بُكْمٌ} hayra karşı dilsizdirler, onu söylemezler; {عُمْيٌ} hidayete karşı kördürler, onu görmezler; {فَهُمْ لَا يَعْقِلُونَ} “artık akıl da erdiremezler”.

{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُلُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا رَزَقْنَاكُمْ وَاشْكُرُوا لِلَّهِ إِنْ كُنْتُمْ إِيَّاهُ تَعْبُدُونَ (١٧٢) إِنَّمَا حَرَّمَ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةَ وَالدَّمَ وَلَحْمَ الْخِنْزِيرِ وَمَا أُهِلَّ بِهِ لِغَيْرِ اللَّهِ فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ بَاغٍ وَلَا عَادٍ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (١٧٣) }

{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُلُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا رَزَقْنَاكُمْ وَاشْكُرُوا لِلَّهِ إِنْ كُنْتُمْ إِيَّاهُ تَعْبُدُونَ (١٧٢) إِنَّمَا حَرَّمَ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةَ وَالدَّمَ وَلَحْمَ الْخِنْزِيرِ وَمَا أُهِلَّ بِهِ لِغَيْرِ اللَّهِ فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ بَاغٍ وَلَا عَادٍ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (١٧٣) } “Ey iman edenler! Size rızık olarak verdiklerimizin temiz olanlarından yiyin ve eğer yalnız O'na kulluk ediyorsanız Allâh'a şükredin. (172) O size ancak leşi, kanı, domuz etini ve Allâh'tan başkası adına kesileni haram kıldı. Fakat kim mecbur kalırsa, saldırmamak ve sınırı aşmamak üzere ona hiçbir günah yoktur. Şüphesiz Allâh çok bağışlayandır, çok merhamet edendir. (173)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُلُوا مِنْ طَيِّبَاتِ} حَلَالَاتِ {مَا رَزَقْنَاكُمْ}

Allâh Teâlâ'nın: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُلُوا مِنْ طَيِّبَاتِ} “Ey iman edenler! Temiz olanlarından yiyin”, yani helâl olanlarından, {مَا رَزَقْنَاكُمْ} “size rızık olarak verdiklerimizin”.

أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ الْمَلِيحِيُّ أَخْبَرَنَا أَبُو مُحَمَّدٍ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ أَبِي شُرَيْحٍ أَخْبَرَنَا أَبُو الْقَاسِمِ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ الْبَغَوِيُّ أَخْبَرَنَا عَلِيُّ بْنُ الْجَعْدِ أَخْبَرَنَا فُضَيْلُ بْنُ مَرْزُوقٍ عَنْ عَدِيِّ بْنِ ثَابِتٍ عَنْ أَبِي حَازِمٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّ اللَّهَ طَيِّبٌ لَا يَقْبَلُ إِلَّا الطَّيِّبَ وَإِنَّ اللَّهَ أَمَرَ الْمُؤْمِنِينَ بِمَا أَمَرَ بِهِ الْمُرْسَلِينَ، فَقَالَ: "يَا أَيُّهَا الرُّسُلُ كُلُوا مِنَ الطَّيِّبَاتِ وَاعْمَلُوا صَالِحًا" (٥١-الْمُؤْمِنُونَ) وَقَالَ {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُلُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا رَزَقْنَاكُمْ} ثُمَّ ذَكَرَ الرَّجُلَ يُطِيلُ السَّفَرَ أَشْعَثَ أَغْبَرَ يَمُدُّ يَدَهُ إِلَى السَّمَاءِ يَا رَبِّ يَا رَبِّ وَمَطْعَمُهُ حَرَامٌ وَمَشْرَبُهُ حَرَامٌ وَمَلْبَسُهُ حَرَامٌ وَغُذِّيَ بِالْحَرَامِ فَأَنَّى يُسْتَجَابُ لِذَلِكَ"

Bize Abdülvâhid el-Melîhî haber verip dedi ki: Bize Ebû Muhammed Abdurrahmân b. Ebî Şüreyh haber verip dedi ki: Bize Ebû'l-Kâsım Abdullâh b. Muhammed b. Abdilazîz el-Begavî haber verip dedi ki: Bize Ali b. el-Ca‘d haber verip dedi ki: Bize Fudayl b. Merzûk, Adiy b. Sâbit'ten, o Ebû Hâzim'den, o da Ebû Hüreyre'den [şöyle rivayet etti]: Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «“Ey insanlar! Şüphesiz ki Allâh temizdir (kusur ve noksanlıktan münezzehtir), ancak temiz olanı kabul eder. Allâh, peygamberlere emrettiği şeyleri müminlere de emretmiştir. Nitekim şöyle buyurmuştur: {يَا أَيُّهَا الرُّسُلُ كُلُوا مِنَ الطَّيِّبَاتِ وَاعْمَلُوا صَالِحًا} “Ey peygamberler! Temiz ve helâl olanlardan yiyin ve salih amel işleyin” (51-el-Mü'minûn). [Müminler için de] şöyle buyurmuştur: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُلُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا رَزَقْنَاكُمْ} “Ey iman edenler! Size rızık olarak verdiklerimizin temiz olanlarından yiyin”. Sonra [Resûlullâh] uzun bir yolculuğa çıkan, üstü başı dağınık, toz toprak içinde ellerini semaya uzatıp “Yâ Rabbi! Yâ Rabbi!” diye yalvaran bir adamı anlattı; oysa yediği haram, içtiği haram, giydiği haram ve haramla beslenmiştir; böylesinin [duası] nasıl kabul edilsin!”»

{وَاشْكُرُوا لِلَّهِ} عَلَى نِعَمِهِ {إِنْ كُنْتُمْ إِيَّاهُ تَعْبُدُونَ} ثُمَّ بَيَّنَ المحرمات فقال: ٢٣/ب

{وَاشْكُرُوا لِلَّهِ} nimetlerine karşı [şükredin], {إِنْ كُنْتُمْ إِيَّاهُ تَعْبُدُونَ} “eğer yalnız O'na kulluk ediyorsanız”. Sonra haram kılınanları açıklayarak şöyle buyurdu: 23/b

{إِنَّمَا حَرَّمَ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةَ} قَرَأَ أَبُو جَعْفَرٍ الْمَيْتَةَ فِي كُلِّ الْقُرْآنِ بِالتَّشْدِيدِ وَالْبَاقُونَ يُشَدِّدُونَ الْبَعْضَ. وَالْمَيْتَةُ كُلُّ مَا لَمْ تُدْرَكْ ذَكَاتُهُ مِمَّا يُذْبَحُ {والدم} أراد به الدم الجاري يدل عليه قوله تعالى "أَوْ دَمًا مَسْفُوحًا" (١٤٥-الْأَنْعَامِ) وَاسْتَثْنَى الشَّرْعُ مِنَ الْمَيْتَةِ السَّمَكَ وَالْجَرَادَ وَمِنَ الدَّمِ الْكَبِدَ وَالطِّحَالَ فَأَحَلَّهَا.

{إِنَّمَا حَرَّمَ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةَ} “O size ancak leşi haram kıldı”; Ebû Ca‘fer Kur'an'ın tamamında 'el-meyyite' lafzını şedde ile okumuştur, diğerleri ise bir kısmını şeddeli okumuşlardır. Meyte (leş); kesilen hayvanlardan usulüne uygun kesimine yetişilemeyen her şeydir. {والدم} “ve kanı”; bununla akıtılmış kanı kastetmiştir; buna Allâh Teâlâ'nın "yahut akıtılmış kan" (En‘âm 145) kavli delalet eder. Şeriat meyte'den balığı ve çekirgeyi, kandan da karaciğer ile dalağı istisna etmiş ve onları helâl kılmıştır.

أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ بْنُ مُحَمَّدٍ الْخَطِيبُ أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ أَحْمَدَ الْخَلَّالُ أَخْبَرَنَا أَبُو الْعَبَّاسِ الْأَصَمُّ أَخْبَرَنَا الرَّبِيعُ بْنُ سُلَيْمَانَ أَخْبَرَنَا الشَّافِعِيُّ أَخْبَرَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "أُحِلَّتْ لَنَا مَيْتَتَانِ وَدَمَانِ، الْمَيْتَتَانِ الْحُوتُ وَالْجَرَادُ، وَالدَّمَانِ، أَحْسَبُهُ قَالَ: الْكَبِدُ وَالطِّحَالُ" {وَلَحْمَ الْخِنْزِيرِ} أَرَادَ بِهِ جَمِيعَ أَجْزَائِهِ فَعَبَّرَ عَنْ ذَلِكَ بِاللَّحْمِ لِأَنَّهُ مُعْظَمُهُ {وَمَا أُهِلَّ بِهِ لِغَيْرِ اللَّهِ} أَيْ مَا ذُبِحَ لِلْأَصْنَامِ وَالطَّوَاغِيتِ، وَأَصْلُ الْإِهْلَالِ رَفْعُ الصَّوْتِ. وَكَانُوا إِذَا ذَبَحُوا لِآلِهَتِهِمْ يَرْفَعُونَ أَصْوَاتَهُمْ بِذِكْرِهَا فَجَرَى ذَلِكَ مِنْ أَمْرِهِمْ حَتَّى قِيلَ لِكُلِّ ذَابِحٍ وَإِنْ لَمْ يَجْهَرْ بِالتَّسْمِيَةِ مُهِلٌّ. وَقَالَ الرَّبِيعُ بْنُ أَنَسٍ وَغَيْرُهُ {وَمَا أُهِلَّ بِهِ لِغَيْرِ اللَّهِ} قَالَ مَا ذُكِرَ عَلَيْهِ اسْمُ غَيْرِ اللَّهِ. {فَمَنِ اضْطُرَّ} بِكَسْرِ النُّونِ وَأَخَوَاتِهِ عَاصِمٌ وَحَمْزَةُ، وَوَافَقَ أَبُو عَمْرٍو إِلَّا فِي اللَّامِ وَالْوَاوِ مِثْلُ "قُلِ ادْعُوا اللَّهَ أَوِ ادْعُوا الرَّحْمَنَ" (١١٠-الْإِسْرَاءِ) وَيَعْقُوبُ إِلَّا فِي الْوَاوِ، وَوَافَقَ ابْنُ عَامِرٍ فِي التَّنْوِينِ، وَالْبَاقُونَ كُلُّهُمْ بِالضَّمِّ، فَمَنْ كَسَرَ قَالَ: لِأَنَّ الْجَزْمَ يُحَرَّكُ إِلَى الْكَسْرِ، وَمَنْ ضَمَّ فَلِضَمَّةِ أَوَّلِ الْفِعْلِ نَقَلَ حَرَكَتَهَا إِلَى مَا قَبْلَهَا، وَأَبُو جَعْفَرٍ بِكَسْرِ الطَّاءِ وَمَعْنَاهُ فَمَنِ اضْطُرَّ إِلَى أَكْلِ مَيْتَةٍ أَيْ أُحْوِجَ وَأُلْجِئَ إِلَيْهِ {غَيْرَ} نُصِبَ عَلَى الْحَالِ، وَقِيلَ عَلَى الِاسْتِثْنَاءِ وَإِذَا رَأَيْتَ {غَيْرَ} يَصْلُحُ فِي مَوْضِعِهَا {لَا} فَهِيَ حَالٌ، وَإِذَا صَلَحَ فِي مَوْضِعِهَا {إِلَّا} فَهِيَ اسْتِثْنَاءٌ {بَاغٍ وَلَا عَادٍ} أَصْلُ الْبَغْيِ قَصْدُ الْفَسَادِ، يُقَالُ بَغَى الْجُرْحُ يَبْغِي بَغْيًا إِذَا تَرَامَى إِلَى الْفَسَادِ، وَأَصْلُ الْعُدْوَانِ الظُّلْمُ وَمُجَاوَزَةُ الْحَدِّ يُقَالُ عَدَا عَلَيْهِ عَدْوًا وَعُدْوَانًا إِذَا ظَلَمَ وَاخْتَلَفُوا فِي مَعْنَى قَوْلِهِ {غَيْرَ بَاغٍ وَلَا عَادٍ} فَقَالَ بَعْضُهُمْ {غَيْرَ بَاغٍ} أَيْ: خَارِجٍ عَلَى السُّلْطَانِ، وَلَا عَادٍ: مُعْتَدٍ عَاصٍ بِسَفَرِهِ، بِأَنْ خَرَجَ لِقَطْعِ الطَّرِيقِ أَوْ لِفَسَادٍ فِي الْأَرْضِ. وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ وَمُجَاهِدٍ وَسَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ. وَقَالُوا لَا يَجُوزُ لِلْعَاصِي بِسَفَرِهِ أَنْ يَأْكُلَ الْمَيْتَةَ إِذَا اضْطُرَّ إِلَيْهَا وَلَا أَنْ يَتَرَخَّصَ بِرُخَصِ الْمُسَافِرِ حَتَّى يَتُوبَ، وَبِهِ قَالَ الشَّافِعِيُّ ﵀: لِأَنَّ إِبَاحَتَهُ لَهُ إِعَانَةٌ لَهُ عَلَى فَسَادِهِ، وَذَهَبَ جَمَاعَةٌ إِلَى أَنَّ الْبَغْيَ وَالْعُدْوَانَ رَاجِعَانِ

Bize Abdülvehhâb b. Muhammed el-Hatîb, bize Abdülazîz b. Ahmed el-Hallâl, bize Ebu'l-Abbâs el-Esam, bize er-Rebî' b. Süleymân, bize eş-Şâfiî, bize Abdurrahmân b. Zeyd b. Eslem, babasından, o da İbn Ömer'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Bize iki leş ve iki kan helâl kılındı. İki leş; balık ve çekirgedir. İki kan ise -öyle sanıyorum ki şöyle dedi- karaciğer ve dalaktır.» {وَلَحْمَ الْخِنْزِيرِ} “ve domuz etini”; bununla domuzun bütün cüzlerini kastetmiştir; ancak çoğunluğunu oluşturduğu için bundan et olarak söz etmiştir. {وَمَا أُهِلَّ بِهِ لِغَيْرِ اللَّهِ} “Allâh'tan başkası adına kesilenleri de”; yani putlar ve tağutlar için kesilenleri. İhlâl (keserken ses yükseltme) kelimesinin asıl anlamı sesi yükseltmektir. Müşrikler ilahları için kurban kestiklerinde onların adını anarak seslerini yükseltirlerdi. Onların bu âdeti öylesine yerleşti ki sonunda, adını açıktan anmasa bile her kurban kesene muhil (ihlal eden/sesini yükselten) denildi. er-Rebî' b. Enes ve başkaları {وَمَا أُهِلَّ بِهِ لِغَيْرِ اللَّهِ} hakkında: "Üzerine Allâh'tan başkasının adı anılan şeydir" demişlerdir. {فَمَنِ اضْطُرَّ} “Fakat kim mecbur kalırsa”; Âsım ve Hamza nûn harfinin ve benzerlerinin kesresiyle [femeni-dturra şeklinde] okumuşlardır. Ebû Amr lâm ve vâv harfleri -mesela "De ki: İster Allâh deyin, ister Rahmân deyin" (İsrâ 110) gibi- hariç buna uymuştur; Ya‘kūb ise sadece vâv hariç uymuştur. İbn Âmir ise tenvinde [kesre ile] muvafakat etmiştir. Diğerlerinin tamamı ise damme ile okumuşlardır. Kesre ile okuyan şöyle demiştir: "Çünkü cezimli harf harekeli kılındığında kesreye çevrilir." Damme ile okuyan ise fiilin ilk harfinin dammesinden dolayı bu harekeyi kendisinden önceki harfe nakletmiştir. Ebû Ca‘fer ise tâ harfinin kesresiyle [femeni-dtırra şeklinde] okumuştur. Bunun anlamı: Kim leş yemeye mecbur kalırsa, yani buna muhtaç ve çaresiz bırakılırsa demektir. {غَيْرَ} kelimesi hâl (durum belirteci) olarak nasb edilmiştir; istisna (hariç tutma) olarak nasb edildiği de söylenmiştir. Şayet {غَيْرَ} yerine {لَا} [olumsuzluk edatı] konulabiliyorsa bu durumda o hâldir; yerine {إِلَّا} [istisna edatı] konulabiliyorsa bu durumda istisnadır. {بَاغٍ وَلَا عَادٍ} “başkaldırmaksızın ve haddi aşmaksızın”; bağy (haddi aşma) kelimesinin aslı fesadı kastetmektir; nitekim yara bozulup kötüleştiğinde Arapçada بَغَى الْجُرْحُ يَبْغِي بَغْيًا (yara azdı/kötüleşti) denir. Udvân (haddi aşma) kelimesinin aslı ise zulüm ve haddi aşmaktır; bir kimse zulmettiğinde عَدَا عَلَيْهِ عَدْوًا وَعُدْوَانًا (ona saldırdı/zulmetti) denir. {غَيْرَ بَاغٍ وَلَا عَادٍ} ifadesinin anlamı hususunda ihtilaf etmişlerdir: Onlardan bazıları şöyle demiştir: {غَيْرَ بَاغٍ} yani sultana (yöneticiye) başkaldırmayan, {وَلَا عَادٍ} yani yol kesmek veya yeryüzünde fesat çıkarmak amacıyla [yola] çıkarak seferiyle isyankâr olan saldırgan kimsedir. Bu görüş İbn Abbâs, Mücâhid ve Saîd b. Cübeyr'in kavlidir. Onlar şöyle demişlerdir: Yolculuğu günah olan isyankâr bir kimsenin, mecbur kaldığında leş yemesi de tevbe edinceye kadar yolcu ruhsatlarından yararlanması da caiz değildir. Şâfiî rahimehullâh da bu görüşü benimsemiştir; çünkü leşin ona mubah kılınması, onun fesadına yardım etmek olur. Bir grup ise bağy ve udvânın...

إِلَى الْأَكْلِ وَاخْتَلَفُوا فِي تَفْصِيلِهِ. فَقَالَ الْحَسَنُ وَقَتَادَةُ {غَيْرَ بَاغٍ} لَا تَأْكُلُهُ مِنْ غَيْرِ اضْطِرَارٍ {وَلَا عَادٍ} أَيْ لَا يَعْدُو لِشِبَعِهِ. وَقِيلَ {غَيْرَ بَاغٍ} أَيْ غَيْرَ طَالِبِهَا وَهُوَ يَجِدُ غَيْرَهَا {وَلَا عَادٍ} أَيْ غَيْرَ مُتَعَدٍّ مَا حُدَّ لَهُ فَمَا يَأْكُلُ حَتَّى يَشْبَعَ وَلَكِنْ يَأْكُلُ مِنْهَا قُوتًا مِقْدَارَ مَا يَمْسِكُ رَمَقَهُ. وَقَالَ مُقَاتِلُ بْنُ حَيَّانَ {غَيْرَ بَاغٍ} أَيْ مُسْتَحِلٍّ لَهَا {وَلَا عَادٍ} أَيْ مُتَزَوِّدٍ مِنْهَا. وَقِيلَ {غَيْرَ بَاغٍ} أَيْ غَيْرَ مُجَاوِزٍ لِلْقَدْرِ الَّذِي أُحِلَّ لَهُ {وَلَا عَادٍ} أَيْ لَا يُقَصِّرُ فِيمَا أُبِيحَ لَهُ فَيَدَعُهُ قَالَ مَسْرُوقٌ: مَنِ اضْطُرَّ إِلَى الْمَيْتَةِ وَالدَّمِ وَلَحْمِ الْخِنْزِيرِ فَلَمْ يَأْكُلْ وَلَمْ يَشْرَبْ حَتَّى مَاتَ دَخْلَ النَّارَ.

yemeye raci olduğu görüşüne varmış ve bunun detayında ihtilaf etmişlerdir. Hasan ve Katâde şöyle demişlerdir: {غَيْرَ بَاغٍ} zaruret olmaksızın onu yemeyerek, {وَلَا عَادٍ} yani doyacak kadar haddi aşmayarak. Şöyle de denilmiştir: {غَيْرَ بَاغٍ} yani başka yiyecek bulabildiği halde onu talep etmeksizin, {وَلَا عَادٍ} yani kendisine belirlenen sınırı aşmayarak; dolayısıyla doyasıya yemez, ancak canını kurtaracak kadar bir gıda alır. Mukātil b. Hayyân şöyle demiştir: {غَيْرَ بَاغٍ} yani onu helâl saymaksızın, {وَلَا عَادٍ} yani ondan azık edinmeksizin. Şöyle de denilmiştir: {غَيْرَ بَاغٍ} yani kendisine helâl kılınan miktarı aşmayarak, {وَلَا عَادٍ} yani kendisine mubah kılınan hususta kusur edip onu terk etmeyerek. Mesrûk şöyle demiştir: "Kim leşe, kana ve domuz etine mecbur kalır da yemeyip içmeyerek ölürse cehenneme girer."

وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي مِقْدَارِ مَا يَحِلُّ لِلْمُضْطَرِّ أَكْلُهُ مِنَ الْمَيْتَةِ، فَقَالَ بَعْضُهُمْ مِقْدَارُ مَا يَسُدُّ رَمَقَهُ. وَهُوَ قَوْلُ أَبِي حَنِيفَةَ ﵁ وَأَحَدُ قَوْلَيِ الشَّافِعِيِّ ﵁ (١) . وَالْقَوْلُ الْآخَرُ يَجُوزُ أَنْ يَأْكُلَ حَتَّى يَشْبَعَ وَبِهِ قَالَ مَالِكٌ رَحِمَهُ اللَّهُ تَعَالَى. وَقَالَ سَهْلُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ {غَيْرَ بَاغٍ} مُفَارِقٍ لِلْجَمَاعَةِ {وَلَا عَادٍ} مُبْتَدِعٍ مُخَالِفٍ لِلسُّنَّةِ وَلَمْ يُرَخِّصْ لِلْمُبْتَدِعِ فِي تَنَاوُلِ الْمُحَرَّمِ عِنْدَ الضَّرُورَةِ {فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ} أَيْ فَلَا حَرَجَ عَلَيْهِ فِي أَكْلِهَا {إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ} لِمَنْ أَكَلَ فِي حَالِ الِاضْطِرَارِ {رَحِيمٌ} حَيْثُ رَخَّصَ لِلْعِبَادِ فِي ذَلِكَ.

İlim ehli, muztar (çaresiz kalan) kimsenin leşten yemesinin helâl olduğu miktar konusunda ihtilaf etmişlerdir. Bazıları: 'Canını kurtaracak kadardır' demiştir. Bu, Ebû Hanîfe radıyallâhu anh'ın kavli ve Şâfiî radıyallâhu anh'ın iki kavlinden biridir (1). Diğer kavle göre ise doyuncaya kadar yemesi caizdir; Mâlik rahimehullâhu teâlâ bu görüşü benimsemiştir. Sehl b. Abdillâh şöyle demiştir: {غَيْرَ بَاغٍ} cemaatten ayrılmaksızın, {وَلَا عَادٍ} sünnete muhalefet eden bir bidatçi olmaksızın. O, bidatçiye zaruret anında haram kılınan şeyi yemede ruhsat tanımamıştır. {فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ} “ona hiçbir günah yoktur”; yani onu yemesinden dolayı üzerine bir günah ve vebal yoktur. {إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ} “Şüphesiz Allâh çok bağışlayandır”; muztar durumdayken yiyen kimseyi, {رَحِيمٌ} “çok merhamet edendir”; zira kullarına bu konuda ruhsat tanımıştır.