Binûn

Bakara — 5. Sayfa

Kaynak: Meâlimü't-Tenzîl (Begavî Tefsiri) · Begavî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

قَالَ اللَّهُ تَعَالَى {وَإِذْ جَعَلْنَا الْبَيْتَ} يَعْنِي الْكَعْبَةَ {مَثَابَةً لِلنَّاسِ} مَرْجِعًا لَهُمْ، قَالَ مُجَاهِدٌ وَسَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: يَأْتُونَ إِلَيْهِ مِنْ كُلِّ جَانِبٍ وَيَحُجُّونَ، وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: مَعَاذًا وَمَلْجَأً وَقَالَ قَتَادَةُ وَعِكْرِمَةُ: مَجْمَعًا {وَأَمْنًا} أَيْ مَأْمَنًا يَأْمَنُونَ فِيهِ مِنْ إِيذَاءِ الْمُشْرِكِينَ، فَإِنَّهُمْ مَا كَانُوا يَتَعَرَّضُونَ لِأَهْلِ مَكَّةَ وَيَقُولُونَ: هُمْ أَهْلُ اللَّهِ وَيَتَعَرَّضُونَ لِمَنْ حَوْلَهُ كَمَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: "أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا جَعَلْنَا حَرَمًا آمِنًا وَيُتَخَطَّفُ النَّاسُ مِنْ حَوْلِهِمْ" (٦٧-الْعَنْكَبُوتِ) .

Allâh Teâlâ buyurdu ki: {وَإِذْ جَعَلْنَا الْبَيْتَ} “Hani biz Beyt'i kılmıştık” yani Kâbe'yi, {مَثَابَةً لِلنَّاسِ} “insanlar için bir toplanma yeri” kendileri için bir dönüş yeri. Mücâhid ve Saîd b. Cübeyr: 'Oraya her taraftan gelirler ve haccederler' dediler. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ: 'Bir sığınak ve barınak' dedi. Katâde ve İkrime: 'Toplanma yeri' dediler. {وَأَمْنًا} “ve güven [yeri]” yani içinde müşriklerin eziyetinden güvende oldukları bir emniyet yeri; zira onlar Mekke ehline dokunmazlar ve: 'Onlar Allâh'ın ehlidir' derlerdi; fakat etrafındakilere saldırırlardı. Nitekim Allâh Teâlâ şöyle buyurmuştur: "Görmediler mi ki, çevrelerindeki insanlar kapılıp götürülürken biz orayı güvenli bir harem kıldık?" (Ankebût 67).

أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ الْمَلِيحِيُّ أَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النَّعِيمِيُّ أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ أَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ أَنَا جَرِيرٌ عَنْ مَنْصُورٍ عَنْ مُجَاهِدٍ عَنْ طاووس عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يَوْمَ فَتْحِ مَكَّةَ: "إِنَّ هَذَا الْبَلَدَ حَرَّمَهُ اللَّهُ يَوْمَ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ، فَهُوَ حَرَامٌ بِحُرْمَةِ اللَّهِ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ، لَا يُعْضَدُ شَوْكُهُ وَلَا يَنَفَّرُ صَيْدُهُ، وَلَا يَلْتَقِطُ لُقَطَتَهُ إِلَّا مَنْ عَرَّفَهَا، وَلَا يُخْتَلَى خَلَاهُ" فَقَالَ الْعَبَّاسُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ إِلَّا الْإِذْخِرَ فَإِنَّهُ لَقَيْنِهِمْ وَلِبُيُوتِهِمْ: فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "إِلَّا الْإِذْخِرَ" (١) .

Bize Abdülvâhid el-Melîhî haber verdi, [dedi ki:] bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî bildirdi, [dedi ki:] bize Muhammed b. Yûsuf bildirdi, [dedi ki:] bize Muhammed b. İsmâîl bildirdi, [dedi ki:] bize Ali b. Abdillâh bildirdi, [dedi ki:] bize Cerîr, Mansûr'dan, o Mücâhid'den, o Tâvûs'tan, o da İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan naklen bildirdi, [o] şöyle dedi: Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem Mekke'nin fethi günü şöyle buyurdu: "Şüphesiz bu beldeyi Allâh gökleri ve yeri yarattığı gün haram kılmıştır. O, kıyamet gününe kadar Allâh'ın haram kılmasıyla haramdır; dikeni koparılmaz, avı ürkütülmez, yitiğini ilan edenden başkası alamaz ve otu biçilmez." Bunun üzerine Abbâs: 'Ey Allâh'ın Resûlü! Izخر (izhir otu) müstesna olsun; çünkü o demircileri ve evleri içindir' dedi. Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem de: "Izhir müstesna" buyurdu (١).

قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَاتَّخِذُوا} قَرَأَ نَافِعٌ وَابْنُ عَامِرٍ بِفَتْحِ الْخَاءِ عَلَى الْخَبَرِ، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِكَسْرِ الْخَاءِ عَلَى الْأَمْرِ {مِنْ مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ مُصَلًّى} قَالَ ابْنُ يَمَانٍ (٢) الْمَسْجِدُ كُلُّهُ مَقَامُ إِبْرَاهِيمَ، وَقَالَ إِبْرَاهِيمُ النَّخَعِيُّ: الْحَرَمُ كُلُّهُ مَقَامُ إِبْرَاهِيمَ، وَقِيلَ: أَرَادَ بِمَقَامِ إِبْرَاهِيمَ جَمِيعَ مُشَاهِدِ الْحَجِّ، مِثْلَ عَرَفَةَ وَمُزْدَلِفَةَ وَسَائِرِ الْمَشَاهِدِ.

Teâlâ'nın: {وَاتَّخِذُوا} kavli: Nâfi' ve İbn Âmir hâ harfinin fethasıyla (ve'ttehazû) haber kipi olarak; diğerleri ise hâ harfinin kesresiyle (ve'ttehizû) emir kipi olarak okudular. {مِنْ مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ مُصَلًّى} “İbrâhîm'in makamından bir namazgâh [edinin]” İbn Yemân (٢) şöyle dedi: Mescidin tamamı Makâm-ı İbrâhîm'dir. İbrâhîm en-Nehaî: 'Harem'in tamamı Makâm-ı İbrâhîm'dir' dedi. Makâm-ı İbrâhîm ile Arafat, Müzdelife ve diğer meşâir gibi haccın bütün mevkilerinin kastedildiği de söylenmiştir.

وَالصَّحِيحُ أَنَّ مَقَامَ إِبْرَاهِيمَ هُوَ الْحَجَرُ الَّذِي فِي الْمَسْجِدِ يُصَلِّي إِلَيْهِ الْأَئِمَّةُ، وَذَلِكَ الْحَجَرُ الَّذِي قَامَ

Sahih olan ise, Makâm-ı İbrâhîm'in, mescidde bulunan ve imamların kendisine doğru namaz kıldığı taş olduğudur. Bu, [İbrâhîm'in] üzerinde durduğu taştır...

عَلَيْهِ إِبْرَاهِيمُ ﵇ عِنْدَ بِنَاءِ الْبَيْتِ، وَقِيلَ: كَانَ أَثَرُ أَصَابِعِ رِجْلَيْهِ بَيِّنًا فِيهِ فَانْدَرَسَ مِنْ كَثْرَةِ الْمَسْحِ بِالْأَيْدِي، قَالَ قَتَادَةُ وَمُقَاتِلٌ وَالسُّدِّيُّ: أُمِرُوا بِالصَّلَاةِ عِنْدَ مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ وَلَمْ يُؤْمَرُوا بِمَسْحِهِ وَتَقْبِيلِهِ.

Beyt'i inşa ederken üzerine çıktığı taştır. Ayak parmaklarının izinin onda açıkça görüldüğü, fakat ellerin çokça meshetmesinden dolayı silindiği söylenmiştir. Katâde, Mukâtil ve Süddî şöyle dediler: Onlara Makâm-ı İbrâhîm'in yanında namaz kılmaları emredildi; onu meshetmeleri ve öpmeleri emredilmedi.

أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ الْمَلِيحِيُّ أَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النَّعِيمِيُّ أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ أَنَا مُسَدَّدٌ عَنْ يَحْيَى بْنِ حُمَيْدٍ عَنْ أَنَسٍ قَالَ: قَالَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ ﵁: "وَافَقْتُ اللَّهَ فِي ثَلَاثٍ، أَوْ وَافَقَنِي رَبِّي فِي ثَلَاثٍ -قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ لَوِ اتَّخَذْتَ مَقَامَ إِبْرَاهِيمَ مُصَلًّى؟ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى {وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ مُصَلًّى} وَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ: يَدْخُلُ عَلَيْكَ الْبَرُّ وَالْفَاجِرُ فَلَوْ أَمَرْتَ أُمَّهَاتِ الْمُؤْمِنِينَ بِالْحِجَابِ؟ فَأَنْزَلَ اللَّهُ ﷿ آيَةَ الْحِجَابِ، قَالَ وَبَلَغَنِي مُعَاتَبَةُ النَّبِيِّ ﷺ بَعْضَ نِسَائِهِ فَدَخَلْتُ عَلَيْهِنَّ فَقُلْتُ لَهُنَّ: إِنِ انْتَهَيْتُنَّ، وليبدلنه اللَّهُ خَيْرًا مِنْكُنَّ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى: "عَسَى رَبُّهُ إِنْ طَلَّقَكُنَّ أَنْ يُبْدِلَهُ أَزْوَاجًا خَيْرًا مِنْكُنُّ" (١) الْآيَةَ (٥-التَّحْرِيمِ) .

Bize Abdülvâhid el-Melîhî haber verdi, [dedi ki:] bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî bildirdi, [dedi ki:] bize Muhammed b. Yûsuf bildirdi, [dedi ki:] bize Muhammed b. İsmâîl bildirdi, [dedi ki:] bize Müsedded, Yahyâ b. Humeyd'den, o Enes'ten naklen bildirdi, [o] şöyle dedi: Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh şöyle dedi: "Üç hususta Allâh'a muvafakat ettim -yahut Rabbim üç hususta bana muvafakat etti-: 'Ey Allâh'ın Resûlü! Makâm-ı İbrâhîm'i namazgâh edinsen olmaz mı?' dedim; bunun üzerine Allâh Teâlâ {وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ مُصَلًّى} “İbrâhîm'in makamından bir namazgâh edinin” ayetini indirdi. 'Ey Allâh'ın Resûlü! Yanına iyisi de kötüsü de giriyor; müminlerin annelerine örtünmelerini emretsen olmaz mı?' dedim; bunun üzerine Allâh Azze ve Celle hicap ayetini indirdi. Dedi ki: Bana Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in hanımlarından bazılarını azarladığı haberi ulaştı. Onların yanına girip: 'Ya vazgeçersiniz ya da Allâh ona sizden daha hayırlısını verir' dedim. Bunun üzerine Allâh Teâlâ: "Eğer o sizi boşarsa, Rabbi ona sizden daha hayırlı eşler verebilir..." (Tahrîm 5) ayetini indirdi (١).

وَرَوَاهُ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ أَيْضًا عَنْ عَمْرِو بْنِ عَوْفٍ أَنَا هُشَيْمٌ عَنْ حُمَيْدٍ عَنْ أَنَسٍ ﵁ قَالَ: قَالَ عُمَرُ ﵁: وَافَقْتُ رَبِّي فِي ثَلَاثٍ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ لَوِ اتَّخَذْتَ مِنْ مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ مُصَلًّى فَنَزَلَتْ {وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ مُصَلًّى} (٢) .

Bunu Muhammed b. İsmâîl yine Amr b. Avf'tan rivayet etti: Bize Huşeym, Humeyd'den, o Enes radıyallâhu anh'tan bildirdi, dedi ki: Ömer radıyallâhu anh şöyle dedi: Üç hususta Rabbime muvafakat ettim: 'Ey Allâh'ın Resûlü! Makâm-ı İbrâhîm'den bir namazgâh edinsen olmaz mı?' dedim; bunun üzerine {وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ مُصَلًّى} “İbrâhîm'in makamından bir namazgâh edinin” ayeti indi (٢).

وَأَمَّا بَدْءُ قِصَّةِ الْمَقَامِ فَقَدْ رَوَى سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ قَالَ: لما أتى إبرهيم عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِإِسْمَاعِيلَ وَهَاجَرَ وَوَضَعَهُمَا بِمَكَّةَ، وَأَتَتْ عَلَى ذَلِكَ مُدَّةٌ، وَنَزَلَهَا الْجُرْهُمِيُّونَ وَتَزَوَّجَ إِسْمَاعِيلُ مِنْهُمُ امْرَأَةً وَمَاتَتْ هَاجَرُ، وَاسْتَأْذَنَ إِبْرَاهِيمُ سَارَةَ أَنْ يَأْتِيَ هَاجَرَ، فَأَذِنَتْ لَهُ وَشَرَطَتْ عَلَيْهِ أَنْ لَا يَنْزِلَ فَقَدِمَ إِبْرَاهِيمُ مَكَّةَ، وَقَدْ مَاتَتْ هَاجَرُ، فَذَهَبَ إِلَى بَيْتِ إِسْمَاعِيلَ فَقَالَ لِامْرَأَتِهِ: أَيْنَ صَاحِبُكِ؟ قَالَ ذَهَبَ لِلصَّيْدِ وَكَانَ إِسْمَاعِيلُ ﵇ يَخْرُجُ مِنَ الْحَرَمِ فَيَصِيدُ، فَقَالَ لَهَا إِبْرَاهِيمُ: هَلْ عِنْدَكِ ضِيَافَةٌ؟ قَالَتْ لَيْسَ عِنْدِي ضِيَافَةٌ، وَسَأَلَهَا عَنْ عَيْشِهِمْ؟ فَقَالَتْ: نَحْنُ فِي ضِيقٍ وَشِدَّةٍ، فَشَكَتْ إِلَيْهِ فَقَالَ لَهَا: إِذَا جَاءَ زَوْجُكِ فَأَقْرِئِيهِ السَّلَامَ وَقُولِي لَهُ فَلْيُغَيِّرْ عَتَبَةَ بَابِهِ، فَذَهَبَ إِبْرَاهِيمُ فَجَاءَ إِسْمَاعِيلُ فَوَجَدَ رِيحَ أَبِيهِ فَقَالَ [لِامْرَأَتِهِ: هَلْ جَاءَكِ أَحَدٌ؟ قَالَتْ: جَاءَنِي شَيْخٌ صِفَتُهُ كَذَا وَكَذَا كَالْمُسْتَخِفَّةِ بِشَأْنِهِ قَالَ] فَمَا قَالَ لَكِ؟ قَالَتْ قَالَ أَقْرِئِي زَوْجَكِ السَّلَامَ وَقُولِي لَهُ فَلْيُغَيِّرْ عَتَبَةَ بَابِهِ، قَالَ ذَلِكَ أَبِي وَقَدْ أَمَرَنِي أَنْ أُفَارِقَكِ الْحَقِي بِأَهْلِكِ، فَطَلَّقَهَا وَتَزَوَّجَ مِنْهُمْ أُخْرَى، فَلَبِثَ إِبْرَاهِيمُ مَا شَاءَ اللَّهُ أَنْ يَلْبَثَ، ثُمَّ اسْتَأْذَنَ سَارَةَ أَنْ يَزُورَ إِسْمَاعِيلَ فَأَذِنَتْ لَهُ وَشَرَطَتْ عَلَيْهِ أَنْ لَا يَنْزِلَ، فَجَاءَ إِبْرَاهِيمُ ﵇ حَتَّى انْتَهَى إِلَى بَابِ إِسْمَاعِيلَ فَقَالَ

Makam kıssasının başlangıcına gelince: Saîd b. Cübeyr, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan şöyle rivayet etmiştir: İbrâhîm aleyhisselâm İsmâîl'i ve Hâcer'i getirip Mekke'ye yerleştirdiğinde bunun üzerinden bir müddet geçti; Cürhümlüler oraya yerleşti, İsmâîl onlardan bir kadınla evlendi ve Hâcer vefat etti. İbrâhîm, Hâcer'in yanına gitmek için Sâre'den izin istedi. Sâre [binitinden] inmemesi şartıyla ona izin verdi. İbrâhîm Mekke'ye geldiğinde Hâcer vefat etmişti. İsmâîl'in evine gidip hanımına: "Kocan nerede?" dedi. Kadın: "Avlanmaya gitti" dedi. İsmâîl aleyhisselâm Harem sınırlarının dışına çıkar ve avlanırdı. İbrâhîm ona: "Yanında misafir ağırlayacak bir şey var mı?" dedi. Kadın: "Yanımda misafir ağırlayacak bir şey yok" dedi. İbrâhîm onlara geçimlerini sordu; kadın: "Biz darlık ve sıkıntı içindeyiz" diyerek ona şikâyette bulundu. Bunun üzerine İbrâhîm ona: "Kocan geldiğinde benden ona selam söyle ve kapısının eşiğini değiştirmesini söyle" dedi. İbrâhîm gitti; ardından İsmâîl geldi ve babasının kokusunu duyup [hanımına: "Sana biri geldi mi?" dedi. Kadın, onu küçümser bir edayla: "Bana özellikleri şöyle şöyle olan bir ihtiyar geldi" dedi. İsmâîl:] "Sana ne söyledi?" dedi. Kadın: "'Kocana selam söyle ve kapısının eşiğini değiştirmesini söyle' dedi" cevabını verdi. İsmâîl: "O babamdı; bana senden ayrılmamı emretmiş, haydi ailene katıl" dedi ve onu boşadı. Ardından onlardan başka bir kadınla evlendi. İbrâhîm, Allâh'ın dilediği bir müddet bekledi; sonra İsmâîl'i ziyaret etmek için Sâre'den izin istedi. Sâre [yine binitinden] inmemesi şartıyla ona izin verdi. İbrâhîm aleyhisselâm gelip İsmâîl'in kapısına varınca şöyle dedi:

لِامْرَأَتِهِ أَيْنَ صَاحِبُكِ؟ قَالَتْ ذَهَبَ يَتَصَيَّدُ وَهُوَ يَجِيءُ الْآنَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ فَانْزِلْ يَرْحَمُكَ اللَّهُ، قَالَ: هَلْ عِنْدَكَ ضِيَافَةٌ؟ قَالَتْ: نَعَمْ فَجَاءَتْ بِاللَّبَنِ وَاللَّحْمِ، وَسَأَلَهَا عَنْ عَيْشِهِمْ؟ فَقَالَتْ: نَحْنُ بِخَيْرٍ وَسَعَةٍ، فَدَعَا لَهُمَا بِالْبَرَكَةِ وَلَوْ جَاءَتْ يَوْمَئِذٍ بِخُبْزِ بُرٍّ أَوْ شَعِيرٍ وَتَمْرٍ لَكَانَتْ أَكْثَرَ أَرْضِ اللَّهِ بُرًّا أَوْ شَعِيرًا أَوْ تَمْرًا، فَقَالَتْ لَهُ: انْزِلْ حَتَّى أَغْسِلَ رَأْسَكَ، فَلَمْ يَنْزِلْ فَجَاءَتْهُ بِالْمَقَامِ فَوَضَعَتْهُ عَنْ شِقِّهِ الْأَيْمَنِ فَوَضَعَ قَدَمَهُ عَلَيْهِ فَغَسَلَتْ شِقَّ رَأْسِهِ الْأَيْمَنَ ثُمَّ حَوَّلَتْ إِلَى شِقِّهِ الْأَيْسَرِ فَغَسَلَتْ شَقَّ رَأْسِهِ الْأَيْسَرِ فَبَقِيَ أَثَرُ قَدَمَيْهِ عَلَيْهِ، فَقَالَ لَهَا: إِذَا جَاءَ زَوْجُكِ فَأَقْرِئِيهِ السَّلَامَ وَقُولِي لَهُ قَدِ اسْتَقَامَتْ عَتَبَةُ بَابِكَ، فَلَمَّا جَاءَ إِسْمَاعِيلُ، وَجَدَ رِيحَ أَبِيهِ فَقَالَ لِامْرَأَتِهِ: هَلْ جَاءَكِ أَحَدٌ؟ قَالَتْ: نَعَمْ شَيْخٌ أَحْسَنُ النَّاسِ وَجْهًا وَأَطْيَبُهُمْ رِيحًا، وَقَالَ لِي كَذَا وَكَذَا وَقُلْتُ لَهُ كَذَا وَكَذَا، وَغَسَلْتُ رَأْسَهُ وَهَذَا مَوْضِعُ قَدَمَيْهِ فَقَالَ: ذَاكَ إِبْرَاهِيمُ النَّبِيُّ أَبِي، وَأَنْتَ الْعَتَبَةُ أَمَرَنِي أَنْ أُمْسِكَكِ (١) .

hanımına: 'Kocan nerede?' dedi. Kadın: 'Avlanmaya gitti, inşâallâh şimdi gelir; Allâh sana merhamet etsin in' dedi. [İbrâhîm]: 'Yanında misafir ağırlayacak bir şey var mı?' dedi. Kadın: 'Evet' dedi ve süt ile et getirdi. İbrâhîm kadına geçimlerini sordu; kadın: 'Biz hayır ve bolluk içindeyiz' dedi. İbrâhîm ikisine bereket duası etti; şayet kadın o gün buğday veya arpa ekmeği ile hurma getirmiş olsaydı, orası Allâh'ın arzının en çok buğday, arpa veya hurma bulunan yeri olurdu. Kadın ona: 'İn de başını yıkayayım' dedi; fakat inmedi. Bunun üzerine kadın makam taşını getirdi ve onu İbrâhîm'in sağ yanına koydu. İbrâhîm ayağını onun üzerine bastı ve kadın başının sağ tarafını yıkadı. Sonra sol tarafına aktardı ve başının sol tarafını yıkadı; böylece ayaklarının izi o taşın üzerinde kaldı. [İbrâhîm] ona şöyle dedi: 'Kocan geldiğinde ona selam söyle ve kapısının eşiği düzelmiştir de.' İsmâîl geldiğinde babasının kokusunu duydu ve hanımına: 'Sana biri geldi mi?' dedi. Kadın: 'Evet, insanların en güzel yüzlüsü ve en hoş kokulusu olan bir ihtiyar geldi; bana şöyle şöyle dedi, ben de ona şöyle şöyle dedim. Başını yıkadım, işte bu da ayaklarının bastığı yerdir' dedi. İsmâîl: 'O peygamber olan babam İbrâhîm'dir, eşik de sensin; bana seni tutmamı emretti' dedi (١).

وَرُوِيَ عَنْ سَعِيدِ بن جبير ١٨/ب عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ قال: ثم لبثت عَنْهُمْ مَا شَاءَ اللَّهُ ثُمَّ جَاءَ بَعْدَ ذَلِكَ وَإِسْمَاعِيلُ يَبْرِي نَبْلًا تَحْتَ دَوْمَةٍ قَرِيبًا مِنْ زَمْزَمَ، فَلَمَّا رَآهُ قَامَ إِلَيْهِ فَصَنَعَا كَمَا يَصْنَعُ الْوَالِدُ بِالْوَلَدِ، وَالْوَلَدُ بِالْوَالِدِ ثُمَّ قَالَ: يَا إِسْمَاعِيلُ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَمَرَنِي بِأَمْرٍ تُعِينُنِي عَلَيْهِ؟ قَالَ: أُعِينُكَ قَالَ: إِنَّ اللَّهَ أَمَرَنِي أَنْ أَبْنِيَ هَاهُنَا بَيْتًا، فَعِنْدَ ذَلِكَ رَفَعَا الْقَوَاعِدَ مِنَ الْبَيْتِ فَجَعَلَ إِسْمَاعِيلُ يَأْتِي بِالْحِجَارَةِ وَإِبْرَاهِيمُ حَتَّى ارْتَفَعَ الْبِنَاءُ جَاءَ بِهَذَا الْحَجَرِ فَوَضَعَهُ لَهُ، فَقَامَ إبراهيم على الحجر الْمَقَامِ وَهُوَ يَبْنِي وَإِسْمَاعِيلُ يُنَاوِلُهُ الْحِجَارَةَ وَهُمَا يَقُولَانِ {رَبَّنَا تَقَبَّلْ مِنَّا إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ} وَفِي الْخَبَرِ: "الرُّكْنُ وَالْمَقَامُ يَاقُوتَتَانِ مِنْ يَوَاقِيتِ الجنة ولولا مامسته أَيْدِي الْمُشْرِكِينَ لَأَضَاءَ مَا بَيْنَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ" (٢) .

Saîd b. Cübeyr'den [١٨/b], o da İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan naklen rivayet edildi: Dedi ki: Sonra Allâh'ın dilediği bir müddet onlardan ayrı kaldı; sonra bundan sonra geldiğinde İsmâîl Zemzem'in yakınındaki bir ağacın (devme) altında ok yontuyordu. Onu görünce hemen ayağa kalktı; bir babanın evladına, bir evladın da babasına yaptığı gibi davrandılar. Sonra şöyle dedi: 'Ey İsmâîl! Allâh Teâlâ bana bir iş emretti, bu konuda bana yardım eder misin?' İsmâîl: 'Sana yardım ederim' dedi. [İbrâhîm]: 'Allâh bana burada bir ev yapmamı emretti' dedi. İşte o zaman Beyt'in temellerini yükselttiler. İsmâîl taş getiriyor, İbrâhîm de [inşa ediyordu]; nihayet bina yükselince bu taşı getirdi ve onun için koydu. İbrâhîm makam taşının üzerine çıktı, o inşa ediyor, İsmâîl de ona taş uzatıyordu ve ikisi şöyle diyordu: {رَبَّنَا تَقَبَّلْ مِنَّا إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ} “Rabbimiz! Bizden kabul buyur; şüphesiz sen işitensin, bilensin.” Rivayette [şöyle] gelmiştir: "Rükün (Hacerülesved) ve Makam cennet yakutlarından iki yakuttur; eğer müşriklerin elleri onlara dokunmamış olsaydı, doğu ile batı arasını aydınlatırdı" (٢).

قَوْلُهُ ﷿ {وَعَهِدْنَا إِلَى إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ} أَيْ أَمَرْنَاهُمَا وَأَوْحَيْنَا إِلَيْهِمَا، قِيلَ: سُمِّيَ إِسْمَاعِيلُ لِأَنَّ إِبْرَاهِيمَ كَانَ يَدْعُو اللَّهَ أَنْ يَرْزُقَهُ وَلَدًا وَيَقُولَ: اسْمَعْ يَا إِيلُ وَإِيلُ هُوَ اللَّهُ فَلَمَّا رُزِقَ سَمَّاهُ اللَّهُ بِهِ {أَنْ طَهِّرَا بَيْتِيَ} يَعْنِي الْكَعْبَةَ أَضَافَهُ إِلَيْهِ تَخْصِيصًا وَتَفْضِيلًا أَيِ ابْنِيَاهُ عَلَى الطَّهَارَةِ وَالتَّوْحِيدِ، وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ وَعَطَاءٌ: طَهِّرَاهُ مِنَ الْأَوْثَانِ وَالرِّيَبِ وَقَوْلِ الزُّورِ، وَقِيلَ: بَخِّرَاهُ وَخَلِّقَاهُ، قَرَأَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ وَحَفْصٌ {بَيْتِيَ} بِفَتْحِ الْيَاءِ هَاهُنَا وَفِي سُورَةِ الْحَجِّ، وَزَادَ حَفْصٌ فِي سُورَةِ نُوحٍ {لِلطَّائِفِينَ} الدَّائِرِينَ حَوْلَهُ {وَالْعَاكِفِينَ} الْمُقِيمِينَ الْمُجَاوِرِينَ {وَالرُّكَّعِ} جَمْعُ رَاكِعٍ {السُّجُودِ} جَمْعُ سَاجِدٍ وَهُمُ الْمُصَلُّونَ قَالَ الْكَلْبِيُّ وَمُقَاتِلٌ:

Azîz ve Celîl olan Allâh'ın: {وَعَهِدْنَا إِلَى إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ} “İbrâhîm ve İsmâîl'e de ahdettik (emrettik)” sözü; yani 'onlara emrettik ve vahyettik' demektir. İsmâîl'e bu ismin verilmesi hakkında şöyle denilmiştir: Çünkü İbrâhîm, Allâh'a kendisine bir çocuk ihsan etmesi için dua ediyor ve: 'İşit ey İl (ismâ' yâ îl)!' diyordu; 'İl' ise Allâh demektir. Kendisine [çocuk] lütfedilince Allâh ona bu ismi verdi. {أَنْ طَهِّرَا بَيْتِيَ} “Beytimi (evimi) temiz tutun” [ifadesindeki 'Beytim'], Kâbe'yi kastetmektedir; tahsis ve üstün kılma amacıyla onu Kendisine nispet etmiştir. Yani 'onu temizlik ve tevhid üzere inşa edin/temiz tutun' demektir. Saîd b. Cübeyr ve Atâ: 'Onu putlardan, şüphelerden ve yalan sözden arındırın' demişlerdir. 'Onu tütsüleyin ve güzel kokular sürün' de denilmiştir. Medine ehli [kârîleri] ve Hafs, buradaki ve Hac sûresindeki {بَيْتِيَ} kelimesini yâ harfini fethalı olarak (Beytiye) okumuşlardır; Hafs ayrıca Nûh sûresinde de [böyle okumuştur]. {لِلطَّائِفِينَ} “Tavaf edenler”, onun etrafında dönenler; {وَالْعَاكِفِينَ} “İtikâfa girenler”, orada ikamet edip mücavir olanlar; {وَالرُّكَّعِ} “Rükû edenler”, râki‘ (rükû eden) kelimesinin çoğuludur; {السُّجُودِ} “Secde edenler”, sâcid (secde eden) kelimesinin çoğuludur ki bunlar namaz kılanlardır. Kelbî ve Mukâtil şöyle demiştir:

الطَّائِفِينَ هُمُ الْغُرَبَاءُ والعاكفين أَهْلُ مَكَّةَ، قَالَ عَطَاءٌ وَمُجَاهِدٌ وَعِكْرِمَةُ: الطَّوَافُ لِلْغُرَبَاءِ أَفْضَلُ، وَالصَّلَاةُ لِأَهْلِ مَكَّةَ أَفْضَلُ.

Tavaf edenler yabancılardır (dışarıdan gelenler), itikâftakiler ise Mekke ehlidir. Atâ, Mücâhid ve İkrime: 'Tavaf etmek yabancılar için daha faziletlidir, namaz kılmak ise Mekke ehli için daha faziletlidir' dediler.

{وَإِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ رَبِّ اجْعَلْ هَذَا بَلَدًا آمِنًا وَارْزُقْ أَهْلَهُ مِنَ الثَّمَرَاتِ مَنْ آمَنَ مِنْهُمْ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ قَالَ وَمَنْ كَفَرَ فَأُمَتِّعُهُ قَلِيلًا ثُمَّ أَضْطَرُّهُ إِلَى عَذَابِ النَّارِ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ (١٢٦) }

{وَإِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ رَبِّ اجْعَلْ هَذَا بَلَدًا آمِنًا وَارْزُقْ أَهْلَهُ مِنَ الثَّمَرَاتِ مَنْ آمَنَ مِنْهُمْ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ قَالَ وَمَنْ كَفَرَ فَأُمَتِّعُهُ قَلِيلًا ثُمَّ أَضْطَرُّهُ إِلَى عَذَابِ النَّارِ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ (١٢٦)} “Hani İbrâhîm: 'Rabbim! Burayı güvenli bir belde kıl; halkından Allâh'a ve ahiret gününe inananları ürünlerle rızıklandır' demişti. [Allâh da]: 'İnkâr edeni dahi az bir müddet faydalandırır, sonra onu ateş azabına sürüklerim; ne kötü bir varış yeridir orası!' buyurmuştu.”

{وَإِذْ يَرْفَعُ إِبْرَاهِيمُ الْقَوَاعِدَ مِنَ الْبَيْتِ وَإِسْمَاعِيلُ رَبَّنَا تَقَبَّلْ مِنَّا إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (١٢٧) }

{وَإِذْ يَرْفَعُ إِبْرَاهِيمُ الْقَوَاعِدَ مِنَ الْبَيْتِ وَإِسْمَاعِيلُ رَبَّنَا تَقَبَّلْ مِنَّا إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (١٢٧)} “Hani İbrâhîm ile İsmâîl Beyt'in temellerini yükseltiyor [ve şöyle dua ediyorlardı]: 'Rabbimiz! Bizden kabul buyur; şüphesiz sen işitensin, bilensin.'”

قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَإِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ رَبِّ اجْعَلْ هَذَا} يَعْنِي مَكَّةَ وَقِيلَ: الْحَرَمَ {بَلَدًا آمِنًا} أَيْ ذَا أَمْنٍ يَأْمَنُ فِيهِ أَهْلُهُ {وَارْزُقْ أَهْلَهُ مِنَ الثَّمَرَاتِ} إِنَّمَا دَعَا بِذَلِكَ لِأَنَّهُ كَانَ بِوَادٍ غَيْرِ ذِي زَرْعٍ، وَفِي الْقَصَصِ أَنَّ الطَّائِفَ كَانَتْ مِنْ مَدَايِنِ الشَّامِ بِأُرْدُنَّ فَلَمَّا دَعَا إِبْرَاهِيمُ ﵇ هَذَا الدُّعَاءَ أَمَرَ اللَّهُ تَعَالَى جِبْرِيلَ ﵇ حَتَّى قَلَعَهَا مِنْ أَصْلِهَا وَأَدَارَهَا حَوْلَ الْبَيْتِ سَبْعًا ثُمَّ وَضَعَهَا مَوْضِعَهَا الَّذِي هِيَ الْآنَ فِيهِ، فَمِنْهَا أَكْثَرُ ثَمَرَاتِ مَكَّةَ {مَنْ آمَنَ مِنْهُمْ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ} دَعَا لِلْمُؤْمِنِينَ خَاصَّةً {قَالَ} اللَّهُ تَعَالَى {وَمَنْ كَفَرَ فَأُمَتِّعُهُ قَلِيلًا} قَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ فَأُمْتِعُهُ خَفِيفًا بِضَمِّ الْهَمْزَةِ وَالْبَاقُونَ مُشَدَّدًا وَمَعْنَاهُمَا وَاحِدٌ قَلِيلًا أَيْ سَأَرْزُقُ الْكَافِرَ أَيْضًا قَلِيلًا إِلَى مُنْتَهَى أَجَلِهِ وَذَلِكَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى وَعَدَ الرِّزْقَ لِلْخَلْقِ كَافَّةً مُؤْمِنِهِمْ وَكَافِرِهِمْ، وَإِنَّمَا قَيَّدَ بِالْقِلَّةِ لِأَنَّ مَتَاعَ الدُّنْيَا قَلِيلٌ {ثُمَّ أَضْطَرُّهُ} أَيْ أُلْجِئُهُ فِي الْآخِرَةِ {إِلَى عَذَابِ النَّارِ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ} أَيِ الْمَرْجِعُ يَصِيرُ إِلَيْهِ قَالَ مُجَاهِدٌ: وُجِدَ عِنْدَ الْمَقَامِ كتاب فيه: أن اللَّهُ ذُو بَكَّةَ صَنَعْتُهَا يَوْمَ خَلَقْتُ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ، وَحَرَّمْتُهَا يَوْمَ خَلَقْتُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ، وَحَفَفْتُهَا بِسَبْعَةِ أَمْلَاكٍ حُنَفَاءَ، يَأْتِيهَا رِزْقُهَا مِنْ ثَلَاثَةِ سُبُلٍ، مُبَارَكٌ لَهَا فِي اللَّحْمِ وَالْمَاءِ.

Teâlâ'nın: {وَإِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ رَبِّ اجْعَلْ هَذَا} “Hani İbrâhîm: 'Rabbim! Burayı... kıl' demişti” yani Mekke'yi; Harem'i [kastedildiği de] söylenmiştir; {بَلَدًا آمِنًا} “güvenli bir belde” yani halkının içinde emniyette olduğu güvenli bir yer. {وَارْزُقْ أَهْلَهُ مِنَ الثَّمَرَاتِ} “halkını ürünlerle rızıklandır” bu duayı ancak ekinsiz bir vadide olduğu için yapmıştır. Kıssalarda nakledildiğine göre Tâif, Şam şehirlerinden olup Ürdün'de idi. İbrâhîm aleyhisselâm bu duayı edince Allâh Teâlâ Cibrîl aleyhisselâm'a emretti; o da onu kökünden söküp Beyt'in etrafında yedi defa döndürdü, sonra da şimdi bulunduğu yerine koydu; Mekke'nin meyvelerinin çoğu ondandır. {مَنْ آمَنَ مِنْهُمْ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ} “onlardan Allâh'a ve ahiret gününe inananları” duasını yalnızca müminlere tahsis etti. Allâh Teâlâ: {قَالَ} “[Allâh] buyurdu ki:” {وَمَنْ كَفَرَ فَأُمَتِّعُهُ قَلِيلًا} “'İnkâr edeni dahi az bir müddet faydalandırırım'” İbn Âmir hemzenin zammesiyle hafif olarak (fe-ümtı'uhû) okudu, diğerleri ise şeddeli (fe-ümetti'uhû) okudular; ikisinin anlamı birdir; az bir müddet, yani ecelinin sonuna kadar kâfiri de az bir şey rızıklandıracağım. Zira Allâh Teâlâ rızkı mümin olsun kâfir olsun bütün mahlûkata vadetmiştir. Azlık ile kayıtlaması, dünya menfaatinin az olmasındandır. {ثُمَّ أَضْطَرُّهُ} “sonra onu mecbur kılarım” yani ahirette onu sevk ederim {إِلَى عَذَابِ النَّارِ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ} “ateş azabına; ne kötü bir varış yeridir orası!” yani varacağı merci. Mücâhid dedi ki: Makam'ın yanında üzerinde şu yazılı bir kitabe bulundu: 'Ben Allâh'ım, Bekke'nin Rabbiyim; güneşi ve ayı yarattığım gün onu var ettim, gökleri ve yeri yarattığım gün onu haram kıldım ve etrafını yedi hanîf melekle kuşattım; rızkı ona üç yoldan gelir; onda et ve su bereketli kılınmıştır.'

قَوْلُهُ ﷿: {وَإِذْ يَرْفَعُ إِبْرَاهِيمُ الْقَوَاعِدَ مِنَ الْبَيْتِ وَإِسْمَاعِيلُ} قَالَ الرُّوَاةُ: إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى خَلَقَ مَوْضِعَ الْبَيْتِ قَبْلَ الْأَرْضِ بِأَلْفَيْ عَامٍ، وَكَانَتْ زُبْدَةً بَيْضَاءَ عَلَى الْمَاءِ فَدُحِيَتِ الْأَرْضُ مِنْ تَحْتِهَا فَلَمَّا أَهْبَطَ اللَّهُ آدَمَ ﵇ إِلَى الْأَرْضِ اسْتَوْحَشَ، فَشَكَا إِلَى اللَّهِ تَعَالَى فَأَنْزَلَ اللَّهُ الْبَيْتَ الْمَعْمُورَ مِنْ يَاقُوتَةٍ مِنْ يَوَاقِيتِ الْجَنَّةِ لَهُ بَابَانِ مِنْ زُمُرُّدٍ أَخْضَرَ، بَابٌ شَرْقِيٌّ وَبَابٌ غَرْبِيٌّ فَوَضَعَهُ عَلَى مَوْضِعِ الْبَيْتِ وَقَالَ: يَا آدَمُ إِنِّي أَهْبَطْتُ لَكَ بَيْتًا تَطُوفُ بِهِ كَمَا يُطَافُ حَوْلَ عَرْشِي، تُصَلِّي عِنْدَهُ كَمَا يُصَلَّى عِنْدَ عَرْشِي وَأَنْزَلَ الْحَجَرَ وَكَانَ

Azîz ve Celîl olan Allâh'ın: {وَإِذْ يَرْفَعُ إِبْرَاهِيمُ الْقَوَاعِدَ مِنَ الْبَيْتِ وَإِسْمَاعِيلُ} “Hani İbrâhîm ile İsmâîl Beyt'in temellerini yükseltiyordu” kavli hakkında rivayetçiler şöyle dediler: Allâh Teâlâ Beyt'in yerini yeryüzünden iki bin yıl önce yarattı. O, su üzerinde beyaz bir köpük idi; yeryüzü onun altından yayılıp döşendi. Allâh, Âdem aleyhisselâm'ı yeryüzüne indirdiğinde [Âdem] yalnızlık duyup ürktü ve Allâh Teâlâ'ya yakındı. Bunun üzerine Allâh, cennet yakutlarından bir yakuttan olan, biri doğu kapısı diğeri batı kapısı olmak üzere yeşil zümrütten iki kapısı bulunan Beyt-i Ma'mûr'u indirdi ve onu Beyt'in yerine koydu. [Allâh] şöyle buyurdu: 'Ey Âdem! Ben senin için, tıpkı arşımın etrafında tavaf edildiği gibi etrafında tavaf edeceğin ve arşımın yanında namaz kılındığı gibi yanında namaz kılacağın bir ev indirdim.' [Allâh] Hacer'i (Hacerülesved'i) de indirdi; o,

أَبْيَضَ فَاسْوَدَّ مِنْ لَمْسِ الْحُيَّضِ فِي الْجَاهِلِيَّةِ فَتَوَجَّهَ آدَمُ مِنْ أَرْضِ الْهِنْدِ إِلَى مَكَّةَ مَاشِيًا وَقَيَّضَ اللَّهُ لَهُ مَلَكًا يَدُلُّهُ عَلَى الْبَيْتِ فَحَجَّ الْبَيْتَ وَأَقَامَ الْمَنَاسِكَ، فَلَمَّا فَرَغَ تَلَقَّتْهُ الْمَلَائِكَةُ وَقَالُوا: بَرَّ حَجُّكَ يَا آدَمُ لَقَدْ حَجَجْنَا هَذَا الْبَيْتَ قَبْلَكَ بِأَلْفَيْ عَامٍ، قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: حَجَّ آدَمُ أَرْبَعِينَ حَجَّةً مِنَ الْهِنْدِ إِلَى مَكَّةَ عَلَى رِجْلَيْهِ فَكَانَ عَلَى ذَلِكَ إِلَى أَيَّامِ الطُّوفَانِ، فَرَفَعَهُ اللَّهُ تَعَالَى إِلَى السَّمَاءِ الرَّابِعَةِ يَدْخُلُهُ كُلَّ يَوْمٍ سَبْعُونَ أَلْفَ مَلَكٍ لَا يَعُودُونَ إِلَيْهِ، وَبَعَثَ جِبْرِيلَ ﵇ حَتَّى خَبَّأَ الْحَجَرَ الْأَسْوَدَ فِي جَبَلِ أَبِي قُبَيْسٍ صِيَانَةً لَهُ مِنَ الْغَرَقِ، فَكَانَ مَوْضِعُ الْبَيْتِ خَالِيًا إِلَى زَمَنِ إِبْرَاهِيمَ، ثُمَّ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَمَرَ إِبْرَاهِيمَ بَعْدَمَا وُلِدَ لَهُ إِسْمَاعِيلُ وَإِسْحَاقُ بِبِنَاءِ بَيْتٍ يُذْكَرُ فِيهِ، فَسَأَلَ اللَّهَ ﷿ أَنْ يُبَيِّنَ لَهُ مَوْضِعَهُ، فَبَعَثَ اللَّهُ السِّكِّينَةَ لِتَدُلَّهُ عَلَى مَوْضِعِ الْبَيْتِ وَهِيَ رِيحٌ خَجُوجٌ لَهَا رَأْسَانِ شِبْهَ الْحَيَّةِ فَأُمِرَ إِبْرَاهِيمُ أَنْ يَبْنِيَ حَيْثُ تَسْتَقِرُّ السِّكِّينَةُ فَتَبِعَهَا إِبْرَاهِيمُ حَتَّى أَتَيَا مَكَّةَ فَتَطَوَّتِ السِّكِّينَةُ عَلَى مَوْضِعِ الْبَيْتِ كَتَطَوِّي الْحَجَفَةِ هَذَا قَوْلُ عَلِيٍّ وَالْحَسَنِ.

beyazdı; Câhiliye devrinde hayızlı kadınların dokunması sebebiyle karardı. Âdem Hindistan topraklarından Mekke'ye yürüyerek yöneldi ve Allâh ona Beyt'i göstermesi için bir melek tayin etti. [Âdem] Beyt'i haccetti ve menâsiki yerine getirdi. Bitirince melekler onu karşılayıp: 'Haccın makbul olsun ey Âdem! Biz bu Beyt'i senden iki bin yıl önce haccettik' dediler. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ şöyle dedi: Âdem Hindistan'dan Mekke'ye ayakları üzerinde kırk hac yaptı. Tufan günlerine kadar durum böyle kaldı; sonra Allâh Teâlâ onu (Beytü'l-Ma'mûr'u) dördüncü semaya kaldırdı; oraya her gün yetmiş bin melek girer ve bir daha dönmezler. Hacerülesved'i boğulmaktan korumak için Ebû Kubeys dağına saklaması amacıyla Cibrîl aleyhisselâm'ı gönderdi. Beyt'in yeri İbrâhîm zamanına kadar boş kaldı. Sonra Allâh Teâlâ, İsmâîl ve İshâk doğduktan sonra İbrâhîm'e içinde kendisinin anılacağı bir ev inşa etmesini emretti. O da Allâh Azze ve Celle'den kendisine yerini bildirmesini istedi. Allâh da Beyt'in yerini göstermesi için Sekîne'yi gönderdi; o, yılana benzer iki başı olan sert esen bir rüzgardı. İbrâhîm'e Sekîne'nin durduğu yere bina yapması emredildi. İbrâhîm onun peşinden gitti, nihayet Mekke'ye geldiler ve Sekîne kalkanın toplanıp kıvrılması gibi Beyt'in yerine kıvrılıp durdu. Bu, Ali ve Hasen'in görüşüdür.

وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: بَعَثَ اللَّهُ تَعَالَى سَحَابَةً عَلَى قَدْرِ الْكَعْبَةِ فَجَعَلَتْ تَسِيرُ وَإِبْرَاهِيمُ يَمْشِي فِي ظِلِّهَا إِلَى أَنْ وَافَقَ مَكَّةَ وَوَقَفَتْ عَلَى مَوْضِعِ الْبَيْتِ فَنُودِيَ مِنْهَا إِبْرَاهِيمُ أَنِ ابْنِ عَلَى ظِلِّهَا لَا تَزِدْ وَلَا تَنْقُصْ، وَقِيلَ: أَرْسَلَ اللَّهُ جِبْرِيلَ لِيَدُلَّهُ عَلَى مَوْضِعِ الْبَيْتِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى {وَإِذْ بَوَّأْنَا لِإِبْرَاهِيمَ مَكَانَ الْبَيْتِ} فَبَنَى إِبْرَاهِيمُ وَإِسْمَاعِيلُ الْبَيْتَ فَكَانَ إِبْرَاهِيمُ يَبْنِيهِ وَإِسْمَاعِيلُ يُنَاوِلُهُ الْحَجَرَ، فَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَإِذْ يَرْفَعُ إِبْرَاهِيمُ الْقَوَاعِدَ مِنَ الْبَيْتِ وَإِسْمَاعِيلُ} يَعْنِي أُسُسَهُ وَاحِدَتُهَا قَاعِدَةٌ. وَقَالَ الْكِسَائِيُّ: جُدُرُ الْبَيْتِ، قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: إِنَّمَا بُنِيَ الْبَيْتُ مِنْ خمسة أجبل، طورسيناء وطور زَيْتَا وَلُبْنَانَ وَهُوَ جَبَلٌ بِالشَّامِ، وَالْجُودِيِّ وَهُوَ جَبَلٌ بِالْجَزِيرَةِ وَبَنَيَا قَوَاعِدَهُ مِنْ حِرَاءَ وَهُوَ جَبَلٌ بِمَكَّةَ فَلَمَّا انْتَهَى إِبْرَاهِيمُ إِلَى مَوْضِعِ الْحَجَرِ الْأَسْوَدِ قَالَ لِإِسْمَاعِيلَ ائْتِنِي بِحَجَرٍ حَسَنٍ يَكُونُ لِلنَّاسِ عَلَمًا فَأَتَاهُ بِحَجَرٍ فَقَالَ: ائْتِنِي بِأَحْسَنَ مِنْ هَذَا فَمَضَى إِسْمَاعِيلُ يَطْلُبُهُ فَصَاحَ أَبُو قُبَيْسٍ يَا إِبْرَاهِيمُ إِنَّ لَكَ عِنْدِي وَدِيعَةً فَخُذْهَا فَأَخَذَ الْحَجَرَ الْأَسْوَدَ فَوَضَعَهُ مَكَانَهُ وَقِيلَ: إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى بَنَى فِي السَّمَاءِ بَيْتًا وَهُوَ الْبَيْتُ الْمَعْمُورُ وَيُسَمَّى الضُّرَاحَ وَأَمَرَ الْمَلَائِكَةَ أَنْ يَبْنُوا الْكَعْبَةَ فِي الْأَرْضِ بِحِيَالِهِ عَلَى قَدْرِهِ وَمِثَالِهِ، وَقِيلَ أَوَّلُ مَنْ بَنَى الْكَعْبَةَ آدَمُ وَانْدَرَسَ زَمَنَ الطُّوفَانِ ثُمَّ أَظْهَرَهُ اللَّهُ لِإِبْرَاهِيمَ حَتَّى بَنَاهُ (١) .

İbn Abbâs dedi ki: Allâh Teâlâ Kâbe büyüklüğünde bir bulut gönderdi; o hareket ediyor, İbrâhîm de onun gölgesinde yürüyordu; nihayet Mekke'ye vardı ve Beyt'in yerinde durdu. Ondan İbrâhîm'e: 'Onun gölgesi üzerine bina et, ne artır ne de eksilt' diye seslenildi. Allâh'ın, Teâlâ'nın: {وَإِذْ بَوَّأْنَا لِإِبْرَاهِيمَ مَكَانَ الْبَيْتِ} “Hani biz İbrâhîm'e Beyt'in yerini göstermiştik” kavlinde olduğu gibi ona Beyt'in yerini göstermesi için Cibrîl'i gönderdiği de söylenmiştir. İbrâhîm ve İsmâîl Beyt'i inşa ettiler; İbrâhîm inşa ediyor, İsmâîl de ona taşı uzatıyordu. İşte bu, Teâlâ'nın: {وَإِذْ يَرْفَعُ إِبْرَاهِيمُ الْقَوَاعِدَ مِنَ الْبَيْتِ وَإِسْمَاعِيلُ} “Hani İbrâhîm ile İsmâîl Beyt'in temellerini yükseltiyordu” kavlidir; yani temellerini; tekili kâidedir. Kisâî: 'Beyt'in duvarlarıdır' dedi. İbn Abbâs dedi ki: Beyt beş dağdan inşa edildi: Tûr-i Sînâ, Tûr-i Zeytâ, Şam'da bir dağ olan Lübnan, el-Cezîre'de bir dağ olan Cûdî; temellerini ise Mekke'de bir dağ olan Hirâ'dan yaptılar. İbrâhîm Hacerülesved'in yerine gelince İsmâîl'e: 'Bana insanlar için bir işaret olacak güzel bir taş getir' dedi. O da ona bir taş getirdi; [İbrâhîm]: 'Bana bundan daha güzelini getir' dedi. İsmâîl onu aramaya gidince Ebû Kubeys: 'Ey İbrâhîm! Bende senin bir emanetin var, onu al!' diye seslendi. Hacerülesved'i aldı ve onu yerine koydu. Allâh Teâlâ'nın semada bir ev inşa ettiği -ki o Beytü'l-Ma'mûr'dur ve Durâh diye adlandırılır- ve meleklere yeryüzünde onun tam hizasında, onun ölçüsünde ve benzerinde Kâbe'yi inşa etmelerini emrettiği de söylenmiştir. Kâbe'yi ilk inşa edenin Âdem olduğu, Tufan zamanında silindiği, sonra Allâh'ın onu inşa etmesi için İbrâhîm'e gösterdiği de söylenmiştir (١).

قَوْلُهُ: {رَبَّنَا تَقَبَّلْ مِنَّا} فِيهِ إِضْمَارٌ أَيْ وَيَقُولَانِ: رَبَّنَا تَقَبَّلْ مِنَّا بِنَاءَنَا {إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ} لِدُعَائِنَا {الْعَلِيمُ} بِنِيَّاتِنَا

O'nun: {رَبَّنَا تَقَبَّلْ مِنَّا} “Rabbimiz! Bizden kabul buyur” kavlinde gizli bir ifade vardır; yani şöyle diyorlardı: 'Rabbimiz! Bizden binamızı kabul buyur.' {إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ} “Şüphesiz sen işitensin” duamızı, {الْعَلِيمُ} “bilensin” niyetlerimizi.

{رَبَّنَا وَاجْعَلْنَا مُسْلِمَيْنِ لَكَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِنَا أُمَّةً مُسْلِمَةً لَكَ وَأَرِنَا مَنَاسِكَنَا وَتُبْ عَلَيْنَا إِنَّكَ أَنْتَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ (١٢٨) }

{رَبَّنَا وَاجْعَلْنَا مُسْلِمَيْنِ لَكَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِنَا أُمَّةً مُسْلِمَةً لَكَ وَأَرِنَا مَنَاسِكَنَا وَتُبْ عَلَيْنَا إِنَّكَ أَنْتَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ (١٢٨)} “Rabbimiz! İkimizi sana teslim olanlardan kıl; soyumuzdan da sana teslim olan bir ümmet [yarat]. Bize ibadet yerlerimizi/yöntemlerimizi göster ve tövbemizi kabul et; şüphesiz sen tövbeleri çokça kabul edensin, çok merhametlisin.”

{رَبَّنَا وَاجْعَلْنَا مُسْلِمَيْنِ لَكَ} مُوَحِّدَيْنِ مُطِيعَيْنِ مُخْلِصَيْنِ خَاضِعَيْنِ لَكَ.

{رَبَّنَا وَاجْعَلْنَا مُسْلِمَيْنِ لَكَ} “Rabbimiz! İkimizi sana teslim olanlardan kıl” sana tevhid üzere bağlanan, itaat eden, ihlaslı ve boyun eğen iki kimse [kıl].

{وَمِنْ ذُرِّيَّتِنَا} أَيْ أَوْلَادِنَا {أُمَّةً} جَمَاعَةً وَالْأُمَّةُ أَتْبَاعُ الْأَنْبِيَاءِ {مُسْلِمَةً لَكَ} خَاضِعَةً لَكَ.

{وَمِنْ ذُرِّيَّتِنَا} “ve soyumuzdan da” yani çocuklarımızdan da {أُمَّةً} “bir ümmet” bir topluluk -ümmet, peygamberlerin tâbileridir- {مُسْلِمَةً لَكَ} “sana teslim olan” sana boyun eğen [bir ümmet kıl].

{وَأَرِنَا} عَلِّمْنَا وَعَرِّفْنَا، قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ سَاكِنَةَ الرَّاءِ وَأَبُو عَمْرٍو بِالِاخْتِلَاسِ وَالْبَاقُونَ بِكَسْرِهَا وَوَافَقَ ابْنُ عَامِرٍ وَأَبُو بَكْرٍ فِي الْإِسْكَانِ فِي حم السَّجْدَةِ، وَأَصْلُهُ أَرْئِنَا فَحُذِفَتِ الْهَمْزَةُ طَلَبًا لِلْخِفَّةِ وَنُقِلَتْ حَرَكَتُهَا إِلَى الرَّاءِ وَمَنْ سَكَّنَهَا قَالَ: ذَهَبَتِ الْهَمْزَةُ فَذَهَبَتْ حَرَكَتُهَا، {مَنَاسِكَنَا} شَرَائِعَ دِينِنَا وَأَعْلَامَ حَجِّنَا.

{وَأَرِنَا} “ve bize göster” bize öğret ve bizi bilgilendir. İbn Kesîr râ harfinin sükûnu ile (ve ernâ), Ebû Amr ihtilâs ile, diğerleri ise kesresi ile (ve erinâ) okudular; İbn Âmir ve Ebû Bekr Hâ-mîm es-Secde'deki sükûnda muvafakat ettiler. Aslı 'er'inâ' idi; hafiflik talebiyle hemze hazfedildi ve harekesi râ harfine nakledildi. Onu sakin okuyan ise: 'Hemze gidince harekesi de gitti' demiştir. {مَنَاسِكَنَا} “ibadet yöntemlerimizi” dinimizin şeriatlarını ve haccımızın alametlerini.

وَقِيلَ: مَوَاضِعَ حَجِّنَا، وَقَالَ مُجَاهِدٌ: مَذَابِحَنَا وَالنُّسُكُ الذَّبِيحَةُ، وَقِيلَ: مُتَعَبَّدَاتِنَا، وَأَصْلُ النُّسُكِ الْعِبَادَةُ، وَالنَّاسِكُ الْعَابِدُ فَأَجَابَ اللَّهُ تَعَالَى دُعَاءَهُمَا فَبَعَثَ جِبْرِيلَ فَأَرَاهُمَا الْمَنَاسِكَ فِي يَوْمِ عَرَفَةَ فَلَمَّا بَلَغَ عَرَفَاتٍ قَالَ: عَرَفْتَ يَا إِبْرَاهِيمُ؟ قَالَ: نَعَمْ فَسَمَّى الْوَقْتَ عَرَفَةَ وَالْمَوْضِعَ عَرَفَاتٍ.

'Hac mekanlarımızı' da denilmiştir. Mücâhid: 'Kurban yerlerimizi' dedi; nüsük, kurbandır. 'İbadethanelerimizi' de denilmiştir; nüsükün aslı ibadettir, nâsik de ibadet edendir. Allâh Teâlâ ikisinin duasını kabul etti; Cibrîl'i gönderdi ve Afe günü onlara menâsiki gösterdi. Arafat'a ulaştığında: 'Öğrendin mi (arafte) ey İbrâhîm?' dedi. O da: 'Evet' dedi. Böylece vakti Arefe, mekânı ise Arafat olarak isimlendirdi.

{وَتُبْ عَلَيْنَا} تَجَاوَزْ عَنَّا {إِنَّكَ أَنْتَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ رَبَّنَا وَابْعَثْ فِيهِمْ}

{وَتُبْ عَلَيْنَا} “ve tövbemizi kabul et” bizi bağışla {إِنَّكَ أَنْتَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ} “şüphesiz sen tövbeleri çokça kabul edensin, çok merhametlisin” {رَبَّنَا وَابْعَثْ فِيهِمْ}

{رَبَّنَا وَابْعَثْ فِيهِمْ رَسُولًا مِنْهُمْ يَتْلُو عَلَيْهِمْ آيَاتِكَ وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَيُزَكِّيهِمْ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ (١٢٩) }

{رَبَّنَا وَابْعَثْ فِيهِمْ رَسُولًا مِنْهُمْ يَتْلُو عَلَيْهِمْ آيَاتِكَ وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَيُزَكِّيهِمْ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ (١٢٩)} “Rabbimiz! Onların içinden kendilerine senin ayetlerini okuyacak, onlara Kitab'ı ve hikmeti öğretecek, onları kötülüklerden arındıracak bir elçi gönder. Şüphesiz mutlak güç sahibi, hüküm ve hikmet sahibi olan ancak sensin.”

أَيْ فِي الْأُمَّةِ الْمُسْلِمَةِ مِنْ ذُرِّيَّةِ إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ وَقِيلَ: مِنْ أَهْلِ مَكَّةَ {رَسُولًا مِنْهُمْ} أَيْ مُرْسَلًا مِنْهُمْ أَرَادَ بِهِ مُحَمَّدًا ﷺ.

Yani İbrâhîm ve İsmâîl'in zürriyetinden olan Müslüman ümmet içinde; 'Mekke ehlinden' de denilmiştir. {رَسُولًا مِنْهُمْ} “onların içinden bir elçi” yani kendilerinden gönderilmiş bir elçi; bununla Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i kastetti.

حَدَّثَنَا السَّيِّدُ أَبُو الْقَاسِمِ عَلِيُّ بْنُ مُوسَى الْمُوسَوِيُّ حَدَّثَنِي أَبُو بَكْرٍ أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بن عباس ١٩/أالْبَلْخِيُّ أَنَا الْإِمَامُ أَبُو سُلَيْمَانَ حَمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ الْخَطَّابِيُّ أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمَكِّيِّ أَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ أَنَا ابْنُ أَخِي ابْنِ وَهْبٍ أَنَا عَمِّي أَنَا مُعَاوِيَةُ عَنْ صَالِحٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ سُوَيْدٍ عَنْ عَبْدِ الْأَعْلَى بْنِ هِلَالٍ السُّلَمِيِّ عَنِ الْعِرْبَاضِ بْنِ سَارِيَةَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ قَالَ: "إِنِّي عِنْدَ اللَّهِ مَكْتُوبٌ خَاتَمَ النَّبِيِّينَ، وَإِنَّ آدَمَ لَمُنْجَدِلٌ فِي طِينَتِهِ وَسَأُخْبِرُكُمْ بِأَوَّلِ أَمْرِي، أَنَا دَعْوَةُ إِبْرَاهِيمَ وَبِشَارَةُ عِيسَى وَرُؤْيَا أُمِّي الَّتِي رَأَتْ حِينَ وَضَعَتْنِي وَقَدْ خَرَجَ مِنْهَا نُورٌ أَضَاءَتْ لَهَا مِنْهُ قُصُورُ الشَّامِ" (١)

Bize Seyyid Ebü'l-Kâsım Ali b. Mûsâ el-Mûsevî anlattı, [dedi ki:] bana Ebû Bekr Ahmed b. Muhammed b. Abbâs [١٩/a] el-Belhî anlattı, [dedi ki:] bize İmam Ebû Süleymân Hamed b. Muhammed b. İbrâhîm el-Hattâbî bildirdi, [dedi ki:] bize Muhammed b. el-Mekkî bildirdi, [dedi ki:] bize İshâk b. İbrâhîm bildirdi, [dedi ki:] bize İbn Vehb'in kardeşinin oğlu bildirdi, [dedi ki:] bana amcam bildirdi, [dedi ki:] bize Muâviye, Sâlih'ten, o Saîd b. Süveyd'den, o Abdül'a'lâ b. Hilâl es-Sülemî'den, o da el-Irbâd b. Sâriye'den, o da Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem'den naklen bildirdi, [Resûlullâh] şöyle buyurdu: "Şüphesiz ben Allâh katında peygamberlerin sonuncusu olarak yazılmıştım, o sırada Âdem henüz çamurunun içinde yatıyordu. Size işimin başlangıcını haber vereyim: Ben İbrâhîm'in duası, Îsâ'nın müjdesi ve annemin beni doğururken gördüğü rüyasıyım; zira ondan kendisi için Şam saraylarını aydınlatan bir nur çıkmıştı" (١).

وَأَرَادَ بِدَعْوَةِ إِبْرَاهِيمَ هَذَا فَإِنَّهُ دَعَا أَنْ يَبْعَثَ فِي بَنِي إِسْمَاعِيلَ رَسُولًا مِنْهُمْ، قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: كُلُّ الْأَنْبِيَاءِ

[Allâh Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem] İbrâhîm'in duasıyla bunu kastetmiştir; zira o, İsmâîloğulları içinden kendilerine bir elçi göndermesi için dua etmişti. İbn Abbâs [şöyle] demiştir: Bütün peygamberler

مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ إِلَّا عَشَرَةً: نُوحٌ وَهُودٌ وَصَالِحٌ وَشُعَيْبٌ وَلُوطٌ وَإِبْرَاهِيمُ وَإِسْمَاعِيلُ وَإِسْحَاقُ وَيَعْقُوبُ وَمُحَمَّدٌ صَلَوَاتُ اللَّهِ وَسَلَامُهُ عَلَيْهِمْ أَجْمَعِينَ.

İsrâîloğullarındandır; ancak on tanesi müstesnadır: Nûh, Hûd, Sâlih, Şuayb, Lût, İbrâhîm, İsmâîl, İshâk, Ya'kûb ve Muhammed; Allâh'ın salâtı ve selamı onların hepsinin üzerine olsun.

{يَتْلُو} يَقْرَأُ {عَلَيْهِمْ آيَاتِكَ} كِتَابَكَ يَعْنِي الْقُرْآنَ وَالْآيَةُ مِنَ الْقُرْآنِ كَلَامٌ مُتَّصِلٌ إِلَى انْقِطَاعِهِ وَقِيلَ هِيَ جَمَاعَةُ حُرُوفٍ يُقَالُ خَرَجَ الْقَوْمُ بِآيَتِهِمْ أَيْ بِجَمَاعَتِهِمْ {وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتَابَ} يَعْنِي الْقُرْآنَ {وَالْحِكْمَةَ} قَالَ مُجَاهِدٌ: فَهْمَ الْقُرْآنِ، وَقَالَ مُقَاتِلٌ: مَوَاعِظَ الْقُرْآنِ وَمَا فِيهِ مِنَ الْأَحْكَامِ، قَالَ ابْنُ قُتَيْبَةَ: هِيَ الْعِلْمُ وَالْعَمَلُ، وَلَا يَكُونُ الرَّجُلُ حَكِيمًا حَتَّى يَجْمَعَهُمَا، وَقِيلَ: هِيَ السُّنَّةُ، وَقِيلَ: هِيَ الْأَحْكَامُ وَالْقَضَاءُ وَقِيلَ: الْحِكْمَةُ الْفِقْهُ.

{يَتْلُو} okuyacak {عَلَيْهِمْ آيَاتِكَ} “onlara senin ayetlerini” kitabını, yani Kur'ân'ı. Kur'ân'dan ayet, nihayetine kadar bitişik olan kelamdır. Harfler topluluğu olduğu da söylenmiştir; nitekim 'kavim ayetleriyle çıktı' denir ki topluluklarıyla demektir. {وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتَابَ} “onlara Kitab'ı öğretecek” yani Kur'ân'ı, {وَالْحِكْمَةَ} “ve hikmeti” Mücâhid: 'Kur'ân'ın fehmidir' dedi. Mukâtil: 'Kur'ân'ın öğütleri ve onda bulunan hükümlerdir' dedi. İbn Kuteybe şöyle dedi: Hikmet ilim ve ameldir; kişi bu ikisini bir araya getirmedikçe hakîm olamaz. 'Sünnettir' de denildi. 'Hükümler ve kazadır (yargıdır)' da denildi. 'Hikmet fıkıhtır' da denildi.

قَالَ أَبُو بَكْرِ بْنُ دُرَيْدٍ: كُلُّ كَلِمَةٍ وَعَظَتْكَ أَوْ دَعَتْكَ إِلَى مَكْرُمَةٍ أَوْ نَهَتْكَ عَنْ قَبِيحٍ فَهِيَ حِكْمَةٌ.

Ebû Bekr b. Düreyd şöyle dedi: Sana vaaz eden veya seni güzel bir haslete çağıran yahut seni çirkin bir şeyden nehyeden her söz hikmettir.

{وَيُزَكِّيهِمْ} أَيْ يُطَهِّرُهُمْ مِنَ الشِّرْكِ وَالذُّنُوبِ، وَقِيلَ: يَأْخُذُ الزَّكَاةَ مِنْ أَمْوَالِهِمْ، وَقَالَ ابْنُ كَيْسَانَ: يَشْهَدُ لَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ بِالْعَدَالَةِ إِذَا شَهِدُوا لِلْأَنْبِيَاءِ بِالْبَلَاغِ مِنَ التَّزْكِيَةِ، وَهِيَ التَّعْدِيلُ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: الْعَزِيزُ الَّذِي لَا يُوجَدُ مِثْلُهُ، وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: الْمُنْتَقِمُ بَيَانُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى "وَاللَّهُ عَزِيزٌ ذُو انْتِقَامٍ" (٤-آلِ عِمْرَانَ) وَقِيلَ: الْمَنِيعُ الَّذِي لَا تَنَالُهُ الْأَيْدِي وَلَا يَصِلُ إِلَيْهِ شَيْءٌ وَقِيلَ: الْقَوِيُّ، وَالْعِزَّةُ الْقُوَّةُ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى "فَعَزَّزْنَا بِثَالِثٍ" (١٤-يس) أَيْ قَوَّيْنَا وَقِيلَ: الْغَالِبُ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى إِخْبَارًا "وَعَزَّنِي فِي الْخِطَابِ" (٢٣-ص) أَيْ غَلَبَنِي، وَيُقَالُ فِي الْمَثَلِ: "مَنْ عَزَّ بَزَّ" أَيْ مَنْ غَلَبَ سَلَبَ.

{وَيُزَكِّيهِمْ} “onları arındıracak” yani onları şirkten ve günahlardan temizleyecektir. 'Mallarından zekâtı alacaktır' da denildi. İbn Keysân dedi ki: Peygamberlerin tebliğ ettiğine şahitlik ettiklerinde, tezkiyeden -ki bu adaleti tespittir- kıyamet gününde onların adil olduklarına şahitlik edecektir. {إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ} İbn Abbâs dedi ki: Azîz, bir benzeri bulunmayandır. Kelbî: 'İntikam alandır' dedi; bunun beyanı Teâlâ'nın: "Allâh azîzdir, intikam sahibidir" (Âl-i İmrân 4) kavlidir. 'Ulaşılamayan, kendisine ellerin yetişemediği ve hiçbir şeyin varamadığı menî'dir' de denildi. 'Güçlüdür' de denildi; izzet güçtür. Nitekim Allâh Teâlâ: "Bunun üzerine üçüncüsüyle güçlendirdik" (Yâsîn 14) buyurmuştur, yani kuvvetlendirdik. 'Gâliptir' de denildi; Allâh Teâlâ haber vererek: "Konuşmada bana üstün geldi (beni yendi)" (Sâd 23) buyurmuştur, yani bana galip geldi. Meselde de: 'Men azze bezze' denir; yani galip gelen soyar (alır).

{وَمَنْ يَرْغَبُ عَنْ مِلَّةِ إِبْرَاهِيمَ إِلَّا مَنْ سَفِهَ نَفْسَهُ وَلَقَدِ اصْطَفَيْنَاهُ فِي الدُّنْيَا وَإِنَّهُ فِي الْآخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِينَ (١٣٠) إِذْ قَالَ لَهُ رَبُّهُ أَسْلِمْ قَالَ أَسْلَمْتُ لِرَبِّ الْعَالَمِينَ (١٣١) }

{وَمَنْ يَرْغَبُ عَنْ مِلَّةِ إِبْرَاهِيمَ إِلَّا مَنْ سَفِهَ نَفْسَهُ وَلَقَدِ اصْطَفَيْنَاهُ فِي الدُّنْيَا وَإِنَّهُ فِي الْآخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِينَ (١٣٠) إِذْ قَالَ لَهُ رَبُّهُ أَسْلِمْ قَالَ أَسْلَمْتُ لِرَبِّ الْعَالَمِينَ (١٣١)} “Kendi nefsini bilmeyenden başka kim İbrâhîm'in dininden yüz çevirir? Andolsun ki biz onu dünyada seçtik; şüphesiz o, ahirette de iyilerdendir. Rabbi ona: 'Teslim ol!' dediği zaman: 'Âlemlerin Rabbine teslim oldum' demişti.”

{وَمَنْ يَرْغَبُ عَنْ مِلَّةِ إِبْرَاهِيمَ} وَذَلِكَ أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ سَلَامٍ دَعَا ابْنَيْ أَخِيهِ سَلَمَةَ وَمُهَاجِرًا إِلَى الْإِسْلَامِ فَقَالَ لَهُمَا: قَدْ عَلِمْتُمَا أَنَّ اللَّهَ ﷿ قَالَ فِي التَّوْرَاةِ: إِنِّي بَاعِثٌ مِنْ وَلَدِ إِسْمَاعِيلَ نَبِيًّا اسْمُهُ أَحْمَدُ فَمَنْ آمَنَ بِهِ فَقَدِ اهْتَدَى وَمَنْ لَمْ يُؤْمِنْ بِهِ فَهُوَ مَلْعُونٌ، فَأَسْلَمَ سَلَمَةُ وَأَبَى مُهَاجِرٌ أَنْ يُسْلِمَ فَأَنْزَلَ اللَّهُ ﷿ {وَمَنْ يَرْغَبُ عَنْ مِلَّةِ إِبْرَاهِيمَ} (١) أَيْ يَتْرُكُ دِينَهُ وَشَرِيعَتَهُ يُقَالُ رَغِبَ فِي الشَّيْءِ إِذَا أَرَادَهُ، وَرَغِبَ عَنْهُ إِذَا تَرَكَهُ.

{وَمَنْ يَرْغَبُ عَنْ مِلَّةِ إِبْرَاهِيمَ} “İbrâhîm'in dininden kim yüz çevirir?” Bu durum şundan dolayıdır: Abdullâh b. Selâm, kardeşinin iki oğlu Seleme ve Muhâcir'i İslâm'a davet edip ikisine şöyle dedi: 'Bilirsiniz ki Allâh Azze ve Celle Tevrat'ta: Ben İsmâîl'in soyundan ismi Ahmed olan bir peygamber göndereceğim; kim ona iman ederse doğru yolu bulur, kim de ona iman etmezse o lanetlenmiştir buyurmuştur.' Bunun üzerine Seleme Müslüman oldu, Muhâcir ise Müslüman olmaktan kaçındı. Allâh Azze ve Celle de {وَمَنْ يَرْغَبُ عَنْ مِلَّةِ إِبْرَاهِيمَ} “İbrâhîm'in dininden kim yüz çevirir?” (١) ayetini indirdi; yani onun dinini ve şeriatını kim terk eder? Bir şeyi istediğinde 'rağıbe fîh', onu terk ettiğinde ise 'rağıbe anh' denir.

وَقَوْلُهُ {وَمَنْ} لَفْظُهُ اسْتِفْهَامٌ مَعْنَاهُ التَّقْرِيعُ وَالتَّوْبِيخُ يَعْنِي: مَا يَرْغَبُ عَنْ مِلَّةِ إِبْرَاهِيمَ {إِلَّا مَنْ سَفِهَ نَفْسَهُ} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: مَنْ خَسِرَ نَفْسَهُ، وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: ضَلَّ مِنْ قِبَلِ نَفْسِهِ، وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: أَهْلَكَ نَفْسَهُ، وَقَالَ ابْنُ كَيْسَانَ وَالزَّجَّاجُ: مَعْنَاهُ جَهَّلَ نَفْسَهُ وَالسَّفَاهَةُ: الْجَهْلُ وَضَعْفُ الرَّأْيِ: وَكُلُّ سَفِيهٍ

[Allâh Teâlâ'nın]: {وَمَنْ} “Kim...” buyruğu, lafız olarak istifham (soru) olup anlamı azarlama ve kınamadır; yani İbrâhîm'in dininden {إِلَّا مَنْ سَفِهَ نَفْسَهُ} “ancak nefsini bilmeyen kimseden [başkası]” yüz çevirmez. İbn Abbâs: "[O], nefsini hüsrana uğratan kimsedir" dedi. Kelbî: "Kendi nefsi sebebiyle sapan kimsedir" dedi. Ebû Ubeyde: "Nefsini helak eden kimsedir" dedi. İbn Keysân ve Zeccâc ise şöyle dediler: "Bunun anlamı, nefsini cahil bırakandır. Sefâhet; cehalet ve görüş zayıflığıdır; her sefih

جَاهِلٌ، وَذَلِكَ أَنَّ مَنْ عَبَدَ غَيْرَ اللَّهِ فَقَدْ جَهَّلَ نَفْسَهُ. لِأَنَّهُ لَمْ يَعْرِفْ أَنَّ اللَّهَ خَلَقَهَا، وَقَدْ جَاءَ: "مَنْ عَرَفَ نَفْسَهُ فَقَدْ عَرَفَ رَبَّهُ" (١) ، وَفِي الْأَخْبَارِ: "إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَوْحَى إِلَى دَاوُدَ اعْرِفْ نَفْسَكَ وَاعْرِفْنِي، فَقَالَ يَا رَبِّ كَيْفَ أَعْرِفُ نَفْسِي؟ وَكَيْفَ أَعْرِفُكَ؟ فَأَوْحَى اللَّهُ إِلَيْهِ اعْرِفْ نَفْسَكَ بِالضَّعْفِ وَالْعَجْزِ وَالْفَنَاءِ، وَاعْرِفْنِي بِالْقُوَّةِ وَالْقُدْرَةِ وَالْبَقَاءِ".

cahildir' dediler. Bu da şundandır: Allâh'tan başkasına ibadet eden kişi nefsini cahil bırakmıştır; çünkü Allâh'ın onu yarattığını bilmemiştir. Nitekim: "Nefsini bilen Rabbini bilir" (١) rivayeti gelmiştir. Haberlerde de [şöyle] geçmektedir: "Allâh Teâlâ Dâvûd'a: 'Nefsini bil ve beni bil' diye vahyetti. [Dâvûd]: 'Ey Rabbim! Nefsimi nasıl bileyim, seni nasıl bileyim?' dedi. Allâh ona: 'Nefsini zayıflık, acizlik ve fena ile bil; beni de kuvvet, kudret ve beka ile bil' diye vahyetti."

وَقَالَ الْأَخْفَشُ: مَعْنَاهُ سَفِهَ فِي نَفْسِهِ، ونفسه عَلَى هَذَا الْقَوْلِ نَصْبٌ بِنَزْعِ حَرْفِ الصِّفَةِ وَقَالَ الْفَرَّاءُ: نَصْبٌ عَلَى التَّفْسِيرِ، وَكَانَ الْأَصْلُ سَفِهَتْ نَفْسُهُ فَلَمَّا أَضَافَ الْفِعْلَ إِلَى صَاحِبِهَا خَرَجَتِ النَّفْسُ الْمُفَسِّرَةُ لِيَعْلَمَ مَوْضِعَ السَّفَهِ، كَمَا يُقَالُ: ضِقْتُ بِهِ ذَرْعًا، أَيْ ضَاقَ ذَرْعِي بِهِ.

Ahfeş şöyle dedi: Bunun anlamı 'kendi nefsinde sefihlik etti' demektir; bu görüşe göre 'nefsehû' harf-i cerrin hazfedilmesiyle (nez'u'l-hâfız) mansubdur. Ferrâ ise: 'Temyiz (tefsir) olarak mansubdur; aslî hali 'sefihet nefsuhû' idi, fiil nefsin sahibine isnat edilince, sefâhetin yerinin bilinmesi için açıklayıcı nefis [kelimesi] geldi; nitekim 'dıkte bihî zer'an' yani göğsüm daraldı denildiği gibidir' dedi.

{وَلَقَدِ اصْطَفَيْنَاهُ فِي الدُّنْيَا} اخْتَرْنَاهُ فِي الدُّنْيَا {وَإِنَّهُ فِي الْآخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِينَ} يَعْنِي مَعَ الْأَنْبِيَاءِ فِي الْجَنَّةِ، وَقَالَ الْحُسَيْنُ بْنُ الْفَضْلِ: فِيهِ تَقْدِيمٌ وَتَأْخِيرٌ، تَقْدِيرُهُ وَلَقَدِ اصْطَفَيْنَاهُ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَإِنَّهُ لَمِنَ الصَّالِحِينَ

{وَلَقَدِ اصْطَفَيْنَاهُ فِي الدُّنْيَا} “Andolsun ki biz onu dünyada seçtik” dünyada onu seçkin kıldık, {وَإِنَّهُ فِي الْآخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِينَ} “şüphesiz o, ahirette de iyilerdendir” yani cennette peygamberlerle beraberdir. Hüseyin b. el-Fadl şöyle dedi: Bunda takdim ve tehir vardır; takdiri: 'Andolsun ki biz onu dünyada ve ahirette seçtik ve şüphesiz o iyilerdendir' şeklindedir.

{إِذْ قَالَ لَهُ رَبُّهُ أَسْلِمْ} أَيِ اسْتَقِمْ عَلَى الْإِسْلَامِ، وَاثْبُتْ عَلَيْهِ لِأَنَّهُ كَانَ مُسْلِمًا.

{إِذْ قَالَ لَهُ رَبُّهُ أَسْلِمْ} “Rabbi ona: 'Teslim ol!' dediği zaman” yani İslâm üzere dosdoğru ol ve onun üzerinde sebat et; çünkü o zaten Müslümandı.

قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: قَالَ لَهُ حِينَ خَرَجَ مِنَ السَّرَبِ (٢) ، وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: أَخْلِصْ دِينَكَ وَعِبَادَتَكَ لِلَّهِ، وَقَالَ عَطَاءٌ أَسْلِمْ إِلَى اللَّهِ ﷿ وَفَوِّضْ أُمُورَكَ إِلَيْهِ.

İbn Abbâs: 'Ona mağaradan çıktığı vakit [bunu] söyledi' dedi (٢). Kelbî: 'Dinini ve ibadetini Allâh'a halis kıl' dedi. Atâ: 'Allâh Azze ve Celle'ye teslim ol ve işlerini O'na havale et' dedi.

{قَالَ أَسْلَمْتُ لِرَبِّ الْعَالَمِينَ} أَيْ فَوَّضْتُ، قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: وَقَدْ حَقَّقَ ذَلِكَ حَيْثُ لَمْ يَسْتَعِنْ بِأَحَدٍ مِنَ الْمَلَائِكَةِ حِينَ أُلْقِيَ فِي النَّارِ.

{قَالَ أَسْلَمْتُ لِرَبِّ الْعَالَمِينَ} “[İbrâhîm:] 'Âlemlerin Rabbine teslim oldum' demişti” yani [işlerimi O'na] havale ettim. İbn Abbâs dedi ki: Ateşe atıldığı vakit meleklerden hiçbirinden yardım istemeyerek bunu bizzat gerçekleştirmiştir.

{وَوَصَّى بِهَا إِبْرَاهِيمُ بَنِيهِ وَيَعْقُوبُ يَا بَنِيَّ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفَى لَكُمُ الدِّينَ فَلَا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ (١٣٢) }

{وَوَصَّى بِهَا إِبْرَاهِيمُ بَنِيهِ وَيَعْقُوبُ يَا بَنِيَّ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفَى لَكُمُ الدِّينَ فَلَا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ (١٣٢)} “İbrâhîm bunu oğullarına vasiyet etti; Ya'kûb da [şöyle vasiyet etti]: 'Ey oğullarım! Şüphesiz Allâh sizin için bu dini seçti; öyleyse siz de ancak Müslümanlar olarak can verin.'”

{وَوَصَّى بِهَا إِبْرَاهِيمُ بَنِيهِ وَيَعْقُوبُ} قَرَأَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ وَالشَّامِ: "وَأَوْصَى" بِالْأَلِفِ، وَكَذَلِكَ هُوَ فِي مَصَاحِفِهِمْ، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ: "وَوَصَّى" مُشَدَّدًا، وَهُمَا لُغَتَانِ مِثْلَ أَنْزَلَ وَنَزَّلَ، مَعْنَاهُ وَوَصَّى بِهَا إِبْرَاهِيمُ بَنِيهِ وَوَصَّى يَعْقُوبُ بَنِيهِ، قَالَ الْكَلْبِيُّ وَمُقَاتِلٌ: يَعْنِي بِكَلِمَةِ الْإِخْلَاصِ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: إِنْ شِئْتَ رَدَدْتَ الْكِنَايَةَ إِلَى الْمِلَّةِ لِأَنَّهُ ذَكَرَ مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ، وَإِنْ شِئْتَ رَدَدْتَهَا إِلَى الْوَصِيَّةِ: أَيْ وَصَّى إِبْرَاهِيمُ بَنِيهِ الثَّمَانِيَةَ إِسْمَاعِيلَ وَأُمُّهُ هَاجَرُ الْقِبْطِيَّةُ، وَإِسْحَاقَ وَأُمُّهُ سَارَةُ، وَسِتَّةً أُمُّهُمْ قَنْطُورَةُ بِنْتُ يَقْطَنَ الْكَنْعَانِيَّةُ تَزَوُّجَهَا إِبْرَاهِيمُ بَعْدَ وَفَاةِ سَارَةَ وَيَعْقُوبُ، سُمِّيَ بِذَلِكَ لِأَنَّهُ وَالْعِيصُ كَانَا تَوْأَمَيْنِ فَتَقَدَّمَ عِيصُ فِي الْخُرُوجِ مِنْ بَطْنِ أُمِّهِ وَخَرَجَ يَعْقُوبُ عَلَى أَثَرِهِ آخِذًا بِعَقِبِهِ قَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ، وَقِيلَ: سُمِّيَ يَعْقُوبُ لِكَثْرَةِ عَقِبِهِ يَعْنِي: وَوَصَّى أَيْضًا يَعْقُوبُ بَنِيهِ الِاثْنَيْ عَشَرَ {يَا بَنِيَّ} مَعْنَاهُ أَنْ يَا بَنِيَّ {إِنَّ اللَّهَ اصْطَفَى} اخْتَارَ {لَكُمُ الدِّينَ} أَيْ دِينَ

{وَوَصَّى بِهَا إِبْرَاهِيمُ بَنِيهِ وَيَعْقُوبُ} “İbrâhîm bunu oğullarına vasiyet etti; Ya'kûb da [şöyle vasiyet etti]”; Medine ve Şam ehli [kıraat imamları], elif ile "وَأَوْصَى" (ve evsâ) şeklinde okumuşlardır; onların mushaflarında da bu şekildedir. Diğer [kıraat imamları] ise şeddeli olarak "وَوَصَّى" (ve vassâ) şeklinde okumuşlardır. Bunlar, "enzele" (أَنْزَلَ) ve "nezzele" (نَزَّلَ) gibi iki ayrı kullanımdır. Bunun manası şudur: İbrâhîm bunu oğullarına vasiyet etti ve Ya'kûb da bunu oğullarına vasiyet etti. el-Kelbî ve Mukâtil dediler ki: [Bununla] ihlâs kelimesi olan 'lâ ilâhe illallâh' kastedilmektedir. Ebû Ubeyde ise şöyle demiştir: Dilersen bu zamiri, [öncesinde] İbrâhîm'in dininden bahsettiği için 'millet'e (dine) döndürürsün; dilersen de 'vasiyet'e döndürürsün. Yani; İbrâhîm sekiz oğluna vasiyet etti: İsmail -ki annesi Kıptî Hâcer'dir-, İshak -ki annesi Sâre'dir- ve anneleri Ken'anlı Yaktan'ın kızı Kantûrâ olan altı oğluna vasiyet etti; İbrâhîm onunla Sâre'nin vefatından sonra evlenmişti. [Ayette geçen] Ya'kûb ise; kendisiyle Îys ikiz oldukları, Îys annesinin karnından önce çıktığı ve Ya'kûb da onun ardından ökçesinden (topuğundan) tutarak çıktığı için bu şekilde isimlendirilmiştir; bunu İbn Abbâs söylemiştir. Bir rivayette de: Soyunun (neslinin) çokluğundan dolayı Ya'kûb diye isimlendirildiği söylenmiştir. Yani Ya'kûb da on iki oğluna vasiyet etti [ve şöyle dedi]: {يَا بَنِيَّ} “'Ey oğullarım!'”, bunun manası: Ey oğullarım [şunu bilin ki]; {إِنَّ اللَّهَ اصْطَفَى} “'Şüphesiz Allâh seçti'” [yani] ihtiyar etti, {لَكُمُ الدِّينَ} “'sizin için dini'” yani...

الْإِسْلَامِ {فَلَا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ} مُؤْمِنُونَ وَقِيلَ: مُخْلِصُونَ وَقِيلَ: مُفَوِّضُونَ وَالنَّهْيُ فِي ظَاهِرِ الْكَلَامِ وَقَعَ عَلَى الْمَوْتِ، وَإِنَّمَا نُهُوا فِي الْحَقِيقَةِ عَنْ تَرْكِ الْإِسْلَامِ، مَعْنَاهُ: دَاوِمُوا عَلَى الْإِسْلَامِ حَتَّى لَا يُصَادِفَكُمُ الْمَوْتُ إِلَّا وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ، وَعَنِ الْفُضَيْلِ بْنِ عِيَاضٍ ﵀ أَنَّهُ قَالَ: {إِلَّا وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ} أَيْ مُحْسِنُونَ بِرَبِّكُمُ الظَّنَّ.

İslâm dinini. {فَلَا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ} “'öyleyse siz de ancak Müslümanlar olarak can verin'” müminler olarak [can verin]; 'ihlaslılar olarak' da denildi, 'teslim olmuşlar olarak' da denildi. Sözün zahirinde nehiy ölüme yöneliktir; fakat onlar gerçekte İslâm'ı terk etmekten nehyedilmişlerdir; manası: Ölüm size ancak Müslüman olduğunuz halde erişecek şekilde İslâm üzere devam edin. Fudayl b. İyâd rahimehullâh'tan rivayet edildiğine göre o: {إِلَّا وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ} “ancak Müslümanlar olarak [can verin]” yani Rabbiniz hakkında hüsnüzan besleyenler olarak [can verin] demiştir.

أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ أَحْمَدَ الْمَلِيحِيُّ أَنَا أَبُو مُحَمَّدٍ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ أَبِي شُرَيْحٍ أَنَا أَبُو الْقَاسِمِ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ الْبَغَوِيُّ أَنَا عَلِيُّ بْنُ الْجَعْدِ أَنَا أَبُو جَعْفَرٍ الرَّازِيُّ عَنِ الْأَعْمَشِ عَنْ أَبِي سُفْيَانَ عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَبْلَ مَوْتِهِ بِثَلَاثَةِ أَيَّامٍ يَقُولُ: "لَا يَمُوتَنَّ أَحَدُكُمْ إِلَّا وَهُوَ يُحْسِنُ الظَّنَّ بِاللَّهِ ﷿" (١) .

Bize Abdülvâhid b. Ahmed el-Melîhî haber verdi, [dedi ki:] bize Ebû Muhammed Abdurrahmân b. Ebî Şüreyh bildirdi, [dedi ki:] bize Ebü'l-Kâsım Abdullâh b. Muhammed b. Abdilazîz el-Begavî bildirdi, [dedi ki:] bize Ali b. el-Ca'd bildirdi, [dedi ki:] bize Ebû Ca'fer er-Râzî, A'meş'ten, o Ebû Süfyân'dan, o da Câbir b. Abdillâh'tan naklen bildirdi; [Câbir] dedi ki: Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem'i vefatından üç gün önce şöyle buyururken işittim: "Hiçbiriniz Allâh Azze ve Celle hakkında hüsnüzan beslemeden ölmesin" (١).

{أَمْ كُنْتُمْ شُهَدَاءَ إِذْ حَضَرَ يَعْقُوبَ الْمَوْتُ إِذْ قَالَ لِبَنِيهِ مَا تَعْبُدُونَ مِنْ بَعْدِي قَالُوا نَعْبُدُ إِلَهَكَ وَإِلَهَ آبَائِكَ إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ إِلَهًا وَاحِدًا وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ (١٣٣) تِلْكَ أُمَّةٌ قَدْ خَلَتْ لَهَا مَا كَسَبَتْ وَلَكُمْ مَا كَسَبْتُمْ وَلَا تُسْأَلُونَ عَمَّا كَانُوا يَعْمَلُونَ (١٣٤) }

{أَمْ كُنْتُمْ شُهَدَاءَ إِذْ حَضَرَ يَعْقُوبَ الْمَوْتُ إِذْ قَالَ لِبَنِيهِ مَا تَعْبُدُونَ مِنْ بَعْدِي قَالُوا نَعْبُدُ إِلَهَكَ وَإِلَهَ آبَائِكَ إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ إِلَهًا وَاحِدًا وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ (١٣٣) تِلْكَ أُمَّةٌ قَدْ خَلَتْ لَهَا مَا كَسَبَتْ وَلَكُمْ مَا كَسَبْتُمْ وَلَا تُسْأَلُونَ عَمَّا كَانُوا يَعْمَلُونَ (١٣٤)} “Yoksa Ya'kûb'a ölüm geldiği zaman siz orada hazır mı bulunuyordunuz? O vakit o, oğullarına: 'Benden sonra neye ibadet edeceksiniz?' demişti. Onlar da: 'Senin ilahına ve ataların İbrâhîm, İsmâîl ve İshâk'ın tek ilahı olan Allâh'a ibadet edeceğiz; biz O'na teslim olanlarız' demişlerdi. Onlar gelip geçmiş bir ümmettir; kazandıkları kendilerine, sizin kazandıklarınız da sizedir. Siz onların yaptıklarından sorumlu tutulacak değilsiniz.”

{أَمْ كُنْتُمْ شُهَدَاءَ} يَعْنِي أَكُنْتُمْ شُهَدَاءَ، يُرِيدُ مَا كُنْتُمْ شُهَدَاءَ حُضُورًا {إِذْ حَضَرَ يَعْقُوبَ الْمَوْتُ} أَيْ حِينَ قَرُبَ يَعْقُوبُ مِنَ الْمَوْتِ، قِيلَ: نَزَلَتْ فِي الْيَهُودِ حِينَ قَالُوا لِلنَّبِيِّ ﷺ أَلَسْتَ تَعْلَمُ أَنَّ يَعْقُوبَ يَوْمَ مَاتَ أَوْصَى بَنِيهِ بِالْيَهُودِيَّةِ فَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ يَكُونُ الْخِطَابُ لِلْيَهُودِ، وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: لِمَا دَخَلَ يَعْقُوبُ مِصْرَ رَآهُمْ يَعْبُدُونَ الْأَوْثَانَ وَالنِّيرَانَ، فَجَمَعَ وَلَدَهُ وَخَافَ عَلَيْهِمْ ذَلِكَ فَقَالَ ﷿ {إِذْ قَالَ لِبَنِيهِ مَا تَعْبُدُونَ مِنْ بَعْدِي} قَالَ عَطَاءٌ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَمْ يَقْبِضْ نَبِيًّا حَتَّى يُخَيِّرَهُ بَيْنَ الْحَيَاةِ وَالْمَوْتِ فَلَمَّا خَيَّرَ يَعْقُوبَ قَالَ: أَنْظِرْنِي حَتَّى أَسْأَلَ وَلَدِي وَأُوصِيَهُمْ، فَفَعَلَ اللَّهُ ذَلِكَ بِهِ فَجَمَعَ وَلَدَهُ وَوَلَدَ وَلَدِهِ، وَقَالَ لَهُمْ قَدْ حَضَرَ أَجَلِي فَمَا تَعْبُدُونَ مِنْ بَعْدِي {قَالُوا نَعْبُدُ إِلَهَكَ وَإِلَهَ آبَائِكَ إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ} وَكَانَ إِسْمَاعِيلُ عَمًّا لَهُمْ وَالْعَرَبُ تُسَمِّي الْعَمَّ أَبًا كَمَا تُسَمِّي الْخَالَةَ أُمًّا قَالَ النَّبِيُّ ﷺ: "عَمُّ الرَّجُلِ صِنْوُ أَبِيهِ" وَقَالَ في عمه ١٩/ب الْعَبَّاسِ: "رُدُّوا عَلَيَّ أَبِي فَإِنِّي أَخْشَى أَنْ تَفْعَلَ بِهِ قُرَيْشٌ مَا فَعَلَتْ ثَقِيفٌ بِعُرْوَةَ بْنِ

{أَمْ كُنْتُمْ شُهَدَاءَ} “Yoksa siz şahitler miydiniz?”; yani şahitler miydiniz? Kastı: Siz [orada] hazır bulunan şahitler değildiniz. {إِذْ حَضَرَ يَعْقُوبَ الْمَوْتُ} “Ya'kûb'a ölüm geldiği zaman”; yani Ya'kûb'a ölüm yaklaştığı vakit. Denildi ki: Yahudiler hakkında indi; hani onlar Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e: “Ya'kûb'un vefat ettiği gün oğullarına Yahudiliği vasiyet ettiğini bilmiyor musun?” demişlerdi. Bu görüşe göre hitap Yahudileredir. Kelbî ise şöyle demiştir: Ya'kûb Mısır'a girdiğinde onların putlara ve ateşe taptıklarını gördü; bunun üzerine çocuklarını topladı ve onlar adına bundan endişe etti. Bunun üzerine [Allâh] azze ve celle şöyle buyurdu: {إِذْ قَالَ لِبَنِيهِ مَا تَعْبُدُونَ مِنْ بَعْدِي} “O, oğullarına: «Benden sonra neye kulluk edeceksiniz?» dediği zaman.” Atâ dedi ki: Şüphesiz Allâh Teâlâ hiçbir peygamberin canını, onu dünya hayatı ile ölüm arasında muhayyer bırakmadıkça almaz. Ya'kûb muhayyer bırakılınca: “Çocuklarıma [durumu] sorup onlara vasiyette bulununcaya kadar bana mühlet tanı” dedi. Allâh da onun bu isteğini yerine getirdi; o da çocuklarını ve torunlarını toplayıp onlara: “Ecelim yaklaştı; benden sonra neye kulluk edeceksiniz?” dedi. {قَالُوا نَعْبُدُ إِلَهَكَ وَإِلَهَ آبَائِكَ إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ} “Dediler ki: «Senin ilahına ve ataların İbrâhîm, İsmâîl ve İshâk'ın ilahına kulluk edeceğiz.»” İsmâîl onların amcası idi. Araplar, teyzeye anne dedikleri gibi amcaya da baba derler. Nitekim Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem: «عَمُّ الرَّجُلِ صِنْوُ أَبِيهِ» “Kişinin amcası, babasının bir parçasıdır” buyurmuştur. Amcası Abbâs hakkında da şöyle buyurmuştur: «رُدُّوا عَلَيَّ أَبِي فَإِنِّي أَخْشَى أَنْ تَفْعَلَ بِهِ قُرَيْشٌ مَا فَعَلَتْ ثَقِيفٌ بِعُرْوَةَ بْنِ» “Babamı bana geri getirin; zira Kureyş'in, Sakîf'in Urve b. [Mes'ûd'a]...”

مَسْعُودٍ" (١) . وَذَلِكَ أَنَّهُمْ قَتَلُوهُ.

Mes'ûd'a yaptığını ona yapmasından korkuyorum" (١). Bu da onların onu öldürmüş olmalarıdır.

{إِلَهًا وَاحِدًا} نَصْبٌ عَلَى الْبَدَلِ مِنْ قَوْلِهِ إِلَهَكَ وَقِيلَ نَعْرِفُهُ إِلَهًا وَاحِدًا {وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ}

{إِلَهًا وَاحِدًا} “tek bir ilah olarak” [ifadesi], 'senin ilahına' sözünden bedel olarak mansubdur; 'O'nu tek bir ilah olarak tanırız' manasında olduğu da söylenmiştir. {وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ} “ve biz O'na teslim olmuş kimseleriz.”

{تِلْكَ أُمَّةٌ} جَمَاعَةٌ {قَدْ خَلَتْ} مَضَتْ {لَهَا مَا كَسَبَتْ} مِنَ الْعَمَلِ {وَلَكُمْ مَا كَسَبْتُمْ وَلَا تُسْأَلُونَ عَمَّا كَانُوا يَعْمَلُونَ} يَعْنِي: يُسْأَلُ كُلٌّ عَنْ عَمَلِهِ لَا عَنْ عَمَلِ غَيْرِهِ.

{تِلْكَ أُمَّةٌ} “Onlar bir ümmettir” [yani] bir topluluktur; {قَدْ خَلَتْ} “gelip geçmiştir” [yani] geçip gitmiştir. {لَهَا مَا كَسَبَتْ} “onların kazandığı kendilerinedir” [yani] amelden [kazandıkları], {وَلَكُمْ مَا كَسَبْتُمْ وَلَا تُسْأَلُونَ عَمَّا كَانُوا يَعْمَلُونَ} “sizin kazandığınız da sizedir ve siz onların yaptıklarından sorumlu tutulacak değilsiniz.” Yani herkes kendi amelinden sorgulanır, başkasının amelinden değil.

{وَقَالُوا كُونُوا هُودًا أَوْ نَصَارَى تَهْتَدُوا قُلْ بَلْ مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ (١٣٥) قُولُوا آمَنَّا بِاللَّهِ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْنَا وَمَا أُنْزِلَ إِلَى إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ وَالْأَسْبَاطِ وَمَا أُوتِيَ مُوسَى وَعِيسَى وَمَا أُوتِيَ النَّبِيُّونَ مِنْ رَبِّهِمْ لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ (١٣٦) }

{وَقَالُوا كُونُوا هُودًا أَوْ نَصَارَى تَهْتَدُوا قُلْ بَلْ مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ (١٣٥) قُولُوا آمَنَّا بِاللَّهِ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْنَا وَمَا أُنْزِلَ إِلَى إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ وَالْأَسْبَاطِ وَمَا أُوتِيَ مُوسَى وَعِيسَى وَمَا أُوتِيَ النَّبِيُّونَ مِنْ رَبِّهِمْ لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ (١٣٦)} “'Yahudi veya Hristiyan olun ki doğru yolu bulasınız' dediler. De ki: 'Hayır, [biz] muvahhid olarak İbrâhîm'in dinine [uyarız]. O, müşriklerden değildi.' Deyin ki: 'Allâh'a, bize indirilene, İbrâhîm'e, İsmâîl'e, İshâk'a, Ya'kûb'a ve torunlarına indirilene; Mûsâ'ya ve Îsâ'ya verilene ve peygamberlere Rableri tarafından verilenlere iman ettik. Onlardan hiçbiri arasında ayrım yapmayız ve biz O'na teslim olanlarız.'”

قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَقَالُوا كُونُوا هُودًا أَوْ نَصَارَى تَهْتَدُوا} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: نَزَلَتْ فِي رُؤَسَاءِ يَهُودِ الْمَدِينَةِ كَعْبِ بْنِ الْأَشْرَفِ وَمَالِكِ بْنِ الصَّيْفِ وَوَهْبِ بْنِ يَهُودَا وَأَبِي يَاسِرِ بْنِ أَخْطَبَ، وَفِي نَصَارَى أَهْلِ نَجْرَانَ السَّيِّدِ وَالْعَاقِبِ وَأَصْحَابِهِمَا، وَذَلِكَ أَنَّهُمْ خَاصَمُوا الْمُسْلِمِينَ فِي الدِّينِ كُلُّ فِرْقَةٍ تَزْعُمُ أَنَّهَا أَحَقُّ بِدِينِ اللَّهِ، فَقَالَتِ الْيَهُودُ: نَبِيُّنَا مُوسَى أَفْضَلُ الْأَنْبِيَاءِ، وَكِتَابُنَا التَّوْرَاةُ أَفْضَلُ الْكُتُبِ، وَدِينُنَا أَفْضَلُ الْأَدْيَانِ، وَكَفَرَتْ بِعِيسَى وَالْإِنْجِيلِ وَبِمُحَمَّدٍ ﷺ وَالْقُرْآنِ، وَقَالَتِ النَّصَارَى: نَبِيُّنَا أَفْضَلُ الْأَنْبِيَاءِ وَكِتَابُنَا الْإِنْجِيلُ أَفْضَلُ الْكُتُبِ، وَدِينُنَا أَفْضَلُ الْأَدْيَانِ وَكَفَرَتْ بِمُحَمَّدٍ ﷺ وَالْقُرْآنِ، وَقَالَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنَ الْفَرِيقَيْنِ لِلْمُؤْمِنِينَ كُونُوا عَلَى دِينِنَا فَلَا دِينَ إِلَّا ذَلِكَ (١) فَقَالَ تَعَالَى {قُلْ} يَا مُحَمَّدُ {بَلْ مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ} بَلْ نَتَّبِعُ مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ، وَقَالَ الْكِسَائِيُّ: هُوَ نَصْبٌ عَلَى الْإِغْرَاءِ، كَأَنَّهُ يَقُولُ: اتَّبَعُوا مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ، وَقِيلَ مَعْنَاهُ بَلْ نَكُونُ عَلَى مِلَّةِ إِبْرَاهِيمَ فَحَذَفَ "عَلَى" فَصَارَ مَنْصُوبًا {حَنِيفًا} نَصْبٌ عَلَى الْحَالِ عِنْدَ نُحَاةِ الْبَصْرَةِ، وَعِنْدَ نُحَاةِ الْكُوفَةِ نَصْبٌ عَلَى الْقَطْعِ أَرَادَ بَلْ مِلَّةُ إِبْرَاهِيمَ الْحَنِيفِ فَلَمَّا سَقَطَتِ الْأَلِفُ وَاللَّامُ لَمْ يَتْبَعِ الْمَعْرِفَةُ النَّكِرَةَ فَانْقَطَعَ مِنْهُ فَنُصِبَ.

Allâh Teâlâ'nın: {وَقَالُوا كُونُوا هُودًا أَوْ نَصَارَى تَهْتَدُوا} “'Yahudi veya Hristiyan olun ki doğru yolu bulasınız' dediler” ayeti hakkında İbn Abbâs şöyle demiştir: Bu ayet, Medine Yahudilerinin ileri gelenleri Ka'b b. el-Eşref, Mâlik b. es-Sayf, Vehb b. Yehûdâ ve Ebû Yâsir b. Ahtab ile Necrân Hristiyanlarından es-Seyyid, el-Âkıb ve bu ikisinin arkadaşları hakkında indi. Şöyle ki onlar din konusunda Müslümanlarla tartıştılar; her fırka Allâh'ın dinine kendisinin daha layık olduğunu iddia ediyordu. Yahudiler: 'Peygamberimiz Mûsâ peygamberlerin en üstünü, kitabımız Tevrat kitapların en üstünü, dinimiz de dinlerin en üstünüdür' dediler ve Îsâ'yı, İncil'i, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i ve Kur'ân'ı inkâr ettiler. Hristiyanlar da: 'Peygamberimiz peygamberlerin en üstünü, kitabımız İncil kitapların en üstünü, dinimiz de dinlerin en üstünüdür' dediler ve Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i ve Kur'ân'ı inkâr ettiler. Bu iki fırkanın her biri müminlere: 'Bizim dinimize girin, zira bundan başka din yoktur' dedi (١). Bunun üzerine Allâh Teâlâ: {قُلْ} “De ki” ey Muhammed; {بَلْ مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ} “'Hayır, İbrâhîm'in dinine [uyarız]'” bilakis biz İbrâhîm'in dinine uyarız [buyurdu]. Kisâî dedi ki: Bu, teşvik (iğrâ) üzere mansubdur; sanki 'İbrâhîm'in dinine uyun' demektedir. 'Bilakis biz İbrâhîm'in dini üzere oluruz' manasında olup 'alâ' [harf-i ceri] hazfedilince mansub olduğu da söylenmiştir. {حَنِيفًا} “muvahhid olarak” [kelimesi] Basra nahivcilerine göre hal olarak mansubdur; Kûfe nahivcilerine göre ise kat' üzere mansubdur. [Kasıt:] 'Bilakis el-hanîf olan İbrâhîm'in dinine [uyarız]' demektir; elif-lâm düşünce marife nekireye tabi olamamış, ondan kopmuş (münkati olmuş) ve böylece mansub kılınmıştır.

قَالَ مُجَاهِدٌ: الْحَنِيفِيَّةُ اتِّبَاعُ إِبْرَاهِيمَ فِيمَا أَتَى بِهِ مِنَ الشَّرِيعَةِ الَّتِي صَارَ بِهَا إِمَامًا لِلنَّاسِ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: الْحَنِيفُ الْمَائِلُ عَنِ الْأَدْيَانِ كُلِّهَا إِلَى دِينِ الْإِسْلَامِ، وَأَصْلُهُ مِنَ الْحَنَفِ، وَهُوَ مَيْلٌ وَعِوَجٌ يَكُونُ فِي الْقَدَمِ،

Mücâhid şöyle demiştir: "Hanîflik; İbrâhim'in, kendisi sebebiyle insanlara önder olduğu şeriattan getirdiği hükümlerde ona tâbi olmaktır." İbn Abbâs [ise] şöyle demiştir: "Hanîf; bütün [bâtıl] dinlerden meyledip İslâm dinine yönelen kimsedir. Kelimenin aslı el-hanef (الْحَنَف) kökünden gelmekte olup ayakta bulunan eğrilik ve meyil demektir."

وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: الْحَنِيفُ هُوَ الْحَاجُّ الْمُخْتَتِنُ.

Saîd b. Cübeyr dedi ki: Hanîf; hacceden ve sünnet olan kişidir.

وَقَالَ الضَّحَّاكُ: إِذَا كَانَ مَعَ الْحَنِيفِ الْمُسْلِمِ فَهُوَ الْحَاجُّ، وَإِذَا لَمْ يَكُنْ مَعَ الْمُسْلِمِ فَهُوَ الْمُسْلِمُ، قَالَ قَتَادَةُ: الْحَنِيفِيَّةُ: الْخِتَانُ وَتَحْرِيمُ الْأُمَّهَاتِ وَالْبَنَاتِ وَالْأَخَوَاتِ وَالْعَمَّاتِ وَالْخَالَاتِ وَإِقَامَةُ الْمَنَاسِكِ.

Dahhâk dedi ki: Şayet hanîf kelimesi Müslüman kelimesiyle birlikte geçerse 'hacceden', Müslüman kelimesiyle birlikte geçmezse 'Müslüman' demektir. Katâde dedi ki: Hanîflik; sünnet olmak, anneleri, kızları, kız kardeşleri, halaları ve teyzeleri haram kılmak ve hac menâsikini ikame etmektir.

{وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ} ثُمَّ عَلَّمَ الْمُؤْمِنِينَ طَرِيقَ الْإِيمَانِ فَقَالَ جَلَّ ذِكْرُهُ:

{وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ} “O, müşriklerden değildi.” Sonra müminlere imanın yolunu öğreterek şanı yüce olan [Allâh] şöyle buyurdu:

{قُولُوا آمَنَّا بِاللَّهِ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْنَا} يَعْنِي الْقُرْآنَ {وَمَا أُنْزِلَ إِلَى إِبْرَاهِيمَ} عَشْرُ صُحُفٍ {وَإِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ وَالْأَسْبَاطِ} يَعْنِي أَوْلَادَ يَعْقُوبَ وَهُمُ اثْنَا عَشَرَ سِبْطًا وَاحِدُهُمْ سِبْطٌ سُمُّوا بِذَلِكَ لِأَنَّهُ وُلِدَ لِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ جَمَاعَةٌ وَسِبْطُ الرَّجُلِ حَافِدُهُ، وَمِنْهُ قِيلَ لِلْحَسَنِ وَالْحُسَيْنِ ﵄ سِبْطَا رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَالْأَسْبَاطُ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ كَالْقَبَائِلِ مِنَ الْعَرَبِ مِنْ بَنِي إِسْمَاعِيلَ وَالشُّعُوبِ مِنَ الْعَجَمِ، وَكَانَ فِي الْأَسْبَاطِ أَنْبِيَاءٌ وَلِذَلِكَ قَالَ: وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْهِمْ وَقِيلَ هُمْ بَنُو يَعْقُوبَ مِنْ صُلْبِهِ صَارُوا كُلُّهُمْ أَنْبِيَاءَ {وَمَا أُوتِيَ مُوسَى} يَعْنِي التَّوْرَاةَ {وَعِيسَى} يَعْنِي الْإِنْجِيلَ {وَمَا أُوتِيَ} أُعْطِيَ {النَّبِيُّونَ مِنْ رَبِّهِمْ لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ} أَيْ نُؤْمِنُ بِالْكُلِّ لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ فَنُؤْمِنُ بِبَعْضٍ وَنَكْفُرُ بِبَعْضٍ كَمَا فَعَلَتِ الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى {وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ}

{قُولُوا آمَنَّا بِاللَّهِ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْنَا} “Deyin ki: 'Allâh'a, bize indirilene” yani Kur'ân'a {وَمَا أُنْزِلَ إِلَى إِبْرَاهِيمَ} “İbrâhîm'e indirilene” on sahifeye {وَإِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ وَالْأَسْبَاطِ} “İsmâîl'e, İshâk'a, Ya'kûb'a ve esbâta indirilene” yani Ya'kûb'un çocuklarına; onlar on iki torun boyudur (sıbttır), tekilleri sıbttır. Her birinden bir topluluk doğduğu için böyle isimlendirilmişlerdir. Kişinin sıbtı, onun torunudur; bundan dolayı Hasan ve Hüseyin radıyallâhu anhümâ'ya Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem'in iki sıbtı denilmiştir. İsrâiloğulları içindeki esbât, İsmâîloğulları içindeki Arap kabileleri ve Acemlerin şuûbları (milletleri) gibidir. Esbât arasında peygamberler vardı, bu sebeple: 'Ve onlara indirilenlere' buyurmuştur. Onların bizzat Ya'kûb'un öz çocukları olup hepsinin peygamber olduğu da söylenmiştir. {وَمَا أُوتِيَ مُوسَى} “Mûsâ'ya verilene” yani Tevrat'a {وَعِيسَى} “ve Îsâ'ya verilene” yani İncil'e {وَمَا أُوتِيَ} “ve verilene” lütfedilene {النَّبِيُّونَ مِنْ رَبِّهِمْ لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ} “peygamberlere Rableri tarafından; onlardan hiçbiri arasında ayrım yapmayız” yani hepsine iman ederiz, Yahudi ve Hristiyanların yaptığı gibi bir kısmına iman edip bir kısmını inkâr ederek aralarından hiçbirini ayırt etmeyiz {وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ} “ve biz O'na teslim olanlarız.'”

أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ الْمَلِيحِيُّ أَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النَّعِيمِيُّ أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ أَنَا عُثْمَانُ بْنُ عُمَرَ أَنَا عَلِيُّ بْنُ الْمُبَارَكِ عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ عَنْ أَبِي سَلَمَةَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: كَانَ أَهْلُ الْكِتَابِ يَقْرَءُونَ التَّوْرَاةَ بِالْعِبْرَانِيَّةِ، وَيُفَسِّرُونَهَا بِالْعَرَبِيَّةِ لِأَهْلِ الْإِسْلَامِ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "لَا تُصَدِّقُوا أَهْلَ الْكِتَابِ وَلَا تُكَذِّبُوهُمْ وَقُولُوا آمَنَّا بِاللَّهِ الْآيَةَ" (١)

Bize Abdülvâhid el-Melîhî haber verdi, [dedi ki:] bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî bildirdi, [dedi ki:] bize Muhammed b. Yûsuf bildirdi, [dedi ki:] bize Muhammed b. İsmâîl bildirdi, [dedi ki:] bize Muhammed b. Beşşâr bildirdi, [dedi ki:] bize Osmân b. Ömer bildirdi, [dedi ki:] bize Alî b. el-Mubârek, Yahyâ b. Ebî Kesîr'den, o Ebû Seleme'den, o da Ebû Hüreyre'den naklen bildirdi; [Ebû Hüreyre] dedi ki: Ehl-i Kitap Tevrat'ı İbranice okur, İslâm ehline ise Arapça tefsir ederlerdi. Bunun üzerine Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem: "Ehl-i Kitab'ı ne tasdik edin ne de yalanlayın; ayetin sonuna kadar {قُولُوا آمَنَّا بِاللَّهِ} ['Allâh'a iman ettik deyin']" buyurdu (١).

{فَإِنْ آمَنُوا بِمِثْلِ مَا آمَنْتُمْ بِهِ فَقَدِ اهْتَدَوْا وَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّمَا هُمْ فِي شِقَاقٍ فَسَيَكْفِيكَهُمُ اللَّهُ وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (١٣٧) }

{فَإِنْ آمَنُوا بِمِثْلِ مَا آمَنْتُمْ بِهِ فَقَدِ اهْتَدَوْا وَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّمَا هُمْ فِي شِقَاقٍ فَسَيَكْفِيكَهُمُ اللَّهُ وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (١٣٧)} “Eğer onlar da sizin iman ettiğiniz gibi iman ederlerse doğru yolu bulmuş olurlar. Yok eğer yüz çevirirlerse onlar ancak bir ayrılık ve düşmanlık içindedirler. Onlara karşı Allâh sana yetecektir. O, hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir.”

قَوْلُهُ تَعَالَى {فَإِنْ آمَنُوا بِمِثْلِ مَا آمَنْتُمْ بِهِ} أَيْ بِمَا آمَنْتُمْ بِهِ، وَكَذَلِكَ كَانَ يَقْرَؤُهَا ابْنُ عَبَّاسٍ، وَالْمِثْلُ صِلَةٌ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: "لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ" أَيْ لَيْسَ هُوَ كَشَيْءٍ، وَقِيلَ: مَعْنَاهُ فَإِنْ آمَنُوا بِجَمِيعِ مَا آمَنْتُمْ بِهِ أَيْ أَتَوْا بِإِيمَانٍ كَإِيمَانِكُمْ وَتَوْحِيدٍ كَتَوْحِيدِكُمْ، وَقِيلَ: مَعْنَاهُ فَإِنْ آمَنُوا مِثْلَ مَا أَمِنْتُمْ بِهِ وَالْبَاءُ زَائِدَةٌ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: "وَهُزِّي إِلَيْكِ بِجِذْعِ النَّخْلَةِ" (٢٥-مَرْيَمَ) وَقَالَ أَبُو مُعَاذٍ النَّحْوِيُّ: مَعْنَاهُ فَإِنْ آمَنُوا بِكِتَابِكُمْ كَمَا آمَنْتُمْ بِكِتَابِهِمْ، {فَقَدِ اهْتَدَوْا وَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّمَا هُمْ فِي شِقَاقٍ} أَيْ فِي خِلَافٍ وَمُنَازَعَةٍ قَالَهُ: ابْنُ عَبَّاسٍ

Allâh Teâlâ'nın: {فَإِنْ آمَنُوا بِمِثْلِ مَا آمَنْتُمْ بِهِ} “Eğer onlar da sizin iman ettiğiniz gibi iman ederlerse” kavli; yani sizin iman ettiğinize [iman ederlerse] demektir. İbn Abbâs da [bu ayeti] böyle okurdu. [Buradaki] 'misil' (مثل) kelimesi, Allâh Teâlâ'nın: “O'nun benzeri hiçbir şey yoktur” kavlinde olduğu gibi sıladır (pekiştirme edatıdır); yani 'O, hiçbir şey gibi değildir' demektir. Şöyle de denilmiştir: Bunun manası, 'Eğer sizin iman ettiğiniz şeylerin tamamına iman ederlerse' yani 'sizin imanınız gibi bir iman ve sizin tevhîdiniz gibi bir tevhîd getirirlerse' demektir. Şöyle de denilmiştir: Manası, 'Eğer sizin iman ettiğiniz gibi iman ederlerse' [demektir] ve Allâh Teâlâ'nın: “Hurma dalını kendine doğru silkele” (Meryem, 25) kavlinde olduğu gibi 'bâ' (ب) harfi zâiddir (pekiştirme içindir). Nahivci Ebû Muâz ise şöyle demiştir: Bunun manası, 'Siz onların Kitabına iman ettiğiniz gibi eğer onlar da sizin Kitabınıza iman ederlerse' demektir. {فَقَدِ اهْتَدَوْا وَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّمَا هُمْ فِي شِقَاقٍ} “Doğru yolu bulmuş olurlar. Yok eğer yüz çevirirlerse onlar ancak bir ayrılık ve düşmanlık içindedirler” kavli; yani ayrılık ve çekişme içindedirler demektir. Bunu İbn Abbâs

وَعَطَاءٌ وَيُقَالُ: شَاقَّ مُشَاقَّةً إِذَا خَالَفَ كَأَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ آخِذٌ فِي شِقٍّ غَيْرِ شِقِّ صَاحِبِهِ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: "لَا يَجْرِمَنَّكُمْ شِقَاقِي" (٨٩-هُودٍ) أَيْ خِلَافِي، وَقِيلَ: فِي عَدَاوَةٍ، دَلِيلُهُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: "ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ شَاقُّوا اللَّهَ" (١٣-الْأَنْفَالِ) أَيْ عَادُوا اللَّهَ {فَسَيَكْفِيكَهُمُ اللَّهُ} يَا مُحَمَّدُ أَيْ يَكْفِيكَ شَرَّ الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى وَقَدْ كُفِيَ بِإِجْلَاءِ بَنِي النَّضِيرِ، وَقَتْلِ بَنِي قُرَيْظَةَ وَضَرْبِ الْجِزْيَةِ عَلَى الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى {وَهُوَ السَّمِيعُ} لِأَقْوَالِهِمْ {الْعَلِيمُ} بِأَحْوَالِهِمْ.

ve Atâ söylemiştir. Muhalefet ettiği zaman 'şâkka müşâkkaten' denilir; sanki her biri diğerinin bulunduğu tarafın (şıkk) dışındaki bir tarafta yer almaktadır. Allâh Teâlâ: "Bana olan düşmanlığınız (şikâkî)... sizi sürüklemesin" (Hûd, 89) yani bana muhalefetiniz buyurmuştur. 'Düşmanlık içindedirler' manasında olduğu da söylenmiştir; bunun delili Allâh Teâlâ'nın: "Bu, onların Allâh'a karşı gelmelerinden (şâkkullâhe)... ötürüdür" (el-Enfâl, 13) yani Allâh'a düşmanlık etmelerinden ötürüdür ayetidir. {فَسَيَكْفِيكَهُمُ اللَّهُ} “Onlara karşı Allâh sana yetecektir” ey Muhammed; yani Yahudi ve Hristiyanların şerrine karşı sana yetecektir. Nitekim Benî Nadîr'in sürgün edilmesi, Benî Kurayza'nın öldürülmesi ve Yahudi ile Hristiyanlara cizye konulmasıyla [Allâh] yetmiştir. {وَهُوَ السَّمِيعُ} “Ve O, hakkıyla işitendir” onların sözlerini; {الْعَلِيمُ} “hakkıyla bilendir” onların hallerini.

{صِبْغَةَ اللَّهِ وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ صِبْغَةً وَنَحْنُ لَهُ عَابِدُونَ (١٣٨) قُلْ أَتُحَاجُّونَنَا فِي اللَّهِ وَهُوَ رَبُّنَا وَرَبُّكُمْ وَلَنَا أَعْمَالُنَا وَلَكُمْ أَعْمَالُكُمْ وَنَحْنُ لَهُ مُخْلِصُونَ (١٣٩) أَمْ تَقُولُونَ إِنَّ إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ وَالْأَسْبَاطَ كَانُوا هُودًا أَوْ نَصَارَى قُلْ أَأَنْتُمْ أَعْلَمُ أَمِ اللَّهُ وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَتَمَ شَهَادَةً عِنْدَهُ مِنَ اللَّهِ وَمَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ (١٤٠) تِلْكَ أُمَّةٌ قَدْ خَلَتْ لَهَا مَا كَسَبَتْ وَلَكُمْ مَا كَسَبْتُمْ وَلَا تُسْأَلُونَ عَمَّا كَانُوا يَعْمَلُونَ (١٤١) }

{صِبْغَةَ اللَّهِ وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ صِبْغَةً وَنَحْنُ لَهُ عَابِدُونَ (١٣٨) قُلْ أَتُحَاجُّونَنَا فِي اللَّهِ وَهُوَ رَبُّنَا وَرَبُّكُمْ وَلَنَا أَعْمَالُنَا وَلَكُمْ أَعْمَالُكُمْ وَنَحْنُ لَهُ مُخْلِصُونَ (١٣٩) أَمْ تَقُولُونَ إِنَّ إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ وَالْأَسْبَاطَ كَانُوا هُودًا أَوْ نَصَارَى قُلْ أَأَنْتُمْ أَعْلَمُ أَمِ اللَّهُ وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَتَمَ شَهَادَةً عِنْدَهُ مِنَ اللَّهِ وَمَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ (١٤٠) تِلْكَ أُمَّةٌ قَدْ خَلَتْ لَهَا مَا كَسَبَتْ وَلَكُمْ مَا كَسَبْتُمْ وَلَا تُسْأَلُونَ عَمَّا كَانُوا يَعْمَلُونَ (١٤١)} “Allâh'ın boyası [ile boyanın]! Boyası Allâh'ınkinden daha güzel olan kim vardır? Biz yalnız O'na kulluk edenleriz. De ki: 'Bizim de sizin de Rabbiniz olan Allâh hakkında bizimle tartışıyor musunuz? Bizim amellerimiz bize, sizin amelleriniz de sizedir. Biz sadece O'na ihlasla bağlananlarız.' Yoksa siz: 'İbrâhîm, İsmâîl, İshâk, Ya'kûb ve torunları Yahudi veya Hristiyan idiler' mi diyorsunuz? De ki: 'Siz mi daha iyi bilirsiniz, yoksa Allâh mı?' Yanındaki Allâh'tan olan bir şahitliği gizleyenden daha zalim kim olabilir? Allâh yaptıklarınızdan asla habersiz değildir. Onlar gelip geçmiş bir ümmettir; kazandıkları kendilerine, sizin kazandıklarınız da sizedir. Siz onların yaptıklarından sorumlu tutulacak değilsiniz.”

{سَيَقُولُ السُّفَهَاءُ مِنَ النَّاسِ مَا وَلَّاهُمْ عَنْ قِبْلَتِهِمُ الَّتِي كَانُوا عَلَيْهَا قُلْ لِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ (١٤٢) وَكَذَلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أُمَّةً وَسَطًا لِتَكُونُوا شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيدًا وَمَا جَعَلْنَا الْقِبْلَةَ الَّتِي كُنْتَ عَلَيْهَا إِلَّا لِنَعْلَمَ مَنْ يَتَّبِعُ الرَّسُولَ مِمَّنْ يَنْقَلِبُ عَلَى عَقِبَيْهِ وَإِنْ كَانَتْ لَكَبِيرَةً إِلَّا عَلَى الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمَانَكُمْ إِنَّ اللَّهَ بِالنَّاسِ لَرَءُوفٌ رَحِيمٌ (١٤٣) }

{سَيَقُولُ السُّفَهَاءُ مِنَ النَّاسِ مَا وَلَّاهُمْ عَنْ قِبْلَتِهِمُ الَّتِي كَانُوا عَلَيْهَا قُلْ لِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ (١٤٢) وَكَذَلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أُمَّةً وَسَطًا لِتَكُونُوا شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيدًا وَمَا جَعَلْنَا الْقِبْلَةَ الَّتِي كُنْتَ عَلَيْهَا إِلَّا لِنَعْلَمَ مَنْ يَتَّبِعُ الرَّسُولَ مِمَّنْ يَنْقَلِبُ عَلَى عَقِبَيْهِ وَإِنْ كَانَتْ لَكَبِيرَةً إِلَّا عَلَى الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمَانَكُمْ إِنَّ اللَّهَ بِالنَّاسِ لَرَءُوفٌ رَحِيمٌ (١٤٣)} “İnsanlardan birtakım beyinsizler: 'Üzerinde bulundukları kıblelerinden onları çeviren nedir?' diyecekler. De ki: 'Doğu da batı da Allâh'ındır. O dilediğini dosdoğru yola iletir.' İşte böylece, insanlara şahit olasınız ve Resûl de size şahit olsun diye sizi vasat (hayırlı ve adil) bir ümmet kıldık. Resûl'e uyanı, iki ökçesi üzerinde geri dönenden ayırt edelim diye daha önce yöneldiğin kıbleyi [yeniden kıble] yaptık. Gerçi bu, Allâh'ın doğru yola ilettiği kimselerden başkasına elbette ağır gelir. Allâh imanınızı zayi edecek değildir. Şüphesiz Allâh insanlara çok şefkatli, çok merhametlidir.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: {صِبْغَةَ اللَّهِ} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ فِي رِوَايَةِ الْكَلْبِيِّ وَقَتَادَةَ وَالْحَسَنِ: دِينَ اللَّهِ، وَإِنَّمَا سَمَّاهُ صِبْغَةً لِأَنَّهُ يَظْهَرُ أَثَرُ الدِّينِ عَلَى الْمُتَدَيِّنِ كَمَا يَظْهَرُ أَثَرُ الصَّبْغِ عَلَى الثَّوْبِ، وَقِيلَ لِأَنَّ الْمُتَدَيِّنَ يَلْزَمُهُ وَلَا يُفَارِقُهُ، كَالصَّبْغِ يَلْزَمُ الثَّوْبَ، وَقَالَ مُجَاهِدٌ: فِطْرَةَ اللَّهِ، وَهُوَ قَرِيبٌ مِنَ الْأَوَّلِ، وَقِيلَ: سُنَّةَ اللَّهِ، وَقِيلَ: أَرَادَ بِهِ الْخِتَانَ لِأَنَّهُ يَصْبُغُ صَاحِبَهُ بِالدَّمِ، قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ (١) هِيَ أَنَّ النَّصَارَى إِذَا وُلِدَ لِأَحَدِهِمْ وَلَدٌ فَأَتَى عَلَيْهِ سَبْعَةُ أَيَّامٍ غَمَسُوهُ فِي مَاءٍ لَهُمْ أَصْفَرُ يُقَالُ لَهُ الْمَعْمُودِيُّ وَصَبَغُوهُ بِهِ لِيُطَهِّرُوهُ بِذَلِكَ الْمَاءِ مَكَانَ الْخِتَانِ، فَإِذَا فَعَلُوا بِهِ ذَلِكَ قَالُوا: الْآنَ صَارَ نَصْرَانِيًّا حَقًّا فَأَخْبَرَ اللَّهُ أَنَّ دِينَهُ الْإِسْلَامُ لَا مَا يَفْعَلُهُ النَّصَارَى، وَهُوَ نَصْبٌ عَلَى الْإِغْرَاءِ يَعْنِي الْزَمُوا دِينَ اللَّهِ، قَالَ الْأَخْفَشُ هِيَ بَدَلٌ مِنْ قَوْلِهِ مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ {وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ صِبْغَةً} دِينًا وَقِيلَ: تَطْهِيرًا {وَنَحْنُ لَهُ عَابِدُونَ} مُطِيعُونَ

Allâh Teâlâ'nın: {صِبْغَةَ اللَّهِ} “Allâh'ın boyası” buyruğu hakkında İbn Abbâs, Kelbî'nin rivayetinde, Katâde ve Hasan: 'Allâh'ın dini' demişlerdir. Boyanın elbisede eserinin görünmesi gibi dinin eserinin de dindarda görünmesinden ötürü [dine] boya denilmiştir. Boyanın elbiseye tutunup ayrılmaması gibi dindarın da dine tutunup ondan ayrılmamasından ötürü böyle denildiği de söylenmiştir. Mücâhid: 'Allâh'ın fıtratı' demiştir ki bu birinciye yakındır. 'Allâh'ın sünneti' denildiği gibi, sahibini kanla boyadığı için bununla sünnet olmanın kastedildiği de söylenmiştir. İbn Abbâs dedi ki (١): Hristiyanların bir çocuğu doğup yedi gün geçtiğinde, onu 'el-Ma'mûdiyye' denilen sarı bir suya daldırırlar ve sünnet yerine o suyla temizlemek üzere onu boyarlardı. Bunu yaptıklarında: 'İşte şimdi gerçek bir Hristiyan oldu' derlerdi. Bunun üzerine Allâh, kendi dininin Hristiyanların yaptığı değil, İslâm olduğunu bildirdi. Bu, teşvik (iğrâ) üzere mansubdur; yani: 'Allâh'ın dinine sarılın'. Ahfeş, bunun 'İbrâhîm'in dini' sözünden bedel olduğunu söylemiştir. {وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ صِبْغَةً} “Boyası Allâh'ınkinden daha güzel olan kim vardır?” [yani] dini [daha güzel olan]; 'temizliği [daha güzel olan]' da denilmiştir. {وَنَحْنُ لَهُ عَابِدُونَ} “Ve biz O'na kulluk edenleriz” itaat edenleriz.

{قُلْ} يَا مُحَمَّدُ لِلْيَهُودِ وَالنَّصَارَى {أَتُحَاجُّونَنَا فِي اللَّهِ} أَيْ فِي دِينِ اللَّهِ وَالْمُحَاجَّةُ: الْمُجَادَلَةُ فِي اللَّهِ لِإِظْهَارِ الْحُجَّةِ، وَذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَالُوا إِنَّ الْأَنْبِيَاءَ كَانُوا مِنَّا وَعَلَى دِينِنَا، وَدِينُنَا أَقْوَمُ فَنَحْنُ أَوْلَى بِاللَّهِ مِنْكُمْ فَقَالَ اللَّهُ تَعَالَى: قُلْ أَتُحَاجُّونَنَا فِي اللَّهِ {وَهُوَ رَبُّنَا وَرَبُّكُمْ} أَيْ نَحْنُ وَأَنْتُمْ سَوَاءٌ فِي اللَّهِ فَإِنَّهُ رَبُّنَا وَرَبُّكُمْ {وَلَنَا أَعْمَالُنَا وَلَكُمْ أَعْمَالُكُمْ} أَيْ لِكُلِّ وَاحِدٍ جَزَاءُ عَمَلِهِ، فَكَيْفَ تَدَّعُونَ أَنَّكُمْ أَوْلَى بِاللَّهِ {وَنَحْنُ لَهُ مُخْلِصُونَ} وَأَنْتُمْ بِهِ مُشْرِكُونَ.

{قُلْ} “De ki” ey Muhammed, Yahudi ve Hristiyanlara: {أَتُحَاجُّونَنَا فِي اللَّهِ} “Allâh hakkında bizimle tartışıyor musunuz?” yani Allâh'ın dini hakkında; muhâcce, delil ortaya koymak amacıyla Allâh hakkında tartışmaktır. Bu da onların: 'Peygamberler bizdendi ve bizim dinimiz üzereydi; bizim dinimiz daha doğrudur, dolayısıyla biz Allâh'a sizden daha layığız' demeleri sebebiyledir. Bunun üzerine Allâh Teâlâ: De ki: Allâh hakkında bizimle tartışıyor musunuz? {وَهُوَ رَبُّنَا وَرَبُّكُمْ} “Halbuki O bizim de Rabbimiz, sizin de Rabbinizdir” yani Allâh konusunda biz ve siz eşitiz; zira O bizim de Rabbimizdir sizin de Rabbinizdir. {وَلَنَا أَعْمَالُنَا وَلَكُمْ أَعْمَالُكُمْ} “Bizim amellerimiz bize, sizin amelleriniz de sizedir” yani herkes kendi amelinin karşılığını alır; öyleyse nasıl Allâh'a daha layık olduğunuzu iddia ediyorsunuz? {وَنَحْنُ لَهُ مُخْلِصُونَ} “Biz sadece O'na ihlasla bağlananlarız” siz ise O'na şirk koşanlarsınız.

قَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: الْإِخْلَاصُ أَنْ يُخْلِصَ الْعَبْدُ دِينَهُ وَعَمَلَهُ فَلَا يُشْرِكَ بِهِ فِي دِينِهِ وَلَا يُرَائِيَ بِعَمَلِهِ قَالَ الْفُضَيْلُ: تَرْكُ الْعَمَلِ لِأَجْلِ النَّاسِ رِيَاءٌ، وَالْعَمَلُ مِنْ أَجْلِ النَّاسِ شِرْكٌ، وَالْإِخْلَاصُ أَنْ يُعَافِيَكَ اللَّهُ مِنْهُمَا.

Saîd b. Cübeyr dedi ki: İhlas; kulun dinini ve amelini arındırması, dininde O'na şirk koşmaması ve ameliyle riyakârlık yapmamasıdır. Fudayl dedi ki: İnsanlar için ameli terk etmek riyadır, insanlar için amel etmek şirktir; ihlas ise Allâh'ın seni bu ikisinden de kurtarmasıdır.

قَوْلُهُ تَعَالَى: {أَمْ تَقُولُونَ} يَعْنِي: أَتَقُولُونَ، صِيغَةُ اسْتِفْهَامٍ وَمَعْنَاهُ التَّوْبِيخُ، وَقَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ وَحَمْزَةُ

Allâh Teâlâ'nın: {أَمْ تَقُولُونَ} “Yoksa ... mı diyorsunuz?” kavli; 'diyor musunuz?' demektir. Soru kipinde olup anlamı azarlamadır (tevbih). İbn Âmir ve Hamza

وَالْكِسَائِيُّ وَحَفْصٌ بِالتَّاءِ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: {قُلْ أَتُحَاجُّونَنَا فِي اللَّهِ} وَقَالَ بَعْدَهُ {قُلْ أَأَنْتُمْ أَعْلَمُ أَمِ اللَّهُ} وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِالْيَاءِ يَعْنِي يَقُولُ الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى {إِنَّ إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ وَالْأَسْبَاطَ كَانُوا هُودًا أَوْ نَصَارَى قُلْ} يَا مُحَمَّدُ {أَأَنْتُمْ أَعْلَمُ} بِدِينِهِمْ {أَمِ اللَّهُ} وَقَدْ أَخْبَرَ اللَّهُ تَعَالَى أَنَّ إِبْرَاهِيمَ لم يكن ٢٠/أيَهُودِيًّا وَلَا نَصْرَانِيًّا وَلَكِنْ كَانَ حَنِيفًا مُسْلِمًا {وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَتَمَ} أَخْفَى {شَهَادَةً عِنْدَهُ مِنَ اللَّهِ} وَهِيَ عِلْمُهُمْ بِأَنَّ إِبْرَاهِيمَ وَبَنِيهِ كَانُوا مُسْلِمِينَ وَأَنَّ مُحَمَّدًا ﷺ حَقٌّ وَرَسُولٌ أَشْهَدَهُمُ اللَّهُ عَلَيْهِ فِي كُتُبِهِمْ {وَمَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ}

ve Kisâî ile Hafs, Allâh Teâlâ'nın: {قُلْ أَتُحَاجُّونَنَا فِي اللَّهِ} “De ki: Allâh hakkında bizimle tartışıyor musunuz?” kavlinden ve sonrasındaki {قُلْ أَأَنْتُمْ أَعْلَمُ أَمِ اللَّهُ} “De ki: Siz mi daha iyi bilirsiniz, yoksa Allâh mı?” ifadesinden ötürü 'tâ' ile okumuşlardır. Diğerleri ise 'yâ' ile [يَقُولُونَ] okumuşlardır; yani Yahudi ve Hristiyanlar şöyle diyorlar: {إِنَّ إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ وَالْأَسْبَاطَ كَانُوا هُودًا أَوْ نَصَارَى قُلْ} “'İbrâhîm, İsmâîl, İshâk, Ya'kûb ve torunları Yahudi veya Hristiyan idiler.' De ki:” ey Muhammed; {أَأَنْتُمْ أَعْلَمُ} “Siz mi daha iyi bilirsiniz” onların dinini {أَمِ اللَّهُ} “yoksa Allâh mı?” Halbuki Allâh Teâlâ İbrâhîm'in Yahudi veya Hristiyan olmadığını, bilakis hanîf bir Müslüman olduğunu haber vermiştir. {وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَتَمَ} “gizleyenden daha zalim kim olabilir?” saklayandan {شَهَادَةً عِنْدَهُ مِنَ اللَّهِ} “yanındaki Allâh'tan olan bir şahitliği” ki bu da İbrâhîm ve oğullarının Müslüman olduklarına, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in hak ve peygamber olduğuna dair Allâh'ın kendi kitaplarında onları şahit tuttuğu ilimleridir. {وَمَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ} “Allâh yaptıklarınızdan asla habersiz değildir.”

{تِلْكَ أُمَّةٌ قَدْ خَلَتْ لَهَا مَا كَسَبَتْ وَلَكُمْ مَا كَسَبْتُمْ وَلَا تُسْأَلُونَ عَمَّا كَانُوا يَعْمَلُونَ} كَرَّرَهُ (١) تَأْكِيدًا.

{تِلْكَ أُمَّةٌ قَدْ خَلَتْ لَهَا مَا كَسَبَتْ وَلَكُمْ مَا كَسَبْتُمْ وَلَا تُسْأَلُونَ عَمَّا كَانُوا يَعْمَلُونَ} “Onlar gelip geçmiş bir ümmettir; kazandıkları kendilerine, sizin kazandıklarınız da sizedir. Siz onların yaptıklarından sorumlu tutulacak değilsiniz.” [Ayetini] tekit için tekrarlamıştır (١).

قَوْلُهُ تَعَالَى: {سَيَقُولُ السُّفَهَاءُ} الْجُهَّالُ {مِنَ النَّاسِ مَا وَلَّاهُمْ} صَرَفَهُمْ وَحَوَّلَهُمْ {عَنْ قِبْلَتِهِمُ الَّتِي كَانُوا عَلَيْهَا} يَعْنِي بَيْتَ الْمَقْدِسِ وَالْقِبْلَةُ فِعْلَةٌ مِنَ الْمُقَابَلَةِ نَزَلَتْ فِي الْيَهُودِ وَمُشْرِكِي مَكَّةَ طَعَنُوا فِي تَحْوِيلِ الْقِبْلَةِ مِنْ بَيْتِ الْمَقْدِسِ إِلَى مَكَّةَ، فَقَالُوا لِمُشْرِكِي مَكَّةَ: قَدْ تَرَدَّدَ عَلَى مُحَمَّدٍ أَمْرُهُ فَاشْتَاقَ إِلَى مَوْلِدِهِ وَقَدْ تَوَجَّهَ نَحْوَ بَلَدِكُمْ وَهُوَ رَاجِعٌ إِلَى دِينِكُمْ فَقَالَ اللَّهُ تَعَالَى: {قُلْ لِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ} لَهُ وَالْخَلْقُ عَبِيدُهُ. {يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ}

Allâh Teâlâ'nın: {سَيَقُولُ السُّفَهَاءُ} “Beyinsizler diyecekler” cahiller; {مِنَ النَّاسِ مَا وَلَّاهُمْ} “insanlardan: Onları çeviren nedir?” onları vazgeçiren ve döndüren nedir? {عَنْ قِبْلَتِهِمُ الَّتِي كَانُوا عَلَيْهَا} “üzerinde bulundukları kıblelerinden” yani Beytü'l-Makdis'ten; kıble, mukabele (yönelme) kökünden 'fi'le' veznindedir. Kıblenin Beytü'l-Makdis'ten Mekke'ye çevrilmesine itiraz eden Yahudiler ve Mekke müşrikleri hakkında indi. Onlar Mekke müşriklerine şöyle dediler: 'Muhammed'in işi karıştı; doğduğu yeri özledi, şehrinize doğru yöneldi ve dininize dönecektir.' Bunun üzerine Allâh Teâlâ şöyle buyurdu: {قُلْ لِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ} “De ki: Doğu da batı da Allâh'ındır” O'nundur ve mahlûkat O'nun kullarıdır. {يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ} “O dilediğini dosdoğru yola iletir.”

{وَكَذَلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أُمَّةً وَسَطًا} نَزَلَتْ فِي رُؤَسَاءِ الْيَهُودِ، قَالُوا لِمُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ: مَا تَرَكَ مُحَمَّدٌ قِبْلَتَنَا إِلَّا حَسَدًا، وَإِنَّ قِبْلَتَنَا قِبْلَةُ الْأَنْبِيَاءِ، وَلَقَدْ عَلِمَ مُحَمَّدٌ أَنَّا عَدْلٌ بَيْنَ النَّاسِ، فَقَالَ مُعَاذٌ: إِنَّا عَلَى حَقٍّ وَعَدْلٍ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى: {وَكَذَلِكَ} أَيْ وَهَكَذَا، وَقِيلَ: الْكَافُ لِلتَّشْبِيهِ أَيْ كَمَا اخْتَرْنَا إِبْرَاهِيمَ وَذُرِّيَّتَهُ وَاصْطَفَيْنَاهُمْ {وَكَذَلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أُمَّةً وَسَطًا} مَرْدُودَةٌ عَلَى قَوْلِهِ: "وَلَقَدِ اصْطَفَيْنَاهُ فِي الدُّنْيَا" (١٠٣-الْبَقَرَةِ) أَيْ عَدْلًا خِيَارًا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: "قَالَ أَوْسَطُهُمْ" (٢٨-الْقَلَمِ) أَيْ خَيْرُهُمْ وَأَعْدَلُهُمْ وَخَيْرُ الْأَشْيَاءِ أَوْسَطُهَا، وَقَالَ الْكَلْبِيُّ يَعْنِي أَهْلَ دِينٍ وَسَطٍ بَيْنِ الْغُلُوِّ وَالتَّقْصِيرِ لِأَنَّهُمَا مَذْمُومَانِ فِي الدِّينِ.

{وَكَذَلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أُمَّةً وَسَطًا} “Ve işte böylece sizi vasat (orta/dengeli) bir ümmet kıldık” [ayeti], Yahudilerin ileri gelenleri hakkında indi. Onlar Muâz b. Cebel'e şöyle dediler: “Muhammed kıblemizi ancak hasedinden dolayı terk etti. Hâlbuki bizim kıblemiz peygamberlerin kıblesidir. Muhammed de muhakkak bilmiştir ki biz insanlar arasında adaletliyiz (güveniliriz).” Bunun üzerine Muâz: “Şüphesiz biz hak ve adalet üzereyiz” dedi. Allâh Teâlâ da [şu ayeti] indirdi: {وَكَذَلِكَ} “Ve işte böylece” yani işte bunun gibi. Bir görüşe göre [kelimenin başındaki] kâf harfi teşbih (benzetme) içindir; yani İbrâhîm'i ve neslini seçip onları mümtaz kıldığımız gibi {وَكَذَلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أُمَّةً وَسَطًا} “ve işte böylece sizi vasat bir ümmet kıldık”. [Bu ifade], O'nun: “Andolsun ki biz onu dünyada seçkin kıldık” (el-Bakara 2/130) kavline matuftur; yani adaletli ve hayırlı [bir ümmet kıldık]. Nitekim Allâh Teâlâ: “Onların en vasatı (hayırlısı) dedi ki” (el-Kalem 68/28) buyurmuştur; yani onların en hayırlısı ve en adaletlisi [demektir]. Şeylerin en hayırlısı da en vasat (orta/dengeli) olanıdır. Kelbî ise şöyle demiştir: Yani aşırılık (gulüvv) ile ihmalkârlık (taksîr) arasında vasat bir dinin mensupları [kıldık]; zira bu ikisi de dinde yerilmiştir.

وَأَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ أَحْمَدَ الْمَلِيحِيُّ أَنَا أَبُو مَعْشَرٍ إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَيْنِ الْوَرَّاقُ أَنَا أَبُو عَبْدِ اللَّهِ مُحَمَّدُ بْنُ زَكَرِيَّا بْنِ يَحْيَى أَنَا أَبُو الصَّلْتِ أَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ أَنَا عَلِيُّ بْنُ زَيْدٍ عَنْ أَبِي نَضْرَةَ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ ﵁ قَالَ: قَامَ فِينَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يَوْمًا بَعْدَ الْعَصْرِ فَمَا تَرَكَ شَيْئًا إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ إِلَّا ذَكَرَهُ فِي مَقَامِهِ ذَلِكَ حَتَّى إِذَا كَانَتِ الشَّمْسُ عَلَى رُءُوسِ النَّخْلِ وَأَطْرَافِ الْحِيطَانِ، قَالَ: "أَمَا إِنَّهُ لَمْ يَبْقَ مِنَ الدُّنْيَا فِيمَا مَضَى مِنْهَا إِلَّا كَمَا بَقِيَ مِنْ يَوْمِكُمْ هَذَا، أَلَا وَإِنَّ هَذِهِ الْأُمَّةَ تُوُفِّي سَبْعِينَ أُمَّةً هِيَ آخِرُهَا وَأَخْيَرُهَا وَأَكْرَمُهَا عَلَى اللَّهِ تَعَالَى" (١)

Bize Abdülvâhid b. Ahmed el-Melîhî haber verdi, [dedi ki:] bize Ebû Ma'şer İbrâhîm b. Muhammed b. el-Hüseyn el-Verrâk bildirdi, [dedi ki:] bize Ebû Abdillâh Muhammed b. Zekeriyyâ b. Yahyâ bildirdi, [dedi ki:] bize Ebu's-Salt bildirdi, [dedi ki:] bize Hammâd b. Zeyd bildirdi, [dedi ki:] bize Alî b. Zeyd, Ebû Nadra'dan, o da Ebû Saîd el-Hudrî radıyallâhu anh'tan naklen bildirdi; [Ebû Saîd] dedi ki: Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem bir gün ikindiden sonra aramızda ayağa kalktı ve kıyamet gününe kadar olacak hiçbir şeyi bırakmayıp o makamında zikretti; öyle ki güneş hurma ağaçlarının tepelerine ve duvarların kenarlarına geldiğinde şöyle buyurdu: "Dikkat edin! Dünyanın geçmişine kıyasla geriye kalanı, şu gününüzden geriye kalan vakit kadardır. Biliniz ki bu ümmet yetmiş ümmeti tamamlayacaktır; o, bu ümmetlerin sonuncusu, en hayırlısı ve Allâh Teâlâ katında en keremlisidir" (١).

قَوْلُهُ تَعَالَى: {لِتَكُونُوا شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ} يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَنَّ الرُّسُلَ قَدْ بَلَّغَتْهُمْ، قَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ: قُلْتُ لِعَطَاءٍ، مَا مَعْنَى قَوْلِهِ تَعَالَى لِتَكُونُوا شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ؟ قَالَ: أُمَّةُ مُحَمَّدٍ ﷺ شُهَدَاءُ عَلَى مَنْ يَتْرُكُ الْحَقَّ مِنَ النَّاسِ أَجْمَعِينَ {وَيَكُونَ الرَّسُولُ} مُحَمَّدٌ ﷺ {عَلَيْكُمْ شَهِيدًا} مُعَدِّلًا مُزَكِّيًا لَكُمْ، وَذَلِكَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى يَجْمَعُ الْأَوَّلِينَ وَالْآخِرِينَ فِي صَعِيدٍ وَاحِدٍ، ثُمَّ يَقُولُ لِكُفَّارِ الْأُمَمِ الْمَاضِيَةِ: "أَلَمْ يَأْتِكُمْ نَذِيرٌ" (٨-الْمُلْكِ) فَيُنْكِرُونَ وَيَقُولُونَ مَا جَاءَنَا مِنْ بَشِيرٍ وَلَا نَذِيرٍ، فَيَسْأَلُ اللَّهُ الْأَنْبِيَاءَ ﵈ عَنْ ذَلِكَ فَيَقُولُونَ: كَذَبُوا قَدْ بَلَّغْنَاهُمْ فَيَسْأَلُهُمُ الْبَيِّنَةَ -وَهُوَ أَعْلَمُ بِهِمْ -إِقَامَةً لِلْحُجَّةٍ، فَيُؤْتَى بِأُمَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ فَيَشْهَدُونَ لَهُمْ أَنَّهُمْ قَدْ بَلَّغُوا، فَتَقُولُ الْأُمَمُ الْمَاضِيَةُ: مِنْ أَيْنَ عَلِمُوا وَإِنَّمَا أَتَوْا بَعْدَنَا؟ فَيَسْأَلُ هَذِهِ الْأُمَّةَ فَيَقُولُونَ أَرْسَلْتَ إِلَيْنَا رَسُولًا وَأَنْزَلْتَ عَلَيْهِ كِتَابًا، أَخْبَرْتَنَا فِيهِ تَبْلِيغَ الرُّسُلِ وَأَنْتَ صَادِقٌ فِيمَا أَخْبَرْتَ، ثُمَّ يُؤْتَى بِمُحَمَّدٍ ﷺ فَيُسْأَلُ عَنْ حَالِ أُمَّتِهِ فَيُزَكِّيهِمْ وَيَشْهَدُ بِصِدْقِهِمْ.

Allâh Teâlâ'nın: {لِتَكُونُوا شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ} “insanlara şahit olasınız diye” kıyamet gününde elçilerin onlara tebliğde bulunduğuna dair şahit olasınız diye [buyruğu hakkında] İbn Cüreyc: Atâ'ya, Allâh Teâlâ'nın 'insanlara şahit olasınız diye' kavlinin manası nedir? diye sordum; şöyle dedi: 'Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmeti, bütün insanlardan hakkı terk edenlere karşı şahitlerdir.' {وَيَكُونَ الرَّسُولُ} “ve Resûl olsun diye” Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem; {عَلَيْكُمْ شَهِيدًا} “size şahit” sizi tezkiyet ve tezkiye edici olsun diye. Şöyle ki Allâh Teâlâ öncekileri ve sonrakileri tek bir düzlükte toplar; sonra geçmiş ümmetlerin kâfirlerine: "Size bir uyarıcı gelmedi mi?" (el-Mülk, 8) buyurur. Onlar ise inkâr edip: 'Bize ne bir müjdeleyici ne de bir uyarıcı geldi' derler. Bunun üzerine Allâh peygamberlere aleyhimüsselâm bunu sorar; onlar da: 'Yalan söylediler, biz onlara tebliğ ettik' derler. Allâh hücceti ikame etmek için —onları en iyi bildiği halde— peygamberlerden delil ister. Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmeti getirilir ve onların tebliğ ettiklerine dair peygamberler lehine şahitlik ederler. Geçmiş ümmetler: 'Onlar nereden bildiler, halbuki bizden sonra geldiler?' derler. Allâh bu ümmete sorar; onlar da: 'Bize bir elçi gönderdin ve ona bir kitap indirdin; onda elçilerin tebliğ ettiğini bize haber verdin, Sen de haber verdiğinde doğrusun' derler. Sonra Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem getirilir ve ümmetinin hali sorulur; o da onları tezkiye eder ve doğruluklarına şahitlik eder.

أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ أَحْمَدَ الْمَلِيحِيُّ أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النَّعِيمِيُّ أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ أَخْبَرَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مَنْصُورٍ أَخْبَرَنَا أَبُو أُسَامَةَ قَالَ الْأَعْمَشُ أَخْبَرَنَا أَبُو صَالِحٍ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "يُجَاءُ بِنُوحٍ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَيُقَالُ لَهُ: هَلْ بَلَّغْتَ؟ فَيَقُولُ: نَعَمْ يَا رَبِّ، فَيَسْأَلُ أُمَّتَهُ هَلْ بَلَّغَكُمْ؟ فَيَقُولُونَ: مَا جَاءَنَا مِنْ نَذِيرٍ، فَيُقَالُ: مَنْ شُهُودُكَ فَيَقُولُ مُحَمَّدٌ وَأُمَّتُهُ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ "فَيُجَاءُ بِكُمْ فَتَشْهَدُونَ" ثُمَّ قَرَأَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ "وَكَذَلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أُمَّةً وَسَطًا لِتَكُونُوا

Bize Abdülvâhid b. Ahmed el-Melîhî haber verdi, [dedi ki:] bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî haber verdi, [dedi ki:] bize Muhammed b. Yûsuf haber verdi, [dedi ki:] bize Muhammed b. İsmâîl [el-Buhârî] haber verdi, [dedi ki:] bize İshâk b. Mansûr haber verdi, [dedi ki:] bize Ebû Üsâme haber verdi, el-A'meş dedi ki: bize Ebû Sâlih, Ebû Saîd el-Hudrî'den haber verdi; [Ebû Saîd] şöyle dedi: Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Kıyamet gününde Nûh getirilir ve kendisine: 'Tebliğ ettin mi?' denilir. O da: 'Evet ya Rabbi!' der. Bunun üzerine [Allâh] onun ümmetine: 'Size tebliğ etti mi?' diye sorar. Onlar: 'Bize hiçbir uyarıcı gelmedi' derler. Bunun üzerine [Nûh'a]: 'Şahitlerin kimdir?' denilir. O da: 'Muhammed ve ümmetidir' der.» Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem [devamla] şöyle buyurdu: «Bunun üzerine siz getirilirsiniz ve şahitlik edersiniz.» Sonra Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem: {وَكَذَلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أُمَّةً وَسَطًا لِتَكُونُوا} “İşte böylece sizi vasat (hayırlı ve adaletli) bir ümmet kıldık ki...” [ayetini] okudu.

شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيدًا" (١) قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَمَا جَعَلْنَا الْقِبْلَةَ الَّتِي كُنْتَ عَلَيْهَا} أَيْ تَحْوِيلَهَا يَعْنِي بَيْتَ الْمَقْدِسِ، فَيَكُونُ مِنْ بَابِ حَذْفِ الْمُضَافِ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمَفْعُولُ الثَّانِي لِلْجَعْلِ مَحْذُوفًا، عَلَى تَقْدِيرِ وَمَا جَعَلْنَا الْقِبْلَةَ الَّتِي كُنْتَ عَلَيْهَا مَنْسُوخَةً، وَقِيلَ مَعْنَاهُ الَّتِي أَنْتَ عَلَيْهَا، وَهِيَ الْكَعْبَةُ كَقَوْلِهِ تَعَالَى "كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ" أَيْ أَنْتُمْ.

insanlara şahit olasınız ve Resûl de size şahit olsun" (١). Allâh Teâlâ'nın: {وَمَا جَعَلْنَا الْقِبْلَةَ الَّتِي كُنْتَ عَلَيْهَا} “Daha önce yöneldiğin kıbleyi [yeniden kıble] yapmadık” yani onun çevrilmesini [yapmadık; o da] Beytü'l-Makdis'tir; bu durumda muzâfın hazfedilmesi kabilinden olur. İkinci mefulün hazfedilmiş olması da muhtemeldir; takdiri: 'Daha önce üzerinde bulunduğun kıbleyi neshedilmiş kılmadık' şeklindedir. Manasının: 'Şu anda üzerinde bulunduğun' yani Kâbe olduğu da söylenmiştir; tıpkı Allâh Teâlâ'nın: "Siz en hayırlı ümmet oldunuz (küntüm)" yani 'sizsiniz' kavlinde olduğu gibidir.

{إِلَّا لِنَعْلَمَ مَنْ يَتَّبِعُ الرَّسُولَ} فَإِنْ قِيلَ مَا مَعْنَى قَوْلِهِ: "إِلَّا لِنَعْلَمَ" وَهُوَ عَالِمٌ بِالْأَشْيَاءِ كُلِّهَا قَبْلَ كَوْنِهَا قِيلَ: أَرَادَ بِهِ الْعِلْمَ الَّذِي يَتَعَلَّقُ بِهِ الثَّوَابُ وَالْعِقَابُ، فَإِنَّهُ لَا يَتَعَلَّقُ بِمَا هُوَ عَالِمٌ بِهِ فِي الْغَيْبِ، إِنَّمَا يَتَعَلَّقُ بِمَا يُوجَدُ مَعْنَاهُ لِيَعْلَمَ الْعِلْمَ الَّذِي يَسْتَحِقُّ الْعَامِلُ عَلَيْهِ الثَّوَابَ وَالْعِقَابَ، وَقِيلَ: إِلَّا لِنَعْلَمَ أَيْ: لِنَرَى وَنُمَيِّزَ مَنْ يَتَّبِعُ الرَّسُولَ فِي الْقِبْلَةِ {مِمَّنْ يَنْقَلِبُ عَلَى عَقِبَيْهِ} فَيَرْتَدُّ وَفِي الْحَدِيثِ إِنَّ الْقِبْلَةَ لَمَّا حُوِّلَتِ ارْتَدَّ قَوْمٌ مِنَ الْمُسْلِمِينَ إِلَى الْيَهُودِيَّةِ، وَقَالُوا: رَجَعَ مُحَمَّدٌ إِلَى دِينِ آبَائِهِ، وَقَالَ أَهْلُ الْمَعَانِي: مَعْنَاهُ إِلَّا لِعِلْمِنَا مَنْ يَتَّبِعُ الرَّسُولَ مِمَّنْ يَنْقَلِبُ عَلَى عَقِبَيْهِ كَأَنَّهُ سَبَقَ فِي عِلْمِهِ أَنَّ تَحْوِيلَ الْقِبْلَةِ سَبَبٌ لِهِدَايَةِ قَوْمٍ وَضَلَالَةِ قَوْمٍ، وَقَدْ يَأْتِي لَفْظُ الِاسْتِقْبَالِ بِمَعْنَى الْمَاضِي كَمَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى "فَلِمَ تَقْتُلُونَ أَنْبِيَاءَ اللَّهِ" (٩١-الْبَقَرَةِ) أَيْ فَلِمَ قَتَلْتُمُوهُمْ {وَإِنْ كَانَتْ} أَيْ قَدْ كَانَتْ أَيْ تَوْلِيَةُ الْكَعْبَةِ وَقِيلَ: الْكِتَابَةُ رَاجِعَةٌ إِلَى الْقِبْلَةِ، وَقِيلَ: إِلَى الْكَعْبَةِ قَالَ الزَّجَّاجُ: وَإِنْ كَانَتِ التَّحْوِيلَةُ {لَكَبِيرَةً} ثَقِيلَةً شَدِيدَةً {إِلَّا عَلَى الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ} أَيْ هَدَاهُمُ اللَّهُ، قَالَ سِيبَوَيْهِ: "وَإِنْ" تَأْكِيدٌ يُشْبِهُ الْيَمِينَ وَلِذَلِكَ دَخَلَتِ اللَّامُ فِي جَوَابِهَا {وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمَانَكُمْ} وَذَلِكَ أَنَّ حُيَيَّ بْنَ أَخْطَبَ وَأَصْحَابَهُ مِنَ الْيَهُودِ قَالُوا لِلْمُسْلِمِينَ: أَخْبِرُونَا عَنْ صَلَاتِكُمْ نَحْوَ بَيْتِ الْمَقْدِسِ، إِنْ كَانَتْ هُدًى فَقَدْ تَحَوَّلْتُمْ عَنْهَا وَإِنْ كَانَتْ ضَلَالَةً فَقَدْ دِنْتُمُ اللَّهَ بِهَا، وَمَنْ مَاتَ مِنْكُمْ عَلَيْهَا فَقَدْ مَاتَ عَلَى الضَّلَالَةِ، فَقَالَ الْمُسْلِمُونَ إِنَّمَا الْهُدَى مَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ، وَالضَّلَالَةُ مَا نَهَى اللَّهُ عَنْهُ.

{إِلَّا لِنَعْلَمَ مَنْ يَتَّبِعُ الرَّسُولَ} “ancak Resûl'e uyanı bilelim (ayırt edelim) diye”. Şayet: 'O, var olmadan önce her şeyi bildiği halde "bilelim diye" kavlinin manası nedir?' denilirse, şöyle cevap verilir: Bununla sevap ve cezanın terettüp ettiği ilim kastedilmiştir; zira sevap ve ceza O'nun gaybda bildiği şeye terettüp etmez, ancak fiilen meydana gelen şeye terettüp eder ki amel edenin sevap ve cezayı hak edeceği ilim tahakkuk etsin. 'Bilelim diye' ifadesinin, kıble hususunda Peygamber'e uyanı {مِمَّنْ يَنْقَلِبُ عَلَى عَقِبَيْهِ} “iki ökçesi üzerinde geri dönenden” yani irtidat edenden 'görelim ve ayırt edelim diye' manasında olduğu da söylenmiştir. Hadiste nakledildiğine göre kıble çevrildiğinde Müslümanlardan bir grup dinden dönüp Yahudiliğe geçti ve: 'Muhammed atalarının dinine döndü' dediler. Mânâ ehli dedi ki: Bunun anlamı, 'İki ökçesi üzerinde geri dönenden Resûl'e uyanı bilmemiz sebebiyle' demektir; sanki kıblenin çevrilmesinin bir grubun hidayetine, bir grubun da dalaletine sebep olacağı O'nun ezelî ilminde önceden takdir edilmişti. Muzari (gelecek zaman) lafzı bazen mazi manasında gelir; nitekim Allâh Teâlâ: "Allâh'ın peygamberlerini niçin öldürüyordunuz (tektulûne)?" (el-Bakara, 91) yani 'niçin öldürdünüz' buyurmuştur. {وَإِنْ كَانَتْ} “Gerçi bu elbette idi” yani Kâbe'ye yönelmek [böyleydi]; zamirin kıbleye yahut Kâbe'ye döndüğü de söylenmiştir. Zeccâc dedi ki: 'Kıblenin çevrilmesi idi'; {لَكَبِيرَةً} “elbette ağır” zor ve çetin [gelirdi]; {إِلَّا عَلَى الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ} “Allâh'ın doğru yola ilettiği kimselerden başkasına” yani Allâh'ın kendilerine hidayet ettiği kimseler müstesna. Sîbeveyhi dedi ki: 'İn' (إن), yemine benzeyen bir tekit edatıdır; bu sebeple cevabına lâm (لَ) girmiştir. {وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمَانَكُمْ} “Allâh imanınızı zayi edecek değildir”. Bu da şöyle oldu: Huyey b. Ahtab ve Yahudilerden arkadaşları Müslümanlara: 'Bize Beytü'l-Makdis'e doğru kıldığınız namazdan haber verin; şayet o bir hidayet idiyse ondan döndünüz, yok eğer bir sapıklık idiyse bu yolla Allâh'a kulluk etmiş oldunuz ve sizden o kıble üzere ölenler de sapıklık üzere ölmüş oldular' dediler. Müslümanlar ise: 'Hidayet ancak Allâh'ın emrettiği şeydir, sapıklık da Allâh'ın yasakladığı şeydir' dediler.

قَالُوا: فَمَا شَهَادَتُكُمْ عَلَى مَنْ مَاتَ مِنْكُمْ عَلَى قِبْلَتِنَا؟ وَكَانَ قَدْ مَاتَ قَبْلَ أَنْ تُحَوَّلَ الْقِبْلَةُ مِنَ الْمُسْلِمِينَ أَسْعَدُ بْنُ زُرَارَةَ مِنْ بَنِي النَّجَّارِ، وَالْبَرَاءُ بْنُ مَعْرُورٍ مِنْ بَنِي سَلَمَةَ، وَكَانُوا مِنَ النُّقَبَاءِ وَرِجَالٌ آخَرُونَ فَانْطَلَقَ عَشَائِرُهُمْ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ وَقَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّهِ قَدْ صَرَفَكَ اللَّهُ إِلَى قِبْلَةِ إِبْرَاهِيمَ فَكَيْفَ بِإِخْوَانِنَا الَّذِينَ مَاتُوا وَهُمْ يُصَلُّونَ إِلَى بَيْتِ الْمَقْدِسِ؟ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى {وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمَانَكُمْ} يَعْنِي صَلَاتَكُمْ إِلَى بَيْتِ الْمَقْدِسِ {إِنَّ اللَّهَ بِالنَّاسِ لَرَءُوفٌ رَحِيمٌ} قَرَأَ أَهْلُ الْحِجَازِ وَابْنُ عَامِرٍ وَحَفْصٌ لَرَءُوفٌ مُشَبَّعٌ عَلَى وَزْنِ فَعُولٍ، لِأَنَّ أَكْثَرَ أَسْمَاءِ اللَّهِ تَعَالَى عَلَى فَعُولٍ وَفَعِيلٍ، كَالْغَفُورِ وَالشَّكُورِ وَالرَّحِيمِ وَالْكَرِيمِ وَغَيْرِهَا، وَأَبُو جَعْفَرٍ

Şöyle dediler: "Bizim kıblemiz üzere vefat edenleriniz hakkında şahitliğiniz nasıl olacak?" Müslümanlardan, kıble çevrilmeden önce Neccâroğullarından Es‘ad b. Zürâre ve Selemeoğullarından el-Berâ b. Ma‘rûr -ki onlar nakiblerdendi- ve başka adamlar vefat etmişti. Bunun üzerine kabileleri Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e gidip: "Ey Allâh'ın Resûlü! Allâh seni İbrâhim'in kıblesine çevirdi; peki Beytü'l-Makdis'e doğru namaz kılarken vefat eden kardeşlerimizin durumu ne olacak?" dediler. Bunun üzerine Allâh Teâlâ {وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمَانَكُمْ} “Allâh sizin imanınızı zayi edecek değildir” yani Beytü'l-Makdis'e kıldığınız namazınızı [zayi etmez]; {إِنَّ اللَّهَ بِالنَّاسِ لَرَءُوفٌ رَحِيمٌ} “Şüphesiz Allâh insanlara karşı çok şefkatlidir, çok merhametlidir” ayetini indirdi. Hicaz ehli, İbn Âmir ve Hafs, Allâh Teâlâ'nın isimlerinin çoğu el-Gafûr, eş-Şekûr, er-Rahîm, el-Kerîm ve benzerlerinde olduğu gibi feûl ve faîl vezninde geldiğinden dolayı "le-raûfun" (لَرَءُوفٌ) kelimesini feûl vezninde işbâ ile (uzatarak) okumuşlardır. Ebû Ca‘fer ise

يُلِينُ الْهَمْزَةَ وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِالِاخْتِلَاسِ عَلَى وَزْنِ فَعُلٍ قَالَ جَرِيرٌ: تَرَى لِلْمُسْلِمِينَ عَلَيْكَ حَقًّا ... كفعل الواحد الرءوف الرَّحِيمِ

hemzeyi teshil ile okur. Diğerleri ise fa'ul vezninde ihtilas ile [لَرَؤُفٌ] okumuşlardır. Cerîr şöyle demiştir: 'Müslümanların senin üzerinde hakkı olduğunu görürsün... Bir, çok şefkatli ve çok merhametli olanın fiili gibi.'

وَالرَّأْفَةُ أَشَدُّ الرَّحْمَةِ.

Re'fet, merhametin en şiddetli derecesidir.

{قَدْ نَرَى تَقَلُّبَ وَجْهِكَ فِي السَّمَاءِ فَلَنُوَلِّيَنَّكَ قِبْلَةً تَرْضَاهَا فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَحَيْثُمَا كُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ وَإِنَّ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ لَيَعْلَمُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ وَمَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا يَعْمَلُونَ (١٤٤) }

{قَدْ نَرَى تَقَلُّبَ وَجْهِكَ فِي السَّمَاءِ فَلَنُوَلِّيَنَّكَ قِبْلَةً تَرْضَاهَا فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَحَيْثُمَا كُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ وَإِنَّ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ لَيَعْلَمُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ وَمَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا يَعْمَلُونَ (١٤٤)} “Biz senin yüzünün göğe doğru çevrilip durduğunu elbette görüyoruz. Şimdi seni razı olacağın bir kıbleye kesinlikle döndüreceğiz. Artık yüzünü Mescid-i Harâm tarafına çevir. Nerede olursanız olun yüzlerinizi onun tarafına çevirin. Şüphesiz kendilerine kitap verilenler, bunun Rablerinden gelen bir hak olduğunu pekala bilirler. Allâh onların yaptıklarından habersiz değildir.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: {قَدْ نَرَى تَقَلُّبَ وَجْهِكَ فِي السَّمَاءِ} هَذِهِ الْآيَةُ وَإِنْ كَانَتْ مُتَأَخِّرَةً فِي التِّلَاوَةِ فَهِيَ مُتَقَدِّمَةٌ فِي الْمَعْنَى فَإِنَّهَا رَأْسُ الْقِصَّةِ، وَأَمْرُ الْقِبْلَةِ أَوَّلُ مَا نُسِخَ مِنْ أُمُورِ الشَّرْعِ، وَذَلِكَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ وَأَصْحَابَهُ كَانُوا يُصَلُّونَ بِمَكَّةَ إِلَى الْكَعْبَةِ، فَلَمَّا هَاجَرَ إِلَى الْمَدِينَةِ أَمَرَهُ اللَّهُ أَنْ يُصَلِّيَ نَحْوَ صَخْرَةِ بَيْتِ الْمَقْدِسِ لِيَكُونَ أَقْرَبَ إِلَى تَصْدِيقِ الْيَهُودِ إِيَّاهُ إِذَا صَلَّى إِلَى قِبْلَتِهِمْ مَعَ ما يجدون ٢٠/ب مِنْ نَعْتِهِ فِي التَّوْرَاةِ فَصَلَّى بَعْدَ الْهِجْرَةِ سِتَّةَ عَشَرَ أَوْ سَبْعَةَ عَشَرَ شَهْرًا إِلَى بَيْتِ الْمَقْدِسِ وَكَانَ يُحِبُّ أَنْ يُوَجَّهَ إِلَى الْكَعْبَةِ لِأَنَّهَا كَانَتْ قِبْلَةَ أَبِيهِ إِبْرَاهِيمَ ﵇، وَقَالَ مُجَاهِدٌ: كَانَ يُحِبُّ ذَلِكَ لِأَجْلِ الْيَهُودِ لِأَنَّهُمْ كَانُوا يَقُولُونَ يُخَالِفُنَا مُحَمَّدٌ ﷺ فِي دِينِنَا وَيَتَّبِعُ قِبْلَتَنَا، فَقَالَ لِجِبْرِيلَ ﵇: وَدِدْتُ لَوْ حَوَّلَنِي اللَّهُ إِلَى الْكَعْبَةِ فَإِنَّهَا قِبْلَةُ أَبِي إِبْرَاهِيمَ ﵇، فَقَالَ جِبْرِيلُ: إِنَّمَا أَنَا عَبْدٌ مِثْلُكَ وَأَنْتَ كَرِيمٌ عَلَى رَبِّكَ، فَسَلْ أَنْتَ رَبَّكَ فَإِنَّكَ عِنْدَ اللَّهِ ﷿ بِمَكَانٍ [فَرَجَعَ] (١) جِبْرِيلُ ﵇ وَجَعَلَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يُدِيمُ النَّظَرَ إِلَى السَّمَاءِ رَجَاءَ أَنْ يَنْزِلَ جِبْرِيلُ بِمَا يُحِبُّ مِنْ أَمْرِ الْقِبْلَةِ (٢) فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى {قَدْ نَرَى تَقَلُّبَ وَجْهِكَ فِي السَّمَاءِ فَلَنُوَلِّيَنَّكَ قِبْلَةً} فَلْنُحَوِّلُنَّكَ إِلَى قِبْلَةٍ {تَرْضَاهَا} أَيْ تُحِبُّهَا وَتَهْوَاهَا {فَوَلِّ} أَيْ حَوِّلْ {وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ} أَيْ نَحْوَهُ وَأَرَادَ بِهِ الْكَعْبَةَ وَالْحَرَامُ الْمُحَرَّمُ {وَحَيْثُمَا كُنْتُمْ} مِنْ بَرٍّ أَوْ بَحْرٍ أَوْ شَرْقٍ أَوْ غَرْبٍ {فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ} عِنْدَ الصَّلَاةِ.

Allâh Teâlâ'nın: {قَدْ نَرَى تَقَلُّبَ وَجْهِكَ فِي السَّمَاءِ} “Biz senin yüzünün göğe doğru çevrilip durduğunu görüyoruz” ayeti, tilavette sonra gelse de mana bakımından öncedir; çünkü o, kıssanın başıdır. Kıble meselesi, şer'î hükümlerden ilk neshedilen şeydir. Şöyle ki Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem ve ashabı Mekke'de Kâbe'ye doğru namaz kılarlardı. Medine'ye hicret ettiğinde Tevrat'ta onun vasfını bulmalarının yanı sıra, onların kıblesine doğru namaz kıldığında Yahudilerin onu tasdik etmelerine daha yakın olsun diye Allâh ona Beytü'l-Makdis kayalığına doğru namaz kılmasını emretti. Hicretten sonra on altı veya on yedi ay Beytü'l-Makdis'e doğru namaz kıldı. Ancak atası İbrâhîm aleyhisselâm'ın kıblesi olduğu için Kâbe'ye yönlendirilmeyi arzu ediyordu. Mücâhid dedi ki: Yahudiler 'Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem dinimizde bize muhalefet ediyor ama kıblemize uyuyor' dedikleri için bunu istiyordu. Cibrîl aleyhisselâm'a: 'Allâh'ın beni atam İbrâhîm aleyhisselâm'ın kıblesi olan Kâbe'ye çevirmesini ne kadar arzu ederdim!' dedi. Cibrîl de: 'Ben ancak senin gibi bir kulum; sen ise Rabbin katında kerim birisin. Sen Rabbinden iste; zira senin Allâh Azze ve Celle katında yüksek bir makamın vardır' dedi. Cibrîl aleyhisselâm [göğe] döndü; Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem de Cibrîl'in kıble konusunda sevdiği emirle inmesi ümidiyle gözünü semaya dikip bakmaya başladı (٢). Bunun üzerine Allâh Teâlâ şu ayeti indirdi: {قَدْ نَرَى تَقَلُّبَ وَجْهِكَ فِي السَّمَاءِ فَلَنُوَلِّيَنَّكَ قِبْلَةً} “Biz senin yüzünün göğe doğru çevrilip durduğunu görüyoruz. Seni bir kıbleye kesinlikle döndüreceğiz”; seni öyle bir kıbleye çevireceğiz ki {تَرْضَاهَا} “ondan razı olursun” yani onu seversin ve arzu edersin. {فَوَلِّ} “Artık çevir” yönelt {وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ} “yüzünü Mescid-i Harâm tarafına” yani onun yönüne; bununla Kâbe'yi kastetmiştir. Harâm ise hürmetli kılınmış olandır. {وَحَيْثُمَا كُنْتُمْ} “Nerede olursanız olun” karada, denizde, doğuda veya batıda; {فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ} “yüzlerinizi onun tarafına çevirin” namaz kılarken.

أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ أَحْمَدَ الْمَلِيحِيُّ أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النَّعِيمِيُّ أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ أَخْبَرَنَا إِسْحَاقُ بْنُ نَصْرٍ أَخْبَرَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ أَخْبَرَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ عَنْ عَطَاءٍ قَالَ سَمِعْتُ ابْنَ عَبَّاسٍ ﵄: قَالَ لَمَّا دَخَلَ النَّبِيُّ ﷺ الْبَيْتَ دَعَا فِي نَوَاحِيهِ كُلِّهَا وَلَمْ يُصَلِّ حَتَّى

Bize Abdülvâhid b. Ahmed el-Melîhî haber verdi, [dedi ki:] bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî haber verdi, [dedi ki:] bize Muhammed b. Yûsuf haber verdi, [dedi ki:] bize Muhammed b. İsmâîl haber verdi, [dedi ki:] bize İshâk b. Nasr haber verdi, [dedi ki:] bize Abdürrezzâk haber verdi, [dedi ki:] bize İbn Cüreyc, Atâ'dan haber verdi; [Atâ] şöyle dedi: İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ işittim, şöyle dedi: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Beyt'e (Kâbe'ye) girdiğinde her tarafında dua etti ve...

خَرَجَ مِنْهُ، فَلَمَّا خَرَجَ رَكَعَ رَكْعَتَيْنِ فِي قِبَلِ الْكَعْبَةِ (وَقَالَ هَذِهِ الْقِبْلَةُ) (١) .

oradan çıkıncaya kadar namaz kılmadı. Çıktığında ise Kâbe'nin önünde iki rekât namaz kıldı (ve: "İşte kıble budur" buyurdu) (١).

أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ الْمَلِيحِيُّ أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النَّعِيمِيُّ أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ أَخْبَرَنَا عَمْرُو بْنُ خَالِدٍ أَخْبَرَنَا زُهَيْرٌ أَخْبَرَنَا أَبُو إِسْحَاقَ عَنِ الْبَرَاءِ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ كَانَ أَوَّلَ مَا قَدِمَ الْمَدِينَةَ نَزَلَ عَلَى أَجْدَادِهِ أَوْ قَالَ أَخْوَالِهِ مِنَ الْأَنْصَارِ وَأَنَّهُ صَلَّى قِبَلَ بَيْتِ الْمَقْدِسِ سِتَّةَ عَشَرَ أَوْ سَبْعَةَ عَشَرَ شَهْرًا، وَكَانَ يُعْجِبُهُ أَنْ تَكُونَ قِبْلَتَهُ قِبَلَ الْبَيْتِ، وَأَنَّهُ صَلَّى أَوَّلَ صَلَاةٍ صَلَّاهَا صَلَاةَ الْعَصْرِ وَصَلَّى مَعَهُ قَوْمٌ فَخَرَجَ رَجُلٌ مِمَّنْ صَلَّى مَعَهُ فَمَرَّ عَلَى أَهْلِ مَسْجِدِ قُبَاءٍ وَهُمْ رَاكِعُونَ فَقَالَ: أَشْهَدُ بِاللَّهِ لَقَدْ صَلَّيْتُ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ قِبَلَ مَكَّةَ فَدَارُوا كَمَا هُمْ قِبَلَ الْبَيْتِ، وَكَانَتِ الْيَهُودُ قَدْ أَعْجَبَهُمْ إِذْ كَانَ يُصَلِّي قِبَلَ الْمَقْدِسِ لِأَنَّهُ قِبْلَةُ أَهْلِ الْكِتَابِ، فِلَمَّا وَلَّى وَجْهَهُ قِبَلَ الْبَيْتِ أَنْكَرُوا ذَلِكَ، وَقَالَ: الْبَرَاءُ فِي حَدِيثِهِ هَذَا: أَنَّهُ مَاتَ عَلَى الْقِبْلَةِ قَبْلَ أَنْ تُحَوَّلَ رِجَالٌ وَقُتِلُوا فَلَمْ نَدْرِ مَا نَقُولُ فِيهِمْ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى {وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمَانَكُمْ} (٢) .

Bize Abdülvâhid el-Melîhî haber verdi, [dedi ki:] bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî bildirdi, [dedi ki:] bize Muhammed b. Yûsuf bildirdi, [dedi ki:] bize Muhammed b. İsmâîl bildirdi, [dedi ki:] bize Amr b. Hâlid bildirdi, [dedi ki:] bize Züheyr bildirdi, [dedi ki:] bize Ebû İshâk, Berâ'dan bildirdi; [Berâ anlattı ki:] Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Medine'ye ilk geldiğinde Ensâr'dan olan dedelerine —yahut dayılarına dedi— indi ve on altı veya on yedi ay Beytü'l-Makdis tarafına doğru namaz kıldı. Kıblesinin Beyt (Kâbe) tarafına olmasından hoşlanıyordu. Kıldığı ilk namaz ikindi namazı oldu ve onunla beraber bir topluluk da namaz kıldı. Onunla namaz kılanlardan bir adam çıkıp Kubâ Mescidi ehline uğradı, onlar rükûda idiler. Bunun üzerine: 'Allâh adına şahitlik ederim ki ben Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte Mekke tarafına doğru namaz kıldım' dedi; onlar da oldukları gibi Beyt tarafına döndüler. O, Beytü'l-Makdis tarafına namaz kılarken bu Ehl-i Kitab'ın hoşuna gidiyordu; çünkü orası Ehl-i Kitab'ın kıblesiydi. Yüzünü Beyt tarafına çevirince bunu yadırgadılar. Berâ bu hadisinde şöyle dedi: [Kıble] çevrilmeden önce o kıble üzere ölen ve öldürülen adamlar olmuştu; onlar hakkında ne diyeceğimizi bilemedik. Bunun üzerine Allâh Teâlâ: {وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمَانَكُمْ} “Allâh imanınızı zayi edecek değildir” (٢) ayetini indirdi.

وَكَانَ تَحْوِيلُ الْقِبْلَةِ فِي رَجَبٍ بَعْدَ زَوَالِ الشَّمْسِ قَبْلَ قِتَالِ بَدْرٍ بِشَهْرَيْنِ، قَالَ مُجَاهِدٌ وَغَيْرُهُ: نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ وَرَسُولُ اللَّهِ ﷺ فِي مَسْجِدِ بَنِي سَلَمَةَ وَقَدْ صَلَّى بِأَصْحَابِهِ رَكْعَتَيْنِ مِنْ صَلَاةِ الظُّهْرِ، فَتَحَوَّلَ فِي الصَّلَاةِ وَاسْتَقْبَلَ الْمِيزَابَ وَحَوَّلَ الرِّجَالُ مَكَانَ النِّسَاءِ، وَالنِّسَاءُ مَكَانَ الرِّجَالِ، فَسُمِّيَ ذَلِكَ الْمَسْجِدُ مَسْجِدَ الْقِبْلَتَيْنِ. وَقِيلَ: كَانَ التَّحْوِيلُ خَارِجَ الصَّلَاةِ بَيْنَ الصَّلَاتَيْنِ، وَأَهْلُ قُبَاءٍ وَصَلَ إِلَيْهِمُ الْخَبَرُ فِي صَلَاةِ الصُّبْحِ.

Kıblenin çevrilmesi, Bedir Gazvesi'nden iki ay önce Receb ayında güneşin zevalinden sonra vuku buldu. Mücâhid ve başkaları dedi ki: Bu ayet, Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem Benî Selime Mescidi'nde ashabına öğle namazından iki rekât kıldırmışken indi. Namazın içinde yönünü değiştirip Mîzab'a (altın oluğa) yöneldi; erkekler kadınların yerine, kadınlar da erkeklerin yerine geçti. Bu sebeple o mescide 'Mescid-i Kıbleteyn' (İki Kıbleli Mescit) adı verildi. [Kıblenin] çevrilmesinin namazın dışında, iki namaz arasında olduğu da söylenmiştir. Kubâ ehline ise haber sabah namazında ulaştı.

أَخْبَرَنَا أَبُو الْحَسَنِ مُحَمَّدُ بْنُ مُحَمَّدٍ السَّرَخْسِيُّ أَخْبَرَنَا أَبُو عَلِيٍّ زَاهِرُ بْنُ أَحْمَدَ الْفَقِيهُ السَّرَخْسِيُّ أَخْبَرَنَا أَبُو إِسْحَاقَ إِبْرَاهِيمُ بْنُ عَبْدِ الصَّمَدِ الْهَاشِمِيُّ السَّامِرِيُّ أَخْبَرَنَا أَبُو مُصْعَبٍ أَحْمَدُ بْنُ أَبِي بَكْرٍ الزُّهْرِيُّ عَنْ مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ دِينَارٍ أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ قَالَ: بَيْنَا النَّاسُ بِقُبَاءٍ فِي صَلَاةِ الصُّبْحِ إِذْ جَاءَهُمْ آتٍ وَقَالَ لَهُمْ: إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَدْ أُنْزِلَ عَلَيْهِ اللَّيْلَةَ قُرْآنٌ وَقَدْ أُمِرَ أَنْ يَسْتَقْبِلَ الْكَعْبَةَ فَاسْتَقْبِلُوهَا، وَكَانَتْ وُجُوهُهُمْ إِلَى الشَّامِ فَاسْتَدَارُوا إِلَى الْكَعْبَةِ .

Bize Ebü'l-Hasan Muhammed b. Muhammed es-Serahsî haber verdi, [dedi ki:] bize Ebû Ali Zâhir b. Ahmed el-Fakîh es-Serahsî bildirdi, [dedi ki:] bize Ebû İshâk İbrâhîm b. Abdisssamed el-Hâşimî es-Sâmirî bildirdi, [dedi ki:] bize Ebû Mus'ab Ahmed b. Ebî Bekr ez-Zührî, Mâlik b. Enes'ten, [o da] Abdullâh b. Dînâr'dan naklen bildirdi ki; Abdullâh b. Ömer [şöyle] dedi: İnsanlar Kubâ'da sabah namazındayken bir kimse gelip onlara şöyle dedi: 'Resûlullâh'a sallallâhu aleyhi ve sellem bu gece Kur'ân indirildi ve Kâbe'ye yönelmesi emrolundu; siz de ona yönelin!' Yüzleri Şam tarafına dönükken Kâbe'ye doğru döndüler.

فَلَمَّا تَحَوَّلَتِ الْقِبْلَةُ قَالَتِ الْيَهُودُ: يَا مُحَمَّدُ مَا هُوَ إِلَّا شَيْءٌ تَبْتَدِعُهُ مِنْ تِلْقَاءِ نَفْسِكَ فَتَارَةً تُصَلِّي إِلَى بَيْتِ الْمَقْدِسِ وَتَارَةً إِلَى الْكَعْبَةِ وَلَوْ ثَبَتَّ عَلَى قِبْلَتِنَا لَكُنَّا نَرْجُو أَنْ تَكُونَ صَاحِبَنَا الَّذِي نَنْتَظِرُهُ؟ فَأَنْزَلَ اللَّهُ {وَإِنَّ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ لَيَعْلَمُونَ أَنَّهُ} يَعْنِي أَمْرَ الْكَعْبَةِ {الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ} ثُمَّ هَدَّدَهُمْ فَقَالَ {وَمَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ} قَرَأَ أَبُو جَعْفَرٍ وَابْنُ عَامِرٍ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ بِالتَّاءِ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ يُرِيدُ أَنَّكُمْ يَا مَعْشَرَ الْمُؤْمِنِينَ تَطْلُبُونَ مَرْضَاتِي وَمَا أَنَا بِغَافِلٍ عَنْ ثَوَابِكُمْ وَجَزَائِكُمْ وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِالْيَاءِ يَعْنِي مَا أَنَا بِغَافِلٍ عَمَّا يَفْعَلُ الْيَهُودُ فَأُجَازِيهِمْ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ.

Kıble çevrilince Yahudiler dediler ki: 'Ey Muhammed! Bu senin kendiliğinden uydurduğun bir şeyden başkası değildir; bir bakıyoruz Beytü'l-Makdis'e namaz kılıyorsun, bir bakıyoruz Kâbe'ye. Şayet bizim kıblemiz üzere sebat etseydin, beklemekte olduğumuz adamımız olacağını umardık.' Bunun üzerine Allâh: {وَإِنَّ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ لَيَعْلَمُونَ أَنَّهُ} “Şüphesiz kendilerine kitap verilenler onun” yani Kâbe emrinin {الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ} “Rablerinden gelen bir hak olduğunu pekala bilirler” ayetini indirdi. Sonra onları tehdit ederek şöyle buyurdu: {وَمَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ} “Allâh onların yaptıklarından habersiz değildir.” Ebû Ca'fer, İbn Âmir, Hamza ve Kisâî 'tâ' ile [تَعْمَلُونَ] okumuşlardır. İbn Abbâs dedi ki: [Bunun manası;] 'Ey müminler topluluğu! Sizler Benim rızamı arıyorsunuz, Ben de sizin sevabınızdan ve mükâfatınızdan gafil değilim' demektir. Geri kalanlar ise 'yâ' ile [يَعْمَلُونَ] okumuşlardır; yani 'Yahudilerin yaptıklarından gafil değilim, dünyada ve ahirette onların cezasını vereceğim' demektir.

{وَلَئِنْ أَتَيْتَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ بِكُلِّ آيَةٍ مَا تَبِعُوا قِبْلَتَكَ وَمَا أَنْتَ بِتَابِعٍ قِبْلَتَهُمْ وَمَا بَعْضُهُمْ بِتَابِعٍ قِبْلَةَ بَعْضٍ وَلَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْوَاءَهُمْ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ إِنَّكَ إِذًا لَمِنَ الظَّالِمِينَ (١٤٥) }

{وَلَئِنْ أَتَيْتَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ بِكُلِّ آيَةٍ مَا تَبِعُوا قِبْلَتَكَ وَمَا أَنْتَ بِتَابِعٍ قِبْلَتَهُمْ وَمَا بَعْضُهُمْ بِتَابِعٍ قِبْلَةَ بَعْضٍ وَلَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْوَاءَهُمْ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ إِنَّكَ إِذًا لَمِنَ الظَّالِمِينَ (١٤٥)} “Andolsun, sen kendilerine kitap verilenlere her türlü ayeti (mucizeyi) getirsen de onlar senin kıblene uymazlar. Sen de onların kıblesine uyacak değilsin. Onlar birbirlerinin kıblesine de uymazlar. Sana gelen ilimden sonra eğer onların heveslerine uyarsan, muhakkak ki sen de zalimlerden olursun.”

قَوْلُهُ تَعَالَى {وَلَئِنْ أَتَيْتَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ} يَعْنِي الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى قَالُوا: ائْتِنَا بِآيَةٍ عَلَى مَا تَقُولُ فَقَالَ اللَّهُ تَعَالَى {وَلَئِنْ أَتَيْتَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ بِكُلِّ آيَةٍ} مُعْجِزَةٍ {مَا تَبِعُوا قِبْلَتَكَ} يَعْنِي الْكَعْبَةَ {وَمَا أَنْتَ بِتَابِعٍ قِبْلَتَهُمْ وَمَا بَعْضُهُمْ بِتَابِعٍ قِبْلَةَ بَعْضٍ} لِأَنَّ الْيَهُودَ تَسْتَقْبِلُ بَيْتَ الْمَقْدِسِ وَهُوَ الْمَغْرِبُ وَالنَّصَارَى تَسْتَقْبِلُ الْمَشْرِقَ وَقِبْلَةُ الْمُسْلِمِينَ الْكَعْبَةُ.

Allâh Teâlâ'nın: {وَلَئِنْ أَتَيْتَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ} “Andolsun, sen kendilerine kitap verilenlere... getirsen de” yani Yahudi ve Hristiyanlara. Onlar: 'Söylediğin şeye dair bize bir ayet getir' demişlerdi. Bunun üzerine Allâh Teâlâ şöyle buyurdu: {وَلَئِنْ أَتَيْتَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ بِكُلِّ آيَةٍ} “Andolsun, sen kendilerine kitap verilenlere her türlü ayeti (mucizeyi) getirsen de” mucizeyi [getirsen de]; {مَا تَبِعُوا قِبْلَتَكَ} “onlar senin kıblene uymazlar” yani Kâbe'ye; {وَمَا أَنْتَ بِتَابِعٍ قِبْلَتَهُمْ وَمَا بَعْضُهُمْ بِتَابِعٍ قِبْلَةَ بَعْضٍ} “Sen de onların kıblesine uyacak değilsin. Onlar birbirlerinin kıblesine de uymazlar.” Çünkü Yahudiler batı tarafı olan Beytü'l-Makdis'e yönelirler, Hristiyanlar doğuya yönelirler, Müslümanların kıblesi ise Kâbe'dir.

أَخْبَرَنَا أَبُو عُثْمَانَ سَعِيدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ الضَّبِّيُّ أَخْبَرَنَا أَبُو مُحَمَّدٍ عَبْدُ الْجَبَّارِ بْنُ مُحَمَّدٍ الْجِرَاحِيُّ أَخْبَرَنَا أَبُو الْعَبَّاسِ مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ الْمَحْبُوبِيُّ أَخْبَرَنَا أَبُو عِيسَى مُحَمَّدُ بْنُ عِيسَى التِّرْمِذِيُّ أَخْبَرَنَا الْحَسَنُ بْنُ بَكْرٍ الْمَرْوَزِيُّ أَخْبَرَنَا الْمُعَلَّى بْنُ مَنْصُورٍ أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ الْمَخْزُومِيُّ عَنْ عُثْمَانَ الْأَخْنَسِيِّ عَنْ سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: "الْقِبْلَةُ مَا بَيْنَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ" (١)

Bize Ebû Osmân Saîd b. İsmâîl ed-Dabbî haber verdi, [dedi ki:] bize Ebû Muhammed Abdülcebbâr b. Muhammed el-Cerrâhî bildirdi, [dedi ki:] bize Ebu'l-Abbâs Muhammed b. Ahmed el-Mahbûbî bildirdi, [dedi ki:] bize Ebû Îsâ Muhammed b. Îsâ et-Tirmizî bildirdi, [dedi ki:] bize el-Hasan b. Bekr el-Mervezî bildirdi, [dedi ki:] bize el-Muallâ b. Mansûr bildirdi, [dedi ki:] bize Abdullâh b. Ca'fer el-Mahzûmî, Osmân el-Ahnesî'den, o Saîd el-Makburî'den, o da Ebû Hüreyre'den naklen bildirdi; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Kıble, doğu ile batı arasıdır" (١).

وَأَرَادَ بِهِ فِي حَقِّ أَهْلِ الْمَشْرِقِ، وَأَرَادَ بِالْمُشْرِقِ: مَشْرِقَ الشِّتَاءِ فِي أَقْصَرِ يَوْمٍ فِي السَّنَةِ، وَبِالْمَغْرِبِ: مَغْرِبَ الصَّيْفِ فِي أَطْوَلِ يَوْمٍ مِنَ السَّنَةِ، فَمَنْ جَعَلَ مَغْرِبَ الصَّيْفِ فِي هَذَا الْوَقْتِ عَلَى يَمِينِهِ وَمَشْرِقَ الشِّتَاءِ عَلَى يَسَارِهِ كَانَ وَجْهُهُ إِلَى الْقِبْلَةِ {وَلَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْوَاءَهُمْ} مُرَادَهُمُ الْخِطَابُ مَعَ النَّبِيِّ ﷺ، وَالْمُرَادُ بِهِ

[Bununla], doğu ehli hakkında [olan hükmü] kastetmiştir. 'Doğu' ile yılın en kısa günündeki kış gün doğumunu, 'batı' ile de yılın en uzun günündeki yaz gün batımını kastetmiştir. Kim bu vakitte yaz gün batımını sağına, kış gün doğumunu da soluna alırsa, yüzü kıbleye dönmüş olur. {وَلَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْوَاءَهُمْ} “Andolsun, eğer onların hevalarına (arzularına) uyarsan” [yani] onların isteklerine [uyarsan]... Buradaki hitap Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'edir; fakat bununla kastedilen

الْأُمَّةُ، {مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ} الْحَقِّ فِي الْقِبْلَةِ، {إِنَّكَ إِذًا لَمِنَ الظَّالِمِينَ}

ümmettir. {مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ} “Sana gelen ilimden sonra” kıble konusundaki haktan sonra; {إِنَّكَ إِذًا لَمِنَ الظَّالِمِينَ} “muhakkak ki sen de zalimlerden olursun.”

{الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ يَعْرِفُونَهُ كَمَا يَعْرِفُونَ أَبْنَاءَهُمْ وَإِنَّ فَرِيقًا مِنْهُمْ لَيَكْتُمُونَ الْحَقَّ وَهُمْ يَعْلَمُونَ (١٤٦) الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ فَلَا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُمْتَرِينَ (١٤٧) وَلِكُلٍّ وِجْهَةٌ هُوَ مُوَلِّيهَا فَاسْتَبِقُوا الْخَيْرَاتِ أَيْنَمَا تَكُونُوا يَأْتِ بِكُمُ اللَّهُ جَمِيعًا إِنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (١٤٨) وَمِنْ حَيْثُ خَرَجْتَ فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَإِنَّهُ لَلْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ وَمَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ (١٤٩) }

{الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ يَعْرِفُونَهُ كَمَا يَعْرِفُونَ أَبْنَاءَهُمْ وَإِنَّ فَرِيقًا مِنْهُمْ لَيَكْتُمُونَ الْحَقَّ وَهُمْ يَعْلَمُونَ (١٤٦) الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ فَلَا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُمْتَرِينَ (١٤٧) وَلِكُلٍّ وِجْهَةٌ هُوَ مُوَلِّيهَا فَاسْتَبِقُوا الْخَيْرَاتِ أَيْنَمَا تَكُونُوا يَأْتِ بِكُمُ اللَّهُ جَمِيعًا إِنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (١٤٨) وَمِنْ حَيْثُ خَرَجْتَ فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَإِنَّهُ لَلْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ وَمَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ (١٤٩)} “Kendilerine kitap verdiklerimiz, onu (peygamberi) kendi öz oğullarını tanıdıkları gibi tanırlar. Buna rağmen onlardan bir fırka, bile bile hakkı gizlemektedir. Hak Rabbindendir; sakın şüpheye düşenlerden olma! Herkesin yöneldiği bir cihet (kıble) vardır. Öyleyse hayırlarda yarışın. Nerede olursanız olun Allâh hepinizi bir araya getirecektir. Şüphesiz Allâh her şeye kadirdir. Nereden yola çıkarsan çık, yüzünü Mescid-i Harâm tarafına çevir. Şüphesiz bu, Rabbinden gelen bir haktır. Allâh yaptıklarınızdan habersiz değildir.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: {الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ} يَعْنِي مُؤْمِنِي أَهْلِ الْكِتَابِ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ سَلَامٍ وَأَصْحَابَهُ {يَعْرِفُونَهُ} يَعْنِي يَعْرِفُونَ مُحَمَّدًا ﷺ {كَمَا يَعْرِفُونَ أَبْنَاءَهُمْ} مِنْ بَيْنِ الصِّبْيَانِ، قَالَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ لِعَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَلَامٍ إِنَّ اللَّهَ قَدْ أَنْزَلَ عَلَى نَبِيِّهِ {الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ يَعْرِفُونَهُ كَمَا يَعْرِفُونَ أَبْنَاءَهُمْ} فَكَيْفَ هَذِهِ الْمَعْرِفَةُ؟ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ: يَا عُمَرُ لَقَدْ عَرَفْتُهُ حِينَ رَأَيْتُهُ كَمَا عَرَفْتُ ابْنِي وَمَعْرِفَتِي بِمُحَمَّدٍ ﷺ أَشَدُّ مِنْ مَعْرِفَتِي بِابْنِي، فَقَالَ عُمَرُ: كَيْفَ ذَلِكَ؟ فَقَالَ أَشْهَدُ أَنَّهُ رَسُولُ اللَّهِ حَقٌّ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى وَقَدْ نَعَتَهُ اللَّهُ فِي كِتَابِنَا وَلَا أَدْرِي مَا تَصْنَعُ النِّسَاءُ، فَقَالَ عُمَرُ وَفَّقَكَ اللَّهُ يَا ابْنَ سَلَامٍ فَقَدْ صَدَقْتَ (١) {وَإِنَّ فَرِيقًا مِنْهُمْ لَيَكْتُمُونَ الْحَقَّ} يَعْنِي صِفَةَ مُحَمَّدٍ ﷺ وَأَمْرَ الْكَعْبَةِ {وَهُمْ يَعْلَمُونَ} ثُمَّ قَالَ

Allâh Teâlâ'nın: {الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ} “Kendilerine kitap verdiklerimiz” yani Ehl-i Kitab'ın müminleri olan Abdullâh b. Selâm ve arkadaşları; {يَعْرِفُونَهُ} “onu tanırlar” yani Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i tanırlar; {كَمَا يَعْرِفُونَ أَبْنَاءَهُمْ} “kendi öz oğullarını tanıdıkları gibi” çocukların arasından. Ömer b. el-Hattâb, Abdullâh b. Selâm'a: 'Allâh Peygamberine: "Kendilerine kitap verdiklerimiz onu kendi öz oğullarını tanıdıkları gibi tanırlar" ayetini indirdi; bu tanıma nasıldır?' dedi. Abdullâh: 'Ey Ömer! Onu gördüğüm anda tıpkı oğlumu tanıdığım gibi tanıdım; hatta Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i tanımam oğlumu tanımamdan daha kesindir' dedi. Ömer: 'Bu nasıl olur?' diye sorunca [Abdullâh] şöyle dedi: 'Şahitlik ederim ki o Allâh Teâlâ katından hak bir peygamberdir; zira Allâh kitabımızda onun vasfını bildirmiştir. Kadınların ne halt ettiğini ise bilemem!' Bunun üzerine Ömer: 'Allâh seni muvaffak kılsın ey İbn Selâm, doğru söyledin' dedi (١). {وَإِنَّ فَرِيقًا مِنْهُمْ لَيَكْتُمُونَ الْحَقَّ} “Buna rağmen onlardan bir fırka hakkı gizlemektedir” yani Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in vasfını ve Kâbe emrini; {وَهُمْ يَعْلَمُونَ} “bile bile.” Sonra şöyle buyurdu:

{الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ} أَيْ هَذَا الْحَقُّ خَبَرُ مُبْتَدَأٍ مُضْمَرٍ وَقِيلَ رُفِعَ بِإِضْمَارِ فِعْلٍ أَيْ جَاءَكَ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ {فَلَا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُمْتَرِينَ} الشَّاكِّينَ.

{الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ} “Hak Rabbindendir” yani: 'Bu haktır'; takdir edilmiş bir mübtedanın haberidir. Gizli bir fiille merfû olduğu da söylenmiştir; yani: 'Sana Rabbinden hak geldi'. {فَلَا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُمْتَرِينَ} “sakın şüpheye düşenlerden olma!” tereddüt edenlerden.

قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَلِكُلٍّ وِجْهَةٌ} أَيْ لِأَهْلِ كُلِّ مِلَّةٍ قِبْلَةٌ وَالْوِجْهَةُ اسْمٌ لِلْمُتَوَجَّهِ إِلَيْهِ {هُوَ مُوَلِّيهَا} أَيْ مُسْتَقْبِلُهَا وَمُقْبِلٌ إِلَيْهَا يُقَالُ: وَلَّيْتُهُ وَوَلَّيْتُ إِلَيْهِ: إِذَا أَقْبَلْتُ إِلَيْهِ (٢) ، وَوَلَّيْتُ عَنْهُ إِذَا أَدْبَرْتُ عَنْهُ. قَالَ مُجَاهِدٌ: هُوَ مُوَلِّيهَا وَجْهَهُ، وَقَالَ الْأَخْفَشُ، هُوَ كِنَايَةٌ عَنِ اللَّهِ ﷿ يَعْنِي اللَّهُ مُوَلِّي الْأُمَمِ إِلَى قِبْلَتِهِمْ وَقَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ: مُوَلَّاهَا، أَيِ: الْمُسْتَقْبِلُ مَصْرُوفٌ إِلَيْهَا {فَاسْتَبِقُوا الْخَيْرَاتِ} أَيْ إِلَى الْخَيِّرَاتِ، يُرِيدُ: بَادَرُوا بِالطَّاعَاتِ، وَالْمُرَادُ الْمُبَادَرَةُ إِلَى الْقَبُولِ {أَيْنَمَا تَكُونُوا} أَنْتُمْ وَأَهْلُ الْكِتَابِ {يَأْتِ بِكُمُ اللَّهُ جَمِيعًا} يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَيَجْزِيكُمْ بِأَعْمَالِكُمْ {إِنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ}

Allâh Teâlâ'nın: {وَلِكُلٍّ وِجْهَةٌ} “Herkesin bir ciheti vardır” yani her din ehlinin bir kıblesi vardır; viche, yönelinen yerin adıdır; {هُوَ مُوَلِّيهَا} “o ona yönelir” yani ona yönelici ve ona dönücüdür. Bir şeye yöneldiğin zaman 'velleytuhû' ve 'velleytu ileyhi' denilir (٢); ondan geri döndüğün zaman da 'velleytu anhu' denir. Mücâhid: 'O, yüzünü ona döndürücüdür' demiştir. Ahfeş ise bunun Allâh Azze ve Celle'den kinaye olduğunu söylemiştir; yani ümmetleri kendi kıblelerine yönelten Allâh'tır. İbn Âmir 'müvellâhâ' (مُوَلَّاهَا) şeklinde okumuştur; yani yönelen kişi ona döndürülmüştür. {فَاسْتَبِقُوا الْخَيْرَاتِ} “Öyleyse hayırlarda yarışın” yani hayırlara doğru yarışın; kasıt: 'Taatlere acele edin' demektir. Kastedilen, [hakka] icabet etmeye koşmaktır. {أَيْنَمَا تَكُونُوا} “Nerede olursanız olun” siz ve Ehl-i Kitap; {يَأْتِ بِكُمُ اللَّهُ جَمِيعًا} “Allâh hepinizi bir araya getirecektir” kıyamet gününde; böylece amellerinizin karşılığını size verecektir. {إِنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ} “Şüphesiz Allâh her şeye kadirdir.”

قَوْلُهُ تَعَالَى {وَمِنْ حَيْثُ خَرَجْتَ فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَإِنَّهُ لَلْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ وَمَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ}

Allâh Teâlâ'nın: {وَمِنْ حَيْثُ خَرَجْتَ فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَإِنَّهُ لَلْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ وَمَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ} “(Namaz için) nereden yola çıkarsan çık, yüzünü Mescid-i Harâm yönüne çevir. Şüphesiz bu, Rabbinden gelen bir haktır. Allâh, yaptıklarınızdan asla gâfil değildir” kavli [hakkında]:

قَرَأَ أَبُو عَمْرٍو بِالْيَاءِ والباقون بالتاء ٢١/أ

kısmını Ebû Amr ye harfiyle [ya‘melûn], diğerleri ise te harfiyle [ta‘melûn] okumuştur. 21/a

{وَمِنْ حَيْثُ خَرَجْتَ فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَحَيْثُمَا كُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَيْكُمْ حُجَّةٌ إِلَّا الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ فَلَا تَخْشَوْهُمْ وَاخْشَوْنِي وَلِأُتِمَّ نِعْمَتِي عَلَيْكُمْ وَلَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ (١٥٠) }

{وَمِنْ حَيْثُ خَرَجْتَ فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَحَيْثُمَا كُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَيْكُمْ حُجَّةٌ إِلَّا الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ فَلَا تَخْشَوْهُمْ وَاخْشَوْنِي وَلِأُتِمَّ نِعْمَتِي عَلَيْكُمْ وَلَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ (١٥٠) } “Nereden çıkarsan çık, yüzünü Mescid-i Haram yönüne çevir. Nerede olursanız olun yüzlerinizi onun yönüne çevirin ki, içlerinden zulmedenler hariç, insanların aleyhinizde bir delili olmasın. Artık onlardan korkmayın, benden korkun! Ta ki üzerinizdeki nimetimi tamamlayayım ve böylece doğru yolu bulabilesiniz.”