وَقَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ بِالْهَمْزِ وَالْإِشْبَاعِ بِوَزْنِ سَلْسَبِيلَ، وَقَرَأَ أَبُو بَكْرٍ بِالِاخْتِلَاسِ، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِكَسْرِ الْجِيمِ غَيْرَ مَهْمُوزٍ، وَمِيكَائِيلُ قَرَأَ أَبُو عَمْرٍو وَيَعْقُوبُ وَحَفْصٌ مِيكَالَ بِغَيْرِ هَمْزٍ قَالَ جَرِيرٌ: عَبَدُوا الصَّلِيبَ وكذبوا بمحمد ... وبجبرائيل وَكَذَّبُوا مِيكَالَا (٢)
Hamza ve el-Kisâî hemze ve işbâ (uzatma) ile selsebîl vezninde okumuşlardır. Ebû Bekr ihtilâs ile okumuştur. Diğerleri ise hemzesiz olarak cîm'in kesresi ile okumuşlardır. Mîkâîl kelimesini ise Ebû Amr, Ya'kûb ve Hafs hemzesiz olarak 'Mîkâl' şeklinde okumuşlardır. Cerîr şöyle demiştir: 'Haça taptılar ve Muhammed'i yalanladılar... Cibrâîl'i ve Mîkâl'i de yalanladılar.' (٢)
وَقَالَ آخَرُ: وَيَوْمَ بَدْرٍ لَقِينَاكُمْ لَنَا مَدَدٌ ... فِيهِ مَعَ النَّصْرِ جِبْرِيلٌ وَمِيكَالُ (٣)
Bir başkası da şöyle demiştir: 'Bedir günü sizinle karşılaştık, bizim bir yardımcımız vardı... Orada zaferle birlikte Cibrîl ve Mîkâl bulunuyordu.' (٣)
وَقَرَأَ نَافِعٌ: بِالْهَمْزَةِ وَالِاخْتِلَاسِ، بِوَزْنٍ مِيفَاعِلَ، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ: بِالْهَمْزِ وَالْإِشْبَاعِ بِوَزْنِ مِيكَائِيلَ، وَقَالَ ابْنُ صُورِيَا: مَا جِئْتِنَا بِشَيْءٍ نَعْرِفُهُ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى (٤)
Nâfi' ise mîfâ'il vezninde hemze ve ihtilâs ile okumuştur. Diğerleri ise Mîkâîl vezninde hemze ve işbâ ile okumuşlardır. İbn Sûriyâ: 'Bize bildiğimiz hiçbir şey getirmedin.' dedi. Bunun üzerine Allâh Teâlâ [şu ayeti] indirdi: (٤)
{وَلَقَدْ أَنْزَلْنَا إِلَيْكَ آيَاتٍ بَيِّنَاتٍ} وَاضِحَاتٍ
{وَلَقَدْ أَنْزَلْنَا إِلَيْكَ آيَاتٍ بَيِّنَاتٍ} “Andolsun ki sana apaçık ayetler indirdik.” [Yani] apaçık,
مُفَصَّلَاتٍ بِالْحَلَالِ وَالْحَرَامِ وَالْحُدُودِ وَالْأَحْكَامِ {وَمَا يَكْفُرُ بِهَا إِلَّا الْفَاسِقُونَ} الْخَارِجُونَ عَنْ أَمْرِ اللَّهِ ﷿.
Helal, haram, hadler (cezalar) ve hükümlerle tafsilatlandırılmış [ayetler indirdik]. {وَمَا يَكْفُرُ بِهَا إِلَّا الْفَاسِقُونَ} “Onları fasıklardan başkası inkâr etmez.” [yani] Allâh azze ve celle'nin emrinden çıkanlardan başkası.
{أَوَكُلَّمَا عَاهَدُوا عَهْدًا نَبَذَهُ فَرِيقٌ مِنْهُمْ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ (١٠٠) وَلَمَّا جَاءَهُمْ رَسُولٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ مُصَدِّقٌ لِمَا مَعَهُمْ نَبَذَ فَرِيقٌ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ كِتَابَ اللَّهِ وَرَاءَ ظُهُورِهِمْ كَأَنَّهُمْ لَا يَعْلَمُونَ (١٠١) }
{أَوَكُلَّمَا عَاهَدُوا عَهْدًا نَبَذَهُ فَرِيقٌ مِنْهُمْ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ (١٠٠) وَلَمَّا جَاءَهُمْ رَسُولٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ مُصَدِّقٌ لِمَا مَعَهُمْ نَبَذَ فَرِيقٌ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ كِتَابَ اللَّهِ وَرَاءَ ظُهُورِهِمْ كَأَنَّهُمْ لَا يَعْلَمُونَ (١٠١) } “Onlar ne zaman bir ahit yaptılarsa, içlerinden bir fırka onu bozup atmadı mı? Bilakis onların çoğu iman etmezler. (100) Yanlarındakini doğrulayıcı olarak Allâh katından kendilerine bir elçi geldiğinde, kendilerine kitap verilenlerden bir fırka, sanki hiç bilmiyorlarmış gibi Allâh'ın kitabını arkalarına attılar. (101)”
قَوْلُهُ تَعَالَى {أَوَكُلَّمَا} وَاوُ الْعَطْفِ دَخَلَتْ عَلَيْهَا أَلِفُ الِاسْتِفْهَامِ {عَاهَدُوا عَهْدًا} يَعْنِي الْيَهُودَ عَاهَدُوا لَئِنْ خَرَجَ مُحَمَّدٌ لَيُؤْمِنُنَّ بِهِ، فَلَمَّا خَرَجَ كَفَرُوا بِهِ.
Allâh Teâlâ'nın {أَوَكُلَّمَا} “Ne zaman... mı?” kavli: Atıf vav'ının başına istifham elifi girmiştir. {عَاهَدُوا عَهْدًا} “bir ahit yaptılarsa” yani Yahudiler, eğer Muhammed çıkarsa mutlaka ona inanacaklarına dair ahit verdiler; fakat o ortaya çıkınca onu inkâr ettiler.
قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: لَمَّا ذَكَّرَهُمْ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ مَا أَخَذَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ (مِنَ الْمِيثَاقِ) وَعُهِدَ إِلَيْهِمْ فِي مُحَمَّدٍ أَنْ يُؤْمِنُوا، بِهِ قَالَ مَالِكُ بْنُ الصَّيْفِ: وَاللَّهِ مَا عُهِدَ إِلَيْنَا فِي مُحَمَّدٍ عَهْدٌ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى هَذِهِ الْآيَةَ يَدُلُّ عَلَيْهِ قِرَاءَةُ أَبِي رجاء العطاردي "أو كلما عَاهَدُوا" فَجَعَلَهُمْ مَفْعُولَيْنِ، وَقَالَ عَطَاءٌ: هِيَ الْعُهُودُ الَّتِي كَانَتْ بَيْنَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وبين اليهود ١٦/أأَنْ لَا يُعَاوِنُوا الْمُشْرِكِينَ عَلَى قِتَالِهِ فَنَقَضُوهَا كَفِعْلِ بَنِي قُرَيْظَةَ وَالنَّضِيرِ دَلِيلُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى "الَّذِينَ عَاهَدْتَ مِنْهُمْ ثُمَّ يَنْقُضُونَ عَهْدَهُمْ" (٥٦-الْأَنْفَالِ) ، {نَبَذَهُ} طَرَحَهُ وَنَقَضَهُ {فَرِيقٌ} طَوَائِفُ {مِنْهُمْ} الْيَهُودُ {بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ}
İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: Rasûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem onlara Allâh'ın kendilerinden aldığı (misakı) ve Muhammed'e iman etmeleri hususunda kendilerine verilen ahdi hatırlatınca Mâlik b. es-Sayf: “Allâh'a yemin olsun ki Muhammed hususunda bize hiçbir ahit verilmemiştir” dedi. Bunun üzerine Allâh Teâlâ bu ayeti indirdi. Ebû Recâ el-Utâridî'nin —onları mef'ûl (nesne) kılarak— “أو كلما عُوهِدُوا” şeklindeki kıraati de buna delalet eder. Atâ ise şöyle demiştir: “Bunlar, Rasûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem ile Yahudiler arasında, onunla savaş konusunda müşriklere yardım etmeyeceklerine dair yapılan ahitlerdir; fakat Benî Kurayza ve en-Nadîr'in yaptığı gibi bu ahitleri bozdular.” Bunun delili Allâh Teâlâ'nın: {الَّذِينَ عَاهَدْتَ مِنْهُمْ ثُمَّ يَنْقُضُونَ عَهْدَهُمْ} “Kendileriyle antlaşma yaptığın, sonra da antlaşmalarını bozanlar...” (el-Enfâl, 56) kavlidir. {نَبَذَهُ} “onu bozup attı” onu fırlattı ve bozdu; {فَرِيقٌ} “bir fırka” zümreler; {مِنْهُمْ} “içlerinden” Yahudilerden; {بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ} “Bilakis onların çoğu iman etmezler.”
{وَاتَّبَعُوا مَا تَتْلُو الشَّيَاطِينُ عَلَى مُلْكِ سُلَيْمَانَ وَمَا كَفَرَ سُلَيْمَانُ وَلَكِنَّ الشَّيَاطِينَ كَفَرُوا يُعَلِّمُونَ النَّاسَ السِّحْرَ وَمَا أُنْزِلَ عَلَى الْمَلَكَيْنِ بِبَابِلَ هَارُوتَ وَمَارُوتَ وَمَا يُعَلِّمَانِ مِنْ أَحَدٍ حَتَّى يَقُولَا إِنَّمَا نَحْنُ فِتْنَةٌ فَلَا تَكْفُرْ فَيَتَعَلَّمُونَ مِنْهُمَا مَا يُفَرِّقُونَ بِهِ بَيْنَ الْمَرْءِ وَزَوْجِهِ وَمَا هُمْ بِضَارِّينَ بِهِ مِنْ أَحَدٍ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ وَيَتَعَلَّمُونَ مَا يَضُرُّهُمْ وَلَا يَنْفَعُهُمْ وَلَقَدْ عَلِمُوا لَمَنِ اشْتَرَاهُ مَا لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ خَلَاقٍ وَلَبِئْسَ مَا شَرَوْا بِهِ أَنْفُسَهُمْ لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ (١٠٢) وَلَوْ أَنَّهُمْ آمَنُوا وَاتَّقَوْا لَمَثُوبَةٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ خَيْرٌ لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ (١٠٣) }
{وَاتَّبَعُوا مَا تَتْلُو الشَّيَاطِينُ عَلَى مُلْكِ سُلَيْمَانَ وَمَا كَفَرَ سُلَيْمَانُ وَلَكِنَّ الشَّيَاطِينَ كَفَرُوا يُعَلِّمُونَ النَّاسَ السِّحْرَ وَمَا أُنْزِلَ عَلَى الْمَلَكَيْنِ بِبَابِلَ هَارُوتَ وَمَارُوتَ وَمَا يُعَلِّمَانِ مِنْ أَحَدٍ حَتَّى يَقُولَا إِنَّمَا نَحْنُ فِتْنَةٌ فَلَا تَكْفُرْ فَيَتَعَلَّمُونَ مِنْهُمَا مَا يُفَرِّقُونَ بِهِ بَيْنَ الْمَرْءِ وَزَوْجِهِ وَمَا هُمْ بِضَارِّينَ بِهِ مِنْ أَحَدٍ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ وَيَتَعَلَّمُونَ مَا يَضُرُّهُمْ وَلَا يَنْفَعُهُمْ وَلَقَدْ عَلِمُوا لَمَنِ اشْتَرَاهُ مَا لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ خَلَاقٍ وَلَبِئْسَ مَا شَرَوْا بِهِ أَنْفُسَهُمْ لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ (١٠٢) وَلَوْ أَنَّهُمْ آمَنُوا وَاتَّقَوْا لَمَثُوبَةٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ خَيْرٌ لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ (١٠٣) } “Ve onlar Süleyman’ın mülkü (hükümranlığı) aleyhine şeytanların okudukları şeylerin ardına düştüler. Halbuki Süleyman inkâr etmedi; lâkin şeytanlar insanlara sihri ve Babil’de Hârut ile Mârut adlı iki meleğe indirileni öğreterek kâfir oldular. Halbuki o iki melek: 'Biz ancak bir imtihan vesilesiyiz, sakın küfre girme!' demedikçe hiç kimseye [bir şey] öğretmezlerdi. Onlar bu ikisinden, kişi ile eşinin arasını ayıracak şeyleri öğreniyorlardı. Oysa Allâh'ın izni olmadıkça onlar bununla hiç kimseye zarar veremezlerdi. Kendilerine zarar verip fayda sağlamayan şeyleri öğreniyorlardı. Andolsun onlar bunu satın alan kimsenin ahirette hiçbir nasibi olmadığını pek iyi biliyorlardı. Karşılığında kendilerini sattıkları şey ne kötüdür! Keşke bilselerdi! (102) Şayet onlar iman edip sakınsalardı, Allâh katından verilecek bir sevap elbette daha hayırlı olurdu; keşke bilselerdi! (103)”
{وَلَمَّا جَاءَهُمْ رَسُولٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ} يَعْنِي مُحَمَّدًا {مُصَدِّقٌ لِمَا مَعَهُمْ نَبَذَ فَرِيقٌ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ كِتَابَ اللَّهِ وَرَاءَ ظُهُورِهِمْ} يَعْنِي التَّوْرَاةَ وَقِيلَ: الْقُرْآنَ {كَأَنَّهُمْ لَا يَعْلَمُونَ} قَالَ الشَّعْبِيُّ: كَانُوا يَقْرَءُونَ التَّوْرَاةَ وَلَا يَعْمَلُونَ بِهَا، وَقَالَ سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ: أَدْرَجُوهَا فِي الْحَرِيرِ وَالدِّيبَاجِ وَحَلَّوْهَا بِالذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ وَلَمْ يَعْمَلُوا بِهَا فَذَلِكَ نَبْذُهُمْ لَهَا (١)
{وَلَمَّا جَاءَهُمْ رَسُولٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ} “Allâh katından onlara bir elçi geldiğinde” yani Muhammed, {مُصَدِّقٌ لِمَا مَعَهُمْ نَبَذَ فَرِيقٌ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ كِتَابَ اللَّهِ وَرَاءَ ظُهُورِهِمْ} “yanlarındakini doğrulayıcı olarak; kendilerine kitap verilenlerden bir fırka Allâh'ın kitabını arkalarına attılar” yani Tevrat'ı; Kur'an olduğu da söylenmiştir, {كَأَنَّهُمْ لَا يَعْلَمُونَ} “sanki hiç bilmiyorlarmış gibi.” eş-Şa'bî dedi ki: 'Tevrat'ı okuyorlar fakat onunla amel etmiyorlardı.' Süfyân b. Uyeyne dedi ki: 'Onu ipek ve dibaya sardılar, altın ve gümüşle süslediler fakat onunla amel etmediler; işte onların onu arkalarına atmaları budur.' (١)
قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَاتَّبَعُوا} يَعْنِي الْيَهُودَ {مَا تَتْلُو الشَّيَاطِينُ} أَيْ: مَا تَلَتْ، وَالْعَرَبُ تَضَعُ الْمُسْتَقْبَلَ مَوْضِعَ الْمَاضِي، وَالْمَاضِي مَوْضِعَ الْمُسْتَقْبَلِ، وَقِيلَ: مَا كُنْتَ تَتْلُو أَيْ تَقْرَأُ، قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵁:
Allâh Teâlâ'nın: {وَاتَّبَعُوا} “Ve uydular” -yani Yahudiler-, {مَا تَتْلُو الشَّيَاطِينُ} “şeytanların okuduğu şeylere” -yani okumuş olduklarına; zira Araplar muzariyi (şimdiki/geniş zamanı) mazinin (geçmiş zamanın) yerine, maziyi de muzarinin yerine koyarlar. Bir görüşe göre: 'Okumakta olduğun' yani 'okuduğun' [şeyler]dir- buyruğu hakkında İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir:
تَتَّبِعُ وَتَعْمَلُ بِهِ، وَقَالَ عَطَاءٌ تَحَدَّثُ وَتَكَلَّمُ بِهِ {عَلَى مُلْكِ سُلَيْمَانَ} أَيْ: فِي مُلْكِهِ وَعَهْدِهِ.
'Tâbi olur ve onunla amel eder.' Atâ ise: 'Konuşur ve onunla söz söyler.' dedi. {عَلَى مُلْكِ سُلَيْمَانَ} “Süleyman'ın mülkü aleyhine” yani onun hükümdarlığında ve döneminde.
وَقِصَّةُ الْآيَةِ أَنَّ الشَّيَاطِينَ كَتَبُوا السِّحْرَ وَالنِّيرَنْجِيَّاتِ عَلَى لِسَانِ آصَفَ بْنِ بَرْخِيَا هَذَا مَا عَلَّمَ آصَفُ بْنُ بَرْخِيَا سُلَيْمَانَ الْمَلِكَ، ثُمَّ دَفَنُوهَا تَحْتَ مُصَلَّاهُ حَتَّى نَزَعَ اللَّهُ الْمُلْكَ عَنْهُ وَلَمْ يَشْعُرْ بِذَلِكَ سُلَيْمَانُ فَلَمَّا مَاتَ اسْتَخْرَجُوهَا وَقَالُوا لِلنَّاسِ: إِنَّمَا مَلَكَهُمْ سُلَيْمَانُ بِهَا فَتَعَلَّمُوهُ فَأَمَّا عُلَمَاءُ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَصُلَحَاؤُهُمْ فَقَالُوا: مَعَاذَ اللَّهِ أَنْ يَكُونَ هَذَا مِنْ عِلْمِ اللَّهِ وَأَمَّا السَّفِلَةُ، فَقَالُوا: هَذَا عِلْمُ سُلَيْمَانَ، وَأَقْبَلُوا عَلَى تَعَلُّمِهِ، وَرَفَضُوا كُتُبَ أَنْبِيَائِهِمْ، وَفَشَتِ الْمَلَامَةُ عَلَى سُلَيْمَانَ فَلَمْ يَزَلْ هَذَا حَالُهُمْ وَفِعْلُهُمْ حَتَّى
Ayetin kıssası [şöyledir]: Şeytanlar, Âsaf b. Berhiyâ'nın diliyle: “Bu, Âsaf b. Berhiyâ'nın Hükümdar Süleyman'a öğrettiği şeydir” [yazılı] sihri ve nîrencîyâtı (gözbağcılık ve simya hilelerini) yazdılar. Sonra Allah mülkü ondan çekip alana kadar bunu [Süleyman'ın] namazgâhının altına gömdüler. Süleyman'ın ise bundan haberi yoktu. Vefat edince onu [oradan] çıkardılar ve insanlara: “Süleyman insanlara ancak bununla hükmediyordu, öyleyse onu öğrenin!” dediler. İsrâiloğullarının âlimleri ve salih kimseleri: “Bunun Allah'ın ilminden olması hususunda Allah'a sığınırız!” dediler. Ayaktakımı (avam) ise: “Bu, Süleyman'ın ilmidir” deyip onu öğrenmeye yöneldiler, peygamberlerinin kitaplarını terk ettiler ve Süleyman'a yönelik kınama yayıldı. Onların bu hâlleri ve tutumları...
بَعَثَ اللَّهُ مُحَمَّدًا ﷺ وَأَنْزَلَ عَلَيْهِ بَرَاءَةَ سُلَيْمَانَ، هَذَا قَوْلُ الْكَلْبِيِّ.
Allâh, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i gönderip ona Süleyman'ın beraatini indirene kadar. Bu, el-Kelbî'nin görüşüdür.
وَقَالَ السُّدِّيُّ: كَانَتِ الشَّيَاطِينُ تَصْعَدُ إِلَى السَّمَاءِ، فَيَسْمَعُونَ كَلَامَ الْمَلَائِكَةِ فِيمَا يَكُونُ فِي الْأَرْضِ مِنْ مَوْتٍ وَغَيْرِهِ، فَيَأْتُونَ الْكَهَنَةَ وَيَخْلِطُونَ بِمَا يَسْمَعُونَ فِي كُلِّ كَلِمَةٍ سَبْعِينَ كِذْبَةً وَيُخْبِرُونَهُمْ بِهَا [فَكُتِبَ ذَلِكَ] (١) وَفَشَا فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ أَنَّ الْجِنَّ يَعْلَمُونَ الْغَيْبَ، فَبَعَثَ سُلَيْمَانُ فِي النَّاسِ وَجَمَعَ تِلْكَ الْكُتُبَ وَجَعَلَهَا فِي صُنْدُوقٍ وَدَفَنَهُ تَحْتَ كُرْسِيِّهِ وَقَالَ: لَا أَسْمَعُ أَحَدًا يَقُولُ إِنَّ الشَّيْطَانَ يَعْلَمُ الْغَيْبَ إِلَّا ضَرَبْتُ عُنُقَهُ، فَلَمَّا مَاتَ سُلَيْمَانُ وَذَهَبَ الْعُلَمَاءُ الَّذِينَ كَانُوا يَعْرِفُونَ أَمْرَ سُلَيْمَانَ وَدَفَنَةُ الْكُتُبِ، وَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ، تَمَثَّلَ الشَّيْطَانُ عَلَى صُورَةِ إِنْسَانٍ فَأَتَى نَفَرًا مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ فَقَالَ: هَلْ أَدُلُّكُمْ عَلَى كَنْزٍ لَا تَأْكُلُونَهُ أَبَدًا قَالُوا: نَعَمْ فَذَهَبَ مَعَهُمْ فَأَرَاهُمُ الْمَكَانَ الَّذِي تَحْتَ كُرْسِيِّهِ، فَحَفَرُوا فَأَقَامَ نَاحِيَةً فَقَالُوا لَهُ: ادْنُ وَقَالَ: لَا أَحْضُرُ، فَإِنْ لَمْ تَجِدُوهُ فَاقْتُلُونِي، وَذَلِكَ أَنَّهُ لَمْ يَكُنْ أَحَدٌ مِنَ الشَّيَاطِينِ يَدْنُو مِنَ الْكُرْسِيِّ إِلَّا احْتَرَقَ، فَحَفَرُوا وَأَخْرَجُوا تِلْكَ الْكُتُبَ، فَقَالَ الشَّيْطَانُ لَعَنَهُ اللَّهُ: إِنَّ سُلَيْمَانَ كَانَ يَضْبِطُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ وَالشَّيَاطِينَ وَالطَّيْرَ بِهَذَا، ثُمَّ طَارَ الشَّيْطَانُ عَنْهُمْ، وَفَشَا فِي النَّاسِ أَنَّ سُلَيْمَانَ كَانَ سَاحِرًا، وَأَخَذُوا تِلْكَ الْكُتُبَ (وَاسْتَعْمَلُوهَا) (٢) فَلِذَلِكَ أَكْثَرَ مَا يُوجَدُ السِّحْرُ فِي الْيَهُودِ، فَلَمَّا جَاءَ مُحَمَّدٌ ﷺ بَرَّأَ اللَّهُ تَعَالَى سُلَيْمَانَ مِنْ ذَلِكَ، وَأَنْزَلَ فِي عُذْرِ سُلَيْمَانَ: {وَمَا كَفَرَ سُلَيْمَانُ} بِالسِّحْرِ، وَقِيلَ: لَمْ يَكُنْ سُلَيْمَانُ كَافِرًا بِالسِّحْرِ وَيَعْمَلُ بِهِ {وَلَكِنَّ الشَّيَاطِينَ كَفَرُوا} قَرَأَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵁ وَالْكِسَائِيُّ وَحَمْزَةُ، "لَكِنْ" خَفِيفَةَ النُّونِ "وَالشَّيَاطِينُ" رَفْعٌ، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ وَلَكِنَّ مُشَدَّدَةَ النُّونِ "وَالشَّيَاطِينَ" نَصْبٌ وَكَذَلِكَ "وَلَكِنَّ اللَّهَ قَتَلَهُمْ" (١٧-الْأَنْفَالِ) وَمَعْنَى لَكِنْ: نَفْيُ الْخَبَرِ الْمَاضِي وَإِثْبَاتُ الْمُسْتَقْبَلِ.
es-Süddî dedi ki: Şeytanlar göğe yükselir, meleklerin yeryüzünde meydana gelecek ölüm ve diğer olaylara dair sözlerini dinlerlerdi. Sonra kâhinlerin yanına gelir, işittikleri her bir kelimeye yetmiş yalan katarak bunları onlara haber verirlerdi. [Bu yazıldı] (١) ve İsrâiloğulları arasında cinlerin gaybı bildiği yayıldı. Bunun üzerine Süleyman insanlara [haber] gönderip o kitapları topladı, bir sandığa koydu ve tahtının altına gömdü ve şöyle dedi: 'Şeytanın gaybı bildiğini söyleyen birini duyarsam mutlaka onun boynunu vururum.' Süleyman vefat edip Süleyman'ın durumunu ve kitapların gömüldüğünü bilen âlimler gidince ve arkalarından kötü bir nesil gelince şeytan insan suretine girip İsrâiloğullarından bir grubun yanına geldi ve: 'Sizi asla bitiremeyeceğiniz bir hazineye ulaştırayım mı?' dedi. 'Evet' dediler. Onlarla gitti ve onlara tahtının altındaki yeri gösterdi. Kazdılar, şeytan ise bir kenarda durdu. Ona: 'Yaklaş!' dediler. O da: 'Ben yaklaşmam; şayet bulamazsanız beni öldürün.' dedi. Zira şeytanlardan hiçbiri tahta yaklaşamazdı, yaklaşırsa yanardı. Kazdılar ve o kitapları çıkardılar. Allâh'ın lanetlediği şeytan dedi ki: 'Süleyman cinleri, insanları, şeytanları ve kuşları işte bununla zaptediyordu.' Sonra şeytan yanlarından uçup gitti ve insanlar arasında Süleyman'ın bir büyücü olduğu yayıldı. O kitapları aldılar [ve kullandılar] (٢). Bu sebeple sihir en çok Yahudilerde bulunur. Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem gelince Allâh Teâlâ Süleyman'ı bundan temize çıkardı ve Süleyman'ın mazereti hakkında [şu ayeti] indirdi: {وَمَا كَفَرَ سُلَيْمَانُ} “Halbuki Süleyman inkâr etmedi” yani sihirle [küfre girmedi]. Süleyman'ın sihirle kâfir olmadığı ve onunla amel etmediği de söylenmiştir. {وَلَكِنَّ الشَّيَاطِينَ كَفَرُوا} “Lâkin şeytanlar kâfir oldular”. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ, el-Kisâî ve Hamza nûn'un tahfifi ile 'lâkin' ve ref ile 'eş-şeyâtînü' şeklinde okumuşlardır. Diğerleri ise nûn'un şeddesi ile 've lâkinne' ve nasb ile 'eş-şeyâtîne' şeklinde okumuşlardır. Tıpkı: {وَلَكِنَّ اللَّهَ قَتَلَهُمْ} “fakat onları Allâh öldürdü” (el-Enfâl 8/17) ayetinde olduğu gibi. 'Lâkin' kelimesinin anlamı: geçmiş haberi nefyetmek ve geleceği ispat etmektir.
{يُعَلِّمُونَ النَّاسَ} قِيلَ: مَعْنَى السِّحْرِ الْعِلْمُ وَالْحِذْقُ بِالشَّيْءِ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى "وَقَالُوا يَا أَيُّهَا السَّاحِرُ ادْعُ لَنَا رَبَّكَ" (٤٩-الزُّخْرُفِ) أَيِ الْعَالِمُ، وَالصَّحِيحُ: أَنَّ السِّحْرَ عِبَارَةٌ عَنِ التَّمْوِيهِ وَالتَّخْيِيلِ، وَالسِّحْرُ وُجُودُهُ حَقِيقَةً عِنْدَ أَهْلِ السُّنَّةِ، وَعَلَيْهِ أَكْثَرُ الْأُمَمِ، وَلَكِنَّ الْعَمَلَ بِهِ كُفْرٌ، حُكِيَ عَنِ الشَّافِعِيِّ ﵁ أَنَّهُ قَالَ: السِّحْرُ يُخَيِّلُ وَيُمْرِضُ وَقَدْ يَقْتُلُ، حَتَّى أَوْجَبَ الْقِصَاصَ عَلَى مَنْ قَتَلَ بِهِ فَهُوَ مِنْ عَمَلِ الشَّيْطَانِ، يَتَلَقَّاهُ السَّاحِرُ مِنْهُ بِتَعْلِيمِهِ إِيَّاهُ، فَإِذَا تَلَقَّاهُ مِنْهُ اسْتَعْمَلَهُ فِي غَيْرِهِ، وَقِيلَ: إِنَّهُ يُؤَثِّرُ فِي قَلْبِ الْأَعْيَانِ فَيَجْعَلُ الْآدَمِيَّ عَلَى صُورَةِ الْحِمَارِ وَيَجْعَلُ الْحِمَارَ عَلَى صُورَةِ الْكَلْبِ، وَالْأَصَحُّ أَنَّ ذَلِكَ تَخْيِيلٌ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: "يُخَيَّلُ إِلَيْهِ مِنْ سِحْرِهِمْ أَنَّهَا تَسْعَى" (٦٦-طه) لَكِنَّهُ يُؤَثِّرُ فِي الْأَبْدَانِ بِالْأَمْرَاضِ وَالْمَوْتِ وَالْجُنُونِ، وَلِلْكَلَامِ تَأْثِيرٌ فِي الطِّبَاعِ وَالنُّفُوسِ وَقَدْ يَسْمَعُ الْإِنْسَانُ مَا يَكْرَهُ فَيَحْمَى وَيَغْضَبُ وَرُبَّمَا يُحَمُّ مِنْهُ،
{يُعَلِّمُونَ النَّاسَ} “İnsanlara [sihri] öğretiyorlardı”. Denildi ki: Sihrin anlamı, bir şeyi bilmek ve onda mahir olmaktır. Allâh Teâlâ: {وَقَالُوا يَا أَيُّهَا السَّاحِرُ ادْعُ لَنَا رَبَّكَ} “Dediler ki: 'Ey büyücü! Bizim için Rabbine dua et'” (Zuhruf, 49) buyurmuştur; yani "ey âlim". Sahih olan ise şudur: Sihir, göz boyama ve hayal göstermekten (illüzyondan) ibarettir. Ehl-i Sünnet'e göre sihrin varlığı bir hakikattir; milletlerin çoğu da bu görüştedir. Fakat onunla amel etmek küfürdür. eş-Şâfiî radıyallâhu anh'tan şöyle dediği rivayet edilmiştir: "Sihir hayal gösterir, hastalandırır ve bazen de öldürür." Hatta o, sihir yoluyla [birini] öldüren kimseye kısas uygulanmasını gerekli görmüştür. Dolayısıyla o, şeytanın amelindendir. Büyücü onu, şeytanın kendisine öğretmesiyle alır; ondan aldığında da onu başkası üzerinde kullanır. Şöyle de denilmiştir: Sihir, varlıkların mahiyetini değiştirmede etkilidir; öyle ki insanı eşek suretine, eşeği de köpek suretine sokar. Daha doğru olan görüş ise bunun bir yanılsama (tahyîl) olduğudur. Nitekim Allâh Teâlâ: {يُخَيَّلُ إِلَيْهِ مِنْ سِحْرِهِمْ أَنَّهَا تَسْعَى} “Büyülerinden ötürü ona, gerçekten koşuyorlarmış gibi göründü” (Tâhâ, 66) buyurmuştur. Ancak sihir; hastalıklar, ölüm ve delilik şeklinde bedenlerde etki gösterir. Sözün de mizaçlar ve nefisler üzerinde bir etkisi vardır; nitekim insan hoşlanmadığı bir şeyi işitir de hararetlenir, öfkelenir ve hatta bundan dolayı ateşi bile çıkabilir.
وَقَدْ مَاتَ قَوْمٌ بِكَلَامٍ سَمِعُوهُ فَهُوَ بِمَنْزِلَةِ الْعَوَارِضِ وَالْعِلَلِ الَّتِي تُؤَثِّرُ فِي الْأَبْدَانِ (١) .
Nitekim bir topluluk işittikleri bir söz sebebiyle ölmüştür; dolayısıyla o, bedenleri etkileyen arızalar ve illetler mesabesindedir (١).
قَوْلُهُ ﷿ {وَمَا أُنْزِلَ عَلَى الْمَلَكَيْنِ بِبَابِلَ} أَيْ وَيُعَلِّمُونَ الَّذِي أُنْزِلَ عَلَى الْمَلَكَيْنِ [أَيْ إِلْهَامًا وَعِلْمًا، فَالْإِنْزَالُ بِمَعْنَى الْإِلْهَامِ وَالتَّعْلِيمِ، وَقِيلَ: وَاتَّبَعُوا مَا أُنْزِلَ عَلَى الْمَلَكَيْنِ] (٢) وَقَرَأَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَالْحَسَنُ الْمَلِكَيْنِ بِكَسْرِ اللَّامِ، وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: هُمَا رَجُلَانِ سَاحِرَانِ كَانَا بِبَابِلَ، وَقَالَ الْحَسَنُ: عِلْجَانِ (٣) لِأَنَّ الْمَلَائِكَةَ لَا يُعَلِّمُونَ السِّحْرَ.
Allâh azze ve celle'nin: {وَمَا أُنْزِلَ عَلَى الْمَلَكَيْنِ بِبَابِلَ} “Ve Babil'de iki meleğe indirileni” kavli; yani iki meleğe indirilmiş olan şeyi de öğretiyorlardı [yani ilham ve ilim olarak; dolayısıyla inzâl, ilham ve öğretme anlamındadır. 'İki meleğe indirilene uydular' şeklinde de açıklanmıştır] (٢). İbn Abbâs ve el-Hasan lâm harfinin kesresi ile 'el-Melikeyni' (iki hükümdara) şeklinde okumuşlardır. İbn Abbâs: 'Onlar Babil'de bulunan iki büyücü adamdı.' demiştir. el-Hasan ise: 'İki yabancı (ılg) idi' demiştir; çünkü melekler büyü öğretmezler.
وَبَابِلُ هِيَ بَابِلُ الْعِرَاقِ سُمِّيَتْ بَابِلَ لِتَبَلْبُلِ الْأَلْسِنَةِ بِهَا عِنْدَ سُقُوطِ صَرْحِ نُمْرُودَ أَيْ تَفَرُّقِهَا، قَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ: بَابِلُ أَرْضِ الْكُوفَةِ، وَقِيلَ جَبَلُ دَمَاوَنْدَ، وَالْقِرَاءَةُ الْمَعْرُوفَةُ عَلَى الْمَلَكَيْنِ بِالْفَتْحِ. فَإِنْ قِيلَ كَيْفَ يَجُوزُ تَعْلِيمُ السِّحْرِ مِنَ الْمَلَائِكَةِ؟ قِيلَ: لَهُ تَأْوِيلَانِ: أَحَدُهُمَا، أَنَّهُمَا لَا يَتَعَمَّدَانِ التَّعْلِيمَ لَكِنْ يَصِفَانِ السِّحْرَ وَيَذْكُرَانِ بُطْلَانَهُ وَيَأْمُرَانِ بِاجْتِنَابِهِ، وَالتَّعْلِيمُ بِمَعْنَى الْإِعْلَامِ، فَالشَّقِيُّ يَتْرُكُ نَصِيحَتَهُمَا وَيَتَعَلَّمُ السِّحْرَ مِنْ صَنْعَتِهِمَا.
Babil ise Irak Babil'idir; Nemrud'un kulesi yıkıldığında dillerin orada karışması (tebelbül), yani ayrışması sebebiyle Babil olarak isimlendirilmiştir. İbn Mes'ûd: 'Babil, Kûfe toprağıdır.' demiştir. Demâvend dağı olduğu da söylenmiştir. Meşhur kıraat, [lâm'ın] fethasıyla 'el-melekeyni' (iki melek) şeklindedir. Eğer: 'Meleklerin sihir öğretmesi nasıl caiz olur?' denilirse, şöyle cevap verilir: Bunun iki tevili vardır: Birincisi; onlar kasten öğretmezler, fakat sihri tarif edip onun bâtıl olduğunu belirtirler ve ondan sakınmayı emrederler. Öğretmek ise bildirmek (i'lâm) anlamındadır. Kötü bahtsız kimse onların nasihatini terk eder ve onların sanatından sihri öğrenir.
وَالتَّأْوِيلُ الثَّانِي: وَهُوَ الْأَصَحُّ: أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى امْتَحَنَ النَّاسَ بِالْمَلَكَيْنِ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ فَمَنْ شَقِيَ يَتَعَلَّمُ السِّحْرَ مِنْهُمَا [وَيَأْخُذُهُ عَنْهُمَا وَيَعْمَلُ بِهِ] (٤) فَيَكْفُرُ بِهِ، وَمِنْ سَعِدَ يَتْرُكُهُ فَيَبْقَى عَلَى الْإِيمَانِ، وَيَزْدَادُ الْمُعَلِّمَانِ بِالتَّعْلِيمِ عَذَابًا، فَفِيهِ ابْتِلَاءٌ لِلْمُعَلِّمِ [وَالْمُتَعَلِّمِ] (٥) وَلِلَّهِ أَنْ يَمْتَحِنَ عِبَادَهُ بِمَا شَاءَ، فَلَهُ الْأَمْرُ وَالْحُكْمُ.
İkinci ve en sahih olan tevil ise şudur: Allâh Teâlâ o dönemde insanları iki melek ile imtihan etmiştir. Bahtsız olan kimse sihri onlardan öğrenir [onlardan alır ve onunla amel eder] (٤) böylece onunla kâfir olur. Bahtiyar olan ise onu terk eder ve iman üzere kalır. Öğretenler de öğretmekle azaplarını artırırlar. Dolayısıyla bunda öğreten için de [öğrenen için de] (٥) bir imtihan vardır. Allâh'ın dilediği şeyle kullarını imtihan etme hakkı vardır; emir de hüküm de O'nundur.
قَوْلُهُ ﷿ {هَارُوتَ وَمَارُوتَ} اسْمَانِ سُرْيَانِيَّانِ وَهُمَا فِي مَحَلِّ الْخَفْضِ عَلَى تَفْسِيرِ الْمَلَكَيْنِ إِلَّا أَنَّهُمَا نُصِبَا لِعُجْمَتِهِمَا وَمَعْرِفَتِهِمَا، وَكَانَتْ قِصَّتُهُمَا عَلَى مَا ذَكَرَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَالْمُفَسِّرُونَ أَنَّ الْمَلَائِكَةَ رَأَوْا مَا يَصْعَدُ إِلَى السَّمَاءِ مِنْ أَعْمَالِ بَنِي آدَمَ الْخَبِيثَةِ فِي زَمَنِ إِدْرِيسَ ﵇ فَعَيَّرُوهُمْ وَقَالُوا: هَؤُلَاءِ الَّذِينَ جَعَلْتَهُمْ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً وَاخْتَرْتَهُمْ فَهُمْ يَعْصُونَكَ فَقَالَ اللَّهُ تَعَالَى: لَوْ أَنْزَلْتُكُمْ إِلَى الْأَرْضِ وَرَكَّبْتُ فِيكُمْ مَا رَكَّبْتُ فِيهِمْ لَرَكِبْتُمْ مِثْلَ مَا رَكِبُوا فَقَالُوا: سُبْحَانَكَ مَا كَانَ يَنْبَغِي لَنَا أَنْ نَعْصِيَكَ قَالَ لَهُمُ اللَّهُ تَعَالَى: فَاخْتَارُوا مَلَكَيْنِ مِنْ خِيَارِكُمْ أُهْبِطُهُمَا إِلَى الْأَرْضِ، فَاخْتَارُوا هَارُوتَ وَمَارُوتَ وَكَانَا مِنْ أَصْلَحِ الْمَلَائِكَةِ وَأَعْبَدِهِمْ، وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: قَالَ اللَّهُ تَعَالَى لَهُمُ: اخْتَارُوا ثَلَاثَةً فَاخْتَارُوا عَزَا وَهُوَ هَارُوتُ وَعَزَايَا وَهُوَ مَارُوتُ -غُيِّرَ اسْمُهُمَا لَمَّا قَارَفَا الذَّنْبَ -وَعَزَائِيلَ، فَرَكَّبَ اللَّهُ فِيهِمُ الشَّهْوَةَ وَأَهْبَطَهُمْ إِلَى الْأَرْضِ وَأَمَرَهُمْ أَنْ يَحْكُمُوا بَيْنَ النَّاسِ بِالْحَقِّ
Azîz ve Celîl olan [Allâh]'ın {هَارُوتَ وَمَارُوتَ} “Hârût ve Mârût'a” kavli, Süryânice iki isimdir. Bu iki isim, 'iki melek' lafzının tefsiri (bedeli) olarak cer mahallindedir; ancak gayri munsarif (yabancı kökenli ve özel isim) oldukları için fetha ile nasb edilmişlerdir. İbn Abbâs ve müfessirlerin zikrettiğine göre onların kıssası şöyledir: Melekler, İdrîs aleyhisselâm döneminde Âdemoğullarının göğe yükselen çirkin amellerini görünce onları ayıpladılar ve: 'Yeryüzünde halife kıldığın ve seçtiğin kimseler işte bunlardır; sana isyan ediyorlar!' dediler. Bunun üzerine Allâh Teâlâ: 'Şayet sizi yeryüzüne indirip onlara yerleştirdiğim [şehveti] size de yerleştirseydim, siz de onların işlediği günahların benzerini işlerdiniz.' buyurdu. Melekler: 'Seni tenzih ederiz, sana isyan etmek bize yakışmaz.' dediler. Allâh Teâlâ onlara: 'Öyleyse en hayırlılarınızdan iki melek seçin, onları yeryüzüne indireyim.' buyurdu. Onlar da Hârût ve Mârût'u seçtiler; bu ikisi meleklerin en salihlerinden ve en çok ibadet edenlerindendi. Kelbî ise şöyle demiştir: Allâh Teâlâ onlara: 'Üç melek seçin.' buyurdu. Onlar da Azâ -ki o Hârût'tur-, Azâyâ -ki o Mârût'tur; günaha girdiklerinde isimleri değiştirilmiştir- ve Azâîl'i seçtiler. Allâh onların içine şehveti yerleştirdi, kendilerini yeryüzüne indirdi ve insanlar arasında hak ile hükmetmelerini emretti.
وَنَهَاهُمْ عَنِ الشِّرْكِ وَالْقَتْلِ بِغَيْرِ الْحَقِّ وَالزِّنَا وَشُرْبِ الْخَمْرِ، فَأَمَّا عَزَائِيلُ فَإِنَّهُ لِمَا وَقَعَتِ الشَّهْوَةُ فِي قَلْبِهِ اسْتَقْبَلَ رَبَّهُ وَسَأَلَهُ أَنْ يَرْفَعَهُ إِلَى السَّمَاءِ، فَأَقَالَهُ فَسَجَدَ أَرْبَعِينَ سَنَةً لَمْ يَرْفَعْ رَأْسَهُ، وَلَمْ يَزَلْ بَعْدُ مُطَأْطِئًا رَأْسَهُ حَيَاءً مِنَ اللَّهِ تَعَالَى.
Onlara şirki, haksız yere adam öldürmeyi, zinayı ve içki içmeyi yasakladı. Azâîl'e gelince; kalbine şehvet düştüğünde Rabbine yöneldi ve kendisini göğe yükseltmesini istedi. [Allâh] onun bu isteğini kabul etti; bunun üzerine kırk yıl başını kaldırmadan secde etti ve bundan sonra da Allâh Teâlâ'dan utancından başını eğik tutmaya devam etti.
وَأَمَّا الْآخَرَانِ: فَإِنَّهُمَا ثَبَتَا عَلَى ذَلِكَ وَكَانَا يَقْضِيَانِ بَيْنَ النَّاسِ يَوْمَهُمَا، فَإِذَا أَمْسَيَا ذَكَرَا اسْمَ اللَّهِ الْأَعْظَمَ وَصَعِدَا إِلَى السَّمَاءِ، قَالَ قَتَادَةُ: فَمَا مَرَّ عَلَيْهِمَا شَهْرٌ حَتَّى افْتَتَنَا. قَالُوا جَمِيعًا إِنَّهُ اخْتَصَمَتْ إِلَيْهِمَا ذَاتَ يَوْمٍ الزُّهْرَةُ وَكَانَتْ مِنْ أَجْمَلِ النِّسَاءِ، قَالَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ ﵁: وَكَانَتْ مِنْ أَهْلِ فَارِسَ وَكَانَتْ مَلِكَةً فِي بَلَدِهَا فَلَمَّا رَأَيَاهَا أَخَذَتْ بِقُلُوبَهُمَا فَرَاوَدَاهَا عَنْ نَفْسِهَا فَأَبَتْ وَانْصَرَفَتْ ثُمَّ عَادَتْ فِي الْيَوْمِ الثَّانِي فَفَعَلَا مِثْلَ ذَلِكَ فَأَبَتْ وَقَالَتْ: لَا إِلَّا أَنْ تَعْبُدَا مَا أَعْبُدُ وَتُصَلِّيَا لِهَذَا الصَّنَمِ وَتَقْتُلَا النَّفْسَ وَتَشْرَبَا الْخَمْرَ فَقَالَا لَا سَبِيلَ إِلَى هَذِهِ الْأَشْيَاءِ فَإِنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَدْ نَهَانَا عَنْهَا، فَانْصَرَفَتْ ثُمَّ عَادَتْ فِي الْيَوْمِ الثالث ومعهأ ١٦/ب قَدَحٌ مِنْ خَمْرٍ، وَفِي أَنْفُسِهِمَا مِنَ الْمَيْلِ إِلَيْهَا مَا فِيهَا فَرَاوَدَاهَا عَنْ نَفْسِهَا فَعَرَضَتْ عَلَيْهِمَا مَا قَالَتْ بِالْأَمْسِ فَقَالَا الصَّلَاةُ لِغَيْرِ اللَّهِ عَظِيمٌ، وَقَتْلُ النَّفْسِ عَظِيمٌ، وَأَهْوَنُ الثَّلَاثَةِ شُرْبُ الْخَمْرِ، فَشَرِبَا الْخَمْرَ فَانْتَشَيَا وَوَقَعَا بِالْمَرْأَةِ، فَزَنَيَا فَلَمَّا فَرَغَا رَآهُمَا إِنْسَانٌ فَقَتْلَاهُ، قَالَ الرَّبِيعُ بْنُ أَنَسٍ وَسَجَدَا لِلصَّنَمِ فَمَسَخَ اللَّهُ الزُّهْرَةَ كَوْكَبًا -وَقَالَ بَعْضُهُمْ: جَاءَتْهُمَا امْرَأَةٌ مِنْ أَحْسَنِ النَّاسِ تُخَاصِمُ زَوْجَهَا فَقَالَ أَحَدُهَمَا لِلْآخَرِ: هَلْ سَقَطَ فِي نَفْسِكَ مِثْلُ الَّذِي سَقَطَ فِي نَفْسِي (مِنْ حُبِّ هَذِهِ) (١) ؟ قَالَ: نَعَمْ فَقَالَ: وَهَلْ لَكَ أَنْ تَقْضِيَ لَهَا عَلَى زَوْجِهَا بِمَا تَقُولُ؟ فَقَالَ لَهُ صَاحِبُهُ: أَمَا تَعْلَمُ مَا عِنْدَ اللَّهِ مِنَ الْعُقُوبَةِ وَالْعَذَابِ؟ فَقَالَ لَهُ صَاحِبُهُ: أَمَا تَعْلَمُ مَا عِنْدَ اللَّهِ مِنَ الْعَفْوِ وَالرَّحْمَةِ فَسَأَلَاهَا نَفْسَهَا، فَقَالَتْ: لَا إِلَّا أَنْ تَقْتُلَاهُ فَقَالَ أَحَدُهُمَا: أَمَا تَعْلَمُ مَا عِنْدَ اللَّهِ مِنَ الْعُقُوبَةِ وَالْعَذَابِ؟ فَقَالَ صَاحِبُهُ: أَمَا تَعْلَمُ مَا عِنْدَ اللَّهِ مِنَ الْعَفْوِ وَالرَّحْمَةِ فَقَتَلَاهُ ثُمَّ سَأَلَاهَا نَفْسَهَا، فَقَالَتْ: لَا إِنَّ لِي صَنَمًا أَعْبُدُهُ، إِنْ أَنْتُمَا صَلَّيْتُمَا مَعِي لَهُ: فَعَلْتُ، فَقَالَ: أَحَدُهُمَا لِصَاحِبِهِ مِثْلَ الْقَوْلِ الْأَوَّلِ فَقَالَ صَاحِبُهُ مِثْلَهُ، فَصَلَّيَا مَعَهَا لَهُ فَمُسِخَتْ شِهَابًا.
Diğer ikisine gelince; onlar bu durum üzere sebat ettiler, gündüzleri insanlar arasında hüküm verirler, akşam olunca Allâh'ın İsm-i A'zam'ını zikreder ve göğe yükselirlerdi. Katâde dedi ki: Aradan bir ay geçmeden fitneye düştüler. Hepsi dediler ki: Bir gün kadınların en güzellerinden olan Zühre onlara muhakeme olmak üzere geldi. Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh dedi ki: Fars ehlindendi ve kendi ülkesinde bir kraliçeydi. Onu gördüklerinde kalplerini fethetti ve ondan nefsiyle birlikte olmayı istediler. Kadın direndi ve dönüp gitti. İkinci gün tekrar geldi, onlar yine aynısını yaptılar; kadın direndi ve: 'Benim taptığıma tapmadıkça, bu puta namaz kılmadıkça, adam öldürmedikçe ve şarap içmedikçe olmaz!' dedi. Dediler ki: 'Bu şeylere yol yoktur; zira Allâh Teâlâ bunları bize yasaklamıştır.' Kadın dönüp gitti. Sonra üçüncü gün yanında bir kadeh şarapla geri geldi; onların içinde ise ona karşı büyük bir meyil vardı. Ondan nefsiyle birlikte olmayı istediler, kadın dünkü şartlarını öne sürdü. Onlar: 'Allâh'tan başkasına namaz kılmak büyük günahtır, adam öldürmek de büyük günahtır; bu üçünün en hafifi şarap içmektir.' dediler. Şarabı içtiler, sarhoş oldular ve kadınla cinsel ilişkiye girip zina ettiler. İşlerini bitirdiklerinde bir adam onları gördü; bunun üzerine onu öldürdüler. er-Rebî' b. Enes dedi ki: Puta secde de ettiler. Bunun üzerine Allâh Zühre'yi bir yıldıza dönüştürdü. Bazıları da şöyle demiştir: İnsanların en güzellerinden bir kadın kocasıyla davalı olarak onlara geldi. Onlardan biri diğerine: 'Benim kalbime [bu kadına dair] düşen sevginin bir benzeri senin de kalbine düştü mü?' (١) dedi. Diğeri: 'Evet' dedi. O da: 'Kocasının aleyhine kadının söylediği şekilde hüküm vermeye var mısın?' dedi. Arkadaşı ona: 'Allâh katındaki ceza ve azabı bilmiyor musun?' dedi. O da arkadaşına: 'Allâh katındaki af ve rahmeti bilmiyor musun?' dedi. Kadından nefsiyle birlikte olmayı istediler; kadın: 'Kocamı öldürmedikçe olmaz.' dedi. Biri: 'Allâh katındaki ceza ve azabı bilmiyor musun?' deyince arkadaşı: 'Allâh katındaki af ve rahmeti bilmiyor musun?' dedi ve adamı öldürdüler. Sonra kadından nefsiyle birlikte olmayı istediler; kadın: 'Hayır, benim taptığım bir put var; eğer benimle birlikte ona ibadet ederseniz razı olurum.' dedi. Biri arkadaşına ilk sözün benzerini söyledi, arkadaşı da ona benzer şekilde karşılık verdi. Kadınla birlikte puta ibadet ettiler; kadın da bir kayan yıldıza (şihâb) dönüştürüldü.
قَالَ ابْنُ أَبِي طَالِبٍ ﵁ وَالْكَلْبِيُّ وَالسُّدِّيُّ: إِنَّهَا قَالَتْ لَهُمَا حِينَ سَأَلَاهَا نَفْسَهَا: لَنْ تُدْرِكَانِي حَتَّى تُخْبِرَانِي بِالَّذِي تَصْعَدَانِ بِهِ إِلَى السَّمَاءِ فَقَالَا بِاسْمِ اللَّهِ الْأَكْبَرِ، قَالَتْ: فَمَا أَنْتُمْ تُدْرِكَانِي حَتَّى تُعَلِّمَانِيهِ، فَقَالَ أَحَدُهُمَا لِصَاحِبِهِ: عَلِّمْهَا فَقَالَ: إِنِّي أَخَافُ الله رب العالمن، قَالَ الْآخَرُ: فَأَيْنَ رَحْمَةُ اللَّهِ تَعَالَى؟ فَعَلَّمَاهَا ذَلِكَ فَتَكَلَّمَتْ، فَصَعَدَتْ إِلَى السَّمَاءِ فَمَسَخَهَا اللَّهُ كَوْكَبًا، فَذَهَبَ بَعْضُهُمْ إِلَى أَنَّهَا الزُّهْرَةُ بِعَيْنِهَا وَأَنْكَرَ الْآخَرُونَ هَذَا وَقَالُوا: إِنَّ الزُّهْرَةَ مِنَ الْكَوَاكِبِ السَّبْعَةِ السَّيَّارَةِ الَّتِي أَقْسَمَ اللَّهُ بِهَا فَقَالَ "فَلَا أُقْسِمُ بِالْخُنَّسِ الْجَوَارِي الْكُنَّسِ" (١٥-التَّكْوِيرِ) وَالَّتِي فَتَنَتْ هَارُوتَ وَمَارُوتَ امْرَأَةٌ كَانَتْ تُسَمَّى الزُّهْرَةَ لِجَمَالِهَا فَلَمَّا بَغَتْ مَسْخَهَا اللَّهُ تَعَالَى شِهَابًا، قَالُوا: فَلَمَّا أَمْسَى هَارُوتُ وَمَارُوتُ بَعْدَمَا قَارَفَا الذَّنْبَ
İbn Ebî Tâlib radıyallâhu anh, el-Kelbî ve es-Süddî şöyle dediler: Kendileri kadından nefsini talep ettiklerinde kadın onlara: “Kendisiyle göğe yükseldiğiniz şeyi bana haber vermedikçe bana ulaşamazsınız” dedi. Onlar: “Allâh'ın İsm-i Ekber'i ile” dediler. Kadın: “Onu bana öğretmedikçe bana ulaşamazsınız” dedi. Bunun üzerine biri diğerine: “Ona öğret” dedi. Diğeri: “Ben Âlemlerin Rabbi olan Allâh'tan korkarım” dedi. Öteki ise: “Peki Allâh Teâlâ'nın rahmeti nerede?” dedi. Nihayet onu kadına öğrettiler; kadın o ismi söyleyince göğe yükseldi ve Allâh onu bir yıldıza dönüştürdü. Bazıları onun bizzat Zühre (Venüs) gezegeni olduğu görüşüne gittiler. Diğerleri ise bunu inkâr edip şöyle dediler: “Zühre, Allâh'ın { فَلَا أُقْسِمُ بِالْخُنَّسِ الْجَوَارِي الْكُنَّسِ } “Hayır! Yemin ederim (gündüz) sinip gizlenen, (gece) akıp yuvalarına giren [yıldız]lara” (et-Tekvîr, 15-16) buyurarak üzerine yemin ettiği yedi seyyareden (gezegenden) biridir. Hârût ile Mârût'u fitneye düşüren ise güzelliğinden dolayı Zühre diye isimlendirilen bir kadındı; haddi aşıp azgınlaşınca Allâh Teâlâ onu bir şihâba (kayan yıldıza) dönüştürdü.” Dediler ki: Hârût ile Mârût günahı işledikten sonra akşam olunca
هَمَّا بِالصُّعُودِ إِلَى السَّمَاءِ فَلَمْ تُطَاوِعْهُمَا أَجْنِحَتُهُمَا، فَعَلِمَا مَا حَلَّ بِهِمَا (مِنَ الْغَضَبِ) (١) فَقَصَدَا إِدْرِيسَ النَّبِيَّ ﵇، فَأَخْبَرَاهُ بِأَمْرِهِمَا وَسَأَلَاهُ أَنْ يَشْفَعَ لَهُمَا إِلَى اللَّهِ ﷿ وَقَالَا لَهُ: إِنَّا رَأَيْنَاكَ يَصْعَدُ لَكَ مِنَ الْعِبَادَاتِ مِثْلَ مَا يَصْعَدُ لِجَمِيعِ أَهْلِ الْأَرْضِ فَاسْتَشْفِعْ لَنَا، إِلَى رَبِّكَ فَفَعَلَ ذَلِكَ إِدْرِيسُ ﵇ فَخَيَّرَهُمَا اللَّهُ بَيْنَ عَذَابِ الدُّنْيَا وَعَذَابِ الْآخِرَةِ، فَاخْتَارَا عَذَابَ الدُّنْيَا إِذْ عَلِمَا أَنَّهُ يَنْقَطِعُ فَهُمَا بِبَابِلَ يُعَذَّبَانِ.
Göğe yükselmek istediler fakat kanatları onlara itaat etmedi. Bunun üzerine başlarına gelen [gazabı] (١) anladılar ve İdris Peygamber aleyhisselâm'a yöneldiler. Durumlarını ona haber verip Allâh azze ve celle nezdinde kendilerine şefaatçi olmasını istediler ve ona: 'Biz senin için bütün yeryüzü ehlinin ibadetleri kadar ibadetin göğe yükseldiğini gördük; Rabbinden bizim için şefaat dile.' dediler. İdris aleyhisselâm bunu yaptı; bunun üzerine Allâh onları dünya azabı ile ahiret azabı arasında serbest bıraktı. Onlar dünya azabının son bulacağını bildikleri için dünya azabını seçtiler; şu an Babil'de azap görmektedirler.
وَاخْتَلَفُوا فِي كَيْفِيَّةِ عَذَابِهِمَا فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْعُودٍ: هُمَا مُعَلَّقَانِ بِشُعُورِهِمَا إِلَى قِيَامِ السَّاعَةِ، وَقَالَ عَطَاءُ بْنُ أَبِي رَبَاحٍ: رُءُوسُهُمَا مُصَوَّبَةٌ تَحْتَ أَجْنِحَتِهِمَا، وَقَالَ قَتَادَةُ (كُبِّلَا) (٢) مِنْ أَقْدَامِهِمَا إِلَى أُصُولِ أَفْخَاذِهِمَا، وَقَالَ مُجَاهِدٌ: جُعِلَا فِي جُبٍّ مُلِئَتْ نَارًا، وَقَالَ عُمَرُ بْنُ سَعْدٍ: مَنْكُوسَانِ يُضْرَبَانِ بِسِيَاطٍ مِنَ الْحَدِيدِ.
Onların azabının keyfiyeti hakkında ihtilaf ettiler. Abdullâh b. Mes'ûd: 'Kıyamet kopana kadar saçlarından asılmışlardır.' dedi. Atâ b. Ebî Rabâh: 'Başları kanatlarının altında aşağıya doğru eğilmiştir.' dedi. Katâde: 'Ayaklarından uyluk diplerine kadar prangaya vurulmuşlardır (kübbilâ).' (٢) dedi. Mücâhid: 'Ateşle doldurulmuş bir kuyuya konulmuşlardır.' dedi. Ömer b. Sa'd: 'Ters çevrilmişlerdir, demirden kamçılarla dövülmektedirler.' dedi.
وَرُوِيَ أَنَّ رَجُلًا قَصَدَ هَارُوتَ وَمَارُوتَ لِتَعَلُّمِ السِّحْرِ فَوَجَدَهُمَا مُعَلَّقَيْنِ بِأَرْجُلِهِمَا، مُزْرَقَّةً أَعْيُنُهُمَا، مُسْوَدَّةً جُلُودُهُمَا، لَيْسَ بَيْنَ أَلْسِنَتِهِمَا وَبَيْنَ الْمَاءِ إِلَّا أَرْبَعُ أَصَابِعَ وَهُمَا يُعَذَّبَانِ بِالْعَطَشِ، فَلَمَّا رَأَى ذَلِكَ هَالَهُ مَكَانُهُمَا فَقَالَ: لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، فَلَمَّا سُمِعَا كَلَامَهُ قَالَا لَهُ: مَنْ أَنْتَ؟ قَالَ: رَجُلٌ مِنَ النَّاسِ، قَالَا مِنْ أَيِّ أُمَّةٍ أَنْتَ؟ قَالَ: مِنْ أُمَّةِ محمد ﷺ قالا أو قد بُعِثَ مُحَمَّدٌ ﷺ؟ قَالَ: نَعَمْ قَالَا الْحَمْدُ لِلَّهِ، وَأَظْهَرَ الِاسْتِبْشَارَ فَقَالَ الرَّجُلُ: وَمِمَّ اسْتِبْشَارُكُمَا؟ قَالَا إِنَّهُ نَبِيُّ السَّاعَةِ وَقَدْ دَنَا انْقِضَاءُ عَذَابِنَا.
Rivayet edildiğine göre bir adam büyü öğrenmek maksadıyla Hârut ve Mârut'un yanına vardı; onları ayaklarından asılmış, gözleri gövermiş, derileri kararmış, dilleri ile su arasında ancak dört parmak mesafe varken susuzlukla azap edilir halde buldu. Bunu görünce onların durumu kendisini dehşete düşürdü ve: 'Lâ ilâhe illallâh' dedi. Onun sözünü işitince: 'Sen kimsin?' dediler. 'İnsanlardan bir adamım.' dedi. 'Hangi ümmetsin?' dediler. 'Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmetindenim.' dedi. 'Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem gönderildi mi?' dediler. 'Evet' dedi. 'Elhamdülillâh' dediler ve sevinç izhar ettiler. Adam: 'Neden sevindiniz?' dedi. Dediler ki: 'O kıyamet peygamberidir ve azabımızın bitmesi yaklaşmıştır.'
قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَمَا يُعَلِّمَانِ مِنْ أَحَدٍ} أَيْ أَحَدًا، وَ"مِنْ" صِلَةٌ {حَتَّى} يَنْصَحَاهُ أَوَّلًا وَ {يَقُولَا إِنَّمَا نَحْنُ فِتْنَةٌ} ابْتِلَاءٌ وَمِحْنَةٌ {فَلَا تَكْفُرْ} أَيْ لَا تَتَعَلَّمِ السِّحْرَ فَتَعْمَلَ بِهِ فَتَكْفُرَ، وَأَصْلُ الْفِتْنَةِ: الِاخْتِبَارُ وَالِامْتِحَانُ، مِنْ قَوْلِهِمْ: فَتَنْتُ الذَّهَبَ وَالْفِضَّةَ إِذَا أَذَبْتُهُمَا بِالنَّارِ، لِيَتَمَيَّزَ الْجَيِّدُ مِنَ الرَّدِيءِ وَإِنَّمَا وَحَّدَ الْفِتْنَةَ وَهُمَا اثْنَانِ، لِأَنَّ الْفِتْنَةَ مَصْدَرٌ، وَالْمَصَادِرُ لَا تُثَنَّى وَلَا تُجْمَعُ، وَقِيلَ: إِنَّهُمَا يَقُولَانِ "إِنَّمَا نَحْنُ فِتْنَةٌ فَلَا تَكْفُرُ" سَبْعَ مَرَّاتٍ.
Allâh Teâlâ'nın: {وَمَا يُعَلِّمَانِ مِنْ أَحَدٍ} “Halbuki o ikisi hiçbir kimseye öğretmezlerdi” yani hiç kimseye; 'min' harf-i ceri sıladır (zâiddir). {حَتَّى} “-medikçe” önce ona nasihat ederler ve {يَقُولَا إِنَّمَا نَحْنُ فِتْنَةٌ} “'Biz ancak bir imtihan vesilesiyiz' derlerdi” yani bir imtihan ve belayız. {فَلَا تَكْفُرْ} “sakın küfre girme!” yani sihri öğrenip onunla amel ederek kâfir olma! Fitnenin aslı imtihan ve denemedir; Arapların iyisini kötüsünden ayırmak için 'altın ve gümüşü ateşte erittim' anlamında 'fetentü'z-zehebe ve'l-fıddate' demelerinden gelir. Onlar iki kişi oldukları halde fitne kelimesi tekil gelmiştir; çünkü fitne masdardır, masdarlar ise tesniye ve cemi yapılmaz. Onların yedi defa: 'Biz ancak bir imtihan vesilesiyiz, sakın küfre girme!' dedikleri de söylenmiştir.
قَالَ عَطَاءٌ وَالسُّدِّيُّ: فَإِنْ أَبَى إِلَّا التَّعَلُّمَ قَالَا لَهُ: ائْتِ هَذَا الرَّمَادَ (وَأَقْبِلْ عَلَيْهِ) فَيَخْرُجُ مِنْهُ نُورٌ سَاطِعٌ فِي السَّمَاءِ فَذَلِكَ نُورُ الْمَعْرِفَةِ، وَيَنْزِلُ شَيْءٌ أَسْوَدُ شِبْهُ الدُّخَانِ حَتَّى يَدْخُلَ مَسَامِعَهُ وَذَلِكَ غَضَبُ اللَّهِ تَعَالَى، قَالَ مُجَاهِدٌ: إِنْ هَارُوتَ وَمَارُوتَ لَا يَصِلُ إِلَيْهِمَا أَحَدٌ وَيَخْتَلِفُ فِيمَا بَيْنَهُمَا شَيْطَانٌ فِي كُلِّ مَسْأَلَةٍ اخْتِلَافَةً وَاحِدَةً، {فَيَتَعَلَّمُونَ مِنْهُمَا مَا يُفَرِّقُونَ بِهِ بَيْنَ الْمَرْءِ وَزَوْجِهِ} أَنْ (يُؤْخَذَ) كُلُّ وَاحِدٍ عَنْ
Atâ ve es-Süddî dediler ki: "Eğer [kişi] öğrenmekten başka bir şeye yanaşmaz [ve ısrar eder]se, ona: 'Şu küle git ve ona yönel' derlerdi. Bunun üzerine ondan göğe doğru yükselen parlak bir nur çıkardı; işte bu [kişiden çıkan iman ve] marifet nurudur. Duman benzeri siyah bir şey iner ve nihayet kulaklarına girerdi; bu da Allâh Teâlâ'nın gazabıdır." Mücâhid dedi ki: "Hârut ve Mârut'un yanına hiç kimse bizzat ulaşamazdı; her bir meselede aralarında şeytan bir kez gidip gelirdi." {فَيَتَعَلَّمُونَ مِنْهُمَا مَا يُفَرِّقُونَ بِهِ بَيْنَ الْمَرْءِ وَزَوْجِهِ} “İşte o ikisinden, kişi ile eşinin arasını ayıracak şeyleri öğreniyorlardı” [bu da] her birinin diğerinden bağlanması (büyülenmesi)
صَاحِبِهِ، وَيُبَغَّضُ كُلُّ وَاحِدٍ إِلَى صَاحِبِهِ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: {وَمَا هُمْ} قِيلَ أَيِ: السَّحَرَةُ وَقِيلَ: الشَّيَاطِينُ {بِضَارِّينَ بِهِ} أَيْ بِالسِّحْرِ {مِنْ أَحَدٍ} أَيْ أَحَدًا، {إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ} أَيْ: بِعِلْمِهِ وَتَكْوِينِهِ، فَالسَّاحِرُ يَسْحَرُ وَاللَّهُ يُكَوِّنُ.
ve her birinin diğerine nefret ettirilmesi [şeklinde]. Allâh Teâlâ buyurdu ki: {وَمَا هُمْ} “Halbuki onlar değillerdir” büyücüler olduğu söylenmiştir, şeytanlar olduğu da söylenmiştir, {بِضَارِّينَ بِهِ} “bununla zarar verici” yani sihir ile, {مِنْ أَحَدٍ} “hiç kimseye” yani hiçbir kimseye, {إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ} “Allâh'ın izni olmadıkça” yani O'nun ilmi ve yaratması (tekvîni) olmadıkça. Zira büyücü büyüler, Allâh ise [sonucunu] var eder.
قَالَ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ: مَعْنَاهُ إِلَّا بِقَضَائِهِ وَقُدْرَتِهِ وَمَشِيئَتِهِ، {وَيَتَعَلَّمُونَ مَا يَضُرُّهُمْ} يَعْنِي: أَنَّ السِّحْرَ يَضُرُّهُمْ {وَلَا يَنْفَعُهُمْ وَلَقَدْ عَلِمُوا} يَعْنِي الْيَهُودَ {لَمَنِ اشْتَرَاهُ} أَيِ اخْتَارَ السِّحْرَ {مَا لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ خَلَاقٍ} أَيْ فِي الْجَنَّةِ مِنْ نَصِيبٍ {وَلَبِئْسَ مَا شَرَوْا بِهِ} بَاعُوا بِهِ {أَنْفُسَهُمْ} حَظَّ أَنْفُسِهِمْ، حَيْثُ اختارواالسحر وَالْكُفْرَ عَلَى الدِّينِ وَالْحَقِّ {لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ} فَإِنْ قِيلَ: أَلَيْسَ قَدْ قَالَ "وَلَقَدْ عَلِمُوا لَمَنِ اشْتَرَاهُ" فَمَا مَعْنَى قَوْلِهِ تَعَالَى "لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ" بَعْدَمَا أَخْبَرَ أَنَّهُمْ عَلِمُوا؟ قِيلَ: أَرَادَ بِقَوْلِهِ "وَلَقَدْ عَلِمُوا" يَعْنِي الشَّيَاطِينَ وَقَوْلُهُ "لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ" يَعْنِي الْيَهُودَ وَقِيلَ: كِلَاهُمَا فِي الْيَهُودِ يَعْنِي: لَكِنَّهُمْ لَمَّا لَمْ يَعْلَمُوا بِمَا عَلِمُوا فَكَأَنَّهُمْ لَمْ يَعْلَمُوا
Süfyân es-Sevrî dedi ki: Anlamı; O'nun kazası, kudreti ve meşieti olmadıkça [zarar veremezler]. {وَيَتَعَلَّمُونَ مَا يَضُرُّهُمْ} “Kendilerine zarar veren şeyi öğreniyorlardı” yani sihir onlara zarar verir, {وَلَا يَنْفَعُهُمْ وَلَقَدْ عَلِمُوا} “fayda vermez. Andolsun biliyorlardı” yani Yahudiler, {لَمَنِ اشْتَرَاهُ} “onu satın alan kimsenin” yani sihri seçenin, {مَا لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ خَلَاقٍ} “ahirette hiçbir nasibi olmadığını” yani cennette hiçbir payı olmadığını. {وَلَبِئْسَ مَا شَرَوْا بِهِ} “Karşılığında sattıkları şey ne kötüdür” karşılığında sattıkları, {أَنْفُسَهُمْ} “kendilerini” nefislerinin nasibini; zira dini ve hakkı bırakıp sihri ve küfrü tercih ettiler. {لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ} “keşke bilselerdi!” Eğer: 'Allâh 'Andolsun onu satın alan kimsenin... bildiklerini' buyurmuşken, onların bildiklerini haber verdikten sonra 'keşke bilselerdi' buyurmasının anlamı nedir?' denilirse, şöyle denir: 'Andolsun bildiler' sözüyle şeytanları kastetmiştir; 'keşke bilselerdi' sözüyle de Yahudileri kastetmiştir. İkisinin de Yahudiler hakkında olduğu söylenmiştir; yani bildikleriyle amel etmedikleri için sanki bilmiyorlarmış gibi oldular.
{وَلَوْ أَنَّهُمْ آمَنُوا} بِمُحَمَّدٍ ﷺ وَالْقُرْآنِ {وَاتَّقَوْا} الْيَهُودِيَّةَ وَالسِّحْرَ {لَمَثُوبَةٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ خَيْرٌ} لَكَانَ ثَوَابُ اللَّهِ إِيَّاهُمْ خَيْرًا لَهُمْ {لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ}
{وَلَوْ أَنَّهُمْ آمَنُوا} “Şayet onlar iman etselerdi” Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e ve Kur'an'a, {وَاتَّقَوْا} “ve sakınsalardı” Yahudilikten ve sihirden, {لَمَثُوبَةٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ خَيْرٌ} “Allâh katından verilecek bir sevap elbette daha hayırlı olurdu” Allâh'ın onlara vereceği sevap kendileri için daha hayırlı olurdu, {لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ} “keşke bilselerdi!”
{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقُولُوا رَاعِنَا وَقُولُوا انْظُرْنَا وَاسْمَعُوا وَلِلْكَافِرِينَ عَذَابٌ أَلِيمٌ (١٠٤) مَا يَوَدُّ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ وَلَا الْمُشْرِكِينَ أَنْ يُنَزَّلَ عَلَيْكُمْ مِنْ خَيْرٍ مِنْ رَبِّكُمْ وَاللَّهُ يَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ (١٠٥) }
{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقُولُوا رَاعِنَا وَقُولُوا انْظُرْنَا وَاسْمَعُوا وَلِلْكَافِرِينَ عَذَابٌ أَلِيمٌ (١٠٤) مَا يَوَدُّ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ وَلَا الْمُشْرِكِينَ أَنْ يُنَزَّلَ عَلَيْكُمْ مِنْ خَيْرٍ مِنْ رَبِّكُمْ وَاللَّهُ يَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ (١٠٥) } “Ey iman edenler! 'Râinâ' (bizi gözet) demeyin; 'Unzurnâ' (bize bak/bizi gözet) deyin ve dinleyin! Kâfirler için can yakıcı bir azap vardır. (104) Ne Ehl-i Kitap'tan kâfir olanlar ne de müşrikler Rabbinizden size bir hayır indirilmesini isterler. Oysa Allâh rahmetini dilediğine tahsis eder. Allâh büyük lütuf sahibidir. (105)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقُولُوا رَاعِنَا} وَذَلِكَ أَنَّ الْمُسْلِمِينَ كَانُوا يَقُولُونَ رَاعِنَا يَا رَسُولَ اللَّهِ، مِنَ الْمُرَاعَاةِ أَيْ أَرْعِنَا سَمْعَكَ، أَيْ فَرِّغْ سَمْعَكَ لِكَلَامِنَا، يُقَالُ: أَرْعَى إِلَى الشَّيْءِ، وَرَعَاهُ، وَرَاعَاهُ، أَيْ أَصْغَى إِلَيْهِ وَاسْتَمَعَهُ، وَكَانَتْ هَذِهِ اللَّفْظَةُ (شَيْئًا) (١) قَبِيحًا بِلُغَةِ الْيَهُودِ، وَقِيلَ: كَانَ مَعْنَاهَا عِنْدَهُمُ اسْمَعْ لَا سَمِعْتَ.
Allâh Teâlâ'nın: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقُولُوا رَاعِنَا} “Ey iman edenler! 'Râinâ' demeyin” kavli: Müslümanlar 'bizi gözet' (mürâât) anlamında: 'Ey Allâh'ın Resûlü, bizi gözet (râinâ)', yani 'kulağını bize ver, sözümüz için kulağını boşalt' diyorlardı. Bir şeye kulak kabarttı ve dinledi anlamında 'er'â ile'ş-şey'i', 'ra'âhu' ve 'râ'âhu' denir. Bu lafız Yahudilerin dilinde çirkin bir şeydi (١); onların nezdindeki anlamının 'işit, işitmez olasıca!' olduğu da söylenmiştir.
وَقِيلَ: هِيَ مِنَ الرُّعُونَةِ إِذَا أَرَادُوا أَنْ يُحَمِّقُوا إِنْسَانًا قَالُوا لَهُ: رَاعِنَا بِمَعْنَى يَا أَحْمَقُ! فَلَمَّا سَمِعَ الْيَهُودُ هَذِهِ اللَّفْظَةَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ قَالُوا فِيمَا بَيْنَهُمْ: كُنَّا نَسُبُّ مُحَمَّدًا سِرًّا، فَأَعْلِنُوا بِهِ الْآنَ، فَكَانُوا يَأْتُونَهُ وَيَقُولُونَ: رَاعِنَا يَا مُحَمَّدُ، وَيَضْحَكُونَ فِيمَا بَيْنَهُمْ، فَسَمِعَهَا سَعْدُ بْنُ مُعَاذٍ فَفَطِنَ لَهَا، وَكَانَ يَعْرِفُ لُغَتَهُمْ، فَقَالَ لِلْيَهُودِ: لَئِنْ سَمِعْتُهَا مِنْ أَحَدِكُمْ يَقُولُهَا لِرَسُولِ ﷺ لَأَضْرِبَنَّ عُنُقَهُ، فَقَالُوا: أَوْلَسْتُمْ تَقُولُونَهَا؟ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى {لَا تَقُولُوا رَاعِنَا}
Şöyle de denilmiştir: Bu [kelime], 'ru'ûnet' (ahmaklık) kökündendir; bir insanı ahmak yerine koymak istediklerinde ona 'Ey ahmak!' anlamında 'râinâ' derlerdi. Yahudiler bu lafzı Müslümanlardan işitince kendi aralarında: 'Biz Muhammed'e gizlice sövüyorduk; artık bunu açığa vurun!' dediler. Bunun üzerine onun yanına gelip: 'Râinâ ey Muhammed!' diyorlar ve kendi aralarında gülüşüyorlardı. Bunu Sa'd b. Muâz işitti ve dillerini bildiği için durumun farkına vardı. Bunun üzerine Yahudilere: 'Sizden birinin bunu Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem'e söylediğini duyarsam mutlaka boynunu vururum!' dedi. Onlar da: 'Siz de onu söylemiyor musunuz?' dediler. Bunun üzerine Allâh Teâlâ: {لَا تَقُولُوا رَاعِنَا} “'Râinâ' demeyin” [ayetini] indirdi.
كَيْلَا يَجِدَ الْيَهُودُ بِذَلِكَ سَبِيلًا إِلَى شَتْمِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ (١) {وَقُولُوا انْظُرْنَا} أَيِ انْظُرْ إِلَيْنَا وَقِيلَ: انْتَظِرْنَا وَتَأَنَّ بِنَا، يُقَالُ: نَظَرْتُ فُلَانًا وَانْتَظَرْتُهُ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى "انْظُرُونَا نَقْتَبِسْ مِنْ نُورِكُمْ" (١٣-الْحَدِيدِ) قَالَ مُجَاهِدٌ: مَعْنَاهَا (فَهَّمْنَاهُ) (٢) {وَاسْمَعُوا} مَا تُؤْمَرُونَ بِهِ وَأَطِيعُوا {وَلِلْكَافِرِينَ} يَعْنِي الْيَهُودَ {عَذَابٌ أَلِيمٌ}
Tâ ki Yahudiler bununla Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem'e sövmek için bir yol bulamasınlar (١). {وَقُولُوا انْظُرْنَا} “ve 'Unzurnâ' deyin” yani bize bak; 'bizi bekle, bize mühlet ver' anlamında olduğu da söylenmiştir. Birini bekledim anlamında 'nazartü fülânen ve'ntezartühû' denir. Nitekim Allâh Teâlâ'nın: {انْظُرُونَا نَقْتَبِسْ مِنْ نُورِكُمْ} “Bizi bekleyin de nurunuzdan bir parça alalım” (el-Hadîd 57/13) kavli de böyledir. Mücâhid: Anlamı 'bizi anla/bize anlat' demektir, dedi (٢). {وَاسْمَعُوا} “ve dinleyin” size emredilenleri ve itaat edin. {وَلِلْكَافِرِينَ} “Kâfirler için” yani Yahudiler için, {عَذَابٌ أَلِيمٌ} “can yakıcı bir azap vardır.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: {مَا يَوَدُّ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ} وَذَلِكَ أَنَّ الْمُسْلِمِينَ كَانُوا إِذَا قَالُوا لِحُلَفَائِهِمْ مِنَ الْيَهُودِ: آمِنُوا بِمُحَمَّدٍ ﷺ قَالُوا: مَا هَذَا الَّذِي تَدْعُونَنَا إِلَيْهِ بِخَيْرٍ مِمَّا نَحْنُ فِيهِ وَلَوَدِدْنَا لَوْ كَانَ خَيْرًا، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَكْذِيبًا لَهُمْ {مَا يَوَدُّ الَّذِينَ} أَيْ مَا يُحِبُّ وَيَتَمَنَّى الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ يَعْنِي الْيَهُودَ {وَلَا الْمُشْرِكِينَ} جَرَّهُ بِالنَّسَقِ عَلَى مِنْ {أَنْ يُنَزَّلَ عَلَيْكُمْ مِنْ خَيْرٍ مِنْ رَبِّكُمْ} أَيْ خَيْرٌ وَنُبُوَّةٌ، وَمِنْ صِلَةٌ {وَاللَّهُ يَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ} بِنُبُوَّتِهِ {مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ} وَالْفَضْلُ ابْتِدَاءُ إِحْسَانٍ بِلَا عِلَّةٍ.
Allâh Teâlâ'nın: {مَا يَوَدُّ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ} “Ne Ehl-i Kitap'tan kâfir olanlar... isterler” kavli: Müslümanlar Yahudilerden olan müttefiklerine: 'Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e iman edin' dediklerinde onlar: 'Bizi davet ettiğiniz bu şey içinde bulunduğumuz durumdan daha hayırlı değildir; şayet hayırlı olsaydı onu isterdik.' dediler. Bunun üzerine Allâh onları yalanlamak üzere: {مَا يَوَدُّ الَّذِينَ} “istemezler” yani Ehl-i Kitap'tan inkâr edenler -ki bunlar Yahudilerdir- sevmez ve temenni etmezler, {وَلَا الْمُشْرِكِينَ} “ne de müşrikler” 'min' üzerine atıf yoluyla cer edilmiştir, {أَنْ يُنَزَّلَ عَلَيْكُمْ مِنْ خَيْرٍ مِنْ رَبِّكُمْ} “Rabbinizden size bir hayır indirilmesini” yani hayır ve peygamberlik; 'min' harfi ise sıladır (zâiddir). {وَاللَّهُ يَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ} “Allâh ise rahmetini tahsis eder” peygamberliğini, {مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ} “dilediğine. Allâh büyük lütuf sahibidir.” Fazl ise karşılıksız ve sebepsiz yapılan ilk ihsandır.
وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِالرَّحْمَةِ الْإِسْلَامُ وَالْهِدَايَةُ وَقِيلَ: مَعْنَى الْآيَةِ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى بَعَثَ الْأَنْبِيَاءَ مِنْ وَلَدِ إِسْحَاقَ فَلَمَّا بُعِثَ النَّبِيُّ ﷺ مِنْ وَلَدِ إِسْمَاعِيلَ لَمْ يَقَعْ ذَلِكَ بِوُدِّ الْيَهُودِ وَمَحَبَّتِهِمْ، (فَنَزَلَتِ الْآيَةُ) وَأَمَّا الْمُشْرِكُونَ فَإِنَّمَا لَمْ تَقَعْ بِوُدِّهِمْ لِأَنَّهُ جَاءَ بِتَضْلِيلِهِمْ وَعَيْبِ آلِهَتِهِمْ.
Rahmetten muradın İslâm ve hidayet olduğu da söylenmiştir. Ayetin anlamının şöyle olduğu da söylenmiştir: Allâh Teâlâ peygamberleri İshak'ın soyundan göndermişti; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem İsmail'in soyundan gönderilince bu durum Yahudilerin arzu ve sevgisine uygun düşmedi (bunun üzerine bu ayet indi). Müşriklere gelince; [peygamberin gelişi] onların da işine gelmedi, çünkü o, onların sapkınlığını ve ilahlarının kusurlarını ortaya koyarak gelmişti.
{مَا نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ أَوْ نُنْسِهَا نَأْتِ بِخَيْرٍ مِنْهَا أَوْ مِثْلِهَا أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (١٠٦) أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ لَهُ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا لَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلَا نَصِيرٍ (١٠٧) أَمْ تُرِيدُونَ أَنْ تَسْأَلُوا رَسُولَكُمْ كَمَا سُئِلَ مُوسَى مِنْ قَبْلُ وَمَنْ يَتَبَدَّلِ الْكُفْرَ بِالْإِيمَانِ فَقَدْ ضَلَّ سَوَاءَ السَّبِيلِ (١٠٨) }
{مَا نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ أَوْ نُنْسِهَا نَأْتِ بِخَيْرٍ مِنْهَا أَوْ مِثْلِهَا أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (١٠٦) أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ لَهُ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا لَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلَا نَصِيرٍ (١٠٧) أَمْ تُرِيدُونَ أَنْ تَسْأَلُوا رَسُولَكُمْ كَمَا سُئِلَ مُوسَى مِنْ قَبْلُ وَمَنْ يَتَبَدَّلِ الْكُفْرَ بِالْإِيمَانِ فَقَدْ ضَلَّ سَوَاءَ السَّبِيلِ (١٠٨) } “Biz bir ayeti nesheder veya onu unutturursak (yahut ertelersek), ondan daha hayırlısını veya benzerini getiririz. Bilmez misin ki Allâh her şeye kâdirdir? (106) Bilmez misin ki göklerin ve yerin mülkü Allâh'ındır? Sizin için Allâh'tan başka ne bir dost ne de bir yardımcı vardır. (107) Yoksa siz daha önce Mûsâ'nın sorguya çekildiği gibi elçinizi sorguya çekmek mi istiyorsunuz? Kim imanı inkâr ile değiştirirse, şüphesiz dosdoğru yoldan sapmış olur. (108)”
قَوْلُهُ ﷿ {مَا نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ أَوْ نُنْسِهَا} وَذَلِكَ أَنَّ الْمُشْرِكِينَ قَالُوا: إِنَّ مُحَمَّدًا مَا يَأْمُرُ أَصْحَابَهُ بِأَمْرٍ ثُمَّ يَنْهَاهُمْ عَنْهُ وَيَأْمُرُهُمْ بِخِلَافِ مَا يَقُولُهُ إِلَّا مِنْ تِلْقَاءِ نَفْسِهِ يَقُولُ [الْيَوْمَ قَوْلًا وَيَرْجِعُ عَنْهُ غَدًا كَمَا أَخْبَرَ اللَّهُ "وَإِذَا بَدَّلْنَا آيَةً مَكَانَ آيَةٍ وَاللَّهُ أَعْلَمُ] (١) بِمَا يُنَزِّلُ قَالُوا: إِنَّمَا أَنْتَ مُفْتَرٍ" (١٠١-النَّحْلِ) وَأَنْزَلَ {مَا نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ أَوْ نُنْسِهَا} فَبَيَّنَ وَجْهَ الْحِكْمَةِ مِنَ النَّسْخِ بِهَذِهِ الْآيَةِ.
Allâh azze ve celle'nin: {مَا نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ أَوْ نُنْسِهَا} “Biz bir ayeti nesheder veya onu unutturursak” kavli: Müşrikler: 'Muhammed ashabına bir şeyi emredip sonra onu yasaklıyor ve söylediğinin aksini emrediyor; bunu ancak kendi kafasından uyduruyor, [bugün bir söz söylüyor yarın ondan dönüyor' dediler; nitekim Allâh'ın bildirdiği gibi: 'Biz bir ayetin yerine başka bir ayet getirdiğimiz zaman -ki Allâh neyi] (١) indireceğini çok iyi bilir- 'Sen ancak bir iftiracısın!' dediler.' (en-Nahl 16/101). Bunun üzerine {مَا نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ أَوْ نُنْسِهَا} “Biz bir ayeti nesheder veya onu unutturursak” ayetini indirdi ve bu ayetle neshteki hikmetin yönünü açıkladı.
وَالنَّسْخُ فِي اللُّغَةِ شَيْئَانِ
Nesih (النَّسْخ), sözlükte iki anlama gelir:
أَحَدُهُمَا: بِمَعْنَى التَّحْوِيلِ وَالنَّقْلِ وَمِنْهُ نَسْخُ الْكِتَابِ وَهُوَ أَنَّ يُحَوَّلَ مِنْ كِتَابٍ إِلَى كِتَابٍ فَعَلَى هَذَا الْوَجْهِ كُلُّ الْقُرْآنِ مَنْسُوخٌ لِأَنَّهُ نُسِخَ مِنَ اللَّوْحِ الْمَحْفُوظِ.
Birincisi: Dönüştürme ve nakletme anlamındadır. Kitabın istinsah edilmesi (kopyalanması) bu köktendir; o da bir kitaptan başka bir kitaba aktarılmasıdır. Bu veche göre Kur'an'ın tamamı mensuhtur (nakledilmiştir); çünkü Levh-i Mahfuz'dan istinsah edilmiştir (nakledilmiştir).
وَالثَّانِي: يَكُونُ بِمَعْنَى الرَّفْعِ يُقَالُ: نَسَخَتِ الشَّمْسُ الظِّلَّ أَيْ ذَهَبَتْ بِهِ وَأَبْطَلَتْهُ. فَعَلَى هَذَا يَكُونُ بَعْضُ الْقُرْآنِ نَاسِخًا وَبَعْضُهُ مَنْسُوخًا وَهُوَ الْمُرَادُ من الآية ١٧/أوَهَذَا عَلَى وُجُوهٍ، أَحَدُهَا: أَنْ يَثْبُتَ الْخَطُّ وَيُنْسَخَ الْحُكْمُ مِثْلَ آيَةِ الْوَصِيَّةِ لِلْأَقَارِبِ. وَآيَةِ عِدَّةِ الْوَفَاةِ بِالْحَوْلِ وَآيَةِ التَّخْفِيفِ فِي الْقِتَالِ وَآيَةِ الْمُمْتَحِنَةِ وَنَحْوِهَا (١) ، وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى {مَا نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ} مَا نُثْبِتُ خَطَّهَا وَنُبَدِّلُ حُكْمَهَا، وَمِنْهَا أَنْ تُرْفَعَ تِلَاوَتُهَا وَيَبْقَى حُكْمُهَا مِثْلَ آيَةِ الرَّجْمِ، وَمِنْهَا أَنْ تُرَفَعَ تِلَاوَتُهُ أَصْلًا عَنِ الْمُصْحَفِ وَعَنِ الْقُلُوبِ كَمَا رُوِيَ عَنْ أَبِي أُمَامَةَ بْنِ سَهْلِ بْنِ حُنَيْفٍ: أَنَّ قَوْمًا مِنَ الصَّحَابَةِ ﵃ قَامُوا لَيْلَةً لِيَقْرَءُوا سُورَةً فَلَمْ يَذْكُرُوا مِنْهَا إِلَّا بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ فَغَدَوْا إِلَى النَّبِيِّ ﷺ فَأَخْبَرُوهُ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ "تِلْكَ سُورَةٌ رُفِعَتْ تِلَاوَتُهَا وَأَحْكَامُهَا" (٢) وَقِيلَ: كَانَتْ سُورَةُ الْأَحْزَابِ مِثْلَ سُورَةِ الْبَقَرَةِ، فَرُفِعَ أَكْثَرُهَا تِلَاوَةً وَحُكْمًا، ثُمَّ مِنْ نَسْخِ الْحُكْمِ مَا يُرْفَعُ وَيُقَامُ غَيْرُهُ مَقَامَهُ، كَمَا أَنَّ الْقِبْلَةَ نُسِخَتْ مِنْ بَيْتِ الْمَقْدِسِ إِلَى الْكَعْبَةِ، وَالْوَصِيَّةُ لِلْأَقَارِبِ نُسِخَتْ بِالْمِيرَاثِ وَعِدَّةُ الْوَفَاةِ نُسِخَتْ مِنَ الْحَوْلِ إِلَى أَرْبَعَةِ أَشْهُرٍ وَعَشْرٍ، وَمُصَابَرَةُ الْوَاحِدِ الْعَشْرَ فِي الْقِتَالِ نُسِخَتْ بِمُصَابَرَةِ الِاثْنَيْنِ، وَمِنْهَا مَا يُرْفَعُ وَلَا يُقَامُ غَيْرُهُ مَقَامَهُ، كَامْتِحَانِ النِّسَاءِ. وَالنَّسْخُ إِنَّمَا يَعْتَرِضُ عَلَى الْأَوَامِرِ وَالنَّوَاهِي دُونَ الْأَخْبَارِ.
İkincisi: Kaldırma (ref) anlamında olur. 'Güneş gölgeyi neshetti' yani 'onu giderdi ve iptal etti' denir. Bu veche göre Kur'an'ın bir kısmı nasih (hükmü kaldıran), bir kısmı ise mensuhtur (hükmü kaldırılan); ayetten kastedilen de budur. Bu da birkaç kısımdır: Birincisi: Akrabalara vasiyet ayeti, vefat iddetinin bir yıl olması ayeti, savaşta hafifletme ayeti, Mümtehine ayeti ve benzerlerinde olduğu gibi metnin (hattın) kalıp hükmün neshedilmesidir (١). İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ Allâh Teâlâ'nın: {مَا نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ} “Biz bir ayeti neshedersek” kavli hakkında: 'Yazısını sabit bırakıp hükmünü değiştirdiğimiz' demiştir. Bir diğeri: Recim ayeti gibi tilavetinin kaldırılıp hükmünün baki kalmasıdır. Bir diğeri de: Ebû Ümâme b. Sehl b. Huneyf'ten rivayet edildiği gibi tilavetinin hem mushaftan hem de kalplerden tamamen kaldırılmasıdır: Sahabeden radıyallâhu anhüm bir topluluk bir gece bir sureyi okumak üzere kalktılar fakat 'Bismillâhirrahmânirrahîm' dışında ondan hiçbir şey hatırlayamadılar. Sabah olunca Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gidip durumu haber verdiler. Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: 'O, hem tilaveti hem de hükümleri kaldırılmış bir suredir.' (٢) Ahzâb suresinin Bakara suresi gibi olduğu, çoğunun tilavet ve hüküm bakımından kaldırıldığı da söylenmiştir. Sonra hükmün neshedilmesinden; kıblenin Beytü'l-Makdis'ten Kâbe'ye neshedilmesi, akrabalara vasiyetin miras ile neshedilmesi, vefat iddetinin bir yıldan dört ay on güne neshedilmesi ve savaşta bir kişinin on kişiye direnmesinin iki kişiye direnmesi ile neshedilmesi gibi hükmü kaldırılıp yerine başkasının konulduğu durumlar vardır. Kadınların imtihan edilmesi gibi hükmü kaldırılıp yerine başkasının konulmadığı durumlar da vardır. Nesh ise haberlere değil, sadece emir ve yasaklara taalluk eder.
أَمَّا مَعْنَى الْآيَةِ فَقَوْلُهُ {مَا نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ} قِرَاءَةُ الْعَامَّةِ بِفَتْحِ النُّونِ وَكَسْرِ السِّينِ مِنَ النَّسْخِ، أَيْ: نَرْفَعُهَا، وَقَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ بِضَمِّ النُّونِ وَكَسْرِ السِّينِ مِنَ الْإِنْسَاخِ وَلَهُ وَجْهَانِ:
Ayetin anlamına gelince; O'nun: {مَا نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ} “Biz bir ayeti neshedersek” kavli: Genel kıraat, 'nesh' kökünden nûn'un fethası ve sîn'in kesresi ile [nenseh] şeklindedir; yani onu kaldırırız. İbn Âmir ise 'insâh' kökünden nûn'un dammesi ve sîn'in kesresi ile [nünsih] okumuştur ki bunun iki yönü vardır:
أَحَدُهَمَا: أَنْ نَجْعَلَهُ كَالْمَنْسُوخِ.
Birincisi: Onu mensuh gibi kılmamızdır.
وَالثَّانِي: أَنْ نَجْعَلَهُ نُسْخَةً لَهُ [يُقَالُ: نَسَخْتُ الْكِتَابَ أَيْ كَتَبْتُهُ، وَأَنْسَخْتُهُ غَيْرِي إِذَا جَعَلْتُهُ نُسْخَةً لَهُ] (٣) {أَوْ نُنْسِهَا} أَيْ نُنْسِهَا عَلَى قَلْبِكَ.
İkincisi: Onu bir nüsha kılmamızdır [Nesehtü'l-kitâbe yani onu yazdım, ensahtühû gayrî yani onu başkasına bir nüsha yaptım denir] (٣). {أَوْ نُنْسِهَا} “veya onu unutturursak” yani senin kalbinden unutturursak.
وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄، نَتْرُكُهَا لَا نَنْسَخُهَا، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى "نَسُوا اللَّهَ فَنَسِيَهُمْ" (٦٧-
İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ ise: "Onu terk ederiz (bırakırız), neshetmeyiz [anlamındadır]" demiştir. Nitekim Allâh Teâlâ şöyle buyurmuştur: {نَسُوا اللَّهَ فَنَسِيَهُمْ} “Onlar Allâh'ı unuttular, O da onları unuttu” (67-
التَّوْبَةِ) أَيْ تَرَكُوهُ فَتَرَكَهُمْ وَقِيلَ {نُنْسِهَا} أَيْ: نَأْمُرُ بِتَرْكِهَا، يُقَالُ: أَنْسَيْتُ الشَّيْءَ إِذَا أَمَرْتُ بِتَرْكِهِ، فَيَكُونُ النَّسْخُ الْأَوَّلُ مِنْ رَفْعِ الْحُكْمِ وَإِقَامَةِ غَيْرِهِ مَقَامَهُ، وَالْإِنْسَاءُ يَكُونُ نَاسِخًا مِنْ غَيْرِ إِقَامَةِ غَيْرِهِ مَقَامَهُ.
Tevbe) yani onlar O'nu terk ettiler, O da onları terk etti. {نُنْسِهَا} kavlinin: 'Onun terk edilmesini emrederiz' anlamına geldiği de söylenmiştir. Bir şeyin terk edilmesini emrettiğimde 'Enseytü'ş-şey'e' denir. Buna göre ilk nesih hükmün kaldırılması ve yerine başkasının ikame edilmesi şeklinde olur; insâ' (unutturma/terk ettirme) ise yerine başkası ikame edilmeksizin nesheden olur.
وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرٍو أَوْ نَنْسَأَهَا بِفَتْحِ النُّونِ الْأَوَّلِ وَالسِّينِ مَهْمُوزًا أَيْ نُؤَخِّرُهَا فَلَا نُبَدِّلُهَا يُقَالُ: نَسَأَ اللَّهُ فِي أَجَلِهِ وَأَنْسَأَ اللَّهُ أَجَلَهُ، وَفِي مَعْنَاهُ قَوْلَانِ: أَحَدُهُمَا: نَرْفَعُ تِلَاوَتَهَا وَنُؤَخِّرُ حُكْمَهَا كَمَا فَعَلَ فِي آيَةِ الرَّجْمِ فَعَلَى هَذَا يَكُونُ النَّسْخُ الْأَوَّلُ بِمَعْنَى رَفْعِ التِّلَاوَةِ وَالْحُكْمِ، وَالْقَوْلُ الثَّانِي: قَالَ سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ وَعَطَاءٌ: أَمَّا مَا نُسِخَ مِنْ آيَةٍ فَهُوَ مَا قَدْ نَزَلَ مِنَ الْقُرْآنِ جَعَلَاهُ مِنَ النَّسْخَةِ أَوْ نَنْسَأَهَا أَيْ نُؤَخِّرُهَا وَنَتْرُكُهَا فِي اللَّوْحِ الْمَحْفُوظِ وَلَا تَنْزِلُ.
İbn Kesîr ve Ebû Amr, birinci nûn'un ve sîn'in fethasıyla hemzeli olarak 'ev nense'ehâ' şeklinde okumuşlardır; yani onu erteleriz ve değiştirmeyiz. 'Neseallâhu fî ecelihî ve enseallâhu ecelehû' (Allâh onun ecelini erteledi/uzattı) denir. Bunun anlamı hakkında iki görüş vardır: Birincisi: Recim ayetinde yaptığı gibi tilavetini kaldırır, hükmünü ise erteleriz [baki bırakırız]. Buna göre ilk nesih, hem tilavetin hem de hükmün kaldırılması anlamına gelir. İkinci görüş: Saîd b. el-Müseyyeb ve Atâ şöyle demiştir: Bir ayetten neshedilen şeye gelince, o Kur'an'dan inmiş olandır; bunu nüshadan saymışlardır. 'Ev nense'ehâ' ise; yani onu erteleriz, Levh-i Mahfuz'da bırakırız ve o inmez.
{نَأْتِ بِخَيْرٍ مِنْهَا} أَيْ بِمَا هُوَ أَنْفَعُ لَكُمْ وَأَسْهَلُ عَلَيْكُمْ وَأَكْثَرُ لِأَجْرِكُمْ، لَا أَنَّ آيَةً خَيْرٌ مِنْ آيَةٍ، لِأَنَّ كَلَامَ اللَّهِ وَاحِدٌ وَكُلُّهُ خَيْرٌ {أَوْ مِثْلِهَا} فِي الْمَنْفَعَةِ وَالثَّوَابِ فَكُلُّ مَا نُسِخَ إِلَى الْأَيْسَرِ فَهُوَ أَسْهَلُ فِي الْعَمَلِ وَمَا نُسِخَ إِلَى الْأَشَقِّ فَهُوَ فِي الثَّوَابِ أَكْثَرُ {أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ} مِنَ النَّسْخِ وَالتَّبْدِيلِ، لَفْظُهُ اسْتِفْهَامٌ، وَمَعْنَاهُ تَقْرِيرٌ، أَيْ: إِنَّكَ تَعْلَمُ.
{نَأْتِ بِخَيْرٍ مِنْهَا} “daha hayırlısını... getiririz” yani sizin için daha faydalı, sizin için daha kolay ve sevabı sizin için daha çok olanını getiririz. Yoksa bir ayetin diğer ayetten daha hayırlı olması anlamında değildir; zira Allâh'ın kelamı birdir ve hepsi hayırlıdır. {أَوْ مِثْلِهَا} “veya onun benzerini [getiririz]” fayda ve sevap bakımından benzerini getiririz. Dolayısıyla daha kolaya neshedilen her şey amelde daha kolaydır; daha zora neshedilen şey ise sevapça daha çoktur. {أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ} “Bilmez misin ki Allâh her şeye hakkıyla güç yetirendir?” nesih ve tebdil (değiştirme) hususunda. Lafzı istifham (soru) olup anlamı takrirdir (onaylatmadır); yani 'Şüphesiz sen bilirsin' demektir.
{أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ لَهُ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا لَكُمْ} يَا مَعْشَرَ الْكُفَّارِ عِنْدَ نُزُولِ الْعَذَابِ {مِنْ دُونِ اللَّهِ} مِمَّا سِوَى اللَّهِ {مِنْ وَلِيٍّ} قَرِيبٍ وَصَدِيقٍ وَقِيلَ: مِنْ وَالٍ وَهُوَ الْقَيِّمُ بِالْأُمُورِ {وَلَا نَصِيرٍ} نَاصِرٍ يَمْنَعُكُمْ مِنَ الْعَذَابِ.
{أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ لَهُ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا لَكُمْ} “Bilmez misin ki göklerin ve yerin mülkü yalnızca Allâh'ındır? Sizin için yoktur” ey kâfirler topluluğu, azap indiği zaman {مِنْ دُونِ اللَّهِ} “Allâh'tan başka” Allâh'ın gayrısından {مِنْ وَلِيٍّ} “hiçbir veli” [hiçbir] yakın ve dost; bir idareci ki o işleri çekip çevirendir, şeklinde de söylenmiştir {وَلَا نَصِيرٍ} “ve hiçbir yardımcı [da yoktur]” sizi azaptan koruyacak bir yardımcı.
قَوْلُهُ: {أَمْ تُرِيدُونَ أَنْ تَسْأَلُوا رَسُولَكُمْ} نَزَلَتْ فِي الْيَهُودِ حِينَ قَالُوا: يَا مُحَمَّدُ ائْتِنَا بِكِتَابٍ مِنَ السَّمَاءِ جُمْلَةً كَمَا أَتَى مُوسَى بِالتَّوْرَاةِ فَقَالَ تَعَالَى {أَمْ تُرِيدُونَ} يَعْنِي أَتُرِيدُونَ فَالْمِيمُ صِلَةٌ وَقِيلَ: بَلْ تُرِيدُونَ أَنْ تَسْأَلُوا رَسُولَكُمْ مُحَمَّدًا ﷺ {كَمَا سُئِلَ مُوسَى مِنْ قَبْلُ} سَأَلَهُ قَوْمُهُ: أَرِنَا اللَّهَ جَهْرَةً وَقِيلَ: إِنَّهُمْ سَأَلُوا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فَقَالُوا: لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى تَأْتِيَ بِاللَّهِ وَالْمَلَائِكَةِ قَبِيلًا (١) ، كَمَا أَنَّ مُوسَى سَأَلَهُ قَوْمُهُ فَقَالُوا: أَرِنَا اللَّهَ جَهْرَةً فَفِيهِ مَنْعُهُمْ عَنِ السُّؤَالَاتِ الْمَقْبُوحَةِ بَعْدَ ظُهُورِ الدَّلَائِلِ وَالْبَرَاهِينِ {وَمَنْ يَتَبَدَّلِ الْكُفْرَ بِالْإِيمَانِ} يَسْتَبْدِلُ الْكُفْرَ بِالْإِيمَانِ {فَقَدْ ضَلَّ سَوَاءَ السَّبِيلِ} أَخَطْأَ وَسَطَ الطَّرِيقِ وَقِيلَ: قَصْدَ السَّبِيلِ.
O'nun: {أَمْ تُرِيدُونَ أَنْ تَسْأَلُوا رَسُولَكُمْ} “Yoksa siz peygamberinizi sorguya çekmek mi istiyorsunuz?” kavli: Yahudiler hakkında indi; onlar: 'Ey Muhammed! Mûsâ'nın Tevrat'ı getirdiği gibi sen de bize gökten toptan bir kitap getir' dediklerinde Teâlâ: {أَمْ تُرِيدُونَ} “Yoksa siz... istiyor musunuz?” yani 'İstiyor musunuz?' buyurdu. Buradaki mîm sıladır (pekiştirme edatıdır). 'Aksine, siz Peygamberiniz Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e sormak istiyorsunuz' anlamına geldiği de söylenmiştir. {كَمَا سُئِلَ مُوسَى مِنْ قَبْلُ} “daha önce Mûsâ'ya sorulduğu gibi” kavmi ona: 'Bize Allâh'ı apaçık göster' diye sormuştu. Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem'e sorup: 'Allâh'ı ve melekleri karşımıza getirmedikçe sana inanmayız' (١) dedikleri; tıpkı kavminin Mûsâ'ya sorup: 'Bize Allâh'ı apaçık göster' dedikleri gibi olduğu da söylenmiştir. Dolayısıyla bunda deliller ve burhanlar ortaya çıktıktan sonra çirkin sorular sormaktan onları men etme vardır. {وَمَنْ يَتَبَدَّلِ الْكُفْرَ بِالْإِيمَانِ} “Kim küfrü imana değişirse” küfrü imanla değiştirirse {فَقَدْ ضَلَّ سَوَاءَ السَّبِيلِ} “şüphesiz o, dosdoğru yoldan sapmış olur” yolun ortasını kaybetmiştir. 'Yolun doğrusunu [kaybetmiştir]' de denilmiştir.
{وَدَّ كَثِيرٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ لَوْ يَرُدُّونَكُمْ مِنْ بَعْدِ إِيمَانِكُمْ كُفَّارًا حَسَدًا مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِهِمْ مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمُ الْحَقُّ فَاعْفُوا وَاصْفَحُوا حَتَّى يَأْتِيَ اللَّهُ بِأَمْرِهِ إِنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (١٠٩) }
{وَدَّ كَثِيرٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ لَوْ يَرُدُّونَكُمْ مِنْ بَعْدِ إِيمَانِكُمْ كُفَّارًا حَسَدًا مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِهِمْ مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمُ الْحَقُّ فَاعْفُوا وَاصْفَحُوا حَتَّى يَأْتِيَ اللَّهُ بِأَمْرِهِ إِنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (١٠٩) } “Ehl-i Kitap'tan birçoğu, hak kendilerine apaçık belli olduktan sonra, sırf içlerindeki hasetten ötürü sizi imanınızdan sonra tekrar kâfirlere döndürmek istedi. Allâh emrini getirinceye kadar affedin ve hoş görün! Şüphesiz Allâh her şeye hakkıyla güç yetirendir. (109)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَدَّ كَثِيرٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ} الْآيَةُ نَزَلَتْ فِي نَفَرٍ مِنَ الْيَهُودِ قَالُوا لِحُذَيْفَةَ بْنِ الْيَمَانِ
Allâh Teâlâ'nın: {وَدَّ كَثِيرٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ} “Ehl-i Kitap'tan birçoğu arzu etti...” ayeti, Huzeyfe b. el-Yemân'a [şöyle] söyleyen bir grup Yahudi hakkında indi:
وَعَمَّارِ بْنِ يَاسِرٍ بَعْدَ وَقْعَةِ أُحُدٍ: لَوْ كُنْتُمْ عَلَى الْحَقِّ مَا هُزِمْتُمْ، فَارْجِعَا إِلَى دِينِنَا فَنَحْنُ أَهْدَى سَبِيلًا مِنْكُمْ فَقَالَ لَهُمْ عَمَّارٌ: كَيْفَ نَقْضُ الْعَهْدِ فِيكُمْ؟ قَالُوا: شَدِيدٌ، قَالَ فَإِنِّي قَدْ عَاهَدْتُ أَنْ لَا أَكْفُرَ بِمُحَمَّدٍ ﷺ مَا عِشْتُ. فَقَالَتِ الْيَهُودُ: أَمَّا هَذَا فَقَدَ صَبَأَ وَقَالَ حُذَيْفَةُ: أَمَّا أَنَا فَقَدَ رَضِيتُ بِاللَّهِ رَبًّا، وَبِمُحَمَّدٍ نَبِيًّا، وَبِالْإِسْلَامِ دِينًا، وَبِالْقُرْآنِ إِمَامًا، وَبِالْكَعْبَةِ قِبْلَةً، وَبِالْمُؤْمِنِينَ إِخْوَانًا، ثُمَّ أَتَيَا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فَأَخْبَرَاهُ بِذَلِكَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ "قَدْ أَصَبْتُمَا الْخَيْرَ وَأَفْلَحْتُمَا" فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى "وَدَّ كَثِيرٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ" (١) أَيْ تَمَنَّى وَأَرَادَ كَثِيرٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ مِنَ الْيَهُودِ {لَوْ يَرُدُّونَكُمْ} يَا مَعْشَرَ الْمُؤْمِنِينَ {مِنْ بَعْدِ إِيمَانِكُمْ كُفَّارًا حَسَدًا} نَصْبٌ عَلَى الْمَصْدَرِ، أَيْ يَحْسُدُونَكُمْ حَسَدًا {مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِهِمْ} أَيْ مِنْ تِلْقَاءِ أَنْفُسِهِمْ وَلَمْ يَأْمُرْهُمُ اللَّهُ بِذَلِكَ، {مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمُ الْحَقُّ} فِي التَّوْرَاةِ أَنَّ قَوْلَ مُحَمَّدٍ ﷺ صِدْقٌ وَدِينُهُ حَقٌّ {فَاعْفُوَا} فَاتْرُكُوا {وَاصْفَحُوا} وَتَجَاوَزُوا، فَالْعَفْوُ: الْمَحْوُ وَالصَّفْحُ: الْإِعْرَاضُ، وَكَانَ هَذَا قَبْلَ آيَةِ الْقِتَالِ {حَتَّى يَأْتِيَ اللَّهُ بِأَمْرِهِ} بِعَذَابِهِ: الْقَتْلُ وَالسَّبْيُ لِبَنِي قُرَيْظَةَ، وَالْجَلَاءُ وَالنَّفْيُ لِبَنِي النَّضِيرِ (٢) ، قَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄. وَقَالَ قَتَادَةُ (٣) هُوَ أَمْرُهُ بِقِتَالِهِمْ فِي قَوْلِهِ "قَاتِلُوا الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلَا بِالْيَوْمِ الْآخِرِ -إِلَى قَوْلِهِ -وَهُمْ صَاغِرُونَ" (٢٩-التَّوْبَةِ) وَقَالَ ابْنُ كَيْسَانَ: بِعِلْمِهِ وَحُكْمِهِ فِيهِمْ حَكَمَ لِبَعْضِهِمْ بِالْإِسْلَامِ وَلِبَعْضِهِمْ بِالْقَتْلِ وَالسَّبْيِ وَالْجِزْيَةِ {إِنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ}
ve Ammâr b. Yâsir'e Uhud savaşından sonra şöyle dediler: 'Eğer hak üzere olsaydınız hezimete uğramazdınız. Bizim dinimize dönün, çünkü biz sizden daha doğru yoldayız.' Ammâr onlara: 'Aranızda ahdi bozmak nasıldır [ne derece günahtır]?' dedi. Onlar: 'Büyük [günahtır]' dediler. Ammâr: 'Ben yaşadığım müddetçe Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i inkâr etmeyeceğime dair ahitleştim' dedi. Yahudiler: 'Buna gelince, o dininden dönmüştür' dediler. Huzeyfe ise: 'Bana gelince, ben Rab olarak Allâh'tan, peygamber olarak Muhammed'den, din olarak İslâm'dan, rehber olarak Kur'an'dan, kıble olarak Kâbe'den ve kardeş olarak da müminlerden razı oldum' dedi. Sonra ikisi Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip bunu haber verdiler. Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem: 'İkiniz de hayra isabet ettiniz ve kurtuluşa erdiniz' buyurdu. Bunun üzerine Allâh Teâlâ: 'Ehl-i Kitap'tan birçoğu istedi' ayetini (١) indirdi; yani Ehl-i Kitap'tan Yahudilerin birçoğu arzuladı ve diledi. {لَوْ يَرُدُّونَكُمْ} “sizi... döndürmek” ey müminler topluluğu {مِنْ بَعْدِ إِيمَانِكُمْ كُفَّارًا حَسَدًا} “imanınızdan sonra tekrar kâfirlere, hasetten ötürü” 'haseden' kelimesi mefulün mutlak olarak mansubdur; yani size şiddetle haset ederler {مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِهِمْ} “içlerindeki” yani kendi nefislerinden kaynaklanarak, Allâh onlara bunu emretmemiştir. {مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمُ الْحَقُّ} “hak kendilerine apaçık belli olduktan sonra” Tevrat'ta, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in sözünün doğru ve dininin hak olduğu [belli olduktan sonra]. {فَاعْفُوا} “affedin” yani [onları kendi hallerine] bırakın {وَاصْفَحُوا} “ve hoş görün” ve geçiverin. Af (الْعَفْوُ) silmek, safh (الصَّفْحُ) ise yüz çevirmektir. Bu, kıtal ayetinden önceydi. {حَتَّى يَأْتِيَ اللَّهُ بِأَمْرِهِ} “Allâh emrini getirinceye kadar” azabını [getirinceye kadar]: Benî Kurayza için öldürülme ve esaret, Benî Nadîr için ise sürgün ve çıkarılma (٢); bunu İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ söylemiştir. Katâde (٣) ise bunun: 'Allâh'a ve ahiret gününe inanmayanlarla savaşın... -ta ki- onlar küçülmüş olarak boyun eğinceye kadar' (29-Tevbe) kavlindeki onlarla savaşma emri olduğunu söylemiştir. İbn Keysân ise şöyle demiştir: Onlar hakkındaki ilmi ve hükmüyle; bir kısmı için İslâm'a, bir kısmı için öldürülmeye, esarete ve cizyeye hükmetmiştir. {إِنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ} “Şüphesiz Allâh her şeye hakkıyla güç yetirendir.”
{وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ وَمَا تُقَدِّمُوا لِأَنْفُسِكُمْ مِنْ خَيْرٍ تَجِدُوهُ عِنْدَ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ (١١٠) }
{وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ وَمَا تُقَدِّمُوا لِأَنْفُسِكُمْ مِنْ خَيْرٍ تَجِدُوهُ عِنْدَ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ (١١٠) } “Namazı dosdoğru kılın, zekâtı verin. Kendiniz için önceden ne hayır gönderirseniz, onu Allâh katında bulursunuz. Şüphesiz Allâh, yaptıklarınızı hakkıyla görendir. (110)”
{وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ وَمَا تُقَدِّمُوا} (تُسْلِفُوا) {لِأَنْفُسِكُمْ مِنْ خَيْرٍ} طَاعَةٍ وَعَمَلٍ صَالِحٍ {تَجِدُوهُ عِنْدَ اللَّهِ} وَقِيلَ: أَرَادَ بِالْخَيْرِ الْمَالَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى "إِنْ تَرَكَ خَيْرًا" (١٨٠-الْبَقَرَةِ) وَأَرَادَ مِنْ زَكَاةٍ أَوْ صَدَقَةٍ {تَجِدُوهُ عِنْدَ اللَّهِ} حَتَّى الثَّمَرَةَ وَاللُّقْمَةَ مِثْلَ أُحُدٍ {إِنَّ اللَّهَ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ}
{وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ وَمَا تُقَدِّمُوا} “Namazı dosdoğru kılın, zekâtı verin. Önceden ne gönderirseniz” yani önceden yapıp takdim ederseniz (tüslifû) {لِأَنْفُسِكُمْ مِنْ خَيْرٍ} “kendiniz için bir hayırdan” yani bir itaat ve salih amelden, {تَجِدُوهُ عِنْدَ اللَّهِ} “onu Allâh katında bulursunuz.” Şöyle de denilmiştir: Yüce Allâh'ın {إِنْ تَرَكَ خَيْرًا} “Bir hayır [mal] bırakırsa” (el-Bakara, 180) buyruğunda olduğu gibi buradaki 'hayır' ile mal kastedilmiştir; yani zekât yahut sadakadan [ne verirseniz], {تَجِدُوهُ عِنْدَ اللَّهِ} “onu Allâh katında bulursunuz”; öyle ki [verilen] bir hurmayı yahut bir lokmayı bile Uhud [dağı] kadar [büyütülmüş olarak bulursunuz]. {إِنَّ اللَّهَ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ} “Şüphesiz Allâh, yaptıklarınızı hakkıyla görendir.”
{وَقَالُوا لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلَّا مَنْ كَانَ هُودًا أَوْ نَصَارَى تِلْكَ أَمَانِيُّهُمْ قُلْ هَاتُوا بُرْهَانَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ (١١١) بَلَى مَنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلَّهِ وَهُوَ مُحْسِنٌ فَلَهُ أَجْرُهُ عِنْدَ رَبِّهِ وَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ (١١٢) }
{وَقَالُوا لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلَّا مَنْ كَانَ هُودًا أَوْ نَصَارَى تِلْكَ أَمَانِيُّهُمْ قُلْ هَاتُوا بُرْهَانَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ (١١١) بَلَى مَنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلَّهِ وَهُوَ مُحْسِنٌ فَلَهُ أَجْرُهُ عِنْدَ رَبِّهِ وَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ (١١٢) } “'Yahudi veya Hristiyan olanlardan başkası asla cennete giremeyecek' dediler. Bu onların kuruntularıdır. De ki: 'Eğer doğru sözlüler iseniz delilinizi getirin!' (111) Hayır! Kim iyilik yapan biri olarak yüzünü Allâh'a teslim ederse, onun ecri Rabbi katındadır. Onlara hiçbir korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir. (112)”
{وَقَالَتِ الْيَهُودُ لَيْسَتِ النَّصَارَى عَلَى شَيْءٍ وَقَالَتِ النَّصَارَى لَيْسَتِ الْيَهُودُ عَلَى شَيْءٍ وَهُمْ يَتْلُونَ الْكِتَابَ كَذَلِكَ قَالَ الَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ مِثْلَ قَوْلِهِمْ فَاللَّهُ يَحْكُمُ بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فِيمَا كَانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ (١١٣) }
{وَقَالَتِ الْيَهُودُ لَيْسَتِ النَّصَارَى عَلَى شَيْءٍ وَقَالَتِ النَّصَارَى لَيْسَتِ الْيَهُودُ عَلَى شَيْءٍ وَهُمْ يَتْلُونَ الْكِتَابَ كَذَلِكَ قَالَ الَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ مِثْلَ قَوْلِهِمْ فَاللَّهُ يَحْكُمُ بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فِيمَا كَانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ (١١٣) } “Yahudiler: 'Hristiyanlar hiçbir şey [esas] üzere değildir' dediler. Hristiyanlar da: 'Yahudiler hiçbir şey [esas] üzere değildir' dediler. Oysa onlar Kitab'ı okuyorlar. Bilmeyenler de tıpkı onların sözü gibi söyledi. Artık Allâh, kıyamet gününde ihtilaf edip durdukları şeyler hakkında aralarında hüküm verecektir. (113)”
{وَقَالُوا لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلَّا مَنْ كَانَ هُودًا} أَيْ يَهُودِيًّا، قَالَ الْفَرَّاءُ: حَذَفَ الْيَاءَ الزَّائِدَةَ وَرَجَعَ إِلَى الْفِعْلِ مِنَ الْيَهُودِيَّةِ، وَقَالَ الْأَخْفَشُ: الْهُودُ: جَمْعٌ هَائِدٍ، مِثْلَ عَائِدٍ وَعُودٍ، وَحَائِلٍ وَحُولٍ (١) {أَوْ نَصَارَى} وَذَلِكَ أَنَّ الْيَهُودَ قَالُوا: لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلَّا مَنْ كَانَ يَهُودِيًّا وَلَا دِينَ إِلَّا دِينُ الْيَهُودِيَّةِ، وَقَالَتِ النَّصَارَى لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلَّا مَنْ كَانَ نَصْرَانِيًّا وَلَا دِينَ إِلَّا دِينُ النَّصْرَانِيَّةِ.
{وَقَالُوا لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلَّا مَنْ كَانَ هُودًا} “'Yahudi... olanlardan başkası asla cennete giremeyecek' dediler” yani Yahudi. Ferrâ şöyle demiştir: Zait olan yâ'yı hazfetmiş ve Yahudilik fiiline dönmüştür. Ahfeş ise şöyle demiştir: Hûd (الْهُودُ); tıpkı 'âid'in çoğulunun 'ûd', 'hâil'in çoğulunun 'hûl' olması gibi 'hâid'in çoğuludur (١). {أَوْ نَصَارَى} “veya Hristiyan”. Şöyle ki; Yahudiler: 'Cennete ancak Yahudi olanlar girecektir ve Yahudilik dininden başka din yoktur' dediler. Hristiyanlar da: 'Cennete ancak Hristiyan olanlar girecektir ve Hristiyanlık dininden başka din yoktur' dediler.
وَقِيلَ: نَزَلَتْ فِي وَفْدِ نَجْرَانَ وَكَانُوا نَصَارَى اجْتَمَعُوا فِي مَجْلِسِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ مَعَ الْيَهُودِ فَكَذَّبَ بَعْضُهُمْ بَعْضًا، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى {تِلْكَ أَمَانِيُّهُمْ} أَيْ شَهَوَاتُهُمُ الْبَاطِلَةُ الَّتِي تَمَنَّوْهَا عَلَى اللَّهِ بِغَيْرِ الْحَقِّ {قُلْ} يَا مُحَمَّدُ {هَاتُوا} أَصْلُهُ آتُوا {بُرْهَانَكُمْ} حُجَّتَكُمْ عَلَى مَا زَعَمْتُمْ {إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ} ثُمَّ قَالَ رَدًّا عَلَيْهِمْ
Bunun Necrân heyeti hakkında indiği de söylenmiştir; onlar Hristiyan idiler ve Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem'in meclisinde Yahudilerle bir araya geldiler de birbirlerini yalanladılar. Allâh Teâlâ şöyle buyurdu: {تِلْكَ أَمَانِيُّهُمْ} “Bu onların kuruntularıdır” yani haksız yere Allâh'a karşı temenni ettikleri batıl arzularıdır. {قُلْ} “De ki:” ey Muhammed {هَاتُوا} “getirin” aslı 'âtû'dur {بُرْهَانَكُمْ} “delilinizi” iddia ettiğiniz şeye dair hüccetinizi {إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ} “eğer doğru sözlüler iseniz”. Sonra onlara reddiye olarak şöyle buyurdu:
{بَلَى مَنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ} أَيْ لَيْسَ الْأَمْرُ كَمَا قَالُوا، بَلِ الْحُكْمُ لِلْإِسْلَامِ وَإِنَّمَا يَدْخُلُ الْجَنَّةَ مَنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ {لِلَّهِ} أَيْ أَخْلَصَ دِينَهُ لِلَّهِ وَقِيلَ: أَخْلَصَ عِبَادَتَهُ لِلَّهِ وَقِيلَ: خَضَعَ وَتَوَاضَعَ لِلَّهِ، وَأَصْلُ الْإِسْلَامِ: الِاسْتِسْلَامُ وَالْخُضُوعُ، وَخَصَّ الْوَجْهَ لِأَنَّهُ إِذَا جَادَ بِوَجْهِهِ فِي السُّجُودِ لَمْ يَبْخَلْ بِسَائِرِ جَوَارِحِهِ {وَهُوَ مُحْسِنٌ} فِي عَمَلِهِ، وَقِيلَ: مُؤْمِنٌ وَقِيلَ: مُخْلِصٌ {فَلَهُ أَجْرُهُ عِنْدَ رَبِّهِ وَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ}
{بَلَى مَنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ} “Hayır! Kim... yüzünü teslim ederse” yani iş onların dediği gibi değildir; aksine hüküm İslâm'a aittir ve cennete ancak yüzünü teslim eden girer {لِلَّهِ} “Allâh'a” yani dinini Allâh'a halis kılan; ibadetini Allâh'a halis kılan; Allâh'a boyun eğip tevazu gösteren, şeklinde de söylenmiştir. İslâm'ın aslı teslimiyet ve boyun eğmektir. Yüzü özellikle zikretmiştir, çünkü o secdede yüzünü cömertçe [yere] koyduğunda diğer uzuvlarını esirgemez. {وَهُوَ مُحْسِنٌ} “iyilik yapan biri olarak” amelinde; mümin olarak; ihlaslı olarak, şeklinde de söylenmiştir. {فَلَهُ أَجْرُهُ عِنْدَ رَبِّهِ وَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ} “onun ecri Rabbi katındadır. Onlara hiçbir korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir.”
قَوْلُهُ {وَقَالَتِ الْيَهُودُ لَيْسَتِ النَّصَارَى عَلَى شَيْءٍ} نَزَلَتْ فِي يَهُودِ الْمَدِينَةِ وَنَصَارَى أَهْلِ نَجْرَانَ وَذَلِكَ أَنَّ وَفْدَ نَجْرَانَ لِمَا قَدِمُوا عَلَى النَّبِيِّ ﷺ أَتَاهُمْ أَحْبَارُ الْيَهُودِ: فَتَنَاظَرُوا حَتَّى ارْتَفَعَتْ أَصْوَاتُهُمْ فَقَالَتْ
[Allâh Teâlâ'nın] {وَقَالَتِ الْيَهُودُ لَيْسَتِ النَّصَارَى عَلَى شَيْءٍ} “Yahudiler: 'Hristiyanlar hiçbir şey [esas] üzere değildir' dediler” kavli, Medine Yahudileri ile Necrân ahalisinden olan Hristiyanlar hakkında inmiştir. Şöyle ki: Necrân heyeti Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzuruna geldiklerinde, Yahudi din bilginleri (ahbâr) onların yanına geldi; karşılıklı tartıştılar, hatta sesleri yükseldi. [Bunun üzerine] Yahudiler onlara şöyle dedi:
لَهُمُ الْيَهُودُ، مَا أَنْتُمْ عَلَى شَيْءٍ مِنَ الدِّينِ، وَكَفَرُوا بِعِيسَى وَالْإِنْجِيلِ، وَقَالَتْ لَهُمُ النَّصَارَى: مَا أَنْتُمْ عَلَى شَيْءٍ مِنَ الدِّينِ، وَكَفَرُوا بِمُوسَى وَالتَّوْرَاةِ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى {وَقَالَتِ النَّصَارَى لَيْسَتِ الْيَهُودُ عَلَى شَيْءٍ وَهُمْ يَتْلُونَ الْكِتَابَ} [وَكِلَا الْفَرِيقَيْنِ يَقْرَءُونَ الْكِتَابَ، قِيلَ: مَعْنَاهُ لَيْسَ فِي كُتُبِهِمْ هَذَا الِاخْتِلَافُ فَدَلَّ تِلَاوَتُهُمُ الْكِتَابَ] (١) وَمُخَالَفَتُهُمْ مَا فِيهِ عَلَى كَوْنِهِمْ عَلَى الْبَاطِلِ {كَذَلِكَ قَالَ الَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ} يَعْنِي: آبَاءَهُمُ الَّذِينَ مَضَوْا {مِثْلَ قَوْلِهِمْ} قَالَ مُجَاهِدٌ: يَعْنِي: عَوَامُّ النَّصَارَى، وَقَالَ مُقَاتِلٌ: يَعْنِي مُشْرِكِي الْعَرَبِ، كَذَلِكَ قَالُوا فِي نَبِيِّهِمْ مُحَمَّدٍ ﷺ وَأَصْحَابِهِ: إِنَّهُمْ لَيْسُوا عَلَى شَيْءٍ مِنَ الدِّينِ.
Yahudiler onlara: 'Siz dinden hiçbir şey üzere değilsiniz' dediler ve Îsâ'yı ve İncil'i inkâr ettiler. Hristiyanlar da onlara: 'Siz dinden hiçbir şey üzere değilsiniz' dediler ve Mûsâ'yı ve Tevrat'ı inkâr ettiler. Bunun üzerine Allâh Teâlâ şunu indirdi: {وَقَالَتِ النَّصَارَى لَيْسَتِ الْيَهُودُ عَلَى شَيْءٍ وَهُمْ يَتْلُونَ الْكِتَابَ} “Hristiyanlar da: 'Yahudiler hiçbir şey [esas] üzere değildir' dediler. Oysa onlar Kitab'ı okuyorlar.” [Her iki grup da Kitab'ı okumaktadır. Denildi ki: Bunun anlamı; onların kitaplarında bu ihtilaf yoktur; dolayısıyla Kitab'ı okumaları] (١) ve içindekine muhalefet etmeleri, onların batıl üzere olduklarına delalet etmiştir. {كَذَلِكَ قَالَ الَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ} “Bilmeyenler de tıpkı... söyledi” yani geçmiş ataları {مِثْلَ قَوْلِهِمْ} “onların sözü gibi”. Mücâhid: 'Yani Hristiyanların avamı' dedi. Mukâtil: 'Yani Arap müşrikleri; onlar da peygamberleri Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem ve ashabı hakkında: 'Onlar dinden hiçbir şey üzere değillerdir' dediler' dedi.
وَقَالَ عَطَاءٌ: أُمَمٌ كَانَتْ قَبْلَ الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى مِثْلَ قَوْمِ نُوحٍ وَهُودٍ وَصَالِحٍ وَلُوطٍ وَشُعَيْبٍ ﵈ قَالُوا لِنَبِيِّهِمْ: إِنَّهُ لَيْسَ عَلَى شَيْءٍ (٢) {فَاللَّهُ يَحْكُمُ بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ} يَقْضِي بَيْنَ الْمُحِقِّ وَالْمُبْطِلِ {فِيمَا كَانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ} الدِّينِ.
Atâ şöyle demiştir: Yahudi ve Hristiyanlardan önceki Nûh, Hûd, Sâlih, Lût ve Şuayb aleyhimüsselâm kavimleri gibi ümmetler peygamberlerine: 'O hiçbir şey üzere değildir' dediler (٢). {فَاللَّهُ يَحْكُمُ بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ} “Artık Allâh, kıyamet gününde... aralarında hüküm verecektir” haklı ile batıl olan arasında hükmeder {فِيمَا كَانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ} “ihtilaf edip durdukları şeyler hakkında” din konusunda.
{وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ مَنَعَ مَسَاجِدَ اللَّهِ أَنْ يُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ وَسَعَى فِي خَرَابِهَا أُولَئِكَ مَا كَانَ لَهُمْ أَنْ يَدْخُلُوهَا إِلَّا خَائِفِينَ لَهُمْ فِي الدُّنْيَا خِزْيٌ وَلَهُمْ فِي الْآخِرَةِ عَذَابٌ عَظِيمٌ (١١٤) }
{وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ مَنَعَ مَسَاجِدَ اللَّهِ أَنْ يُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ وَسَعَى فِي خَرَابِهَا أُولَئِكَ مَا كَانَ لَهُمْ أَنْ يَدْخُلُوهَا إِلَّا خَائِفِينَ لَهُمْ فِي الدُّنْيَا خِزْيٌ وَلَهُمْ فِي الْآخِرَةِ عَذَابٌ عَظِيمٌ (١١٤) } “Allâh'ın mescitlerinde O'nun adının anılmasına engel olan ve onların harap olmasına çalışandan daha zalim kim olabilir? Onların buralara ancak korka korka girmeleri gerekirdi. Onlar için dünyada bir rezillik, ahirette de büyük bir azap vardır. (114)”
قَوْلُهُ {وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ مَنَعَ مَسَاجِدَ اللَّهِ أَنْ يُذْكَرَ} الْآيَةُ نَزَلَتْ فِي طَيْطُوسَ بْنِ إِسْبِيسَبَانُوسَ الرُّومِيِّ وَأَصْحَابِهِ، وَذَلِكَ أَنَّهُمْ غَزَوْا بَنِي إِسْرَائِيلَ فَقَتَلُوا مُقَاتَلِتَهُمْ وَسَبَوْا ذَرَّارِيهِمْ، وَحَرَّقُوا التَّوْرَاةَ وَخَرَّبُوا بَيْتَ الْمَقْدِسِ، وَقَذَفُوا فِيهِ الْجِيَفَ وَذَبَحُوا فِيهِ الْخَنَازِيرَ، فَكَانَ خَرَابًا إِلَى أَنْ بَنَاهُ الْمُسْلِمُونَ فِي أَيَّامِ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ ﵁.
O'nun: {وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ مَنَعَ مَسَاجِدَ اللَّهِ أَنْ يُذْكَرَ} “Allâh'ın mescitlerinde [O'nun adının] anılmasına engel olandan daha zalim kim olabilir?” kavli olan bu ayet, Romalı Titus b. Vespasianus ve arkadaşları hakkında indi. Şöyle ki onlar İsrâiloğullarına savaş açıp savaşçılarını öldürdüler, çocuklarını esir aldılar, Tevrat'ı yaktılar, Beytü'l-Makdis'i harap ettiler, içine leşler attılar ve içinde domuzlar kestiler. Müslümanlar Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh zamanında orayı inşa edinceye kadar orası harap halde kaldı.
وَقَالَ قَتَادَةُ وَالسُّدِّيُّ: هُوَ بُخْتُنَصَّرُ وَأَصْحَابُهُ غَزَوُا الْيَهُودَ وَخَرَّبُوا بَيْتَ الْمَقْدِسِ وَأَعَانَهُمْ عَلَى ذَلِكَ النَّصَارَى، طَيْطُوسُ الرُّومِيُّ وَأَصْحَابُهُ مِنْ أَهْلِ الرُّومِ ، قَالَ السُّدِّيُّ: مِنْ أَجْلِ أَنَّهُمْ قَتَلُوا يَحْيَى بْنَ زَكَرِيَّا، وَقَالَ قَتَادَةُ: حَمَلَهُمْ بَعْضُ الْيَهُودِ عَلَى مُعَاوَنَةِ بُخْتُنَصَّرَ الْبَابِلِيِّ (الْمَجُوسِيِّ) فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى {وَمَنْ أَظْلَمُ} أَيْ أَكْفَرُ وَأَعْتَى {مِمَّنْ مَنَعَ مَسَاجِدَ اللَّهِ} يَعْنِي بيت المقدس ومحاربيه . {أَنْ يُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ وَسَعَى}
Katâde ve es-Süddî şöyle dediler: "O, Buhtunnasr ve arkadaşlarıdır; Yahudilere savaş açıp Beytü'l-Makdis'i harap ettiler. Romalı Titus ve Rum ahalisinden olan arkadaşları da -Hristiyanlar- bu hususta onlara yardım ettiler." es-Süddî dedi ki: "[Bu yardım], onların Zekeriyyâ oğlu Yahyâ'yı öldürmüş olmalarından ötürüydü." Katâde ise şöyle dedi: "Yahudilerden bazıları, onları Bâbilli (Mecûsî) Buhtunnasr'a yardım etmeye sevk etti." Bunun üzerine Allâh Teâlâ: {وَمَنْ أَظْلَمُ} “[Daha zalim] kim olabilir?” yani kim daha kâfir ve daha haddi aşandır, {مِمَّنْ مَنَعَ مَسَاجِدَ اللَّهِ} “Allâh'ın mescitlerine engel olandan” yani Beytü'l-Makdis'i ve mabetlerini [engelleyenden] {أَنْ يُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ وَسَعَى} “içlerinde O'nun adının anılmasına [engel olan] ve gayret gösteren...” ayetini indirdi.
عَمِلَ {فِي خَرَابِهَا أُولَئِكَ مَا كَانَ لَهُمْ أَنْ يَدْخُلُوهَا إِلَّا خَائِفِينَ} وَذَلِكَ أَنَّ بَيْتَ الْمَقْدِسِ مَوْضِعُ حَجِّ النَّصَارَى وَمَحَلُّ زِيَارَتِهِمْ، وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: لَمْ يَدْخُلْهَا يَعْنِي بَيْتَ الْمَقْدِسِ بَعْدَ عِمَارَتِهَا رُومِيٌّ إلا خائفأ ١٧/ب لَوْ عُلِمَ بِهِ لَقُتِلَ. وَقَالَ قَتَادَةُ وَمُقَاتِلٌ: لَا يَدْخُلُ بَيْتَ الْمَقْدِسِ أَحَدٌ مِنَ النَّصَارَى إِلَّا مُتَنَكِّرٌ لَوْ قُدِرَ عَلَيْهِ لَعُوقِبَ، قَالَ السُّدِّيُّ: أُخِيفُوا بِالْجِزْيَةِ. وَقِيلَ: هَذَا خَبَرٌ بِمَعْنَى الْأَمْرِ، أَيْ أَجْهَضُوهُمْ بِالْجِهَادِ حَتَّى لَا يَدْخُلَهَا أَحَدٌ (مِنْهُمْ) (١) إِلَّا خَائِفًا مِنَ الْقَتْلِ وَالسَّبْيِ أَيْ مَا يَنْبَغِي {لَهُمْ فِي الدُّنْيَا خِزْيٌ} عَذَابٌ وَهَوَانٌ، قَالَ قَتَادَةُ: هُوَ الْقَتْلُ لِلْحَرْبِيِّ وَالْجِزْيَةُ لِلذِّمِّيِّ، قَالَ مُقَاتِلٌ (وَالْكَلْبِيُّ) (٢) تُفْتَحُ مَدَائِنُهُمُ الثَّلَاثَةُ قُسْطَنْطِينِيَّةُ، وَرُومِيَّةُ، وَعَمُّورِيَةُ (٣) {وَلَهُمْ فِي الْآخِرَةِ عَذَابٌ عَظِيمٌ} النَّارُ، وَقَالَ عَطَاءٌ وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ زَيْدٍ: نَزَلَتْ فِي مُشْرِكِي مَكَّةَ، وَأَرَادَ بِالْمَسَاجِدِ الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ مَنَعُوا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ وَأَصْحَابَهُ مِنْ حَجِّهِ وَالصَّلَاةِ فِيهِ عَامَ الْحُدَيْبِيَةِ، وَإِذَا مَنَعُوا مِنْ أَنْ يَعْمُرَهُ بِذِكْرٍ فَقَدْ سَعَوْا فِي خَرَابِهِ {أُولَئِكَ مَا كَانَ لَهُمْ أَنْ يَدْخُلُوهَا إِلَّا خَائِفِينَ} يَعْنِي أَهْلَ مَكَّةَ يَقُولُ أَفْتَحُهَا عَلَيْكُمْ حَتَّى تَدْخُلُوهَا وَتَكُونُوا أَوْلَى بِهَا مِنْهُمْ، فَفَتَحَهَا عَلَيْهِمْ وَأَمَرَ النَّبِيُّ ﷺ مُنَادِيًا يُنَادِي: "أَلَا لَا يَحُجَّنَّ بَعْدَ هَذَا الْعَامِ مُشْرِكٌ" (٤) فَهَذَا خَوْفُهُمْ، وَثَبَتَ فِي الشَّرْعِ أَنْ لَا يُمَكَّنَ مُشْرِكٌ مِنْ دُخُولِ الْحَرَمِ، {لَهُمْ فِي الدُّنْيَا خِزْيٌ} الذُّلُّ وَالْهَوَانُ وَالْقَتْلُ وَالسَّبْيُ وَالنَّفْيُ.
gayret gösteren {فِي خَرَابِهَا أُولَئِكَ مَا كَانَ لَهُمْ أَنْ يَدْخُلُوهَا إِلَّا خَائِفِينَ} “onların harap olmasına [çalışan]. Onların buralara ancak korka korka girmeleri gerekirdi.” Şöyle ki Beytü'l-Makdis, Hristiyanların hac mekânı ve ziyaret yeridir. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ: 'İmar edilmesinden sonra hiçbir Romalı oraya -yani Beytü'l-Makdis'e- korkarak girmemezlik etmemiştir; şayet fark edilseydi öldürülürdü' dedi. Katâde ve Mukâtil: 'Hristiyanlardan hiç kimse Beytü'l-Makdis'e tanınmayacak şekilde gizlenmeden giremez; yakalansaydı cezalandırılırdı' dediler. Süddî: 'Cizye ile korkutuldular' dedi. Bunun emir anlamında bir haber olduğu da söylenmiştir; yani onlardan hiç kimse öldürülme ve esir edilme korkusu olmadan oraya giremeyecek şekilde onlara karşı cihad ile baskı yapın, yani onlara yaraşmaz. {لَهُمْ فِي الدُّنْيَا خِزْيٌ} “Onlar için dünyada bir rezillik... vardır” azap ve zillet. Katâde: 'O, harbî olan için öldürülmek, zimmî olan için ise cizyedir' dedi. Mukâtil (ve el-Kelbî) (٢): 'Onların üç şehri fethedilecektir: Kostantiniyye, Rûmiye ve Ammûriye' (٣) dedi. {وَلَهُمْ فِي الْآخِرَةِ عَذَابٌ عَظِيمٌ} “ve ahirette de büyük bir azap vardır” cehennem ateşi. Atâ ve Abdurrahman b. Zeyd: 'Mekke müşrikleri hakkında indi; mescitlerle Mescid-i Haram'ı kastetti; Hudeybiye senesinde Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem'i ve ashabını orayı haccetmekten ve orada namaz kılmaktan alıkoydular. Orayı zikir ile imar etmekten alıkoyduklarında, onun harap olmasına çalışmış oldular' dediler. {أُولَئِكَ مَا كَانَ لَهُمْ أَنْ يَدْخُلُوهَا إِلَّا خَائِفِينَ} “Onların buralara ancak korka korka girmeleri gerekirdi” yani Mekke halkı; [Allâh Teâlâ] 'Orayı size fet沼edeceğim, ta ki siz oraya giresiniz ve oraya onlardan daha layık olasınız' buyurmaktadır. Nitekim orayı onlara fethetti ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bir münadîye şöyle seslenmesini emretti: 'Dikkat edin! Bu yıldan sonra hiçbir müşrik kesinlikle hac etmesin' (٤). İşte onların korkusu budur. Şeriatta hiçbir müşrikin Harem'e girmesine imkân verilmeyeceği sabit olmuştur. {لَهُمْ فِي الدُّنْيَا خِزْيٌ} “Onlar için dünyada bir rezillik... vardır” zillet, hakaret, öldürülme, esaret ve sürgün.
{وَلِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ فَأَيْنَمَا تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ وَاسِعٌ عَلِيمٌ (١١٥) وَقَالُوا اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَدًا سُبْحَانَهُ بَلْ لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ كُلٌّ لَهُ قَانِتُونَ (١١٦) }
{وَلِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ فَأَيْنَمَا تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ وَاسِعٌ عَلِيمٌ (١١٥) وَقَالُوا اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَدًا سُبْحَانَهُ بَلْ لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ كُلٌّ لَهُ قَانِتُونَ (١١٦) } “Doğu da batı da Allâh'ındır. Nereye dönerseniz Allâh'ın vechi (yönü/rızası) oradadır. Şüphesiz Allâh Vâsi'dir (lütfu geniştir), Alîm'dir (her şeyi bilendir). (115) 'Allâh çocuk edindi' dediler. Hâşâ, O bundan münezzehtir! Bilakis, göklerde ve yerde ne varsa O'nundur; hepsi O'na boyun eğmiştir. (116)”
قَوْلُهُ ﷿ {وَلِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ فَأَيْنَمَا تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: خَرَجَ نَفَرٌ مِنْ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فِي سَفَرٍ قَبْلَ تَحْوِيلِ الْقِبْلَةِ إِلَى الْكَعْبَةِ، فَأَصَابَهُمُ الضَّبَابُ وَحَضَرَتِ الصَّلَاةُ، فَتَحَرَّوُا الْقِبْلَةَ وَصَلَّوْا فَلَمَّا ذَهَبَ الضَّبَابُ اسْتَبَانَ لَهُمْ أَنَّهُمْ لَمْ يُصِيبُوا وَأَنَّهُمْ مُخْطِئُونَ فِي تَحَرِّيهِمْ فَلَمَّا قَدِمُوا سَأَلُوا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ عَنْ ذَلِكَ فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ (٥)
Allâh Azze ve Celle'nin: {وَلِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ فَأَيْنَمَا تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ} “Doğu da batı da Allâh'ındır. Nereye dönerseniz Allâh'ın vechi oradadır” kavli: İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: Kıble Kâbe'ye çevrilmeden önce Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından bir grup bir yolculuğa çıktı. Onları sis bastı ve namaz vakti geldi; kıbleyi araştırıp namaz kıldılar. Sis dağılınca isabet ettiremediklerini ve araştırmalarında yanıldıklarını anladılar. Döndüklerinde bunu Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem'e sordular, bunun üzerine bu ayet indi (٥).
وَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ ﵄: نَزَلَتْ فِي الْمُسَافِرِ يُصَلِّي التَّطَوُّعَ حَيْثُ مَا تَوَجَّهَتْ بِهِ رَاحِلَتُهُ.
Abdullah b. Ömer radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: Bineği kendisini ne tarafa yöneltirse nafile namaz kılan yolcu hakkında indi.
أَخْبَرَنَا أَبُو الْحَسَنِ مُحَمَّدُ بْنُ مُحَمَّدٍ السَّرَخْسِيُّ أَنَا زَاهِرُ بْنُ أَحْمَدَ الْفَقِيهُ السَّرَخْسِيُّ أَنَا أَبُو إِسْحَاقَ إِبْرَاهِيمُ بْنُ عَبْدِ الصَّمَدِ الْهَاشِمِيُّ أَنَا أَبُو مُصْعَبٍ عَنْ مَالِكٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ دِينَارٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ ﵄ قَالَ: "كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يُصَلِّي عَلَى رَاحِلَتِهِ فِي السَّفَرِ حَيْثُ مَا تَوَجَّهَتْ بِهِ (٦)
Bize Ebu'l-Hasen Muhammed b. Muhammed es-Sarahsî haber verdi, bize Zâhir b. Ahmed el-Fakîh es-Sarahsî haber verdi, bize Ebû İshâk İbrâhîm b. Abdissemad el-Hâşimî haber verdi, bize Ebû Mus'ab, Mâlik'ten, [o] Abdullah b. Dînâr'dan, [o da] Abdullah b. Ömer radıyallâhu anhümâ'dan bildirdi; o şöyle demiştir: 'Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem yolculukta bineği kendisini ne tarafa yöneltirse onun üzerinde namaz kılardı' (٦).
قَالَ عِكْرِمَةُ: نَزَلَتْ فِي تَحْوِيلِ الْقِبْلَةِ، قَالَ أَبُو الْعَالِيَةِ: لِمَا صُرِفَتِ الْقِبْلَةُ إِلَى الْكَعْبَةِ عَيَّرَتِ الْيَهُودُ الْمُؤْمِنِينَ وَقَالُوا: لَيْسَتْ لَهُمْ قِبْلَةٌ مَعْلُومَةٌ فَتَارَةً يَسْتَقْبِلُونَ هَكَذَا وَتَارَةً هَكَذَا، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى هَذِهِ الْآيَةَ (٧) ، وَقَالَ مُجَاهِدٌ وَالْحَسَنُ: لِمَا نَزَلَتْ {وَقَالَ رَبُّكُمُ ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ} (٦٠-غَافِرٍ) قَالُوا: أَيْنَ نَدْعُوهُ فَأَنْزَلَ اللَّهُ ﷿ (٨) {وَلِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ} مُلْكًا وَخَلْقًا {فَأَيْنَمَا تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ} يَعْنِي أَيْنَمَا تُحَوِّلُوا وُجُوهَكُمْ فَثَمَّ أَيْ: هُنَاكَ {رَحْمَةُ} (٩) اللَّهِ، قَالَ الْكَلْبِيُّ: فَثَمَّ اللَّهُ يَعْلَمُ وَيَرَى وَالْوَجْهُ صِلَةٌ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: "كُلُّ شَيْءٍ هَالِكٌ إِلَّا وَجْهَهُ" (٨٨-الْقَصَصِ) أَيْ إِلَّا هُوَ، وَقَالَ الْحَسَنُ وَمُجَاهِدٌ وَقَتَادَةُ ومقاتل بن حبان: فَثَمَّ قِبْلَةُ اللَّهِ، وَالْوَجْهُ وَالْوُجْهَةُ وَالْجِهَةُ الْقِبْلَةُ، وَقِيلَ: رِضَا اللَّهِ تَعَالَى.
İkrime: 'Kıblenin çevrilmesi hakkında indi' dedi. Ebu'l-Âliye: 'Kıble Kâbe'ye çevrildiğinde Yahudiler müminleri ayıpladılar ve: 'Onların belirli bir kıblesi yok; bir keresinde bu tarafa, bir keresinde şu tarafa dönüyorlar' dediler. Bunun üzerine Allâh Teâlâ bu ayeti indirdi' (٧) dedi. Mücâhid ve el-Hasen: {وَقَالَ رَبُّكُمُ ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ} “Rabbiniz buyurdu ki: Bana dua edin, size icabet edeyim” (60-Gâfir) ayeti indiğinde: 'O'na nerede dua edelim?' dediler. Bunun üzerine Allâh Azze ve Celle (٨): {وَلِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ} “Doğu da batı da Allâh'ındır” mülk ve yaratma bakımından, {فَأَيْنَمَا تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ} “nereye dönerseniz Allâh'ın vechi oradadır” yani yüzlerinizi nereye çevirirseniz orada Allâh'ın {rahmeti} (٩) vardır, ayetini indirdi. Kelbî: 'Orada Allâh bilir ve görür; 'vech' kelimesi Teâlâ'nın: 'O'nun vechinden başka her şey helak olucudur' (88-Kasas) yani 'O'nun Zatından başka' kavlinde olduğu gibi sıladır' dedi. el-Hasen, Mücâhid, Katâde ve Mukâtil b. Hayyân: 'Orada Allâh'ın kıblesi vardır; el-vech, el-vüche ve el-cihe kıble demektir' dediler. Allâh Teâlâ'nın rızası olduğu da söylenmiştir.
{إِنَّ اللَّهَ وَاسِعٌ} أَيْ غَنِيٌّ يُعْطِي مِنَ السِّعَةِ، قَالَ الْفَرَّاءُ: الْوَاسِعُ الْجَوَادُ الَّذِي يَسَعُ عَطَاؤُهُ كُلَّ شَيْءٍ،
{إِنَّ اللَّهَ وَاسِعٌ} “Şüphesiz Allâh Vâsi'dir” yani zengindir, lütuf ve ihsanının genişliğinden verir. Ferrâ şöyle demiştir: el-Vâsi', ihsan ve lütfu her şeyi kuşatan cömert demektir.
قَالَ الْكَلْبِيُّ: وَاسِعُ الْمَغْفِرَةِ {عَلِيمٌ} بِنِيَّاتِهِمْ حَيْثُمَا صَلَّوْا وَدَعَوْا.
Kelbî: 'Mağfireti geniş olandır; {عَلِيمٌ} “Alîm'dir” nerede namaz kılıp dua ederlerse onların niyetlerini hakkıyla bilendir' dedi.
قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَقَالُوا اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَدًا} قَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ قَالُوا اتَّخَذَ اللَّهُ بِغَيْرِ وَاوٍ، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِالْوَاوِ [وَقَالُوا اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَدًا] (١) نَزَلَتْ فِي يَهُودِ الْمَدِينَةِ حَيْثُ قَالُوا: "عُزَيْرٌ ابْنُ اللَّهِ" وَفِي نَصَارَى نَجْرَانَ حَيْثُ قَالُوا: "الْمَسِيحُ ابْنُ اللَّهِ" وَفِي مُشْرِكِي الْعَرَبِ حَيْثُ قَالُوا: الْمَلَائِكَةُ بَنَاتُ اللَّهِ (٢) {سُبْحَانَهُ} نَزَّهَ وَعَظَّمَ نَفْسَهُ.
Allâh Teâlâ'nın: {وَقَالُوا اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَدًا} “'Allâh çocuk edindi' dediler” kavli: İbn Âmir vâvsız olarak 'kâlü't-tehazallâhu' okudu. Diğerleri ise vâv ile [ve kâlü't-tehazallâhu veleden] (١) şeklinde okudular. Medine Yahudilerinin: 'Üzeyir Allâh'ın oğludur' demeleri; Necrân Hristiyanlarının: 'Mesih Allâh'ın oğludur' demeleri ve Arap müşriklerinin: 'Melekler Allâh'ın kızlarıdır' demeleri (٢) hakkında indi. {سُبْحَانَهُ} “Hâşâ, O münezzehtir” Zatını tenzih etti ve yüceltti.
أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ الْمَلِيحِيُّ أَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النَّعِيمِيُّ أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ أَنَا أَبُو الْيَمَانِ أَنَا شُعَيْبٌ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي حَسَنٍ نَافِعِ بْنِ جُبَيْرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: "قَالَ اللَّهُ تَعَالَى كَذَّبَنِي ابْنُ آدَمَ وَلَمْ يَكُنْ لَهُ ذَلِكَ وَشَتَمَنِي وَلَمْ يَكُنْ لَهُ ذَلِكَ، فَأَمَّا تَكْذِيبُهُ إِيَّايَ فَزَعَمَ أَنِّي لَا أَقْدِرُ أَنْ أُعِيدَهُ كَمَا كَانَ، وَأَمَّا شَتْمُهُ إِيَّايَ فَقَوْلُهُ لِي وَلَدٌ، فَسُبْحَانِي أَنْ أَتَّخِذَ صَاحِبَةً أَوْ وَلَدًا" (٣) .
Bize Abdülvâhid el-Melîhî haber verdi, bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî haber verdi, bize Muhammed b. Yûsuf haber verdi, bize Muhammed b. İsmâîl haber verdi, bize Ebu'l-Yemân haber verdi, bize Şuayb, Abdurrahman b. Ebî Hasen Nâfi' b. Cübeyr'den, [o] İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan, [o da] Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den bildirdi; O şöyle buyurdu: 'Allâh Teâlâ buyurdu ki: Âdemoğlu buna hakkı olmadığı halde Beni yalanladı ve buna hakkı olmadığı halde Bana sövdü. Beni yalanlamasına gelince; onu ilk yarattığım gibi tekrar diriltemeyeceğimi iddia etti. Bana sövmesine gelince; Benim çocuk edindiğimi söylemesidir. Hâşâ, bir eş veya bir çocuk edinmekten Ben münezzehim' (٣).
قَوْلُهُ تَعَالَى {بَلْ لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ} عَبِيدًا وَمُلْكًا {كُلٌّ لَهُ قَانِتُونَ} قَالَ مُجَاهِدٌ وَعَطَاءٌ وَالسُّدِّيُّ: مُطِيعُونَ وَقَالَ عِكْرِمَةُ وَمُقَاتِلٌ: مُقِرُّونَ لَهُ بِالْعُبُودِيَّةِ، وَقَالَ ابْنُ كَيْسَانَ: قَائِمُونَ بِالشَّهَادَةِ، وَأَصْلُ الْقُنُوتِ الْقِيَامُ قَالَ النَّبِيُّ ﷺ: "أَفْضَلُ الصَّلَاةِ طُولُ الْقُنُوتِ" ، وَاخْتَلَفُوا فِي حُكْمِ الْآيَةِ فَذَهَبَ جَمَاعَةٌ إِلَى أَنَّ حُكْمَ الْآيَةِ خَاصٌّ، وَقَالَ مُقَاتِلٌ: هُوَ رَاجِعٌ إِلَى عُزَيْرٍ وَالْمَسِيحِ وَالْمَلَائِكَةِ، وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ أَنَّهُ قَالَ: هُوَ رَاجِعٌ إِلَى أَهْلِ طَاعَتِهِ دُونَ سَائِرِ النَّاسِ، وَذَهَبَ جَمَاعَةٌ إِلَى أَنَّ حُكْمَ الْآيَةِ عَامٌّ فِي جَمِيعِ الْخَلْقِ لِأَنَّ "كُلَّ" تَقْتَضِي الْإِحَاطَةَ بِالشَّيْءِ بِحَيْثُ لَا يَشِذُّ مِنْهُ شَيْءٌ ، ثُمَّ سَلَكُوا فِي الْكُفَّارِ طَرِيقَيْنِ: فَقَالَ مُجَاهِدٌ: يَسْجُدُ ظِلَالُهُمْ لِلَّهِ عَلَى كُرْهٍ مِنْهُمْ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: "وَظِلَالُهُمْ بِالْغُدُوِّ وَالْآصَالِ" (١٥-الرَّعْدِ) وَقَالَ السُّدِّيُّ: هَذَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ دَلِيلُهُ ["وَعَنَتِ الْوُجُوهُ لِلْحَيِّ الْقَيُّومِ" (١١١-طه) وَقِيلَ {قَانِتُونَ} مُذَلَّلُونَ مُسَخَّرُونَ لِمَا خُلِقُوا لَهُ] .
Allâh Teâlâ'nın: {بَلْ لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ} “Bilakis, göklerde ve yerde olanlar O'nundur” [yani] kulluk ve mülkiyet bakımından O'nundur; {كُلٌّ لَهُ قَانِتُونَ} “hepsi O'na boyun eğmiştir” kavli hakkında Mücâhid, Atâ ve es-Süddî: 'İtaat edicidirler' dediler. İkrime ve Mukâtil ise: 'O'na kulluğu ikrar edicidirler' dediler. İbn Keysân da: 'Şehadeti ikame edicidirler' dedi. Kunûtun aslı kıyamdır (ayakta durmaktır). Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «أَفْضَلُ الصَّلَاةِ طُولُ الْقُنُوتِ» «Namazın en faziletlisi, kunûtun (kıyamın) uzun olanıdır.» Ayetin hükmü konusunda ihtilaf ettiler; bir grup ayetin hükmünün özel (has) olduğu görüşüne vardı. Mukâtil: 'Bu [ifade], Üzeyir'e, Mesih'e ve meleklere racidir (onlara aittir)' dedi. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edildiğine göre o: 'Bu [ifade], diğer insanların dışında sadece O'na itaat eden kimselere racidir' demiştir. Bir topluluk ise ayetin hükmünün bütün yaratılmışlar hakkında genel (âm) olduğu görüşüne vardı; zira 'küll' (كُلّ) lafzı, hiçbir şey hariçte kalmayacak şekilde o şeyi kuşatmayı gerektirir. Sonra kâfirler hakkında iki farklı yol benimsediler: Mücâhid: 'Onlar istemeseler de gölgeleri Allâh'a secde eder' dedi. Allâh Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَظِلَالُهُمْ بِالْغُدُوِّ وَالْآصَالِ} “...ve gölgeleri de sabah akşam [O'na secde eder]” (er-Ra'd: 15). es-Süddî ise şöyle dedi: 'Bu kıyamet günündedir; bunun delili de: [ {وَعَنَتِ الْوُجُوهُ لِلْحَيِّ الْقَيُّومِ} “Bütün yüzler Hayy ve Kayyûm olana boyun eğmiştir” (Tâhâ: 111) ayetidir. {قَانِتُونَ} [ifadesinin] boyun eğdirilmiş, ne için yaratıldılarsa ona musahhar kılınmış kimseler olduğu da söylenmiştir.]
{بَدِيعُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَإِذَا قَضَى أَمْرًا فَإِنَّمَا يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ (١١٧) وَقَالَ الَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ لَوْلَا يُكَلِّمُنَا اللَّهُ أَوْ تَأْتِينَا آيَةٌ كَذَلِكَ قَالَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ مِثْلَ قَوْلِهِمْ تَشَابَهَتْ قُلُوبُهُمْ قَدْ بَيَّنَّا الْآيَاتِ لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ (١١٨) إِنَّا أَرْسَلْنَاكَ بِالْحَقِّ بَشِيرًا وَنَذِيرًا وَلَا تُسْأَلُ عَنْ أَصْحَابِ الْجَحِيمِ (١١٩) }
{بَدِيعُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَإِذَا قَضَى أَمْرًا فَإِنَّمَا يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ (١١٧) وَقَالَ الَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ لَوْلَا يُكَلِّمُنَا اللَّهُ أَوْ تَأْتِينَا آيَةٌ كَذَلِكَ قَالَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ مِثْلَ قَوْلِهِمْ تَشَابَهَتْ قُلُوبُهُمْ قَدْ بَيَّنَّا الْآيَاتِ لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ (١١٨) إِنَّا أَرْسَلْنَاكَ بِالْحَقِّ بَشِيرًا وَنَذِيرًا وَلَا تُسْأَلُ عَنْ أَصْحَابِ الْجَحِيمِ (١١٩) } “Göklerin ve yerin eşsiz yaratıcısıdır. Bir işe hükmettiğinde ona sadece 'Ol!' der, o da hemen oluverir. (117) Bilmeyenler: 'Allâh bizimle konuşsa ya veya bize bir ayet (mucize) gelse ya!' dediler. Onlardan öncekiler de tıpkı onların sözü gibi söylemişti. Kalpleri birbirine benzedi. Kesin olarak inanan bir kavim için ayetleri apaçık gösterdik. (118) Şüphesiz Biz seni hak ile bir müjdeci ve bir uyarıcı olarak gönderdik. Sen cehennemliklerden sorumlu tutulacak değilsin. (119)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: {بَدِيعُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ} أَيْ مُبْدِعُهَا وَمُنْشِئُهَا مِنْ غَيْرِ مِثَالٍ سَبَقَ {وَإِذَا قَضَى أَمْرًا} أَيْ قَدَّرَهُ، وَقِيلَ: أَحْكَمَهُ وَقَدَّرَهُ [وَأَتْقَنَهُ، وَأَصْلُ الْقَضَاءِ: الْفَرَاغُ، وَمِنْهُ قِيلَ لِمَنْ مَاتَ: قُضِيَ عَلَيْهِ لِفَرَاغِهِ مِنَ الدُّنْيَا، وَمِنْهُ قَضَاءُ اللَّهِ وَقَدَرُهُ] (١) لِأَنَّهُ فَرَغَ مِنْهُ تَقْدِيرًا وَتَدْبِيرًا.
Allâh Teâlâ'nın: {بَدِيعُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ} “Göklerin ve yerin eşsiz yaratıcısıdır” kavli: Yani onları önceden geçmiş bir örnek olmaksızın yoktan var eden ve icat edendir. {وَإِذَا قَضَى أَمْرًا} “Bir işe hükmettiğinde” yani onu takdir ettiğinde. Onu sağlamlaştırdığında, takdir ettiğinde [ve muhkem kıldığında, şeklinde de söylenmiştir. Kazânın aslı bitirmek ve tamamlamaktır. Bundan dolayı ölen kimse hakkında dünyadan ilişiğini kestiği için 'kudiye aleyh' (işi bitirildi) denir. Allâh'ın kaza ve kaderi ifadesi de bundandır] (١); çünkü O takdir ve tedbir bakımından onu tamamlamıştır.
{فَإِنَّمَا يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ} قَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ كُنْ فَيَكُونَ بِنَصْبِ النُّونِ فِي جَمِيعِ الْمَوَاضِعِ إِلَّا فِي آلِ عِمْرَانَ "كُنْ فَيَكُونُ، الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ" وَفِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ "كُنْ فَيَكُونُ، قَوْلُهُ الْحَقُّ" وَإِنَّمَا نَصَبَهَا لِأَنَّ جَوَابَ الْأَمْرِ بِالْفَاءِ يَكُونُ مَنْصُوبًا [وَافَقَهُ الْكِسَائِيُّ فِي النَّحْلِ وَيس (٢) ] ، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِالرَّفْعِ عَلَى مَعْنَى فَهُوَ يَكُونُ، فَإِنْ قِيلَ كَيْفَ قَالَ {فَإِنَّمَا يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ} وَالْمَعْدُومُ لَا يُخَاطَبُ، قَالَ ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ: مَعْنَاهُ فَإِنَّمَا يَقُولُ لَهُ أَيْ لِأَجْلِ تَكْوِينِهِ، فَعَلَى هَذَا ذَهَبَ مَعْنَى الْخِطَابِ، وَقِيلَ: هُوَ وَإِنْ كَانَ مَعْدُومًا وَلَكِنَّهُ لِمَا قُدِّرَ وُجُودُهُ وَهُوَ كَائِنٌ لَا مَحَالَةَ كَانَ كَالْمَوْجُودِ فَصَحَّ الْخِطَابُ.
{فَإِنَّمَا يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ} “ona sadece 'Ol!' der, o da hemen oluverir”. İbn Âmir Âl-i İmrân'daki 'kün fe yekûnü el-hakku min rabbik' ve En'âm suresindeki 'kün fe yekûnü kavlühü'l-hakku' hariç tüm yerlerde nûn'un nasbı ile 'kün fe yekûne' okudu. Onu nasb ile okumasının sebebi, fâ ile gelen emrin cevabının mansub olmasıdır [Nahl ve Yâsîn'de el-Kisâî de ona muvafakat etmiştir (٢)]. Diğerleri ise 'fe hüve yekûnü' (o da oluverir) anlamında ref ile okumuşlardır. Eğer: 'Mevcut olmayan bir şeye hitap edilemeyeceği halde nasıl {فَإِنَّمَا يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ} “ona sadece 'Ol!' der, o da hemen oluverir” buyurmuştur?' denilirse; İbnü'l-Enbârî şöyle demiştir: Bunun anlamı; 'Ona yani onun var edilmesi için der' demektir; bu durumda hitap anlamı ortadan kalkar. 'O mevcut olmasa bile varlığı takdir edildiği ve muhakkak vuku bulacağı için mevcut hükmündedir, dolayısıyla hitap sahih olmuştur' da denilmiştir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَقَالَ الَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: الْيَهُودُ، وَقَالَ مُجَاهِدٌ: النَّصَارَى، وَقَالَ قَتَادَةُ: مُشْرِكُو الْعَرَبِ {لَوْلَا} هَلَّا {يُكَلِّمُنَا اللَّهُ} عِيَانًا بِأَنَّكَ رَسُولُهُ وَكُلُّ مَا فِي الْقُرْآنِ "لَوْلَا" فَهُوَ بِمَعْنَى هَلَّا إِلَّا وَاحِدًا، وَهُوَ قَوْلُهُ "فَلَوْلَا أَنَّهُ كَانَ مِنَ الْمُسَبِّحِينَ" (١٤٣-الصَّافَّاتِ) مَعْنَاهُ فَلَوْ لَمْ يَكُنْ {أَوْ تَأْتِينَا آيَةٌ} دَلَالَةٌ وَعَلَامَةٌ عَلَى صِدْقِكَ فِي ادِّعَائِكَ النُّبُوَّةَ.
Allâh Teâlâ'nın: {وَقَالَ الَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ} “Bilmeyenler... dedi” kavli: İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ: 'Yahudilerdir' dedi. Mücâhid: 'Hristiyanlardır' dedi. Katâde: 'Arap müşrikleridir' dedi. {لَوْلَا} “...ya!” yani keşke {يُكَلِّمُنَا اللَّهُ} “Allâh bizimle konuşsa” senin O'nun elçisi olduğuna dair bizzat aşikâr olarak. Kur'an'daki bütün 'levlâ' kelimeleri 'hellâ' (keşke/olsa ya) anlamındadır; ancak bir tanesi müstesnadır, o da: 'Eğer tesbih edenlerden olmasaydı' (143-Sâffât) kavlidir ki bunun anlamı: 'Eğer olmasaydı' demektir. {أَوْ تَأْتِينَا آيَةٌ} “veya bize bir ayet gelse [ya!]” peygamberlik iddiandaki doğruluğuna bir delil ve bir işaret.
قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: {كَذَلِكَ قَالَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ} أَيْ كُفَّارُ الْأُمَمِ الْخَالِيَةِ {مِثْلَ قَوْلِهِمْ تَشَابَهَتْ قُلُوبُهُمْ} أَيْ أَشْبَهَ بَعْضُهَا بَعْضًا فِي الْكُفْرِ وَالْقَسْوَةِ وَطَلَبِ الْمُحَالِ {قَدْ بَيَّنَّا الْآيَاتِ لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ}
Allâh Teâlâ buyurdu ki: {كَذَلِكَ قَالَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ} “Onlardan öncekiler de tıpkı... söylemişti” yani geçmiş ümmetlerin kâfirleri {مِثْلَ قَوْلِهِمْ تَشَابَهَتْ قُلُوبُهُمْ} “onların sözü gibi. Kalpleri birbirine benzedi.” yani küfürde, katılıkta ve imkânsızı talep etmede birbirine benzedi. {قَدْ بَيَّنَّا الْآيَاتِ لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ} “Kesin olarak inanan bir kavim için ayetleri apaçık gösterdik.”
{إِنَّا أَرْسَلْنَاكَ بِالْحَقِّ} أَيْ بِالصِّدْقِ كَقَوْلِهِ "وَيَسْتَنْبِئُونَكَ أَحَقٌّ هُوَ" (٥٣-يُونُسَ) أَيْ صِدْقٌ، قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: بِالْقُرْآنِ دَلِيلُهُ "بَلْ كَذَّبُوا بِالْحَقِّ لَمَّا جَاءَهُمْ" (٥-ق) وَقَالَ ابْنُ كَيْسَانَ: بِالْإِسْلَامِ وَشَرَائِعِهِ، دَلِيلُهُ قَوْلُهُ ﷿: "وَقُلْ جَاءَ الْحَقُّ" (٨١-الْإِسْرَاءِ) وَقَالَ مُقَاتِلٌ: مَعْنَاهُ لَمْ
{إِنَّا أَرْسَلْنَاكَ بِالْحَقِّ} “Şüphesiz biz seni hak ile gönderdik” yani doğrulukla [gönderdik]. Nitekim: {وَيَسْتَنْبِئُونَكَ أَحَقٌّ هُوَ} “'O hak mıdır?' diye senden haber sorarlar” (Yûnus 53) buyruğunda da [hak], doğruluk anlamındadır. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ: "Kur'an ile [gönderdik]" demiştir; bunun delili: {بَلْ كَذَّبُوا بِالْحَقِّ لَمَّا جَاءَهُمْ} “Bilakis kendilerine hak geldiğinde onu yalanladılar” (Kâf 5) [ayetidir]. İbn Keysân ise: "İslam ve onun şeriatı ile [gönderdik]" demiştir; bunun delili Azîz ve Celîl olan [Allâh]'ın: {وَقُلْ جَاءَ الْحَقُّ} “De ki: Hak geldi...” (el-İsrâ 81) buyruğudur. Mukâtil ise şöyle demiştir: "Bunun manası; [Biz]...
نُرْسِلْكَ عَبَثًا، إِنَّمَا أَرْسَلْنَاكَ بِالْحَقِّ كَمَا قَالَ: "وَمَا خَلَقْنَا السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ وَمَا بَيْنَهُمَا إِلَّا بِالْحَقِّ" (٨٥-الْحِجْرِ) .
seni boş yere göndermedik; nitekim: 'Biz gökleri, yeri ve ikisi arasındakileri ancak hak ile yarattık' (85-Hicr) buyurduğu gibi seni ancak hak ile gönderdik' dedi.
قَوْلُهُ ﷿ {بَشِيرًا} أَيْ مُبَشِّرًا لِأَوْلِيَائِي وَأَهْلِ طَاعَتِي بِالثَّوَابِ الْكَرِيمِ {وَنَذِيرًا} أَيْ مُنْذِرًا مُخَوِّفًا لِأَعْدَائِي وَأَهْلِ مَعْصِيَتِي بِالْعَذَابِ الْأَلِيمِ، قَرَأَ نَافِعٌ وَيَعْقُوبُ {وَلَا تُسْأَلْ} عَلَى النَّهْيِ قَالَ عَطَاءٌ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄: وَذَلِكَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ ذَاتَ يَوْمٍ: "لَيْتَ شِعْرِي مَا فَعَلَ أَبَوَايَ" فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ ، وَقِيلَ: هُوَ عَلَى مَعْنَى قَوْلِهِمْ وَلَا تَسْأَلْ عَنْ شَرِّ فُلَانٍ فَإِنَّهُ فَوْقَ مَا تَحْسَبُ وَلَيْسَ عَلَى النَّهْيِ، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ "وَلَا تَسْأَلُ" بِالرَّفْعِ عَلَى النَّفْيِ بِمَعْنَى وَلَسْتَ بِمَسْئُولٍ عَنْهُمْ كَمَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: " فَإِنَّمَا عَلَيْكَ الْبَلَاغُ وَعَلَيْنَا الْحِسَابُ" (٢٠-آلِ عِمْرَانَ) ، {عَنْ أَصْحَابِ الْجَحِيمِ} وَالْجَحِيمُ مُعْظَمُ النَّارِ.
Aziz ve Celil olan Allah'ın: {بَشِيرًا} “müjdeleyici”, yani dostlarıma ve bana itaat edenlere cömert bir mükâfatı müjdeleyici; {وَنَذِيرًا} “ve uyarıcı [olarak]”, yani düşmanlarımı ve bana isyan edenleri elem verici bir azap ile korkutup uyarıcı olarak [gönderdik] buyruğudur. Nâfi‘ ve Ya‘kûb [bu kelimeyi] nehiy (yasaklama) anlamında {وَلَا تُسْأَلْ} şeklinde okumuşlardır. Atâ, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan şöyle rivayet etmiştir: "Bu şundandır; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bir gün: «Keşke bilseydim, anne ve babam ne yaptı (akıbetleri ne oldu)?» dedi ve bu ayet indi." Bir diğer görüşe göre bu, [Arapların]: "Filancanın kötülüğünü hiç sorma, zira o senin sandığından da ötedir" sözü anlamındadır ve [gerçek bir] nehiy (yasaklama) değildir. Diğer [kıraat imamları] ise [fiili] ref‘ ile nefy (olumsuzluk) olarak {وَلَا تَسْأَلُ} şeklinde okumuşlardır ki bu, "sen onlardan sorumlu değilsin" anlamındadır; nitekim Allah Teâlâ: {فَإِنَّمَا عَلَيْكَ الْبَلَاغُ وَعَلَيْنَا الْحِسَابُ} “Sana düşen ancak tebliğ etmektir, hesaba çekmek ise bize aittir” (20-Âl-i İmrân) buyurmuştur. {عَنْ أَصْحَابِ الْجَحِيمِ} “cehennemliklerden” [sorumlu değilsin]; cahîm (el-cahîm) ise ateşin en büyük/şiddetli olanıdır.
{وَلَنْ تَرْضَى عَنْكَ الْيَهُودُ وَلَا النَّصَارَى حَتَّى تَتَّبِعَ مِلَّتَهُمْ قُلْ إِنَّ هُدَى اللَّهِ هُوَ الْهُدَى وَلَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْوَاءَهُمْ بَعْدَ الَّذِي جَاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ مَا لَكَ مِنَ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلَا نَصِيرٍ (١٢٠) }
{وَلَنْ تَرْضَى عَنْكَ الْيَهُودُ وَلَا النَّصَارَى حَتَّى تَتَّبِعَ مِلَّتَهُمْ قُلْ إِنَّ هُدَى اللَّهِ هُوَ الْهُدَى وَلَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْوَاءَهُمْ بَعْدَ الَّذِي جَاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ مَا لَكَ مِنَ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلَا نَصِيرٍ (١٢٠) } “Kendi dinlerine uymadıkça Yahudiler de Hristiyanlar da senden asla razı olmayacaklardır. De ki: 'Doğru yol ancak Allâh'ın yoludur.' Şayet sana gelen ilimden sonra onların heva ve heveslerine uyacak olursan, Allâh'a karşı senin ne bir velin ne de bir yardımcın olur. (120)”
قَوْلُهُ ﷿ {وَلَنْ تَرْضَى عَنْكَ الْيَهُودُ وَلَا النَّصَارَى حَتَّى تَتَّبِعَ مِلَّتَهُمْ قُلْ إِنَّ هُدَى اللَّهِ هُوَ الْهُدَى} وَذَلِكَ أَنَّهُمْ كَانُوا يَسْأَلُونَ النَّبِيَّ ﷺ الْهُدْنَةَ وَيُطْمِعُونَهُ فِي أَنَّهُ إِنْ أَمْهَلَهُمُ اتَّبَعُوهُ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى هَذِهِ الْآيَةَ ، مَعْنَاهُ وَإِنَّكَ إِنْ هَادَنْتَهُمْ فَلَا يَرْضَوْنَ بِهَا وَإِنَّمَا يَطْلُبُونَ ذَلِكَ تَعَلُّلًا وَلَا يَرْضَوْنَ مِنْكَ إِلَّا بِاتِّبَاعِ مِلَّتِهِمْ، وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: هَذَا فِي الْقِبْلَةِ وَذَلِكَ أَنَّ يَهُودَ الْمَدِينَةِ وَنَصَارَى نَجْرَانَ كَانُوا يَرْجُونَ النَّبِيَّ ﷺ حِينَ كَانَ يُصَلِّي إِلَى قِبْلَتِهِمْ فَلَمَّا صَرَفَ اللَّهُ الْقِبْلَةَ إِلَى الْكَعْبَةِ أَيِسُوا فِي أَنْ يُوَافِقَهُمْ عَلَى دِينِهِمْ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى {وَلَنْ تَرْضَى عَنْكَ الْيَهُودُ} إِلَّا بِالْيَهُودِيَّةِ {وَلَا النَّصَارَى} إِلَّا بِالنَّصْرَانِيَّةِ وَالْمِلَّةُ الطَّرِيقَةُ {وَلَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْوَاءَهُمْ} قِيلَ الْخِطَابُ مَعَ النَّبِيِّ ﷺ وَالْمُرَادُ بِهِ الْأُمَّةُ كَقَوْلِهِ "لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ" (٦٥-الزُّمَرِ)
Aziz ve Celil olan Allâh'ın: {وَلَنْ تَرْضَى عَنْكَ الْيَهُودُ وَلَا النَّصَارَى حَتَّى تَتَّبِعَ مِلَّتَهُمْ قُلْ إِنَّ هُدَى اللَّهِ هُوَ الْهُدَى} “Dinlerine uymadıkça Yahudiler de Hristiyanlar da senden asla razı olmayacaklardır. De ki: 'Doğru yol ancak Allâh'ın yoludur.'” kavli. Bu [ayetin iniş sebebi şudur]: Onlar Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den mütareke (ateşkes) talep ediyor ve kendilerine mühlet verirse ona uyacakları konusunda onu ümitlendiriyorlardı. Bunun üzerine Allâh Teâlâ bu ayeti indirdi. [Ayetin] anlamı şudur: Şayet sen onlarla mütareke yapsan dahi bundan razı olmazlar; onlar bunu sırf bir bahane olarak istemektedirler ve kendi dinlerine uymadıkça senden asla razı olmayacaklardır. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: Bu [ayet] kıble hakkındadır. Şöyle ki Medine Yahudileri ile Necran Hristiyanları, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onların kıblesine doğru namaz kılarken [kendi dinlerine girmesini] umuyorlardı. Allâh kıbleyi Kâbe'ye çevirince, kendi dinlerine uyması hususunda ümitlerini kestiler. Bunun üzerine Allâh Teâlâ: Yahudilik [olmadıkça] {وَلَنْ تَرْضَى عَنْكَ الْيَهُودُ} “Yahudiler senden asla razı olmayacaklardır”, Hristiyanlık [olmadıkça] {وَلَا النَّصَارَى} “Hristiyanlar da [senden razı olmayacaklardır]” [ayetini] indirdi. Millet (المِلَّة) ise yol/yöntem demektir. {وَلَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْوَاءَهُمْ} “Ve şayet onların hevalarına uyacak olursan” kavli hakkında ise hitabın Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e olduğu, bununla kastın ise tıpkı {لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ} “Şüphesiz eğer şirk koşarsan amelin mutlaka boşa çıkar” (Zümer, 39/65) kavlinde olduğu gibi ümmet olduğu söylenmiştir.
{بَعْدَ الَّذِي جَاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ} الْبَيَانِ بِأَنَّ دِينَ اللَّهِ هُوَ الْإِسْلَامُ وَالْقِبْلَةَ قِبْلَةُ إِبْرَاهِيمَ ﵇ وَهِيَ الْكَعْبَةُ {مَا لَكَ مِنَ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلَا نَصِيرٍ}
{بَعْدَ الَّذِي جَاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ} “Sana gelen ilimden sonra” Allâh'ın dininin İslâm olduğuna ve kıblenin de İbrâhîm aleyhisselâm'ın kıblesi olup onun Kâbe olduğuna dair açıklamadan [sonra]. {مَا لَكَ مِنَ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلَا نَصِيرٍ} “Allâh'a karşı senin ne bir velin ne de bir yardımcın olur.”
{الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ يَتْلُونَهُ حَقَّ تِلَاوَتِهِ أُولَئِكَ يُؤْمِنُونَ بِهِ وَمَنْ يَكْفُرْ بِهِ فَأُولَئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ (١٢١) يَا بَنِي إِسْرَائِيلَ اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ وَأَنِّي فَضَّلْتُكُمْ عَلَى الْعَالَمِينَ (١٢٢) وَاتَّقُوا يَوْمًا لَا تَجْزِي نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ شَيْئًا وَلَا يُقْبَلُ مِنْهَا عَدْلٌ وَلَا تَنْفَعُهَا شَفَاعَةٌ وَلَا هُمْ يُنْصَرُونَ (١٢٣) وَإِذِ ابْتَلَى إِبْرَاهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِمَاتٍ فَأَتَمَّهُنَّ قَالَ إِنِّي جَاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِمَامًا قَالَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِي قَالَ لَا يَنَالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ (١٢٤) }
{الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ يَتْلُونَهُ حَقَّ تِلَاوَتِهِ أُولَئِكَ يُؤْمِنُونَ بِهِ وَمَنْ يَكْفُرْ بِهِ فَأُولَئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ (١٢١) يَا بَنِي إِسْرَائِيلَ اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ وَأَنِّي فَضَّلْتُكُمْ عَلَى الْعَالَمِينَ (١٢٢) وَاتَّقُوا يَوْمًا لَا تَجْزِي نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ شَيْئًا وَلَا يُقْبَلُ مِنْهَا عَدْلٌ وَلَا تَنْفَعُهَا شَفَاعَةٌ وَلَا هُمْ يُنْصَرُونَ (١٢٣) وَإِذِ ابْتَلَى إِبْرَاهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِمَاتٍ فَأَتَمَّهُنَّ قَالَ إِنِّي جَاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِمَامًا قَالَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِي قَالَ لَا يَنَالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ (١٢٤) } “Kendilerine Kitab'ı verdiğimiz kimseler onu hakkıyla okurlar. İşte onlar ona iman ederler. Kim de onu inkâr ederse, işte onlar ziyana uğrayanların ta kendileridir. (121) Ey İsrâiloğulları! Size verdiğim nimetimi ve sizi cümle âleme üstün kıldığımı hatırlayın. (122) Hiçbir kimsenin başkası adına bir şey ödeyemeyeceği, kimseden bir fidye kabul edilmeyeceği, şefaatin fayda vermeyeceği ve onların yardım da görmeyeceği bir günden sakının! (123) Hani Rabbi İbrâhîm'i birtakım kelimelerle imtihan etmiş, o da bunları tam olarak yerine getirmişti. [Allâh]: 'Ben seni insanlara önder yapacağım' buyurdu. [İbrâhîm]: 'Soyumdan da!' dedi. [Allâh]: 'Ahdim zalimlere ermez' buyurdu. (124)”
{الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: نَزَلَتْ فِي أَهْلِ السَّفِينَةِ الَّذِينَ قَدِمُوا مَعَ جَعْفَرِ بْنِ أَبِي طَالِبٍ ﵁ وَكَانُوا أَرْبَعِينَ رَجُلًا اثْنَانِ وَثَلَاثُونَ مِنَ الْحَبَشَةِ وَثَمَانِيَةٌ مِنْ رُهْبَانِ الشَّامِ مِنْهُمْ بَحِيرَا (١) ، وَقَالَ الضَّحَّاكُ: هُمْ مَنْ آمَنَ مِنَ الْيَهُودِ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَلَامٍ وَسَعْيَةُ بْنُ عَمْرٍو وَتَمَّامُ بْنُ يَهُودَا وَأَسَدٌ وَأُسَيْدٌ ابْنَا كَعْبٍ وَابْنُ يَامِينَ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ صُورِيَا (٢) ، وَقَالَ قَتَادَةُ وَعِكْرِمَةُ: هُمْ أَصْحَابُ مُحَمَّدٍ ﷺ وَقِيلَ: هُمُ الْمُؤْمِنُونَ عَامَّةً (٣) {يَتْلُونَهُ حَقَّ تِلَاوَتِهِ} قَالَ الْكَلْبِيُّ: يَصِفُونَهُ فِي كُتُبِهِمْ حَقَّ صِفَتِهِ لِمَنْ سَأَلَهُمْ مِنَ النَّاسِ، وَالْهَاءُ رَاجِعَةٌ إِلَى مُحَمَّدٍ ﷺ، وَقَالَ الْآخَرُونَ: هِيَ عَائِدَةٌ إِلَى الْكِتَابِ، وَاخْتَلَفُوا فِي مَعْنَاهُ فَقَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ ﵁: يَقْرَءُونَهُ كَمَا أُنْزِلَ وَلَا يُحَرِّفُونَهُ، وَيُحِلُّونَ حَلَالَهُ وَيُحَرِّمُونَ حَرَامَهُ، وَقَالَ الْحَسَنُ: يَعْمَلُونَ بِمُحْكَمِهِ، وَيُؤْمِنُونَ بِمُتَشَابِهِهِ، وَيَكِلُونَ عِلْمَ مَا أَشْكَلَ عَلَيْهِمْ إِلَى عَالَمِهِ، وَقَالَ مُجَاهِدٌ: يَتَّبِعُونَهُ حَقَّ اتِّبَاعِهِ.
{الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ} “Kendilerine Kitab'ı verdiğimiz kimseler”: İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: Ca'fer b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh ile birlikte gelen gemi halkı hakkında indi; onlar kırk kişiydiler: otuz ikisi Habeşistan'dan, sekizi de Şam rahiplerinden idi ki Bahîrâ da onlardandı (١). Dahhâk ise: 'Onlar Yahudilerden iman eden Abdullah b. Selâm, Sa'ye b. Amr, Temmâm b. Yehûdâ, Esed ve Üseyd b. Ka'b, İbn Yâmîn ve Abdullah b. Sûriyâ'dır' (٢) dedi. Katâde ve İkrime: 'Onlar Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabıdır' dediler; genel olarak müminler olduğu da söylenmiştir (٣). {يَتْلُونَهُ حَقَّ تِلَاوَتِهِ} “onu hakkıyla okurlar”: Kelbî: 'İnsanlardan kendilerine soran kimseye onu kitaplarında hakkıyla nitelerler' dedi; buradaki zamir Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e racidir. Diğerleri ise Kitab'a ait olduğunu söylemişlerdir. Bunun anlamı hususunda ihtilaf ettiler; İbn Mes'ûd radıyallâhu anh: 'Onu indirildiği gibi okurlar, tahrif etmezler; helalini helal, haramını haram kılarlar' dedi. el-Hasen: 'Muhkemiyle amel ederler, müteşabihine iman ederler, kendilerine kapalı gelen şeyin ilmini ise onu bilene havale ederler' dedi. Mücâhid: 'Ona hakkıyla tabi olurlar' dedi.
قَوْلُهُ {أُولَئِكَ يُؤْمِنُونَ بِهِ وَمَنْ يَكْفُرْ بِهِ فَأُولَئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ يَا بَنِي إِسْرَائِيلَ اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ وَأَنِّي فَضَّلْتُكُمْ عَلَى الْعَالَمِينَ وَاتَّقُوا يَوْمًا لَا تَجْزِي نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ شَيْئًا وَلَا يُقْبَلُ مِنْهَا عَدْلٌ وَلَا تَنْفَعُهَا شَفَاعَةٌ وَلَا هُمْ يُنْصَرُونَ} ١٨/أ
O'nun: {أُولَئِكَ يُؤْمِنُونَ بِهِ وَمَنْ يَكْفُرْ بِهِ فَأُولَئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ يَا بَنِي إِسْرَائِيلَ اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ وَأَنِّي فَضَّلْتُكُمْ عَلَى الْعَالَمِينَ وَاتَّقُوا يَوْمًا لَا تَجْزِي نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ شَيْئًا وَلَا يُقْبَلُ مِنْهَا عَدْلٌ وَلَا تَنْفَعُهَا شَفَاعَةٌ وَلَا هُمْ يُنْصَرُونَ} “İşte onlar ona iman ederler. Kim de onu inkâr ederse, işte onlar ziyana uğrayanların ta kendileridir. Ey İsrâiloğulları! Size verdiğim nimetimi ve sizi cümle âleme üstün kıldığımı hatırlayın. Hiçbir kimsenin başkası adına bir şey ödeyemeyeceği, kimseden bir fidye kabul edilmeyeceği, şefaatin fayda vermeyeceği ve onların yardım da görmeyeceği bir günden sakının!” kavli. 18/a
قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَإِذِ ابْتَلَى إِبْرَاهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِمَاتٍ فَأَتَمَّهُنَّ} قَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ إِبْرَاهَامَ بِالْأَلِفِ فِي أَكْثَرِ الْمَوَاضِعِ وَهُوَ اسْمٌ أَعْجَمِيٌّ وَلِذَلِكَ لَا يُجَرُّ وَهُوَ إِبْرَاهِيمُ بْنُ تَارِخَ بْنِ نَاخُورَ وَكَانَ مَوْلِدُهُ بِالسُّوسِ مِنْ أَرْضِ الْأَهْوَازِ وَقِيلَ بَابِلَ وَقِيلَ: كُوفِيٌّ، وَقِيلَ: [لشكر] ، وَقِيلَ حَرَّانَ، وَكَانَ أَبُوهُ نَقَلَهُ إِلَى أَرْضِ بَابِلَ أَرْضِ نُمْرُودَ بْنِ
Allâh Teâlâ'nın: {وَإِذِ ابْتَلَى إِبْرَاهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِمَاتٍ فَأَتَمَّهُنَّ} “Hani Rabbi İbrâhîm'i birtakım kelimelerle imtihan etmiş, o da bunları tastamam yerine getirmişti” buyruğudur. İbn Âmir pek çok yerde [bu ismi] elif ile (İbrâhâm şeklinde) okumuştur. Bu a'cemî (Arapça kökenli olmayan) bir isimdir, bundan dolayı cer kabul etmez (gayrimunsarıftır). O, İbrâhîm b. Târıh b. Nâhûr'dur. Doğumu Ahvâz topraklarındaki Sûs'ta idi. Bâbil'de olduğu da söylenmiştir; Kûfeli olduğu da söylenmiştir; Leşker'de [doğduğu] da söylenmiştir; Harrân'da [doğduğu] da söylenmiştir. Babası onu Nemrûd b.
كَنْعَانَ، وَمَعْنَى الِابْتِلَاءِ الِاخْتِبَارُ وَالِامْتِحَانُ وَالْأَمْرُ، وَابْتِلَاءُ اللَّهِ الْعِبَادَ لَيْسَ لِيَعْلَمَ أَحْوَالَهُمْ بِالِابْتِلَاءِ، لِأَنَّهُ عَالِمٌ بِهِمْ، وَلَكِنْ لِيَعْلَمَ الْعِبَادُ أَحْوَالَهُمْ حَتَّى يَعْرِفَ بَعْضُهُمْ بَعْضًا.
Ken'ân'ın topraklarına taşımıştı. İbtilânın anlamı sınamak, denemek ve emretmektir. Allâh'ın kulları imtihan etmesi, imtihan vasıtasıyla onların durumlarını öğrenmek için değildir; zira O onları bilendir. Fakat kulların kendi durumlarını bilmeleri ve birbirlerini tanımaları içindir.
وَاخْتَلَفُوا فِي الْكَلِمَاتِ الَّتِي ابْتَلَى اللَّهُ بِهَا إِبْرَاهِيمَ ﵇، فَقَالَ عِكْرِمَةُ وَابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: هِيَ ثَلَاثُونَ سَمَّاهُنَّ شَرَائِعَ الْإِسْلَامِ، وَلَمْ يُبْتَلَ بِهَا أَحَدٌ فَأَقَامَهَا كُلَّهَا إِلَّا إِبْرَاهِيمُ فَكُتِبَ لَهُ الْبَرَاءَةُ، فَقَالَ تَعَالَى: "وَإِبْرَاهِيمَ الَّذِي وَفَّى" (٣٧-النَّجْمِ) عَشْرٌ فِي بَرَاءَةَ "التَّائِبُونَ الْعَابِدُونَ" إِلَى آخِرِهَا، وَعَشْرٌ فِي الْأَحْزَابِ "إِنَّ الْمُسْلِمِينَ وَالْمُسْلِمَاتِ" وَعَشْرٌ فِي سُورَةِ الْمُؤْمِنِينَ فِي قَوْلِهِ: "قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ" الْآيَاتِ، وَقَوْلُهُ "إِلَّا الْمُصَلِّينَ" فِي سَأَلَ سَائِلٌ (١) .
Allâh'ın İbrâhîm aleyhisselâm'ı kendisiyle imtihan ettiği kelimeler hususunda ihtilaf ettiler: İkrime ve İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ şöyle dediler: Onlar otuz tanedir ve onları İslâm şeriatları olarak adlandırmıştır. Bunlarla hiç kimse imtihan edilip de hepsini yerine getirmemiştir, ancak İbrâhîm müstesnadır; bu sebeple ona beraat yazılmıştır. Nitekim Teâlâ: 'Ve [ahdine] vefa gösteren İbrâhîm' (37-Necm) buyurmuştur: On tanesi Berâe (Tevbe) suresindeki: 'O tövbe edenler, ibadet edenler...' sonuna kadar olan ayettedir; on tanesi Ahzâb suresindeki: 'Şüphesiz Müslüman erkekler ve Müslüman kadınlar...' ayetindedir; on tanesi de Mü'minûn suresindeki: 'Müminler kesinlikle kurtuluşa ermiştir' ayetleri ile Se'ele Sâilün (Meâric) suresindeki: 'Ancak namaz kılanlar müstesna' kavlindedir (١).
وَقَالَ طاووس عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄: ابْتَلَاهُ اللَّهُ بِعَشَرَةِ أَشْيَاءَ وَهِيَ: الْفِطْرَةُ خَمْسٌ فِي الرَّأْسِ: قَصُّ الشَّارِبِ، وَالْمَضْمَضَةُ وَالِاسْتِنْشَاقُ، وَالسِّوَاكُ، وَفَرْقُ الرَّأْسِ، وَخَمْسٌ فِي الْجَسَدِ: تَقْلِيمُ الْأَظَافِرِ، وَنَتْفُ الْإِبِطِ، وَحَلْقُ الْعَانَةِ، وَالْخِتَانُ، وَالِاسْتِنْجَاءُ بِالْمَاءِ (٢) .
Tâvûs, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan şöyle dediğini nakletti: Allâh onu on şeyle imtihan etti ki bunlar fıtrattandır: Beşi başta; bıyığı kısaltmak, ağza su vermek (mazmaza), burna su çekmek (istinşak), misvak kullanmak ve saçı ortadan ayırmak. Beşi de bedende; tırnakları kesmek, koltuk altını yolmak, kasıkları tıraş etmek, sünnet olmak ve su ile istinca yapmaktır (٢).
وَفِي الْخَبَرِ: "إِنَّ إِبْرَاهِيمَ ﵇ أَوَّلُ مَنْ قَصَّ الشَّارِبَ، وَأَوَّلُ مَنِ اخْتَتَنَ، وَأَوَّلُ مَنْ قَلَّمَ الْأَظَافِرَ، وَأَوَّلُ مَنْ رَأَى الشَّيْبَ، فَلَمَّا رَآهُ قَالَ: يَا رَبِّ مَا هَذَا؟ قَالَ [سِمَةُ] الْوَقَارِ، قَالَ: يَا رَبِّ زِدْنِي وَقَارًا" قَالَ مُجَاهِدٌ: هِيَ الْآيَاتُ الَّتِي بَعْدَهَا فِي قَوْلِهِ ﷿ "إِنِّي جَاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِمَامًا" (١٢٤-الْبَقَرَةِ) إِلَى آخِرِ الْقِصَّةِ، وَقَالَ الرَّبِيعُ وَقَتَادَةُ: مَنَاسِكُ الْحَجِّ، وَقَالَ الْحَسَنُ: ابْتَلَاهُ اللَّهُ بِسَبْعَةِ أَشْيَاءَ: بِالْكَوَاكِبِ وَالْقَمَرِ وَالشَّمْسِ، فَأَحْسَنَ فِيهَا النَّظَرَ وَعَلِمَ أَنَّ رَبَّهُ دَائِمٌ لَا يَزُولُ، وَبِالنَّارِ فَصَبَرَ عَلَيْهَا، وَبِالْهِجْرَةِ وَبِذَبْحِ ابْنِهِ وَبِالْخِتَانِ فَصَبَرَ عَلَيْهَا، قَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: هُوَ قَوْلُ إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ إِذْ يَرْفَعَانِ الْبَيْتَ "رَبَّنَا تَقَبَّلْ مِنَّا" (١٢٧-الْبَقَرَةِ) الْآيَةَ فَرَفَعَاهَا بسبحان اللَّهِ وَالْحَمْدُ لِلَّهِ وَلَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ [وَاللَّهُ أَكْبَرُ] ، قَالَ يَمَانُ بْنُ رَبَابٍ: هُنَّ مُحَاجَّةُ قَوْمِهِ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: "وَحَاجَّهُ قَوْمُهُ" إِلَى قَوْلِهِ تَعَالَى -"وَتِلْكَ حُجَّتُنَا آتَيْنَاهَا إِبْرَاهِيمَ" (٨٣-الْأَنْعَامِ) وَقِيلَ هِيَ قَوْلُهُ: "الَّذِي خَلَقَنِي فَهُوَ يَهْدِينِ" (٧٨-الشُّعَرَاءِ) إِلَى آخِرِ الْآيَاتِ. {فَأَتَمَّهُنَّ} قَالَ قَتَادَةُ: أَدَّاهُنَّ، قَالَ الضَّحَّاكُ: قَامَ بِهِنَّ وَقَالَ: [نُعْمَانُ] عَمِلَ بِهِنَّ. قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: {قَالَ إِنِّي جَاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِمَامًا} يُقْتَدَى بِكَ فِي الْخَيْرِ {قَالَ} إِبْرَاهِيمُ
Rivayette [şöyle gelmiştir]: «Şüphesiz İbrâhîm aleyhisselâm bıyığı ilk kısaltan, ilk sünnet olan, tırnakları ilk kesen ve [saç-sakalda] akı ilk görendir. Akı gördüğünde: "Ey Rabbim! Bu nedir?" dedi. [Allâh]: "[O], vakarın [alâmetidir]" buyurdu. [İbrâhîm]: "Ey Rabbim, o halde vakarımı artır!" dedi.» Mücâhid şöyle dedi: Bunlar, Azîz ve Celîl olan [Allâh]'ın: "{إِنِّي جَاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِمَامًا} “Seni insanlara önder kılacağım”" (el-Bakara, 124) kavlindeki ve kıssanın sonuna kadar devam eden sonraki ayetlerdir. Rebî' ve Katâde: "Haccın menâsikidir (ibadet ve uygulamalarıdır)" dediler. Hasan [el-Basrî] şöyle dedi: Allâh onu yedi şeyle imtihan etti: Yıldızlar, ay ve güneşle imtihan etti; o bunlara ibret nazarıyla bakıp tefekkür etti ve Rabbinin zeval bulmayan ebedî olduğunu anladı. Ateşle [imtihan etti], ona sabretti. Hicretle, oğlunu kurban etmekle ve sünnet olmakla [imtihan etti], bunlara da sabretti. Saîd b. Cübeyr şöyle dedi: O, İbrâhîm ile İsmâîl'in Beyt'in temellerini yükseltirken söyledikleri "{رَبَّنَا تَقَبَّلْ مِنَّا} “Rabbimiz, bizden kabul buyur”" (el-Bakara, 127) ayetidir; onlar [Kâbe'nin temellerini] 'Sübhânallâh', 'elhamdülillâh', 'lâ ilâhe illallâh' [ve 'Allâhu ekber'] ile yükselttiler. Yemân b. Ribâb şöyle dedi: Onlar, kavmiyle hüccetleşip tartışmasıdır. Allâh Teâlâ şöyle buyurmuştur: "{وَحَاجَّهُ قَوْمُهُ} “Kavmi onunla tartışmaya girişti”" ayetinden Teâlâ'nın "{وَتِلْكَ حُجَّتُنَا آتَيْنَاهَا إِبْرَاهِيمَ} “İşte bu, İbrâhîm'e verdiğimiz hüccetimizdir”" (el-En'âm, 83) kavline kadar olan kısımdır. Şöyle de denilmiştir: O, [İbrâhîm'in] "{الَّذِي خَلَقَنِي فَهُوَ يَهْدِينِ} “Beni yaratan ve bana doğru yolu gösteren O'dur”" (eş-Şuarâ, 78) sözünden ayetlerin sonuna kadar olan kısmıdır. {فَأَتَمَّهُنَّ} “O da onları tamamen yerine getirdi”. Katâde: "Onları ifa etti", Dahhâk: "Onları ikame edip yerine getirdi", [Nu'mân] ise: "Onlarla amel etti" demiştir. Allâh Teâlâ şöyle buyurdu: {قَالَ إِنِّي جَاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِمَامًا} “[Allâh] buyurdu ki: 'Seni insanlara bir önder yapacağım'”; [yani] hayırda sana uyulur. İbrâhîm {قَالَ} “[şöyle] dedi:”
{وَمِنْ ذُرِّيَّتِي} أَيْ وَمِنْ أَوْلَادِي أَيْضًا فَاجْعَلْ مِنْهُمْ أَئِمَّةً يُقْتَدَى بِهِمْ فِي الْخَيْرِ {قَالَ} اللَّهُ تَعَالَى {لَا يَنَالُ} لَا يُصِيبُ {عَهْدِي الظَّالِمِينَ} قَرَأَ حَمْزَةُ وَحَفْصٌ بِإِسْكَانِ الْيَاءِ وَالْبَاقُونَ بِفَتْحِهَا أَيْ مَنْ كَانَ مِنْهُمْ ظَالِمًا لَا يُصِيبُهُ قَالَ عَطَاءُ بْنُ أَبِي رَبَاحٍ: عَهْدِي رَحْمَتِي وَقَالَ السُّدِّيُّ: نُبُوَّتِي وَقِيلَ: الْإِمَامَةُ قَالَ مُجَاهِدٌ: لَيْسَ لِظَالِمٍ أَنْ يُطَاعَ فِي ظُلْمِهِ. وَمَعْنَى الْآيَةِ لَا يَنَالُ مَا عَهِدْتُ إِلَيْكَ مِنَ النُّبُوَّةِ وَالْإِمَامَةِ مَنْ كَانَ ظَالِمًا مِنْ وَلَدِكَ وَقِيلَ: أَرَادَ بِالْعَهْدِ الْأَمَانَ مِنَ النَّارِ وَبِالظَّالِمِ الْمُشْرِكَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: "الَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمَانَهُمْ بِظُلْمٍ أُولَئِكَ لَهُمُ الْأَمْنُ" (٨٢-الْأَنْعَامِ) .
{وَمِنْ ذُرِّيَّتِي} “'Soyumdan da [önderler yap]' [dedi]” yani çocuklarımdan da kendilerine hayırda uyulan önderler kıl. Allâh Teâlâ: {قَالَ} “[Allâh] buyurdu ki:” {لَا يَنَالُ} “ermez” isabet etmez {عَهْدِي الظَّالِمِينَ} “benim ahdime zalimler” Hamza ve Hafs ye'nin sükûnu ile (ahdî) okumuştur, diğerleri ise fetha ile (ahdiye) okumuştur; yani onlardan zalim olana [bu ahit] isabet etmez. Atâ b. Ebî Rabâh: 'Ahdim, rahmetimdir' dedi. Süddî: 'Peygamberliğimdir' dedi. 'İmamlıktır (önderliktir)' de denildi. Mücâhid: 'Zalime, zulmünde itaat edilmez' dedi. Ayetin manası şudur: Sana vadettiğim peygamberlik ve önderlik, senin evladından zalim olan kimseye ulaşmaz. 'Ahit' ile cehennem ateşinden güvencenin, 'zalim' ile de Teâlâ'nın: "İman edip de imanlarına zulüm karıştırmayanlar var ya, işte güven onlaradır" (En'âm 82) kavlinde olduğu gibi müşrikin kastedildiği de söylenmiştir.
{وَإِذْ جَعَلْنَا الْبَيْتَ مَثَابَةً لِلنَّاسِ وَأَمْنًا وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ مُصَلًّى وَعَهِدْنَا إِلَى إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ أَنْ طَهِّرَا بَيْتِيَ لِلطَّائِفِينَ وَالْعَاكِفِينَ وَالرُّكَّعِ السُّجُودِ (١٢٥) }
{وَإِذْ جَعَلْنَا الْبَيْتَ مَثَابَةً لِلنَّاسِ وَأَمْنًا وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ مُصَلًّى وَعَهِدْنَا إِلَى إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ أَنْ طَهِّرَا بَيْتِيَ لِلطَّائِفِينَ وَالْعَاكِفِينَ وَالرُّكَّعِ السُّجُودِ (١٢٥)} “Hani biz Beyt'i (Kâbe'yi) insanlar için bir toplanma ve güven yeri kılmıştık. 'Siz de İbrâhîm'in makamından bir namazgâh edinin' [demiştik]. İbrâhîm ve İsmâîl'e de: 'Tavaf edenler, ibadete kapananlar, rükû ve secde edenler için evimi tertemiz tutun' diye emretmiştik.”