Binûn

Bakara — 3. Sayfa

Kaynak: Meâlimü't-Tenzîl (Begavî Tefsiri) · Begavî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

قَالَ مُقَاتِلٌ: اسْمُ الْعَصَا بنعته قَوْلُهُ تَعَالَى {الْحَجَرَ} اخْتَلَفُوا فِيهِ قَالَ وَهْبٌ: لَمْ يَكُنْ حَجَرًا مُعَيَّنًا بَلْ كَانَ مُوسَى يَضْرِبُ أَيَّ حَجَرٍ كَانَ مِنْ عُرْضِ الْحِجَارَةِ فَيَنْفَجِرُ عُيُونًا لِكُلِّ سِبْطٍ عَيْنٌ، وَكَانُوا اثْنَيْ عَشَرَ سِبْطًا ثُمَّ تُسِيلُ كُلُّ عَيْنٍ فِي جَدْوَلٍ إِلَى السِّبْطِ الَّذِي أُمِرَ أَنْ يَسْقِيَهُمْ، وَقَالَ الْآخَرُونَ: كَانَ حَجَرًا مُعَيَّنًا بِدَلِيلٍ أَنَّهُ عُرِّفَ بِالْأَلِفِ وَاللَّامِ، وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: كَانَ حَجَرًا خَفِيفًا مُرَبَّعًا عَلَى قَدْرِ رَأْسِ الرَّجُلِ كَانَ يَضَعُهُ فِي مِخْلَاتِهِ فَإِذَا احْتَاجُوا إِلَى الْمَاءِ وَضَعَهُ وَضَرَبَهُ بِعَصَاهُ، وَقَالَ عَطَاءٌ: كَانَ لِلْحَجَرِ أَرْبَعَةُ وُجُوهٍ لِكُلِّ وَجْهٍ ثَلَاثَةُ أَعْيُنٍ لِكُلِّ سِبْطٍ عَيْنٌ وَقِيلَ: كَانَ الْحَجَرُ رُخَامًا، وَقِيلَ: كَانَ مِنَ الْكَذَّانِ (١) فِيهِ اثْنَتَا عَشْرَةَ حُفْرَةً، يَنْبُعُ مِنْ كُلِّ حُفْرَةٍ عَيْنُ مَاءٍ عَذْبٍ، فَإِذَا فَرَغُوا وَأَرَادَ مُوسَى حَمْلَهُ ضَرَبَهُ بِعَصَاهُ فَيَذْهَبُ الْمَاءُ، وَكَانَ يَسْقِي كُلَّ يَوْمٍ سِتَّمِائَةِ أَلْفٍ، وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: هُوَ الْحَجَرُ الَّذِي وَضَعَ مُوسَى ثَوْبَهُ عَلَيْهِ لِيَغْتَسِلَ فَفَرَّ بِثَوْبِهِ وَمَرَّ بِهِ عَلَى مَلَأٍ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ حِينَ رَمَوْهُ بِالْأُدْرَةِ (٢) فَلَمَّا وَقَفَ أَتَاهُ جِبْرَائِيلُ فَقَالَ: إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى يَقُولُ: ارْفَعْ هَذَا الْحَجَرَ فَلِي فِيهِ قُدْرَةٌ، وَلَكَ فِيهِ مُعْجِزَةٌ، فَرَفَعَهُ وَوَضَعُهُ فِي مِخْلَاتِهِ، قَالَ عَطَاءٌ: كَانَ يَضْرِبُهُ مُوسَى اثْنَتَيْ عَشْرَةَ ضَرْبَةً فَيَظْهَرُ عَلَى مَوْضِعِ كُلِّ ضَرْبَةٍ مِثْلُ ثَدْيِ الْمَرْأَةِ فَيَعْرَقُ ثُمَّ يَتَفَجَّرُ الْأَنْهَارُ، ثُمَّ تَسِيلُ. وَأَكْثَرُ أَهْلِ التَّفْسِيرِ يَقُولُونَ: انْبَجَسَتْ وَانْفَجَرَتْ وَاحِدٌ، وَقَالَ أَبُو عَمْرِو بْنُ الْعَلَاءِ: انْبَجَسَتْ عَرِقَتْ وَانْفَجَرَتْ، أَيْ: سَالَتْ، فَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى:

Mukâtil dedi ki: Asanın adı niteliğiyle beraberdir. Allâh Teâlâ'nın: {الْحَجَرَ} “o taşa” buyruğunda ihtilaf ettiler. Vehb dedi ki: Belirli bir taş değildi; aksine Mûsâ rastgele taşlardan herhangi bir taşa vurur, her kabile için bir pınar olmak üzere fışkırırdı. Onlar on iki kabile (sıbt) idiler. Sonra her pınar bir ark içinde kendilerini sulaması emredilen kabileye akardı. Diğerleri ise şöyle dedi: Harf-i tarif (el-) ile belirlendiği deliliyle o, belirli bir taştı. İbn Abbâs dedi ki: Bir adam başı büyüklüğünde, hafif, dört köşe bir taştı; onu heybesine koyardı. Suya ihtiyaç duyduklarında onu koyar ve asasıyla ona vururdu. Atâ dedi ki: Taşın dört yüzü vardı; her yüzünde üç göze bulunuyordu, her kabileye bir göze düşüyordu. Taşın mermer olduğu da söylendi; kazzan (sert kireçtaşı) cinsinden olduğu da söylendi (١). İçinde on iki çukur vardı, her çukurdan tatlı bir su pınarı kaynardı. İşlerini bitirdiklerinde ve Mûsâ onu taşımak istediğinde asasıyla vurur, su kesilirdi. Her gün altı yüz bin kişiyi sulardı. Saîd b. Cübeyr dedi ki: O, Mûsâ'nın yıkanmak için üzerine elbisesini koyduğu ve kendisini fıtıklı olmakla (٢) itham ettiklerinde elbisesini alıp kaçarak İsrâiloğullarından bir topluluğun önünden geçtiği taştır. Durduğunda Cebrâîl ona gelip şöyle dedi: 'Allâh Teâlâ buyuruyor ki: Bu taşı kaldır; çünkü Benim onda bir kudretim, senin için de bir mucizen vardır.' O da onu kaldırıp heybesine koydu. Atâ dedi ki: Mûsâ ona on iki vuruş vurur, her vuruş yerinde kadın memesi gibi bir kabartı belirir, terler, sonra nehirler fışkırır, ardından da akardı. Müfessirlerin çoğu: 'İnbecest' (fışkırdı) ile 'infeceret' (patlayıp aktı) aynı anlamdadır derler. Ebû Amr b. el-Alâ ise şöyle dedi: 'İnbecest' terledi, 'infeceret' ise aktı demektir. İşte Allâh Teâlâ'nın şu buyruğu budur:

{فَانْفَجَرَتْ} أَيْ فَضَرَبَ فَانْفَجَرَتْ أَيْ سَالَتْ مِنْهُ {اثْنَتَا عَشْرَةَ عَيْنًا} عَلَى عَدَدِ الْأَسْبَاطِ {قَدْ عَلِمَ كُلُّ أُنَاسٍ مَشْرَبَهُمْ} مَوْضِعَ شُرْبِهِمْ لَا يُدْخِلُ سِبْطٌ عَلَى غَيْرِهِ فِي شُرْبِهِ {كُلُوا وَاشْرَبُوا مِنْ رِزْقِ اللَّهِ} أَيْ وَقُلْنَا لَهُمْ كُلُوا مِنَ الْمَنِّ وَالسَّلْوَى، وَاشْرَبُوا مِنَ الْمَاءِ فَهَذَا كُلُّهُ مِنْ رِزْقِ اللَّهِ يَأْتِيكُمْ بِلَا مَشَقَّةٍ {وَلَا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ} وَالْعَيْثُ: أَشَدُّ الْفَسَادِ يُقَالُ عَثَى يَعْثِي عَيْثًا، وَعَثَا يَعْثُو عَثْوًا وَعَاثَ يَعِيثُ عَيْثًا.

{فَانْفَجَرَتْ} Yani vurdu ve fışkırdı, aktı “ondan fışkırdı” {اثْنَتَا عَشْرَةَ عَيْنًا} kabilelerin sayısınca “on iki pınar”. {قَدْ عَلِمَ كُلُّ أُنَاسٍ مَشْرَبَهُمْ} Kendi içecekleri yeri [bildi], hiçbir kabile diğerinin su içtiği yere girmezdi “her zümre su içeceği yeri bilmişti”. {كُلُوا وَاشْرَبُوا مِنْ رِزْقِ اللَّهِ} Yani onlara: Kudret helvasından ve bıldırcın etinden yiyin, sudan için; bunların hepsi Allâh'ın size zahmetsizce gelen rızkındandır, [dedik] “Allâh'ın rızkından yiyin, için”. {وَلَا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ} “yeryüzünde bozguncular olarak fesat çıkarmayın”. 'el-Ays' (الْعَيْثُ) fesadın en şiddetlisidir; 'aseye ye'sî aysen' (عَثَى يَعْثِي عَيْثًا), 'asâ ya'sû asven' (عَثَا يَعْثُو عَثْوًا) ve 'âse ye'îsü aysen' (عَاثَ يَعِيثُ عَيْثًا) denir.

{وَإِذْ قُلْتُمْ يَا مُوسَى لَنْ نَصْبِرَ عَلَى طَعَامٍ وَاحِدٍ فَادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُخْرِجْ لَنَا مِمَّا تُنْبِتُ الْأَرْضُ مِنْ بَقْلِهَا وَقِثَّائِهَا وَفُومِهَا وَعَدَسِهَا وَبَصَلِهَا قَالَ أَتَسْتَبْدِلُونَ الَّذِي هُوَ أَدْنَى بِالَّذِي هُوَ خَيْرٌ اهْبِطُوا مِصْرًا فَإِنَّ لَكُمْ مَا سَأَلْتُمْ وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ وَالْمَسْكَنَةُ وَبَاءُوا بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ كَانُوا يَكْفُرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَيَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ بِغَيْرِ الْحَقِّ ذَلِكَ بِمَا عَصَوْا وَكَانُوا يَعْتَدُونَ (٦١) }

{وَإِذْ قُلْتُمْ يَا مُوسَى لَنْ نَصْبِرَ عَلَى طَعَامٍ وَاحِدٍ فَادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُخْرِجْ لَنَا مِمَّا تُنْبِتُ الْأَرْضُ مِنْ بَقْلِهَا وَقِثَّائِهَا وَفُومِهَا وَعَدَسِهَا وَبَصَلِهَا قَالَ أَتَسْتَبْدِلُونَ الَّذِي هُوَ أَدْنَى بِالَّذِي هُوَ خَيْرٌ اهْبِطُوا مِصْرًا فَإِنَّ لَكُمْ مَا سَأَلْتُمْ وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ وَالْمَسْكَنَةُ وَبَاءُوا بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ كَانُوا يَكْفُرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَيَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ بِغَيْرِ الْحَقِّ ذَلِكَ بِمَا عَصَوْا وَكَانُوا يَعْتَدُونَ (٦١) } “Hani siz: 'Ey Mûsâ! Biz tek bir yiyeceğe asla katlanamayız. Bizim için Rabbine dua et de bize yerin bitirdiği sebzesinden, hıyarından, sarımsağından (veya buğdayından), mercimeğinden ve soğanından çıkarsın' demiştiniz. [Mûsâ] 'Daha üstün olanı daha aşağı olanla değiştirmek mi istiyorsunuz? Bir şehre inin, şüphesiz orada istediğiniz şeyler vardır' demişti. Onların üzerine zillet ve yoksulluk damgası vuruldu ve Allâh'ın gazabına uğradılar. Bu, Allâh'ın ayetlerini inkâr etmeleri ve peygamberleri haksız yere öldürmelerindendir. Bu, isyan etmeleri ve haddi aşmaları sebebiyledir. (61)”

قَوْلُهُ تَعَالَى {وَإِذْ قُلْتُمْ يَا مُوسَى لَنْ نَصْبِرَ عَلَى طَعَامٍ وَاحِدٍ} وَذَلِكَ أَنَّهُمْ أَجْمَعُوا وَسَئِمُوا مِنْ أَكْلِ الْمَنِّ وَالسَّلْوَى، وَإِنَّمَا قَالَ {عَلَى طَعَامٍ وَاحِدٍ} وَهُمَا اثْنَانِ لِأَنَّ الْعَرَبَ تُعَبِّرُ عَنِ الِاثْنَيْنِ بِلَفْظِ الْوَاحِدِ كَمَا تُعَبِّرُ عَنِ الْوَاحِدِ بِلَفْظِ الِاثْنَيْنِ، كقوله تعالى ١٢/ب "يَخْرُجُ مِنْهُمَا اللُّؤْلُؤُ وَالْمَرْجَانُ" (٢٢-الرَّحْمَنِ) وَإِنَّمَا يَخْرُجُ مِنْ

Yüce Allah'ın: {وَإِذْ قُلْتُمْ يَا مُوسَى لَنْ نَصْبِرَ عَلَى طَعَامٍ وَاحِدٍ} “Hani siz: 'Ey Mûsâ! Biz tek bir yemeğe asla katlanamayız' demiştiniz” kavli. Bu da onların kudret helvası ve bıldırcın eti yemekten bıkıp usanmaları sebebiyleydi. Bunlar iki [ayrı yiyecek] olduğu halde {عَلَى طَعَامٍ وَاحِدٍ} “tek bir yemeğe” buyrulması, Arapların teki ikil lafızla ifade ettikleri gibi iki şeyi de tekil lafızla ifade etmelerindendir. Nitekim Yüce Allah'ın: {يَخْرُجُ مِنْهُمَا اللُّؤْلُؤُ وَالْمَرْجَانُ} “İkisinden de inci ve mercan çıkar” (Rahmân, 55/22) kavlinde olduğu gibidir. Oysa bu sadece

الْمَالِحِ دُونَ الْعَذْبِ وَقِيلَ: كَانُوا يَأْكُلُونَ أَحَدَهُمَا بِالْآخَرِ فَكَانَا كَطَعَامٍ وَاحِدٍ، وَقَالَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ: كَانُوا يَعْجِنُونَ الْمَنَّ بِالسَّلْوَى فَيَصِيرَانِ وَاحِدًا {فَادْعُ لَنَا} فَاسْأَلْ لِأَجْلِنَا {رَبَّكَ يُخْرِجْ لَنَا مِمَّا تُنْبِتُ الْأَرْضُ مِنْ بَقْلِهَا وَقِثَّائِهَا وَفُومِهَا} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: وَالْفُومُ الْخُبْزُ: وَقَالَ عَطَاءٌ، الْحِنْطَةُ وَقَالَ الْقُتَيْبِيُّ رَحِمَهُ اللَّهُ تَعَالَى: الْحُبُوبُ الَّتِي تُؤْكَلُ كُلُّهَا وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: {وَعَدَسِهَا وَبَصَلِهَا قَالَ} لَهُمْ مُوسَى ﵇ {أَتَسْتَبْدِلُونَ الَّذِي هُوَ أَدْنَى} أَخَسُّ وَأَرْدَى {بِالَّذِي هُوَ خَيْرٌ} أَشْرَفُ وَأَفْضَلُ وَجَعَلَ الْحِنْطَةَ أَدْنَى فِي الْقِيمَةِ وَإِنْ كَانَ هِيَ خَيْرًا مِنَ الْمَنِّ وَالسَّلْوَى، أَوْ أَرَادَ أَنَّهَا أَسْهَلُ وُجُودًا عَلَى الْعَادَةِ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْخَيْرُ رَاجِعًا إِلَى اخْتِيَارِ اللَّهِ لَهُمْ وَاخْتِيَارِهِمْ لِأَنْفُسِهِمْ {اهْبِطُوا مِصْرًا} يَعْنِي: فَإِنْ أَبَيْتُمْ إِلَّا ذَلِكَ فَانْزِلُوا مِصْرًا مِنَ الْأَمْصَارِ، وَقَالَ الضَّحَّاكُ: هُوَ مِصْرُ مُوسَى وَفِرْعَوْنَ، وَالْأَوَّلُ أَصَحُّ، لِأَنَّهُ لَوْ أَرَادَهُ لَمْ يَصْرِفْهُ {فَإِنَّ لَكُمْ مَا سَأَلْتُمْ} نَبَاتُ الْأَرْضِ {وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ} جُعِلَتْ عَلَيْهِمْ وَأُلْزِمُوا {الذِّلَّةُ} الذُّلُّ وَالْهَوَانُ قِيلَ: بِالْجِزْيَةِ، وَقَالَ عَطَاءُ بْنُ السَّائِبِ: هُوَ الْكُسْتِيجُ وَالزُّنَّارُ وَزِيُّ الْيَهُودِيَّةِ {وَالْمَسْكَنَةُ} الْفَقْرُ، سُمِّيَ الْفَقِيرُ مِسْكِينًا لِأَنَّ الْفَقْرَ أَسْكَنَهُ وَأَقْعَدَهُ عَنِ الْحَرَكَةِ، فَتَرَى الْيَهُودَ وَإِنْ كَانُوا مَيَاسِيرَ كَأَنَّهُمْ فُقَرَاءُ، وَقِيلَ: الذِّلَّةُ هِيَ فَقْرُ الْقَلْبِ فَلَا تَرَى فِي أَهْلِ الْمِلَلِ أَذَلَّ وَأَحْرَصَ عَلَى الْمَالِ مِنَ الْيَهُودِ.

tatlı sudan değil, tuzlu sudan çıkar. Denildi ki: Birini diğeriyle birlikte yiyorlardı, dolayısıyla tek bir yemek gibiydi. Abdurrahman b. Zeyd b. Eslem dedi ki: Kudret helvasını bıldırcın etiyle yoğuruyorlardı ve tek bir şey haline geliyordu. {فَادْعُ لَنَا} Bizim için iste “bizim için dua et” {رَبَّكَ يُخْرِجْ لَنَا مِمَّا تُنْبِتُ الْأَرْضُ مِنْ بَقْلِهَا وَقِثَّائِهَا وَفُومِهَا} “Rabbine de bize yerin bitirdiği sebzesinden, hıyarından, sarımsağından çıkarsın”. İbn Abbâs dedi ki: 'el-Fûm' (الْفُومُ) ekmektir. Atâ: Buğdaydır, dedi. el-Kuteybî —Allâh Teâlâ ona rahmet etsin— dedi ki: Yenilen bütün tahıllardır. el-Kelbî dedi ki: {وَعَدَسِهَا وَبَصَلِهَا قَالَ} “mercimeğinden ve soğanından [çıkarsın]. Dedi” Mûsâ aleyhisselâm onlara: {أَتَسْتَبْدِلُونَ الَّذِي هُوَ أَدْنَى} daha bayağı ve daha değersiz olanı “daha aşağı olanı değiştirmek mi istiyorsunuz” {بِالَّذِي هُوَ خَيْرٌ} daha şerefli ve daha üstün olanla “daha üstün olanla”? Buğday, kudret helvası ve bıldırcın etinden daha iyi olsa bile onu kıymetçe daha aşağı kıldı; ya da âdete göre daha kolay bulunabilir olmasını kastetti. 'Hayırlı' olmanın, Allâh'ın onlar için seçtiği ile kendilerinin kendileri için seçtiğine raci olması da caizdir. {اهْبِطُوا مِصْرًا} “Bir şehre inin” yani: Eğer bundan başkasına razı olmuyorsanız şehirlerden bir şehre inin. ed-Dahhâk: O, Mûsâ ve Firavun'un Mısır'ıdır, dedi. Birincisi daha sahihtir; çünkü onu kastetseydi tenvinsiz (gayr-i munsarif) okurdu. {فَإِنَّ لَكُمْ مَا سَأَلْتُمْ} yerin bitkilerinden “şüphesiz orada istediğiniz şeyler vardır”. {وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ} üzerlerine kılındı ve zorunlu kılındı “onların üzerine vuruldu” {الذِّلَّةُ} aşağılık ve hakaret “zillet”; cizye ile olduğu söylendi. Atâ b. es-Sâib dedi ki: O; küstîc (kemer), zünnar ve Yahudilik kılığıdır. {وَالْمَسْكَنَةُ} “ve yoksulluk” fakirliktir; fakire 'miskin' denildi, çünkü fakirlik onu sakinleştirmiş/hareketsiz kılmış ve hareketten alıkoymuştur. Bu yüzden Yahudileri, zengin olsalar bile fakirmiş gibi görürsün. Denildi ki: Zillet, kalp fakirliğidir; din mensupları arasında Yahudilerden daha zelil ve mala daha düşkün kimse göremezsin.

{وَبَاءُوا بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ} رَجَعُوا وَلَا يُقَالُ: "بَاءُوا إِلَّا بِشَرٍّ" وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: احْتَمَلُوا وَأَقَرُّوا بِهِ، وَمِنْهُ الدُّعَاءُ: أَبُوءُ {لَكَ} بِنِعْمَتِكَ عَلَيَّ وَأَبُوءُ بِذَنْبِي، أَيْ: أُقِرُّ {ذَلِكَ} أَيِ الْغَضَبُ {بِأَنَّهُمْ كَانُوا يَكْفُرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ} بِصِفَةِ مُحَمَّدٍ ﷺ وَآيَةِ الرَّجْمِ فِي التَّوْرَاةِ وَيَكْفُرُونَ بِالْإِنْجِيلِ وَالْقُرْآنِ {وَيَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ} تَفَرَّدَ نَافِعٌ بِهَمْزِ النَّبِيِّ وَبَابِهِ، فَيَكُونُ مَعْنَاهُ الْمُخْبِرُ مِنْ أَنْبَأَ يُنْبِئُ، وَالْقِرَاءَةُ الْمَعْرُوفَةُ تَرْكُ الْهَمْزَةِ، وَلَهُ وَجْهَانِ: أَحَدُهُمَا هُوَ أَيْضًا مِنَ الْإِنْبَاءِ، تُرِكَتِ الْهَمْزَةُ فِيهِ تَخْفِيفًا لِكَثْرَةِ الِاسْتِعْمَالِ، وَالثَّانِي هُوَ بِمَعْنَى الرَّفِيعِ مَأْخُوذٌ مِنَ النُّبُوَّةِ وَهِيَ الْمَكَانُ الْمُرْتَفِعُ، فَعَلَى هَذَا يَكُونُ النَّبِيِّينَ عَلَى الْأَصْلِ {بِغَيْرِ الْحَقِّ} أَيْ بِلَا جُرْمٍ فَإِنْ قِيلَ: فَلِمَ قَالَ: بِغَيْرِ الْحَقِّ وَقَتْلُ النَّبِيِّينَ لَا يَكُونُ إِلَّا بِغَيْرِ الْحَقِّ؟ قِيلَ ذَكَرَهُ وَصْفًا لِلْقَتْلِ، وَالْقَتْلُ تَارَةً يُوصَفُ بِغَيْرِ الْحَقِّ وَهُوَ مِثْلُ قَوْلِهِ تَعَالَى: "قَالَ رَبِّ احْكُمْ بِالْحَقِّ" (١١٢-الْأَنْبِيَاءِ) ذِكْرُ الْحَقِّ وَصْفًا لِلْحُكْمِ لَا أَنَّ حُكْمَهُ يَنْقَسِمُ إِلَى الْجَوْرِ وَالْحَقِّ، وَيُرْوَى أَنَّ الْيَهُودَ قَتَلَتْ سَبْعِينَ نَبِيًّا فِي أَوَّلِ النَّهَارِ وَقَامَتْ سُوقٌ بِقَتْلِهِمْ فِي آخِرِ النَّهَارِ {ذَلِكَ بِمَا عَصَوْا وَكَانُوا يَعْتَدُونَ} يَتَجَاوَزُونَ أَمْرِي وَيَرْتَكِبُونَ مَحَارِمِي.

{وَبَاءُوا بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ} “Allah'tan bir gazaba uğradılar”, [gazapla] döndüler [demektir]. “Bâû” (بَاءُوا) fiili ancak kötülük için kullanılır. Ebû Ubeyde şöyle demiştir: [Gazabı] yüklendiler ve onu itiraf ettiler. Duada geçen: « أَبُوءُ لَكَ بِنِعْمَتِكَ عَلَيَّ وَأَبُوءُ بِذَنْبِي » «Üzerimdeki nimetini Sana itiraf eder, günahımı da ikrar ederim» ifadesi de bu köktendir; yani ikrar ve itiraf ederim [demektir]. {ذَلِكَ} “İşte bu” yani gazap, {بِأَنَّهُمْ كَانُوا يَكْفُرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ} “onların Allah'ın ayetlerini inkâr etmeleri”, Tevrat'taki [Hz.] Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in sıfatını ve recm ayetini inkâr etmeleri, ayrıca İncil'i ve Kur'an'ı inkâr etmeleri {وَيَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ} “ve peygamberleri öldürmelerindendir”. Nâfi‘, 'en-nebî' (النَّبِيّ) kelimesini ve bu babdaki lafızları hemzeli okumakta tek kalmıştır. Bu takdirde kelimenin anlamı, 'enbee / yünbiü' (أَنْبَأَ يُنْبِئُ) fiilinden 'haber veren' olur. Meşhur olan kıraat ise hemzenin terk edilmesidir. Bunun da iki vechi vardır: Birincisi, onun da yine 'inbâ' (haber verme) kökünden gelmesidir; çok kullanımdan ötürü hafifletmek (tahfîf) amacıyla hemze terk edilmiştir. İkincisi ise, yüksek yer anlamına gelen 'en-nübve' (النُّبُوَّة) kökünden alınmış olup 'yüksek mertebeli' anlamındadır. Buna göre 'en-nebiyyîn' (النَّبِيِّينَ) kelimesi aslı üzeredir. {بِغَيْرِ الْحَقِّ} “haksız yere” yani hiçbir suçları olmaksızın [öldürmelerindendir]. Eğer: “Peygamberlerin öldürülmesi zaten ancak haksız yere olabilecekken, neden 'haksız yere' buyrulmuştur?” denilirse; şöyle denilir: Bunu öldürme fiilinin bir niteliği (vasfı) olarak zikretmiştir. Nitekim öldürme fiili bazen haksız yere olmakla nitelenir. Bu durum, Yüce Allah'ın: {قَالَ رَبِّ احْكُمْ بِالْحَقِّ} “[Peygamber] dedi ki: «Rabbim, hak ile hükmet!»” (Enbiyâ, 21/112) buyruğuna benzer; buradaki hakkın zikri hükmün bir vasfıdır; yoksa O'nun hükmünün zulüm ve hak diye kısımlara ayrılmasından ötürü değildir. Rivayet edilir ki Yahudiler, günün başında yetmiş peygamber öldürmüşler, günün sonunda ise [hiçbir şey olmamış gibi] çarşı pazarlarını kurmuşlardır. {ذَلِكَ بِمَا عَصَوْا وَكَانُوا يَعْتَدُونَ} “İşte bu, isyan etmeleri ve haddi aşmalarından ötürüdür.” [Yani] emrimin dışına çıkıyor ve haramlarımı çiğniyorlardı.

{إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هَادُوا وَالنَّصَارَى وَالصَّابِئِينَ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَعَمِلَ صَالِحًا فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ (٦٢) وَإِذْ أَخَذْنَا مِيثَاقَكُمْ وَرَفَعْنَا فَوْقَكُمُ الطُّورَ خُذُوا مَا آتَيْنَاكُمْ بِقُوَّةٍ وَاذْكُرُوا مَا فِيهِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ (٦٣) ثُمَّ تَوَلَّيْتُمْ مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ فَلَوْلَا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ لَكُنْتُمْ مِنَ الْخَاسِرِينَ (٦٤) }

{إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هَادُوا وَالنَّصَارَى وَالصَّابِئِينَ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَعَمِلَ صَالِحًا فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ (٦٢) وَإِذْ أَخَذْنَا مِيثَاقَكُمْ وَرَفَعْنَا فَوْقَكُمُ الطُّورَ خُذُوا مَا آتَيْنَاكُمْ بِقُوَّةٍ وَاذْكُرُوا مَا فِيهِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ (٦٣) ثُمَّ تَوَلَّيْتُمْ مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ فَلَوْلَا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ لَكُنْتُمْ مِنَ الْخَاسِرِينَ (٦٤) } “Şüphesiz iman edenler, Yahudiler, Hristiyanlar ve Sâbiîlerden her kim Allâh'a ve ahiret gününe iman edip salih amel işlerse, Rableri katında onların mükâfatları vardır; onlara hiçbir korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir. (62) Hani sizden kesin söz almış ve Tûr'u üzerinize kaldırmıştık: 'Size verdiğimiz şeyi sımsıkı tutun ve içindekini aklınızda tutun ki korunasınız' [demiştik]. (63) Sonra bunun ardından yine yüz çevirdiniz. Eğer üzerinizde Allâh'ın lütfu ve rahmeti olmasaydı elbette hüsrana uğrayanlardan olurdunuz. (64)”

{إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هَادُوا} يَعْنِي الْيَهُودَ سُمُّوا بِهِ لِقَوْلِهِمْ: إِنَّا هُدْنَا إِلَيْكَ أَيْ مِلْنَا إِلَيْكَ، وَقِيلَ: لِأَنَّهُمْ هَادُوا أَيْ تَابُوا عَنْ عِبَادَةِ الْعِجْلِ، وَقِيلَ: لِأَنَّهُمْ مَالُوا عَنْ دِينِ الْإِسْلَامِ، وَعَنْ دِينِ مُوسَى ﵇، وَقَالَ أَبُو عَمْرِو بْنُ الْعَلَاءِ: لِأَنَّهُمْ يَتَهَوَّدُونَ أَيْ يَتَحَرَّكُونَ عِنْدَ قِرَاءَةِ التَّوْرَاةِ وَيَقُولُونَ: إِنَّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ تَحَرَّكَتْ حِينَ آتَى اللَّهُ مُوسَى التَّوْرَاةَ {وَالنَّصَارَى} سُمُّوا بِهِ لِقَوْلِ الْحَوَارِيِّينَ: نَحْنُ أَنْصَارُ اللَّهِ، وَقَالَ مُقَاتِلٌ: لِأَنَّهُمْ نَزَلُوا قَرْيَةً يُقَالُ لَهَا نَاصِرَةُ، وَقِيلَ: لِاعْتِزَائِهِمْ إِلَى نَصِرَةَ وَهِيَ قَرْيَةٌ كَانَ يَنْزِلُهَا عِيسَى ﵇.

{إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هَادُوا} “Şüphesiz iman edenler ve Yahudiler” yani Yahudilerdir. Onların: 'İnnâ hüdnâ ileyke' (إِنَّا هُدْنَا إِلَيْكَ) yani 'Sana yöneldik/döndük' sözlerinden dolayı bu ad verilmiştir. Denildi ki: 'Hâdû' yani buzağıya tapmaktan tövbe ettikleri için; denildi ki: İslâm dininden ve Mûsâ aleyhisselâm'ın dininden saptıkları için böyledir. Ebû Amr b. el-Alâ dedi ki: 'Yetehevvedûne' yani Tevrat okurken sallanırlar ve: 'Allâh Mûsâ'ya Tevrat'ı verdiği zaman gökler ve yer sallandı' derler; bu yüzden böyle adlandırıldılar. {وَالنَّصَارَى} “ve Hristiyanlar”; Havarilerin: 'Biz Allâh'ın yardımcılarıyız (ensârullâh)' demelerinden dolayı bu ismi aldılar. Mukâtil dedi ki: Nâsıra denilen bir köye indikleri/yerleştikleri içindir. Denildi ki: Îsâ aleyhisselâm'ın kaldığı bir köy olan Nasıra'ya nispet edildikleri içindir.

{وَالصَّابِئِينَ} قَرَأَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ: وَالصَّابِينَ وَالصَّابُونَ بِتَرْكِ الْهَمْزَةِ وَالْبَاقُونَ بِالْهَمْزَةِ، وَأَصْلُهُ: الْخُرُوجُ، يُقَالُ: صَبَأَ فُلَانٌ أَيْ خَرَجَ مِنْ دِينٍ إِلَى دِينٍ آخَرَ، وَصَبَأَتِ النُّجُومُ إِذَا خَرَجَتْ مِنْ مَطَالِعِهَا، وَصَبَأَ نَابُ الْبَعِيرِ إِذَا خَرَجَ، فَهَؤُلَاءِ سُمُّوا بِهِ لِخُرُوجِهِمْ مِنْ دِينٍ إِلَى دِينٍ، قَالَ عُمَرُ وَابْنُ عَبَّاسٍ: هُمْ قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ، قَالَ عُمَرُ ﵁: ذَبَائِحُهُمْ ذَبَائِحُ أَهْلِ الْكِتَابِ، وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: لَا تَحِلُّ ذَبَائِحُهُمْ وَلَا مُنَاكَحَتُهُمْ، وَقَالَ مُجَاهِدٌ: هُمْ قَبِيلَةٌ نَحْوَ الشَّامِ بَيْنَ الْيَهُودِ وَالْمَجُوسِ، وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: هُمْ قَوْمٌ بَيْنَ الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى يَحْلِقُونَ أَوْسَاطَ رُءُوسِهِمْ وَيَجُبُّونَ مَذَاكِيرَهُمْ، وَقَالَ قَتَادَةُ: قَوْمٌ يَقْرَءُونَ الزَّبُورَ وَيَعْبُدُونَ الْمَلَائِكَةَ، وَيُصَلُّونَ إِلَى الْكَعْبَةِ وَيُقِرُّونَ بِاللَّهِ تَعَالَى، أَخَذُوا مِنْ كُلِّ دِينٍ شَيْئًا، قَالَ عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ يَحْيَى: انْقَرَضُوا .

{وَالصَّابِئِينَ} “ve Sâbiîler” [ifadesine gelince]; Medine ehli [kıraatte] hemzeyi terk ederek 've's-Sâbîne' (وَالصَّابِينَ) ve 've's-Sâbûne' (وَالصَّابُونَ) şeklinde okumuş, diğer [kıraat imam]ları ise hemzeyle okumuşlardır. Kelimenin aslı 'çıkmak/ayrılmak' (el-hurûc) demektir. Bir kimse bir dinden başka bir dine geçtiğinde 'Sabee fülânun' (صَبَأَ فُلَانٌ) denir. Yıldızlar doğdukları yerden çıktıklarında 'Sabe'eti'n-nücûm' (صَبَأَتِ النُّجُومُ), devenin azı dişi çıktığında da 'Sabee nâbü'l-ba‘îr' (صَبَأَ نَابُ الْبَعِيرِ) denir. İşte bunlara da bir dinden başka bir dine çıktıkları (geçtikleri) için bu isim verilmiştir. Ömer ve İbn Abbâs: 'Onlar Ehl-i Kitap'tan bir topluluktur' demişlerdir. Ömer radıyallâhu anh: 'Onların kestikleri, Ehl-i Kitab'ın kestikleri [hükmünde]dir' demiş; İbn Abbâs ise: 'Onların kestikleri helal olmadığı gibi kadınlarıyla evlenmek de helal değildir' demiştir. Mücâhid: 'Onlar Şam tarafında, Yahudiler ile Mecûsîler arasında [bir inanca sahip] bir kabiledir' demiştir. Kelbî: 'Onlar Yahudiler ile Hristiyanlar arasında [bir inanca sahip] bir topluluktur; başlarının ortasını tıraş ederler ve tenasül uzuvlarını keserler' demiştir. Katâde ise: 'Zebûr'u okuyan, meleklere tapan, Kâbe'ye doğru namaz kılan ve Yüce Allâh'ı ikrar eden bir topluluktur; her dinden bir şey almışlardır' demiştir. Abdülazîz b. Yahyâ da: 'Onların nesli tükenmiştir' demiştir.

{مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ} فَإِنْ قِيلَ: كَيْفَ يَسْتَقِيمُ قَوْلُهُ {مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ} وَقَدْ ذَكَرَ فِي ابْتِدَاءِ الْآيَةِ {إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا} ؟ قِيلَ: اخْتَلَفُوا فِي حُكْمِ الْآيَةِ فَقَالَ بَعْضُهُمْ: أَرَادَ بِقَوْلِهِ {إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا} عَلَى التَّحْقِيقِ ثُمَّ اخْتَلَفُوا فِي هَؤُلَاءِ الْمُؤْمِنِينَ فَقَالَ قَوْمٌ: هُمُ الَّذِينَ آمَنُوا قَبْلَ الْمَبْعَثِ وَهُمْ طُلَّابُ الدِّينِ مِثْلَ حَبِيبٍ النَّجَّارِ، وَقُسِّ بْنِ سَاعِدَةَ، وَزَيْدِ بْنِ عَمْرِو بْنِ نُفَيْلٍ، وَوَرَقَةَ بْنِ نَوْفَلٍ، وَالْبَرَاءِ السِّنِّيِّ، وَأَبِي ذَرٍّ الْغِفَارِيِّ، وَسَلْمَانَ الْفَارِسِيِّ، وَبَحِيرَا الرَّاهِبِ، وَوَفْدِ النَّجَاشِيِّ، فَمِنْهُمْ مَنْ أَدْرَكَ النَّبِيَّ ﷺ (وَبَايَعَهُ) (١) ، وَمِنْهُمْ مَنْ لَمْ يُدْرِكْهُ. وَقِيلَ: هُمُ الْمُؤْمِنُونَ مِنَ الْأُمَمِ الْمَاضِيَةِ، وَقِيلَ: هُمُ الْمُؤْمِنُونَ مِنْ هَذِهِ الْأُمَّةِ {وَالَّذِينَ هَادُوا} الَّذِينَ كَانُوا عَلَى دِينِ مُوسَى ﵇، وَلَمْ يُبَدِّلُوا، وَالنَّصَارَى، الَّذِينَ كَانُوا عَلَى دِينِ عِيسَى ﵇ وَلَمْ يُغَيِّرُوا وَمَاتُوا عَلَى ذَلِكَ، قَالُوا: وَهَذَانِ الِاسْمَانِ لَزِمَاهُمْ زَمَنَ مُوسَى وَعِيسَى ﵉ حَيْثُ كَانُوا عَلَى الْحَقِّ، كَالْإِسْلَامِ لِأُمَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ، وَالصَّابِئُونَ زَمَنَ اسْتِقَامَةِ أَمْرِهِمْ {مَنْ آمَنَ} أَيْ مَنْ مَاتَ مِنْهُمْ وَهُوَ مُؤْمِنٌ لِأَنَّ حَقِيقَةَ الْإِيمَانِ بِالْمُوَافَاةِ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْوَاوُ مُضْمَرًا أَيْ: وَمَنْ آمَنَ بَعْدَكَ يَا مُحَمَّدُ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ، وَقَالَ بَعْضُهُمْ: إِنَّ الْمَذْكُورِينَ بِالْإِيمَانِ فِي أَوَّلِ الْآيَةِ عَلَى طَرِيقِ الْمَجَازِ دُونَ الْحَقِيقَةِ، ثُمَّ اخْتَلَفُوا فِيهِمْ فَقَالَ بَعْضُهُمُ: الَّذِينَ آمَنُوا بِالْأَنْبِيَاءِ الْمَاضِينَ وَلَمْ يُؤْمِنُوا بِكَ وَقِيلَ: أَرَادَ بِهِمُ الْمُنَافِقِينَ الَّذِينَ آمَنُوا بِأَلْسِنَتِهِمْ وَلَمْ يُؤْمِنُوا بِقُلُوبِهِمْ، وَالْيَهُودَ وَالنَّصَارَى الَّذِينَ اعْتَقَدُوا الْيَهُودِيَّةَ وَالنَّصْرَانِيَّةَ بَعْدَ التَّبْدِيلِ وَالصَّابِئُونَ بَعْضُ أَصْنَافِ الْكُفَّارِ {مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ} هَذِهِ الْأَصْنَافُ بِالْقَلْبِ وَاللِّسَانِ {وَعَمِلَ صَالِحًا فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ} وَإِنَّمَا ذُكِرَ بِلَفْظِ الْجَمْعِ لِأَنَّ {مَنْ} يَصْلُحُ لِلْوَاحِدِ وَالِاثْنَيْنِ وَالْجَمْعِ وَالْمُذَكِّرِ وَالْمُؤَنَّثِ {وَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ} فِي الدُّنْيَا {وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ} فِي الْآخِرَةِ.

{مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ} “kim Allâh'a ve ahiret gününe iman ederse”. Eğer: 'Ayetin başında: {إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا} “Şüphesiz iman edenler” buyurmuşken, {مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ} “kim Allâh'a iman ederse” sözü nasıl uygun düşer?' denilirse, şöyle denir: Ayetin hükmünde ihtilaf ettiler. Bazıları dedi ki: {إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا} sözüyle hakiki manayı kastetmiştir; sonra bu müminler hakkında ihtilaf ettiler. Bir topluluk dedi ki: Onlar peygamberlikten önce iman edenlerdir; Habîb en-Neccâr, Kuss b. Sâide, Zeyd b. Amr b. Nüfeyl, Varaka b. Nevfel, Berâ es-Sinnî, Ebû Zer el-Gıfârî, Selmân-ı Fârisî, Rahip Bahîrâ ve Necâşî'nin elçileri gibi hak din arayıcılarıdır. Bunlardan kimi Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e yetişip (ona biat etti) (١), kimi de ona yetişemedi. Denildi ki: Onlar geçmiş ümmetlerin müminleridir. Denildi ki: Onlar bu ümmetin müminleridir. {وَالَّذِينَ هَادُوا} Mûsâ aleyhisselâm'ın dini üzere bulunup bunu değiştirmeyenlerdir; 'en-Nasârâ' ise Îsâ aleyhisselâm'ın dini üzere bulunup değiştirmeyen ve bu hâl üzere ölenlerdir. Dediler ki: Bu iki isim, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmeti için İslâm ismi gibi, hak üzere bulundukları sürece Mûsâ ve Îsâ aleyhimesselâm döneminde onlara verilmiştir; Sâbiîler de işlerinin istikamet üzere olduğu dönemdeki halleridir. {مَنْ آمَنَ} yani onlardan mümin olarak ölen kimse; çünkü imanın hakikati son nefestedir (muvâfât). Vâv harfinin takdir edilmiş olması da caizdir; yani: 'Ve senden sonra kıyamet gününe kadar kim iman ederse, ey Muhammed!'. Bazıları da dedi ki: Ayetin başında iman ile zikredilenler hakikat değil mecaz yolundadır. Sonra onlar hakkında ihtilaf ettiler. Bazıları dedi ki: Geçmiş peygamberlere iman edip de sana iman etmeyenlerdir. Denildi ki: Bununla dilleriyle iman edip kalpleriyle iman etmeyen münafıkları; tahriften sonra Yahudilik ve Hristiyanlığı benimseyen Yahudi ve Hristiyanları kastetmiştir; Sâbiîler de kâfirlerin bazı sınıflarıdır. {مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ} Bu sınıflardan kalbiyle ve diliyle [iman eden] “kim Allâh'a ve ahiret gününe iman ederse” {وَعَمِلَ صَالِحًا فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ} “ve salih amel işlerse, Rableri katında onların mükâfatları vardır”. Çoğul lafzıyla zikredilmiştir; çünkü {مَنْ} tekil, tesniye, cem, müzekker ve müennes için kullanılabilir. {وَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ} dünyada “onlara hiçbir korku yoktur” {وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ} ahirette “ve onlar üzülmeyeceklerdir”.

قَوْلُهُ تَعَالَى {وَإِذْ أَخَذْنَا مِيثَاقَكُمْ} عَهْدَكُمْ يَا مَعْشَرَ الْيَهُودِ {وَرَفَعْنَا فَوْقَكُمُ الطُّورَ} الْجَبَلَ بِالسُّرْيَانِيَّةِ فِي قَوْلِ بَعْضِهِمْ، وَهُوَ قَوْلُ مُجَاهِدٍ، وَقِيلَ: مَا مِنْ لُغَةٍ فِي الدُّنْيَا إِلَّا وَهِيَ فِي الْقُرْآنِ، وَقَالَ الْأَكْثَرُونَ: لَيْسَ فِي الْقُرْآنِ لُغَةٌ غَيْرُ لُغَةِ الْعَرَبِ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: {قُرْآنًا عَرَبِيًّا} وَإِنَّمَا هَذَا وَأَشْبَاهُهُ وَقَعَ وِفَاقًا بَيْنَ اللُّغَتَيْنِ ، وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: أَمَرَ اللَّهُ تَعَالَى جَبَلًا مِنْ جِبَالِ فِلَسْطِينَ فَانْقَلَعَ مِنْ أَصْلِهِ حَتَّى قَامَ عَلَى رُءُوسِهِمْ، وَذَلِكَ لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَنْزَلَ التَّوْرَاةَ عَلَى مُوسَى ﵇ فَأَمَرَ مُوسَى قَوْمَهُ أَنْ يَقْبَلُوهَا وَيَعْمَلُوا بِأَحْكَامِهَا فَأَبَوْا أَنْ يَقْبَلُوهَا لِلْآصَارِ وَالْأَثْقَالِ الَّتِي هِيَ فِيهَا، وَكَانَتْ شَرِيعَةً ثَقِيلَةً فَأَمَرَ اللَّهُ تَعَالَى جِبْرِيلَ ﵇ فَقَلَعَ جَبَلًا عَلَى قَدْرِ عَسْكَرِهِمْ، وَكَانَ فَرْسَخًا فِي فَرْسَخٍ، فَرَفَعَهُ فَوْقَ رُءُوسِهِمْ مِقْدَارَ قَامَةِ الرَّجُلِ كَالظُّلَّةِ، وَقَالَ لَهُمْ: إِنْ لَمْ تقبلوا التوراة التي أَرْسَلْتُ هَذَا الْجَبَلَ عَلَيْكُمْ، وَقَالَ عَطَاءٌ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ رَضِيَ اللَّهُ تَعَالَى عنهما: رفع ١٣/أاللَّهُ فَوْقَ رُءُوسِهِمُ الطُّورَ، وَبَعَثَ نَارًا مِنْ قِبَلِ وُجُوهِهِمْ، وَأَتَاهُمُ الْبَحْرُ الْمَالِحُ مِنْ خَلْفِهِمْ

Yüce Allâh'ın: {وَإِذْ أَخَذْنَا مِيثَاقَكُمْ} “Hani sizden kesin söz almıştık” yani ey Yahudi topluluğu, ahdinizi [almıştık]; {وَرَفَعْنَا فَوْقَكُمُ الطُّورَ} “ve Tûr'u üzerinize kaldırmıştık” [buyruğu]. [Tûr], bazılarının kavline göre Süryanicede dağ demektir; bu, Mücâhid'in de görüşüdür. Şöyle de denilmiştir: Dünyada hiçbir lisan yoktur ki Kur'ân'da ondan [bir kelime] bulunmasın. Çoğunluk ise şöyle demiştir: Yüce Allâh'ın: {قُرْآنًا عَرَبِيًّا} “Arapça bir Kur'ân” buyruğu gereğince Kur'ân'da Arap dilinden gayrı bir lisan yoktur; bu ve benzeri kelimeler sadece iki dil arasındaki bir tevafuk (uygunluk) neticesinde meydana gelmiştir. İbn Abbâs [şöyle] dedi: Yüce Allâh, Filistin dağlarından bir dağa emretti de dağ kökünden sökülerek onların başlarının üzerinde dikildi. Bunun sebebi şudur: Yüce Allâh, Mûsâ aleyhisselâm'a Tevrat'ı indirdiğinde Mûsâ, kavmine onu kabul etmelerini ve hükümleriyle amel etmelerini emretti; onlar ise onda bulunan ağır mükellefiyetler (isâr) ve meşakkatler sebebiyle onu kabul etmekten kaçındılar. Zira o ağır bir şeriattı. Bunun üzerine Yüce Allâh, Cibrîl aleyhisselâm'a emretti; o da onların karargâhı büyüklüğünde -ki bir fersaha bir fersah idi- bir dağı kökünden söktü ve başlarının üzerine bir gölgelik gibi bir adam boyu miktarınca kaldırdı. Onlara da: "Eğer Tevrat'ı kabul etmezseniz bu dağı üzerinize bırakırım" dedi. Atâ, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan [şöyle rivayet etti]: Allâh Tûr'u başlarının üzerine kaldırdı, ön taraflarından bir ateş gönderdi, arkalarından ise tuzlu deniz geldi.

{خُذُوا} أَيْ قُلْنَا لَهُمْ خُذُوا {مَا آتَيْنَاكُمْ} أَعْطَيْنَاكُمْ {بِقُوَّةٍ} بِجِدٍّ وَاجْتِهَادٍ وَمُوَاظَبَةٍ {وَاذْكُرُوا} وَادْرُسُوا {مَا فِيهِ} وَقِيلَ: احْفَظُوهُ وَاعْمَلُوا بِهِ {لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ} لِكَيْ تَنْجَوْا مِنَ الْهَلَاكِ فِي الدُّنْيَا وَالْعَذَابِ فِي الْعُقْبَى، فَإِنَّ قَبِلْتُمْ وَإِلَّا رَضَخْتُكُمْ بِهَذَا الْجَبَلِ وَأَغْرَقْتُكُمْ فِي هَذَا الْبَحْرِ وَأَحْرَقْتُكُمْ بِهَذِهِ النَّارِ، فَلَمَّا رَأَوْا أَنْ لَا مَهْرَبَ لَهُمْ عَنْهَا قَبِلُوا وَسَجَدُوا وَجَعَلُوا يُلَاحِظُونَ الْجَبَلَ وَهُمْ سُجُودٌ، فَصَارَ سُنَّةً لِلْيَهُودِ، وَلَا يَسْجُدُونَ إِلَّا عَلَى أَنْصَافِ وُجُوهِهِمْ، وَيَقُولُونَ: بِهَذَا السُّجُودِ رُفِعَ الْعَذَابُ عَنَّا.

{خُذُوا} Yani onlara: Tutun dedik “tutun” {مَا آتَيْنَاكُمْ} size verdiğimizi “size verdiğimiz şeyi” {بِقُوَّةٍ} ciddiyetle, gayretle ve devamlılıkla “sımsıkı”. {وَاذْكُرُوا} ve okuyup ders alın “ve aklınızda tutun” {مَا فِيهِ} denildi ki: Onu ezberleyin ve onunla amel edin “içindekini” {لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ} dünyada helaktan ve ahirette azaptan kurtulasınız diye “ki korunasınız”. Eğer kabul ederseniz ne âlâ, aksi takdirde sizi bu dağla ezer, bu denizde boğar ve bu ateşte yakarım! Onu savuşturacak hiçbir sığınak olmadığını görünce kabul edip secdeye kapandılar ve secde halindeyken göz ucuyla dağa bakmaya başladılar. Bu, Yahudiler için bir adet oldu; ancak yüzlerinin yarısı üzerinde secde ederler ve: 'Bu secde sayesinde azap üzerimizden kaldırıldı' derler.

{ثُمَّ تَوَلَّيْتُمْ} أَعْرَضْتُمْ {مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ} مِنْ بَعْدِ مَا قَبِلْتُمُ التَّوْرَاةَ {فَلَوْلَا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ} يَعْنِي بِالْإِمْهَالِ وَالْإِدْرَاجِ وَتَأْخِيرِ الْعَذَابِ عَنْكُمْ {لَكُنْتُمْ} لَصِرْتُمْ {مِنَ الْخَاسِرِينَ} مِنَ الْمَغْبُونِينَ بِالْعُقُوبَةِ وَذَهَابِ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَقِيلَ: مِنَ الْمُعَذَّبِينَ فِي الْحَالِ لِأَنَّهُ رَحِمَهُمْ بِالْإِمْهَالِ.

{ثُمَّ تَوَلَّيْتُمْ} Yüz çevirdiniz “Sonra yüz çevirdiniz” {مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ} Tevrat'ı kabul ettikten sonra “bunun ardından”. {فَلَوْلَا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ} Yani mühlet vermesi, derece derece ertelemesi ve azabı sizden geciktirmesiyle [olan lütfu ve rahmeti olmasaydı] “Eğer üzerinizde Allâh'ın lütfu ve rahmeti olmasaydı” {لَكُنْتُمْ} elbette olurdunuz “elbette olurdunuz” {مِنَ الْخَاسِرِينَ} cezaya çarptırılarak dünya ve ahireti elden çıkaran aldanmışlardan “hüsrana uğrayanlardan”. Denildi ki: Hemen o anda azap edilenlerden olurdunuz; çünkü Allâh mühlet vererek onlara merhamet etmiştir.

{وَلَقَدْ عَلِمْتُمُ الَّذِينَ اعْتَدَوْا مِنْكُمْ فِي السَّبْتِ فَقُلْنَا لَهُمْ كُونُوا قِرَدَةً خَاسِئِينَ (٦٥) فَجَعَلْنَاهَا نَكَالًا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهَا وَمَا خَلْفَهَا وَمَوْعِظَةً لِلْمُتَّقِينَ (٦٦) وَإِذْ قَالَ مُوسَى لِقَوْمِهِ إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تَذْبَحُوا بَقَرَةً قَالُوا أَتَتَّخِذُنَا هُزُوًا قَالَ أَعُوَذُ بِاللَّهِ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْجَاهِلِينَ (٦٧) }

{وَلَقَدْ عَلِمْتُمُ الَّذِينَ اعْتَدَوْا مِنْكُمْ فِي السَّبْتِ فَقُلْنَا لَهُمْ كُونُوا قِرَدَةً خَاسِئِينَ (٦٥) فَجَعَلْنَاهَا نَكَالًا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهَا وَمَا خَلْفَهَا وَمَوْعِظَةً لِلْمُتَّقِينَ (٦٦) وَإِذْ قَالَ مُوسَى لِقَوْمِهِ إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تَذْبَحُوا بَقَرَةً قَالُوا أَتَتَّخِذُنَا هُزُوًا قَالَ أَعُوَذُ بِاللَّهِ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْجَاهِلِينَ (٦٧) } “Andolsun, içinizden cumartesi günü haddi aşanları elbette bildiniz. Biz de onlara: 'Aşağılık maymunlar olun!' dedik. (65) Biz bunu hem önündekilere ve arkasındakilere ibretlik bir ceza hem de takva sahipleri için bir öğüt kıldık. (66) Hani Mûsâ kavmine: 'Şüphesiz Allâh size bir sığır kesmenizi emrediyor' demişti. Onlar: 'Bizimle alay mı ediyorsun?' dediler. [Mûsâ] 'Cahillerden olmaktan Allâh'a sığınırım' dedi. (67)”

قَوْلُهُ تَعَالَى {وَلَقَدْ عَلِمْتُمُ الَّذِينَ اعْتَدَوْا مِنْكُمْ فِي السَّبْتِ} أَيْ جَاوَزُوا الْحَدَّ، وَأَصْلُ السَّبْتِ: الْقَطْعُ، قِيلَ: سُمِّيَ يَوْمُ السَّبْتِ بِذَلِكَ لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَطَعَ فِيهِ الْخَلْقَ، وَقِيلَ: لِأَنَّ الْيَهُودَ أُمِرُوا فِيهِ بِقَطْعِ الْأَعْمَالِ، وَالْقِصَّةُ فِيهِ: أَنَّهُمْ كَانُوا زَمَنَ دَاوُدَ ﵇ بِأَرْضٍ يُقَالُ لَهَا أَيْلَةُ حَرَّمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ صَيْدَ السَّمَكِ يَوْمَ السَّبْتِ، فَكَانَ إِذَا دَخَلَ السَّبْتُ لَمْ يَبْقَ حُوتٌ فِي الْبَحْرِ إِلَّا اجْتَمَعَ هُنَاكَ حَتَّى يُخْرِجْنَ خَرَاطِيمَهُنَّ مِنَ الْمَاءِ لِأَمْنِهَا، حَتَّى لَا يُرَى الْمَاءُ مِنْ كَثْرَتِهَا، فَإِذَا مَضَى السَّبْتُ تَغْرَقْنَ وَلَزِمْنَ مَقْلَ (١) الْبَحْرِ، فَلَا يُرَى شَيْءٌ مِنْهَا فَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى "إِذْ تَأْتِيهِمْ حِيتَانُهُمْ يَوْمَ سَبْتِهِمْ شُرَّعًا وَيَوْمَ لَا يَسْبِتُونَ لَا تَأْتِيهِمْ" (١٦٣-الْأَعْرَافِ) .

Allâh Teâlâ'nın: {وَلَقَدْ عَلِمْتُمُ الَّذِينَ اعْتَدَوْا مِنْكُمْ فِي السَّبْتِ} “Andolsun, içinizden cumartesi günü haddi aşanları elbette bildiniz” buyruğu, yani haddi aştılar demektir. 'Sebt'in (السَّبْتِ) aslı kesmektir. Denildi ki: Cumartesi gününe bu isim verildi, çünkü Allâh Teâlâ onda yaratmayı kesmiştir (bitirmiştir). Denildi ki: Yahudilere onda işleri kesmeleri emredildiği içindir. Buradaki kıssa şudur: Onlar Dâvûd aleyhisselâm zamanında Eyle denilen bir yerde idiler. Allâh onlara cumartesi günü balık avlamayı haram kıldı. Cumartesi günü girdiğinde denizde hiçbir balık kalmaz, hepsi orada toplanır, hatta güvende oldukları için burunlarını sudan çıkarırlardı; çokluklarından dolayı su görünmezdi. Cumartesi geçince dalar ve denizin derinliğine (١) çekilirlerdi, onlardan hiçbir şey görünmezdi. İşte Allâh Teâlâ'nın şu buyruğu budur: “Cumartesi tatili yaptıkları gün balıkları akın akın onlara gelirken, tatil yapmadıkları gün ise onlara gelmiyordu” (el-A'râf, 163).

ثُمَّ إِنَّ الشَّيْطَانَ وَسْوَسَ إِلَيْهِمْ وَقَالَ: إِنَّمَا نُهِيتُمْ عَنْ أَخْذِهَا يَوْمَ السَّبْتِ، فَعَمَدَ رِجَالٌ فَحَفَرُوا الْحِيَاضَ حَوْلَ الْبَحْرِ، وَشَرَّعُوا مِنْهُ إِلَيْهَا الْأَنْهَارَ، فَإِذَا كَانَتْ عَشِيَّةُ الْجُمْعَةِ فَتَحُوا تِلْكَ الْأَنْهَارَ، فَأَقْبَلَ الْمَوْجُ بِالْحِيتَانِ إِلَى الْحِيَاضِ، فَلَا يَقْدِرْنَ عَلَى الْخُرُوجِ لِبُعْدِ عُمْقِهَا وَقِلَّةِ مَائِهَا، فَإِذَا كَانَ يَوْمُ الْأَحَدِ أَخَذُوهَا، وَقِيلَ: كَانُوا يَسُوقُونَ الْحِيتَانَ إِلَى (الْحِيَاضِ) يَوْمَ السَّبْتِ وَلَا يَأْخُذُونَهَا ثُمَّ يَأْخُذُونَهَا يَوْمَ الْأَحَدِ، وَقِيلَ: كَانُوا يَنْصِبُونَ

Sonra şeytan onlara vesvese verip: "Siz ancak cumartesi günü balık tutmaktan nehyedildiniz" dedi. Bunun üzerine birtakım kimseler kastettiler ve denizin etrafında havuzlar kazdılar, denizden o havuzlara kanallar açtılar. Cuma akşamı olunca bu kanalları açıyorlardı; dalgalar balıkları havuzlara doğru getiriyordu. [Balıklar] derinliğinin uzaklığı ve suyunun azlığı sebebiyle [oradan] çıkmaya güç yetiremiyorlardı. Pazar günü olunca da onları yakalıyorlardı. Denildi ki: Balıkları cumartesi günü (havuzlara) sürüyorlar, onları tutmuyorlar, sonra pazar günü yakalıyorlardı. Denildi ki: Onlar kuruyorlardı...

الْحَبَائِلَ وَالشُّخُوصَ يَوْمَ الْجُمْعَةِ وَيُخْرِجُونَهَا يَوْمَ الْأَحَدِ فَفَعَلُوا ذَلِكَ زَمَانًا وَلَمْ تَنْزِلْ عَلَيْهِمْ عُقُوبَةٌ فَتَجَرَّءُوا عَلَى الذَّنْبِ وَقَالُوا: ما نري السبب إِلَّا وَقَدْ أُحِلُّ لَنَا فَأَخَذُوا وَأَكَلُوا وَمَلَّحُوا وَبَاعُوا وَاشْتَرَوْا وَكَثُرَ مَالُهُمْ، فَلَمَّا فَعَلُوا ذَلِكَ صَارَ أَهْلُ الْقَرْيَةِ، وَكَانُوا نَحْوًا مِنْ سَبْعِينَ أَلْفًا، ثَلَاثَةَ أَصْنَافٍ: صِنْفٌ أَمْسَكَ وَنَهَى، وَصِنْفٌ أَمْسَكَ وَلَمْ يَنْهَ، وَصِنْفٌ انْتَهَكَ الْحُرْمَةَ، وَكَانَ النَّاهُونَ اثْنَيْ عَشَرَ أَلْفًا، فَلَمَّا أَبَى الْمُجْرِمُونَ قَبُولَ نُصْحِهِمْ قَالُوا: وَاللَّهِ لَا نُسَاكِنُكُمْ فِي قَرْيَةٍ وَاحِدَةٍ فَقَسَّمُوا الْقَرْيَةَ بِجِدَارٍ وَعَبَرُوا بِذَلِكَ سَنَتَيْنِ، فَلَعَنَهُمْ دَاوُدُ ﵇، وَغَضِبَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ لِإِصْرَارِهِمْ عَلَى الْمَعْصِيَةِ فَخَرَجَ النَّاهُونَ ذَاتَ يَوْمٍ مِنْ بَابِهِمْ وَلَمْ يَخْرُجْ مِنَ الْمُجْرِمِينَ أَحَدٌ وَلَمْ يَفْتَحُوا بابهم، فلما أبطؤوا تَسَوَّرُوا عَلَيْهِمُ الْحَائِطَ فَإِذَا هُمْ جَمِيعًا قِرَدَةً لَهَا أَذْنَابٌ يَتَعَاوَوْنَ، قَالَ قَتَادَةُ: صَارَ الشُّبَّانُ قِرَدَةً وَالشُّيُوخُ خَنَازِيرَ فَمَكَثُوا ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ ثُمَّ هَلَكُوا وَلَمْ يَمْكُثْ مَسْخٌ فَوْقَ ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ وَلَمْ يَتَوَالَدُوا.

ağları ve tuzakları kurarlar, pazar günü çıkarırlardı. Bir süre böyle yaptılar ve üzerlerine bir ceza inmedi. Bunun üzerine günaha cüret ettiler ve: 'Bize cumartesi günü avlanmanın helal kılınmasından başka bir şey görmüyoruz' dediler. Tuttular, yediler, tuzladılar, alıp sattılar ve malları çoğaldı. Bunu yaptıklarında, yaklaşık yetmiş bin kişi olan köy halkı üç fırkaya ayrıldı: Bir fırka kendini tuttu ve nehyetti; bir fırka kendini tuttu ama nehyetmedi; bir fırka ise haramı çiğnedi. Nehyedenler on iki bin kişiydi. Günahkârlar onların nasihatini kabul etmeyince: 'Vallâhi sizinle aynı köyde oturmayız' dediler ve köyü bir duvarla ikiye böldüler. Bu şekilde iki yıl geçirdiler. Dâvûd aleyhisselâm onlara lanet etti ve günahta ısrar etmeleri sebebiyle Allâh onlara gazap etti. Bir gün nehyedenler kendi kapılarından çıktılar; günahkârlardan ise hiç kimse çıkmadı ve kapılarını açmadılar. Gecikince duvarın üzerinden üzerlerine baktılar; bir de gördüler ki hepsi kuyruklu, uluyan maymunlar olmuşlar. Katâde dedi ki: Gençler maymuna, yaşlılar ise domuza dönüştü. Üç gün kaldılar, sonra helak oldular. Sureti değiştirilen hiçbir topluluk üç günden fazla yaşamadı ve üremediler.

قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: {فَقُلْنَا لَهُمْ كُونُوا قِرَدَةً} أَمْرُ تَحْوِيلٍ وَتَكْوِينٍ {خَاسِئِينَ} مُبْعَدِينَ مَطْرُودِينَ، وَقِيلَ: فِيهِ تَقْدِيمٌ وَتَأْخِيرٌ أَيْ كُونُوا خَاسِئِينَ قِرَدَةً وَلِذَلِكَ لَمْ يَقُلْ خَاسِئَاتٍ، وَالْخَسْأُ الطَّرْدُ وَالْإِبْعَادُ، وَهُوَ لَازِمٌ وَمُتَعَدٍّ يُقَالُ: خَسَأْتُهُ خَسْأً فَخَسَأَ خُسُوءًا مِثْلَ: رَجَعْتُهُ رَجْعًا فَرَجَعَ رُجُوعًا

Allâh Teâlâ buyurdu ki: {فَقُلْنَا لَهُمْ كُونُوا قِرَدَةً} “Biz de onlara: 'Maymunlar olun!' dedik”. Bu, dönüştürme ve yaratma emridir. {خَاسِئِينَ} Uzaklaştırılmış, kovulmuş olarak “aşağılık”. Denildi ki: Bunda takdim ve tehir vardır; yani 'kûlû hâsiîne kıradeten' demektir, bu yüzden 'hâsiât' dememiştir. el-Has' (الْخَسْأُ) kovmak ve uzaklaştırmaktır; hem geçişli hem geçişsiz kullanılır. 'Reca'tühû rec'an feracea rucûan' denildiği gibi 'Hasa'tühû has'en fehasee husûen' (خَسَأْتُهُ خَسْأً فَخَسَأَ خُسُوءًا) denir.

{فَجَعَلْنَاهَا} أَيْ جَعْلِنَا عُقُوبَتَهُمْ بِالْمَسْخِ {نَكَالًا} أَيْ عُقُوبَةً وَعِبْرَةً، وَالنَّكَالُ اسْمٌ لِكُلِّ عُقُوبَةٍ يُنَكَّلُ النَّاظِرُ مِنْ فِعْلِ مَا جُعِلَتِ الْعُقُوبَةُ جَزَاءً عَلَيْهِ، وَمِنْهُ النُّكُولُ عَنِ الْيَمِينِ وَهُوَ الِامْتِنَاعُ، وَأَصْلُهُ مِنَ النِّكْلِ وَهُوَ الْقَيْدُ وَيَكُونُ جَمْعُهُ: أَنْكَالًا {لِمَا بَيْنَ يَدَيْهَا} قَالَ قَتَادَةُ: أَرَادَ بِمَا بَيْنَ يَدَيْهَا يَعْنِي مَا سَبَقَتْ مِنَ الذُّنُوبِ، أَيْ جَعَلْنَا تِلْكَ الْعُقُوبَةَ جَزَاءً لِمَا تَقَدَّمَ مِنْ ذُنُوبِهِمْ قَبْلَ نَهْيِهِمْ عَنْ أَخْذِ الصَّيْدِ {وَمَا خَلْفَهَا} مَا حَضَرَ مِنَ الذُّنُوبِ الَّتِي أُخِذُوا بِهَا، وَهِيَ الْعِصْيَانُ بِأَخْذِ الْحِيتَانِ، وَقَالَ أَبُو الْعَالِيَةِ وَالرَّبِيعُ: عُقُوبَةً لِمَا مَضَى مِنْ ذُنُوبِهِمْ وَعِبْرَةً لِمَنْ بَعْدَهُمْ أَنْ يَسْتَنُّوا بِسُنَّتِهِمْ، وَ (مَا) الثَّانِيَةُ بِمَعْنَى مَنْ، وَقِيلَ: {جَعَلْنَاهَا} أَيْ جَعَلْنَا قَرْيَةَ أَصْحَابِ السَّبْتِ عِبْرَةً لِمَا بَيْنَ يَدَيْهَا أَيِ الْقُرَى الَّتِي كَانَتْ مَبْنِيَّةً فِي الْحَالِ {وَمَا خَلْفَهَا} وَمَا يَحْدُثُ مِنَ الْقُرَى مِنْ بُعْدٍ لِيَتَّعِظُوا، وَقِيلَ: فِيهِ تَقْدِيمٌ وَتَأْخِيرٌ، تَقْدِيرُهُ: فَجَعَلْنَاهَا وَمَا خَلْفَهَا، أَيْ مَا أُعِدَّ لَهُمْ مِنَ الْعَذَابِ فِي الْآخِرَةِ، وَجَزَاءً لِمَا بَيْنَ يَدَيْهَا أَيْ لِمَا تَقَدَّمَ مِنْ ذُنُوبِهِمْ بِاعْتِدَائِهِمْ فِي السَّبْتِ {وَمَوْعِظَةً لِلْمُتَّقِينَ} لِلْمُؤْمِنِينَ مِنْ أُمَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ فَلَا يَفْعَلُونَ مِثْلَ فِعْلِهِمْ.

{فَجَعَلْنَاهَا} Yani suretlerinin değiştirilmesiyle cezalandırılmalarını kıldık “Biz bunu kıldık” {نَكَالًا} bir ceza ve ibret “ibretlik bir ceza”. 'Nekâl' (النَّكَالُ), cezaya sebep olan fiili işlemekten bakan kimseyi caydıran her türlü cezanın adıdır. Yeminden kaçınmak/geri durmak demek olan 'nükûl' (النُّكُولُ) de bundandır. Aslı 'bağ/köstek' demek olan 'nikl'den (النِّكْلُ) gelir ve çoğulu 'enkâl'dir (أَنْكَالًا). {لِمَا بَيْنَ يَدَيْهَا} Katâde dedi ki: Önündekilerden kastı, geçmiş günahlardır; yani o cezayı, avlanmaktan nehyedilmeden önce işledikleri geçmiş günahlarının karşılığı kıldık. {وَمَا خَلْفَهَا} “ve arkasındakilere” ise yakalandıkları hazır günahlarıdır ki o da balıkları tutarak isyan etmeleridir. Ebü'l-Âliye ve er-Rebî' dedi ki: Geçmiş günahlarına bir ceza ve kendilerinden sonrakilerin onların yolundan gitmemesi için bir ibret kıldık. İkinci 'mâ' (مَا), 'men' (مَنْ) anlamındadır. Denildi ki: {جَعَلْنَاهَا} yani cumartesi ashabının köyünü {لِمَا بَيْنَ يَدَيْهَا} o anda kurulu olan köylere “önündekilere” {وَمَا خَلْفَهَا} ve ibret alsınlar diye sonradan meydana gelecek köylere “ve arkasındakilere” ibret kıldık. Denildi ki: Bunda takdim ve tehir vardır; takdiri şöyledir: Onu ve arkasındakileri, yani ahirette kendileri için hazırlanan azabı; önündekilere, yani cumartesi gününde haddi aşarak işledikleri geçmiş günahlarına bir karşılık kıldık. {وَمَوْعِظَةً لِلْمُتَّقِينَ} Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmetinden onların yaptığı gibi yapmayan müminler için “hem de takva sahipleri için bir öğüt”.

قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَإِذْ قَالَ مُوسَى لِقَوْمِهِ إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تَذْبَحُوا بَقَرَةً} الْبَقَرَةُ هِيَ الْأُنْثَى مِنَ الْبَقَرِ يُقَالُ: هِيَ مَأْخُوذَةٌ مِنَ الْبَقْرِ وَهُوَ الشَّقُّ، سُمِّيَتْ بِهِ لِأَنَّهَا تَشُقُّ الْأَرْضَ لِلْحِرَاثَةِ.

Allâh Teâlâ'nın buyruğu: {وَإِذْ قَالَ مُوسَى لِقَوْمِهِ إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تَذْبَحُوا بَقَرَةً} “Hani Mûsâ kavmine: 'Şüphesiz Allâh size bir sığır kesmenizi emrediyor' demişti.” 'el-Bakara' (الْبَقَرَةُ) sığırın dişisidir. Yarmak manasına gelen 'bakr'dan (الْبَقْرِ) alındığı söylenir; toprağı çift sürmek için yardığından dolayı bu isim verilmiştir.

وَالْقِصَّةُ فِيهِ أَنَّهُ كَانَ فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ رَجُلٌ غَنِيٌّ وَلَهُ ابْنُ عَمٍّ فَقِيرٌ لَا وَارِثَ لَهُ سِوَاهُ، فَلَمَّا طَالَ عَلَيْهِ

Bununla ilgili kıssa şöyledir: İsrâiloğulları arasında zengin bir adam vardı; onun kendisinden başka mirasçısı bulunmayan fakir bir amcaoğlu vardı. Onun

مَوْتُهُ قَتَلَهُ لِيَرِثَهُ، وَحَمَلَهُ إِلَى قَرْيَةٍ أُخْرَى وَأَلْقَاهُ بِفِنَائِهِمْ، ثُمَّ أَصْبَحَ يَطْلُبُ ثَأْرَهُ وَجَاءَ بِنَاسٍ إِلَى مُوسَى يَدَّعِي عَلَيْهِمُ الْقَتْلَ، فَسَأَلَهُمْ مُوسَى فَجَحَدُوا، وَاشْتَبَهَ أَمْرُ الْقَتِيلِ عَلَى مُوسَى، قَالَ الْكَلْبِيُّ: وَذَلِكَ قَبْلَ نُزُولِ الْقَسَامَةِ (١) فِي التَّوْرَاةِ، فَسَأَلُوا مُوسَى أَنْ يَدْعُوَ اللَّهَ لِيُبَيِّنَ لَهُمْ بِدُعَائِهِ، فَأَمَرَهُمُ اللَّهُ بِذَبْحِ بَقَرَةٍ فَقَالَ لَهُمْ مُوسَى: إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تَذْبَحُوا بَقَرَةً {قَالُوا أَتَتَّخِذُنَا هُزُوًا} أَيْ: تَسْتَهْزِئُ بِنَا، نَحْنُ نَسْأَلُكَ عَنْ أَمْرِ الْقَتِيلِ وَتَأْمُرُنَا بِذَبْحِ الْبَقَرَةِ!! وَإِنَّمَا قَالُوا ذَلِكَ لِبُعْدِ مَا بَيْنَ الْأَمْرَيْنِ فِي الظَّاهِرِ، وَلَمْ يَدْرُوا مَا الْحِكْمَةُ فِيهِ، قَرَأَ حَمْزَةُ هُزُوًا وَكُفُوًا بِالتَّخْفِيفِ وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِالتَّثْقِيلِ، وَبِتَرْكِ الْهَمْزَةِ حَفْصٌ {قَالَ} مُوسَى {أَعُوَذُ بِاللَّهِ} أَمْتَنِعُ بِاللَّهِ {أَنْ أَكُونَ مِنَ الْجَاهِلِينَ} أَيْ مِنَ الْمُسْتَهْزِئِينَ بِالْمُؤْمِنِينَ وَقِيلَ: مِنَ الْجَاهِلِينَ بِالْجَوَابِ لَا عَلَى وَفْقِ السُّؤَالِ لِأَنَّ الْجَوَابَ لَا عَلَى وَفْقِ السُّؤَالِ جَهْلٌ، فَلَمَّا عَلِمَ (الْقَوْمُ) (٢) أَنَّ ذَبْحَ الْبَقَرَةِ عَزْمٌ مِنَ اللَّهِ ﷿ اسْتَوْصَفُوهَا، وَلَوْ أَنَّهُمْ عَمَدُوا إِلَى أَدْنَى بَقَرَةٍ فَذَبَحُوهَا لَأَجْزَأَتْ عَنْهُمْ، وَلَكِنَّهُمْ شَدَّدُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ فَشَدَّدَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَكَانَتْ تَحْتَهُ حِكْمَةٌ، وَذَلِكَ أَنَّهُ كَانَ فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ رَجُلٌ صَالِحٌ لَهُ (ابْنٌ) (٣) طِفْلٌ وَلَهُ عِجْلَةٌ أَتَى بِهَا إِلَى غَيْضَةٍ (٤) وَقَالَ: اللَّهُمَّ إِنِّي أَسْتَوْدِعُكَ هَذِهِ الْعِجْلَةَ لِابْنِي حَتَّى تَكْبُرَ، وَمَاتَ الرَّجُلُ فَصَارَتِ الْعِجْلَةُ فِي الْغَيْضَةِ عَوَانًا (٥) ، وَكَانَتْ تَهْرُبُ مِنْ كُلِّ مَنْ رَآهَا فَلَمَّا كَبُرَ الِابْنُ وَكَانَ بَارًّا بِوَالِدَتِهِ، وَكَانَ يُقَسِّمُ اللَّيْلَ ثَلَاثَةَ أَثْلَاثٍ يُصَلِّي ثُلْثًا وَيَنَامُ ثُلْثًا وَيَجْلِسُ عِنْدَ رَأْسِ أُمِّهِ ثُلْثًا، فَإِذَا أَصْبَحَ انْطَلَقَ فَاحْتَطَبَ عَلَى ظَهْرِهِ فَيَأْتِي بِهِ إِلَى السُّوقِ فَيَبِيعُهُ بِمَا شَاءَ اللَّهُ ثُمَّ يَتَصَدَّقُ بِثُلْثِهِ، وَيَأْكُلُ ثُلْثَهُ، وَيُعْطِي وَالِدَتَهُ ثُلْثَهُ، فَقَالَتْ لَهُ أُمُّهُ يَوْمًا: إِنَّ أَبَاكَ وَرَّثَكَ عِجْلَةً اسْتَوْدَعَهَا اللَّهَ فِي غَيْضَةِ كَذَا فَانْطَلِقْ وَادْعُ إِلَهَ إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ أَنْ يردها عليك ١٣/ب وَعَلَامَتُهَا أَنَّكَ إِذَا نَظَرْتَ إِلَيْهَا يُخَيَّلُ إِلَيْكَ أَنَّ شُعَاعَ الشَّمْسِ يَخْرُجُ مِنْ جِلْدِهَا، وَكَانَتْ تُسَمَّى الْمُذَهَّبَةَ لِحُسْنِهَا وَصُفْرَتِهَا، فَأَتَى الْفَتَى الْغَيْضَةَ فَرَآهَا تَرْعَى فَصَاحَ بِهَا وَقَالَ: أَعْزِمُ بِإِلَهِ إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ أَنْ تَأْتِيَ إِلَيَّ فَأَقْبَلَتْ تَسْعَى حَتَّى قَامَتْ بَيْنَ يَدَيْهِ فَقَبَضَ عَلَى عُنُقِهَا يَقُودُهَا، فَتَكَلَّمَتِ الْبَقَرَةُ بِإِذْنِ اللَّهِ تَعَالَى فَقَالَتْ: أَيُّهَا الْفَتَى الْبَارُّ بِوَالِدَتِكَ ارْكَبْنِي فَإِنَّ ذَلِكَ أَهْوَنُ عَلَيْكَ، فَقَالَ الْفَتَى: إِنَّ أُمِّي لَمْ تَأْمُرْنِي بِذَلِكَ وَلَكِنْ قَالَتْ: خُذْ بِعُنُقِهَا، فَقَالَتِ الْبَقَرَةُ: بِإِلَهِ بَنِي إِسْرَائِيلَ لَوْ رَكِبْتَنِي مَا كُنْتَ تَقْدِرُ عَلَيَّ أَبَدًا، فَانْطَلِقْ فَإِنَّكَ لَوْ أَمَرْتَ الْجَبَلَ أَنْ يَنْقَلِعَ مِنْ أَصْلِهِ وَيَنْطَلِقَ مَعَكَ لَفَعَلَ لِبِرِّكَ بِأُمِّكَ، فَسَارَ الْفَتَى بِهَا إِلَى أُمِّهِ فَقَالَتْ لَهُ: إِنَّكَ فَقِيرٌ لَا مَالَ لَكَ فَيَشُقُّ عَلَيْكَ الِاحْتِطَابُ بِالنَّهَارِ وَالْقِيَامُ بِاللَّيْلِ فَانْطَلِقْ فَبِعْ هَذِهِ الْبَقَرَةَ، قَالَ: بِكَمْ أَبِيعُهَا؟ قَالَتْ: بِثَلَاثَةِ دَنَانِيرَ وَلَا تَبِعْ بِغَيْرِ مَشُورَتِي وَكَانَ ثَمَنُ الْبَقَرَةِ يَوْمَئِذٍ ثَلَاثَةَ دَنَانِيرَ، فَانْطَلَقَ بِهَا إِلَى السُّوقِ، فَبَعَثَ اللَّهُ مَلَكًا لِيُرِيَ خَلْقَهُ قُدْرَتَهُ وَلِيَخْتَبِرَ الْفَتَى كَيْفَ بَرَّ بِوَالِدَتِهِ، وَكَانَ اللَّهُ بِهِ خَبِيرًا فَقَالَ لَهُ الْمَلَكُ: بِكَمْ تَبِيعُ هَذِهِ الْبَقَرَةَ؟ قَالَ: بِثَلَاثَةِ دَنَانِيرَ وَأَشْتَرِطُ عَلَيْكَ رِضَى وَالِدَتِي فَقَالَ الْمَلَكُ: لَكَ سِتَّةُ دَنَانِيرَ وَلَا تَسْتَأْمِرْ وَالِدَتَكَ فَقَالَ الْفَتَى: لَوْ أَعْطَيْتَنِي وَزْنَهَا ذَهَبًا لَمْ آخُذْهُ إِلَّا بِرِضَى أُمِّي فَرَدَّهَا إِلَى أُمِّهِ فَأَخْبَرَهَا بِالثَّمَنِ فَقَالَتِ: ارْجِعْ فَبِعْهَا بِسِتَّةِ دَنَانِيرَ عَلَى رِضًى مِنِّي فَانْطَلَقَ بِهَا إِلَى السُّوقِ وَأَتَى الْمَلَكَ فَقَالَ: اسْتَأْمَرْتَ أُمَّكَ فَقَالَ الْفَتَى: إِنَّهَا أَمَرَتْنِي أَنْ لَا أَنْقُصَهَا عَنْ سِتَّةٍ عَلَى أَنْ أَسْتَأْمِرَهَا فَقَالَ الْمَلَكُ: فَإِنِّي أُعْطِيكَ اثْنَيْ عَشَرَ عَلَى أَنْ لَا تَسْتَأْمِرَهَا، فَأَبَى الْفَتَى، فَرَجَعَ إِلَى أُمِّهِ فَأَخْبَرَهَا، فَقَالَتْ إِنَّ الَّذِي يَأْتِيكَ مَلَكٌ فِي صُورَةِ آدَمِيٍّ لِيَخْتَبِرَكَ فَإِذَا أَتَاكَ فَقُلْ لَهُ: أَتَأْمُرُنَا أَنَّ نَبِيعَ هَذِهِ الْبَقَرَةَ أَمْ لَا؟ (فَفَعَلَ) (٦) فَقَالَ لَهُ الْمَلِكُ: اذْهَبْ إِلَى أُمِّكَ وَقُلْ لَهَا أَمْسِكِي هَذِهِ الْبَقَرَةَ فَإِنَّ مُوسَى بْنَ عِمْرَانَ ﵇ يَشْتَرِيهَا مِنْكِ لِقَتِيلٍ يُقْتَلُ فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ فَلَا تَبِيعُوهَا إِلَّا بِمِلْءِ مَسْكِهَا دَنَانِيرَ، فَأَمْسَكُوهَا، وَقَدَّرَ اللَّهُ تَعَالَى عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ ذَبْحَ تِلْكَ الْبَقَرَةِ بِعَيْنِهَا فَمَا زَالُوا يَسْتَوْصِفُونَ مُوسَى حَتَّى وَصَفَ لَهُمْ تِلْكَ الْبَقَرَةَ، مُكَافَأَةً لَهُ عَلَى بِرِّهِ بِوَالِدَتِهِ فَضْلًا مِنْهُ وَرَحْمَةً (فَذَلِكَ) (٧)

ölümü gecikince, ona mirasçı olmak için onu öldürdü, başka bir köye taşıyıp avlularına attı. Sonra sabahleyin kanını talep etmeye başladı ve bir grup insanı Mûsâ'ya getirerek onları cinayetle suçladı. Mûsâ onlara sordu, onlar inkâr ettiler ve maktulün durumu Mûsâ'ya kapalı kaldı. el-Kelbî dedi ki: Bu, Tevrat'ta kasâme (١) hükmü inmeden önceydi. Mûsâ'dan, duasıyla kendilerine durumu açıklaması için Allâh'a dua etmesini istediler. Allâh da onlara bir inek kesmelerini emretti. Mûsâ onlara: 'Şüphesiz Allâh size bir inek kesmenizi emrediyor' dedi. {قَالُوا أَتَتَّخِذُنَا هُزُوًا} Yani bizimle alay mı ediyorsun; biz sana maktulün durumunu soruyoruz, sen ise bize inek kesmemizi emrediyorsun! dediler “Onlar: 'Bizimle alay mı ediyorsun?' dediler”. Bunu ancak zahirde iki mesele arasındaki uzaklıktan dolayı söylediler ve bundaki hikmetin ne olduğunu bilemediler. Hamza 'hüzüven' (هُزُوًا) ve 'küfüven' (كُفُوًا) kelimelerini hafifleterek (hemzesiz ve sükunla), diğerleri ise ağırlaştırarak (harekeli) okumuştur; Hafs ise hemzeyi terk etmiştir. {قَالَ} Mûsâ dedi ki: {أَعُوَذُ بِاللَّهِ} Allâh'a sığınırım “'Allâh'a sığınırım' dedi” {أَنْ أَكُونَ مِنَ الْجَاهِلِينَ} müminlerle alay edenlerden olmaktan “cahillerden olmaktan”. Denildi ki: Soruya uygun olmayan cevap veren cahillerden olmaktan; çünkü soruya uygun olmayan cevap cehalettir. Topluluk (٢) ineğin kesilmesinin Allâh azze ve celle'den kesin bir emir olduğunu anlayınca onun vasıflarını sordular. Eğer herhangi bir ineğe yönelip onu kesselerdi kendilerine yeterli gelirdi; fakat onlar kendilerine zorlaştırdılar, Allâh da onlara zorlaştırdı. Bunun altında bir hikmet vardı. Şöyle ki: İsrâiloğulları içinde salih bir adam vardı; onun küçük bir oğlu (٣) ve bir buzağısı vardı. Onu bir koruluğa (٤) götürdü ve: 'Allâhım! Büyüyene kadar oğlum için bu buzağıyı Sana emanet ediyorum' dedi. Adam vefat etti; buzağı korulukta yetişkin bir inek (٥) oldu. Onu gören herkesten kaçardı. Çocuk büyüyünce annesine karşı çok hayırlı bir evlat oldu. Geceyi üç kısma bölerdi: Üçte birinde namaz kılar, üçte birinde uyur, üçte birinde de annesinin başucunda otururdu. Sabah olunca gider, sırtında odun taşır, onu çarşıya getirip Allâh'ın dilediği bir fiyata satar; sonra üçte birini sadaka verir, üçte birini yer ve üçte birini de annesine verirdi. Bir gün annesi ona dedi ki: 'Baban sana falan korulukta Allâh'a emanet ettiği bir buzağı miras bıraktı. Git ve İbrâhîm, İsmâîl ve İshâk'ın İlahına onu sana geri vermesi için dua et. Onun alameti, ona baktığında derisinden güneş ışınları çıkıyor gibi görünmesidir.' Güzelliği ve sarılığı sebebiyle ona 'Müzehhebe' (altın gibi) denilirdi. Genç koruluğa gitti, onu otlarken gördü; ona seslenip: 'İbrâhîm, İsmâîl, İshâk ve Ya'kûb'un İlahı adına bana gelmeni istiyorum' dedi. İnek hemen koşarak geldi ve önünde durdu. O da onu çekmek için boynundan tuttu. İnek Allâh Teâlâ'nın izniyle konuşup şöyle dedi: 'Ey annesine itaatkâr genç! Sırtıma bin, bu senin için daha kolay olur.' Genç: 'Annem bana bunu emretmedi, fakat 'Boynundan tut' dedi' karşılığını verdi. İnek dedi ki: 'İsrâiloğullarının İlahına yemin olsun ki eğer sırtıma binseydin bana asla güç yetiremezdin. Yürü! Sen şu dağa kökünden sökülüp seninle gelmesini emretseydin, annene olan iyiliğin sebebiyle bunu yapardı.' Genç onu annesine götürdü. Annesi ona: 'Sen fakirsin, malın yok; gündüz odun çekmek, gece ibadete kalkmak sana zor geliyor. Git ve bu ineği sat' dedi. 'Kaça satayım?' dedi. 'Üç dinara sat ve bana danışmadan satma' dedi; o günlerde bir ineğin fiyatı üç dinardı. Onu çarşıya götürdü. Allâh, yaratıklarına kudretini göstermek ve genci annesine olan iyiliğinde sınamak için bir melek gönderdi; Allâh onu hakkıyla bilendir. Melek ona: 'Bu ineği kaça satıyorsun?' dedi. Genç: 'Üç dinara, ancak annemin rızasını şart koşarım' dedi. Melek: 'Sana altı dinar vereyim, annene danışma' dedi. Genç: 'Bana ağırlığınca altın versen bile annemin rızası olmadan almam' dedi. Onu annesine geri götürüp fiyatı haber verdi. Annesi: 'Dön ve benim rızamla onu altı dinara sat' dedi. Onu çarşıya götürüp meleğe geldi. Melek: 'Annene danıştın mı?' dedi. Genç: 'Ona danışmam şartıyla altı dinardan aşağıya satmamamı bana emretti' dedi. Melek: 'Ona danışmaman şartıyla sana on iki vereyim' dedi; genç yine reddetti. Annesine dönüp ona haber verdi. Annesi: 'Sana gelen, seni sınamak için insan suretinde bir melektir. Sana geldiğinde ona de ki: Bu ineği satmamızı mı emredersin yoksa satmayalım mı?' dedi. (Öyle yaptı) (٦). Melek ona: 'Annene git ve ona de ki: Bu ineği tutun; çünkü İmrân oğlu Mûsâ aleyhisselâm İsrâiloğulları içinde öldürülen bir maktul için onu sizden satın alacaktır. Onu ancak derisinin dolusu dinar karşılığında satın' dedi. Onlar da ineği tuttular. Allâh Teâlâ İsrâiloğullarına bizzat o ineğin kesilmesini takdir buyurdu. Annesine yaptığı iyiliğin bir mükâfatı, Kendi katından bir lütuf ve rahmet olarak Mûsâ onlara o ineği tarif edene kadar vasıflarını sormaya devam ettiler. İşte bu sebeple:

{قَالُوا ادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنَا مَا هِيَ قَالَ إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّهَا بَقَرَةٌ لَا فَارِضٌ وَلَا بِكْرٌ عَوَانٌ بَيْنَ ذَلِكَ فَافْعَلُوا مَا تُؤْمَرُونَ (٦٨) قَالُوا ادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنَا مَا لَوْنُهَا قَالَ إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّهَا بَقَرَةٌ صَفْرَاءُ فَاقِعٌ لَوْنُهَا تَسُرُّ النَّاظِرِينَ (٦٩) }

{قَالُوا ادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنَا مَا هِيَ قَالَ إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّهَا بَقَرَةٌ لَا فَارِضٌ وَلَا بِكْرٌ عَوَانٌ بَيْنَ ذَلِكَ فَافْعَلُوا مَا تُؤْمَرُونَ (٦٨) قَالُوا ادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنَا مَا لَوْنُهَا قَالَ إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّهَا بَقَرَةٌ صَفْرَاءُ فَاقِعٌ لَوْنُهَا تَسُرُّ النَّاظِرِينَ (٦٩) } “Onlar: 'Bizim için Rabbine dua et de onun ne olduğunu bize açıklasın' dediler. [Mûsâ] 'O buyuruyor ki: O, ne yaşlı ne de çok genç, ikisi arası dinç bir sığırdır. Artık size emredileni yapın' dedi. (68) 'Bizim için Rabbine dua et de renginin ne olduğunu bize açıklasın' dediler. [Mûsâ] 'O buyuruyor ki: O, bakanların içini açan sapsarı bir sığırdır' dedi. (69)”

قَوْلُهُ تَعَالَى {قَالُوا ادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنَا مَا هِيَ} أَيُ (مَا صِفَتُهَا) (٨) {قَالَ} مُوسَى {إِنَّهُ يَقُولُ} يَعْنِي فَسَأَلَ اللَّهَ تَعَالَى فَقَالَ: إِنَّهُ، يَعْنِي أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى يَقُولُ {إِنَّهَا بَقَرَةٌ لَا فَارِضٌ وَلَا بِكْرٌ} أَيْ لَا كَبِيرَةٌ وَلَا صَغِيرَةٌ، وَالْفَارِضُ الْمُسِنَّةُ الَّتِي لَا تَلِدُ، يُقَالُ مِنْهُ: فَرَضَتْ تَفْرِضُ فُرُوضًا، وَالْبِكْرُ الْفَتَاةُ الصَّغِيرَةُ الَّتِي لَمْ تَلِدْ قَطُّ، وَحُذِفَتِ (الْهَاءُ) (٩) مِنْهُمَا لِلِاخْتِصَاصِ بِالْإِنَاثِ كَالْحَائِضِ (عَوَانٌ) وَسَطٌ نِصْفٌ {بَيْنَ ذَلِكَ} أَيْ بَيْنِ السِّنِينَ يُقَالُ عَوَّنَتِ الْمَرْأَةُ تَعْوِينًا: إِذَا زَادَتْ عَلَى الثَّلَاثِينَ، قَالَ الْأَخْفَشُ (الْعَوَانُ: الَّتِي لَمْ تَلِدْ قَطُّ، وَقِيلَ:) (١٠) الْعَوَانُ الَّتِي نَتَجَتْ مِرَارًا وَجَمْعُهَا عَوْنٌ {فَافْعَلُوا مَا تُؤْمَرُونَ} ذَبْحُ الْبَقَرَةِ وَلَا تُكْثِرُوا السُّؤَالَ

Allâh Teâlâ'nın buyruğu: {قَالُوا ادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنَا مَا هِيَ} yani onun niteliği nedir? “Onlar: 'Bizim için Rabbine dua et de onun ne olduğunu bize açıklasın' dediler.” {قَالَ} Mûsâ dedi ki: {إِنَّهُ يَقُولُ} yani Allâh Teâlâ'ya sordu da Allâh şöyle buyuruyor dedi “[Mûsâ] 'O buyuruyor ki' dedi” {إِنَّهَا بَقَرَةٌ لَا فَارِضٌ وَلَا بِكْرٌ} yani ne büyük ne küçüktür. 'el-Fârid' (الْفَارِضُ) doğurmayan yaşlı hayvandır; bundan 'faradat tefridu furûdan' denir. 'el-Bikr' (الْبِكْرُ) ise hiç doğurmamış küçük genç hayvandır. Hâiz kadında olduğu gibi dişilere mahsus oldukları için ikisinden de (tâ-i te'nis) harfi hazfedilmiştir. (Avânun) orta yaşlı, ikisinin ortası {بَيْنَ ذَلِكَ} yani bu iki yaşın arasında “ikisi arası”. Kadın otuz yaşını geçtiğinde 'avveneti'l-mer'etü ta'vînen' denir. el-Ahfeş dedi ki: Avân, hiç doğurmamış olandır. Denildi ki: Avân, defalarca doğurmuş olandır; çoğulu 'avn'dir. {فَافْعَلُوا مَا تُؤْمَرُونَ} İneği kesin ve soruyu çoğaltmayın “Artık size emredileni yapın”.

{قَالُوا ادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنَا مَا لَوْنُهَا قَالَ إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّهَا بَقَرَةٌ صَفْرَاءُ فَاقِعٌ لَوْنُهَا} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: شَدِيدَةُ الصُّفْرَةِ، وَقَالَ قَتَادَةُ: صَافٍ، وَقَالَ الْحَسَنُ: الصَّفْرَاءُ السَّوْدَاءُ، وَالْأَوَّلُ أَصَحُّ لِأَنَّهُ لَا يُقَالُ أَسْوَدُ فَاقِعٌ إِنَّمَا يُقَالُ: أَصْفَرُ فَاقِعٌ، وَأَسْوَدُ (حَالِكٌ) وَأَحْمَرُ قَانِئٌ، وَأَخْضَرُ ناضر، وأبيض بقق لِلْمُبَالَغَةِ، {تَسُرُّ النَّاظِرِينَ} إِلَيْهَا يُعْجِبُهُمْ حُسْنُهَا وَصَفَاءُ لَوْنِهَا.

{قَالُوا ادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنَا مَا لَوْنُهَا قَالَ إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّهَا بَقَرَةٌ صَفْرَاءُ فَاقِعٌ لَوْنُهَا} “Onlar: 'Bizim için Rabbine dua et de onun renginin ne olduğunu bize açıklasın' dediler. [Mûsâ] 'O buyuruyor ki, o, rengi sapsarı, bakanların içini açan bir sığırdır' dedi.” İbn Abbâs: "Son derece sarı (sapsarı)" demiştir. Katâde: "Berrak [bir sarı]" demiştir. el-Hasan ise: "Safra (صَفْرَاءُ), siyah demektir" demiştir. Ancak birinci görüş daha doğrudur; zira [Arapçada] 'esvedu fâkı'' (أَسْوَدُ فَاقِعٌ) denilmez. Pekiştirme (mübalağa) için ancak 'asfaru fâkı'' (أَصْفَرُ فَاقِعٌ) [sapsarı], 'esvedu hâlik' (أَسْوَدُ حَالِكٌ) [kapkara], 'ahmeru kânı'' (أَحْمَرُ قَانِئٌ) [kıpkırmızı], 'ahdaru nâdır' (أَخْضَرُ نَاضِرٌ) [yemyeşil] ve 'ebyadu bekak' (أَبْيَضُ بَقَقٌ) [bembeyaz] denilir. {تَسُرُّ النَّاظِرِينَ} “Bakanların içini açan” [ifadesi ise]; ona bakanları güzelliğinin ve renginin berraklığının hayran bırakmasıdır.

{قَالُوا ادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنَا مَا هِيَ إِنَّ الْبَقَرَ تَشَابَهَ عَلَيْنَا وَإِنَّا إِنْ شَاءَ اللَّهُ لَمُهْتَدُونَ (٧٠) قَالَ إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّهَا بَقَرَةٌ لَا ذَلُولٌ تُثِيرُ الْأَرْضَ وَلَا تَسْقِي الْحَرْثَ مُسَلَّمَةٌ لَا شِيَةَ فِيهَا قَالُوا الْآنَ جِئْتَ بِالْحَقِّ فَذَبَحُوهَا وَمَا كَادُوا يَفْعَلُونَ (٧١) وَإِذْ قَتَلْتُمْ نَفْسًا فَادَّارَأْتُمْ فِيهَا وَاللَّهُ مُخْرِجٌ مَا كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ (٧٢) فَقُلْنَا اضْرِبُوهُ بِبَعْضِهَا كَذَلِكَ يُحْيِي اللَّهُ الْمَوْتَى وَيُرِيكُمْ آيَاتِهِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ (٧٣) }

{قَالُوا ادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنَا مَا هِيَ إِنَّ الْبَقَرَ تَشَابَهَ عَلَيْنَا وَإِنَّا إِنْ شَاءَ اللَّهُ لَمُهْتَدُونَ (٧٠) قَالَ إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّهَا بَقَرَةٌ لَا ذَلُولٌ تُثِيرُ الْأَرْضَ وَلَا تَسْقِي الْحَرْثَ مُسَلَّمَةٌ لَا شِيَةَ فِيهَا قَالُوا الْآنَ جِئْتَ بِالْحَقِّ فَذَبَحُوهَا وَمَا كَادُوا يَفْعَلُونَ (٧١) وَإِذْ قَتَلْتُمْ نَفْسًا فَادَّارَأْتُمْ فِيهَا وَاللَّهُ مُخْرِجٌ مَا كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ (٧٢) فَقُلْنَا اضْرِبُوهُ بِبَعْضِهَا كَذَلِكَ يُحْيِي اللَّهُ الْمَوْتَى وَيُرِيكُمْ آيَاتِهِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ (٧٣) } “'Bizim için Rabbine dua et de onun ne olduğunu bize açıklasın; çünkü sığırlar bize birbirine benzer geldi. Allâh dilerse biz elbette doğruyu buluruz' dediler. (70) [Mûsâ] 'O buyuruyor ki: O, yeri sürüp boyunduruk yememiş, ekini sulamayan, kusursuz, üzerinde hiçbir alacası olmayan bir sığırdır' dedi. 'Şimdi hakkı getirdin' dediler; nihayet onu kestiler, az kalsın yapmayacaklardı. (71) Hani siz bir cana kıymış, sonra da onun hakkında birbirinizle çekişmiştiniz. Allâh ise gizlemekte olduğunuz şeyi ortaya çıkaracaktı. (72) 'Ona [maktule] o [ineğin] bir parçasıyla vurun' dedik. İşte Allâh ölüleri böyle diriltir ve akıl edesiniz diye size ayetlerini gösterir. (73)”

{قَالُوا ادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنَا مَا هِيَ} أَسَائِمَةٌ أَمْ عَامِلَةٌ {إِنَّ الْبَقَرَ تَشَابَهَ عَلَيْنَا} وَلَمْ يَقُلْ تَشَابَهَتْ لِتَذْكِيرِ لَفْظِ الْبَقَرِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى "أَعْجَازُ نَخْلٍ مُنْقَعِرٍ" (٢٠-الْقَمَرِ) وَقَالَ الزَّجَّاجُ: أَيْ جِنْسُ الْبَقَرِ تَشَابَهَ، أَيِ الْتَبَسَ وَاشْتَبَهَ أَمْرُهُ عَلَيْنَا فَلَا نَهْتَدِي إِلَيْهِ {وَإِنَّا إِنْ شَاءَ اللَّهُ لَمُهْتَدُونَ} إِلَى وَصْفِهَا، قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (وَاللَّهِ) (١) لَوْ لَمْ يَسْتَثْنُوا لَمَا بُيِّنَتْ لَهُمْ إِلَى آخِرِ الْأَبَدِ" (٢)

{قَالُوا ادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنَا مَا هِيَ} Otlayan mıdır yoksa çalışan mıdır? “'Bizim için Rabbine dua et de onun ne olduğunu bize açıklasın' dediler” {إِنَّ الْبَقَرَ تَشَابَهَ عَلَيْنَا} Allâh Teâlâ'nın: “Kökünden sökülmüş hurma kütükleri” (el-Kamer, 20) buyruğunda olduğu gibi, sığır (el-Bakar) lafzının müzekkerliğinden dolayı 'teşâbehet' demedi “çünkü sığırlar bize birbirine benzer geldi”. ez-Zeccâc dedi ki: Yani sığır cinsi birbirine benzedi, işi bize karmaşık ve şüpheli geldi, bu yüzden onu bulamıyoruz. {وَإِنَّا إِنْ شَاءَ اللَّهُ لَمُهْتَدُونَ} onun vasfına “Allâh dilerse biz elbette doğruyu buluruz”. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: “(Allâh'a yemin olsun ki) (١) eğer istisna yapmasalardı (inşâallâh demeselerdi), sonsuza kadar kendilerine açıklanmazdı” (٢).

{قَالَ إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّهَا بَقَرَةٌ لَا ذَلُولٌ} مُذَلَّلَةٌ بِالْعَمَلِ يُقَالُ: رَجُلٌ ذَلُولٌ بَيِّنُ الذُّلِّ، وَدَابَّةٌ ذَلُولٌ بَيِّنَةُ الذُّلِّ {تُثِيرُ الْأَرْضَ} تَقْلِبُهَا لِلزِّرَاعَةِ {وَلَا تَسْقِي الْحَرْثَ} أَيْ لَيْسَتْ بِسَاقِيَةٍ {مُسَلَّمَةٌ} بَرِيئَةٌ مِنَ الْعُيُوبِ {لَا شِيَةَ فِيهَا} لَا لَوْنَ لَهَا سِوَى لَوْنِ جَمِيعِ جِلْدِهَا قَالَ عَطَاءٌ: لَا عَيْبَ فِيهَا، وَقَالَ مُجَاهِدٌ: لَا بَيَاضَ فِيهَا وَلَا سَوَادَ {قَالُوا الْآنَ جِئْتَ بِالْحَقِّ} أَيْ بِالْبَيَانِ التَّامِّ الشَّافِي الَّذِي لَا إِشْكَالَ فِيهِ، وَطَلَبُوهَا فَلَمْ يَجِدُوا بِكَمَالِ وَصْفِهَا إِلَّا مَعَ الْفَتَى فَاشْتَرَوْهَا بِمَلْءِ مَسْكِهَا ذَهَبًا، {فَذَبَحُوهَا وَمَا كَادُوا يَفْعَلُونَ} مِنْ غَلَاءِ ثَمَنِهَا وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ كَعْبٍ: وَمَا كَادُوا يَجِدُونَهَا بِاجْتِمَاعِ أَوْصَافِهَا، وَقِيلَ {وَمَا كَادُوا يَفْعَلُونَ} مِنْ شِدَّةِ اضْطِرَابِهِمْ وَاخْتِلَافِهِمْ فِيهَا.

{قَالَ إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّهَا بَقَرَةٌ لَا ذَلُولٌ} Çalışmakla boyun eğdirilmemiştir; 'reculün zelûlün' (رَجُلٌ ذَلُولٌ) boyun eğmişliği açık adam, 'dâbbetün zelûlün' (دَابَّةٌ ذَلُولٌ) ise uysallığı açık binek demektir “[Mûsâ] 'O buyuruyor ki: O, boyunduruk yememiş bir sığırdır' dedi” {تُثِيرُ الْأَرْضَ} ekim için onu altüst eder “yeri sürer” {وَلَا تَسْقِي الْحَرْثَ} yani su çeken/sulayan değildir “ve ekini sulamaz” {مُسَلَّمَةٌ} ayıplardan arınmıştır “kusursuz” {لَا شِيَةَ فِيهَا} tüm derisinin renginden başka hiçbir rengi yoktur; Atâ: Onda hiçbir kusur yoktur dedi; Mücâhid ise: Onda ne beyazlık ne de siyahlık vardır dedi “üzerinde hiçbir alacası olmayan”. {قَالُوا الْآنَ جِئْتَ بِالْحَقِّ} Yani hiçbir kapalılığı olmayan tam ve tatmin edici açıklamayla geldin “'Şimdi hakkı getirdin' dediler”. Onu aradılar ve tam vasfıyla ancak gencin yanında bulabildiler; böylece derisinin dolusu altın karşılığında satın aldılar. {فَذَبَحُوهَا وَمَا كَادُوا يَفْعَلُونَ} Fiyatının pahalılığından ötürü “nihayet onu kestiler, az kalsın yapmayacaklardı”. Muhammed b. Kâ'b: Vasıflarının bir arada bulunması zorluğundan az kalsın bulamayacaklardı, dedi. Denildi ki: {وَمَا كَادُوا يَفْعَلُونَ} onun hakkındaki şiddetli çalkantılarından ve ihtilaflarından dolayı “az kalsın yapmayacaklardı”.

قَوْلُهُ ﷿: {وَإِذْ قَتَلْتُمْ نَفْسًا} هَذَا أَوَّلُ الْقِصَّةِ وَإِنْ كَانَتْ مُؤَخَّرَةً فِي التِّلَاوَةِ، وَاسْمُ الْقَتِيلِ (عَامِيلُ) (٣) {فَادَّارَأْتُمْ فِيهَا} أَصْلُهُ تَدَارَأْتُمْ فَأُدْغِمَتِ التَّاءُ فِي الدَّالِ وَأُدْخِلَتِ الْأَلْفُ، مِثْلَ قَوْلِهِ: "اثَّاقَلْتُمْ" قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَمُجَاهِدٌ: مَعْنَاهُ فَاخْتَلَفْتُمْ، وَقَالَ الرَّبِيعُ بْنُ أَنَسٍ: تَدَافَعْتُمْ، أَيْ يُحِيلُ بَعْضُكُمْ عَلَى بَعْضٍ مِنَ الدَّرْءِ وَهُوَ الدَّفْعُ، فَكَانَ كُلُّ وَاحِدٍ يَدْفَعُ عَنْ نَفْسِهِ {وَاللَّهُ مُخْرِجٌ} أَيْ مُظْهِرٌ {مَا كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ} فَإِنَّ الْقَاتِلَ كَانَ يَكْتُمُ الْقَتْلَ

Allâh azze ve celle'nin buyruğu: {وَإِذْ قَتَلْتُمْ نَفْسًا} Okunuşta sonra olsa da bu, kıssanın başıdır; maktulün adı Âmîl'dir (عَامِيلُ) (٣) “Hani siz bir cana kıymıştınız” {فَادَّارَأْتُمْ فِيهَا} Aslı 'tedâre'tüm'dür (تَدَارَأْتُمْ); 'tesâkaltüm' (اثَّاقَلْتُمْ) sözünde olduğu gibi tâ harfi dâl harfine idgam edilmiş ve başına elif getirilmiştir. İbn Abbâs ve Mücâhid: Manası 'ihtilaf ettiniz' demektir dedi. er-Rebî' b. Enes: 'Birbirinize attınız' dedi; yani defetmek manasına gelen 'der''den (الدَّرْءُ) hareketle suçu birbirinize havale ediyordunuz. Herkes suçu kendisinden defediyordu “sonra da onun hakkında birbirinizle çekişmiştiniz”. {وَاللَّهُ مُخْرِجٌ} yani ortaya çıkarandır “Allâh ise ortaya çıkaracaktı” {مَا كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ} çünkü katil cinayeti gizliyordu “gizlemekte olduğunuz şeyi”.

{فَقُلْنَا اضْرِبُوهُ} يَعْنِي الْقَتِيلَ (بِبَعْضِهَا) أَيْ بِبَعْضِ الْبَقَرَةِ،

{فَقُلْنَا اضْرِبُوهُ} “[Bunun üzerine:] 'Ona vurun' dedik” yani maktule; (بِبَعْضِهَا) “onun bir parçasıyla” yani sığırın bir parçasıyla,

وَاخْتَلَفُوا فِي ذَلِكَ الْبَعْضِ، قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵁ وَأَكْثَرُ الْمُفَسِّرِينَ: ضَرَبُوهُ بِالْعَظْمِ الَّذِي يَلِي الْغُضْرُوفَ وَهُوَ الْمَقْتَلُ، وَقَالَ مُجَاهِدٌ وَسَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: بِعَجْبِ الذَّنَبِ لِأَنَّهُ أَوَّلُ مَا يُخْلَقُ وَآخِرُ مَا يَبْلَى، وَيُرَكَّبُ عَلَيْهِ الْخَلْقُ، وَقَالَ الضَّحَّاكُ: بِلِسَانِهَا، وَقَالَ الْحُسَيْنُ بْنُ الْفَضْلِ: هَذَا أَدُلُّ بِهَا لِأَنَّهُ آلَةُ الْكَلَامِ، وَقَالَ الْكَلْبِيُّ وَعِكْرِمَةُ: بِفَخْذِهَا الْأَيْمَنِ، وَقِيلَ: بِعُضْوٍ مِنْهَا لَا بِعَيْنِهِ، فَفَعَلُوا ذَلِكَ فَقَامَ الْقَتِيلُ حَيًّا بِإِذْنِ اللَّهِ تَعَالَى وَأَوْدَاجُهُ، أَيْ عُرُوقُ الْعُنُقِ، تَشْخُبُ دَمًا وَقَالَ قَتَلَنِي فُلَانٌ، ثُمَّ سَقَطَ وَمَاتَ مَكَانَهُ فَحُرِمَ قَاتِلُهُ الْمِيرَاثَ، وَفِي الْخَبَرِ: "مَا وَرِثَ قَاتِلٌ بَعْدَ صَاحِبِ الْبَقَرَةِ" (١) وَفِيهِ إِضْمَارٌ تَقْدِيرُهُ: فَضُرِبَ فَحُيِيَ {كَذَلِكَ يُحْيِي اللَّهُ الْمَوْتَى} كَمَّا أَحْيَا عَامِيلَ، {وَيُرِيكُمْ آيَاتِهِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ} قِيلَ تَمْنَعُونَ أَنْفُسَكُمْ مِنَ الْمَعَاصِي.

O parça hakkında ihtilaf ettiler. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ ve müfessirlerin çoğu dedi ki: Kıkırdağa bitişik olan kemikle -ki o öldürücü yerdir- vurdular. Mücâhid ve Saîd b. Cübeyr: Kuyruk sokumu kemiğiyle (acbü'z-zeneb) vurdular, çünkü o ilk yaratılan ve en son çürüyen yerdir, yaratılış onun üzerine kurulur, dediler. ed-Dahhâk: Diliyle, dedi. el-Hüseyin b. el-Fadl: Bu daha delalet edicidir, çünkü dil konuşma aletidir, dedi. el-Kelbî ve İkrime: Sağ buduyla, dediler. Denildi ki: Belirli bir uzvu olmaksızın herhangi bir uzvuyla vurdular. Bunu yaptılar; maktul Allâh Teâlâ'nın izniyle diri olarak kalktı, boyun damarları kan fışkırıyordu ve: 'Beni falan öldürdü' dedi; sonra yere düşüp hemen oracıkta öldü. Katili ise mirastan mahrum bırakıldı. Haberde şöyle geçer: 'İnek sahibinden sonra hiçbir katil mirasçı olamadı' (١). Burada bir gizli ifade (izmar) vardır, takdiri: 'Vuruldu ve dirildi' şeklindedir. {كَذَلِكَ يُحْيِي اللَّهُ الْمَوْتَى} Âmîl'i dirilttiği gibi “İşte Allâh ölüleri böyle diriltir” {وَيُرِيكُمْ آيَاتِهِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ} denildi ki: Kendinizi günahlardan alıkoyasınız diye “ve akıl edesiniz diye size ayetlerini gösterir”.

أَمَّا حُكْمُ هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ فِي الْإِسْلَامِ: إِذَا وُجِدَ قَتِيلٌ فِي مَوْضِعٍ وَلَا يُعْرَفُ قَاتِلُهُ فَإِنْ كَانَ ثَمَّ (لَوْثٌ) (٢) عَلَى إِنْسَانٍ -وَاللَّوْثُ: أَنْ يَغْلِبَ عَلَى الْقَلْبِ صِدْقُ الْمُدَّعِي، بِأَنِ اجْتَمَعَ جَمَاعَةٌ فِي بَيْتٍ أَوْ صَحْرَاءَ فَتَفَرَّقُوا عَنْ قَتِيلٍ يَغْلِبُ عَلَى الْقَلْبِ أَنَّ الْقَاتِلَ فِيهِمْ، أَوْ وُجِدَ قَتِيلٌ فِي مَحَلَّةٍ أَوْ قَرْيَةٍ كُلُّهُمْ أَعْدَاءٌ لِلْقَتِيلِ لَا يُخَالِطُهُمْ غَيْرُهُمْ، فَيَغْلِبُ عَلَى الْقَلْبِ أَنَّهُمْ قَتَلُوهُ -فَادَّعَى الْوَلِيُّ عَلَى بَعْضِهِمْ، يَحْلِفُ الْمُدَّعِي خَمْسِينَ يَمِينًا عَلَى مَنْ يَدَّعِي عَلَيْهِ، وَإِنْ كَانَ الْأَوْلِيَاءُ جَمَاعَةً تُوَزَّعُ الْأَيْمَانُ عَلَيْهِمْ، ثُمَّ بَعْدَمَا حَلَفُوا أَخَذُوا الدِّيَةَ مِنْ عَاقِلَةِ الْمُدَّعَى عَلَيْهِ إِنِ ادَّعَوْا قَتْلَ خَطَأٍ، وَإِنِ ادَّعَوْا قَتْلَ عَمْدٍ فَمِنْ مَالِهِ، وَلَا قَوَدَ عَلَى قَوْلِ الْأَكْثَرِينَ وَذَهَبَ بَعْضُهُمْ إِلَى وُجُوبِ الْقَوَدِ، وَهُوَ قَوْلُ عُمَرَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ وَبِهِ قَالَ مَالِكٌ وَأَحْمَدُ، وَإِنْ لَمْ يَكُنْ عَلَى الْمُدَّعَى عَلَيْهِ لَوْثٌ فَالْقَوْلُ قَوْلُ الْمُدَّعَى عَلَيْهِ مَعَ يَمِينِهِ ثُمَّ هَلْ يَحْلِفُ يَمِينًا وَاحِدَةً أَمْ خَمْسِينَ يَمِينًا؟ فِيهِ قَوْلَانِ: (أَحَدُهُمَا) يَمِينًا وَاحِدَةً كَمَا فِي سَائِرِ الدَّعَاوَى (وَالثَّانِي) يَحْلِفُ خَمْسِينَ يَمِينًا تَغْلِيظًا لِأَمْرِ الدَّمَ، وَعِنْدَ أَبِي حَنِيفَةَ ﵁: لَا حُكْمَ لِلَّوْثِ [وَلَا يَزِيدُ بِيَمِينِ الْمُدَّعِي] (٣) وَقَالَ: إِذَا وُجِدَ قَتِيلٌ فِي مَحَلَّةٍ يَخْتَارُ الْإِمَامُ خَمْسِينَ رَجُلًا مِنْ صُلَحَاءِ أَهْلِهَا فَيُحَلِّفُهُمْ أَنَّهُمْ مَا قَتَلُوهُ وَلَا عَرَفُوا لَهُ قَاتِلًا ثُمَّ يَأْخُذُ الدِّيَةَ مِنْ سُكَّانِهَا، وَالدَّلِيلُ عَلَى أَنَّ الْبِدَايَةَ بِيَمِينِ الْمُدَّعِي عِنْدَ وجود اللوث:

Bu meselenin İslâm'daki hükmüne gelince: Bir yerde bir maktul bulunur ve katili bilinmezse; şayet bir insan aleyhine levs (kuvvetli şüphe/karine) (٢) varsa —levs: davacının doğruluğunun kalbe galip gelmesidir; şöyle ki bir evde veya arazide bir grup toplanıp sonra arkalarında bir maktul bırakarak dağılsalar, katilin onların arasında olduğu kalbe galip gelir veya bir mahallede yahut köyde, aralarına başkası karışmayan ve tamamı maktule düşman olan bir topluluk içinde maktul bulunursa, onu onların öldürdüğü kalbe galip gelir— veli onlardan bazıları aleyhine dava açarsa; davacı, aleyhine dava açtığı kimse üzerine elli yemin eder. Eğer veliler bir topluluk ise yeminler aralarında paylaştırılır. Yemin ettikten sonra, şayet hataen öldürme iddia etmişlerse davalının âkilesinden diyeti alırlar; kasten öldürme iddia etmişlerse kendi malından alırlar. Çoğunluğun kavline göre kısas (kavəd) yoktur. Bazıları ise kısasın vacip olduğu görüşüne gitmiştir ki bu Ömer b. Abdilazîz'in kavlidir; Mâlik ve Ahmed de bu görüştedir. Eğer davalı aleyhine levs yoksa söz, yeminiyle birlikte davalının sözüdür. Sonra tek bir yemin mi yoksa elli yemin mi eder? Bunda iki görüş vardır: Birincisi, diğer davalarda olduğu gibi tek bir yemindir; ikincisi, kan konusunun ağırlığı sebebiyle elli yemin eder. Ebû Hanîfe radıyallâhu anh'e göre ise: Levs'in bir hükmü yoktur [ve davacının yeminiyle artmaz] (٣); o şöyle demiştir: Bir mahallede maktul bulunduğunda, devlet başkanı oranın salih insanlarından elli kişi seçer ve onları öldürmediklerine ve katilini bilmediklerine dair yemin ettirir, sonra mahalle sakinlerinden diyeti alır. Levs bulunduğunda davacının yeminiyle başlanacağına delil şudur:

[ما أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ بْنُ مُحَمَّدٍ الْخَطِيبُ أَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنِ أَحْمَدَ الْخَلَّالِ أَنَا أَبُو الْعَبَّاسِ مُحَمَّدُ بْنُ يَعْقُوبَ الْأَصَمُّ أَنَا الرَّبِيعُ أَنَا الشَّافِعِيُّ أَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ بْنُ عَبْدِ الْمَجِيدِ الثَّقَفِيُّ عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ عَنْ بَشِيرِ بْنِ يَسَارٍ] عَنْ سَهْلِ بْنِ أَبِي حَثْمَةَ أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ سَهْلٍ وَمُحَيِّصَةَ بْنَ مَسْعُودٍ خَرَجَا إِلَى خَيْبَرَ فَتَفَرَّقَا لِحَاجَتِهِمَا فَقُتِلَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَهْلٍ فَانْطَلَقَ هُوَ وعبد الرحمن ١٤/أأَخُو الْمَقْتُولِ وَحُوَيِّصَةُ بْنُ مَسْعُودٍ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ

[Bize Abdülvehhâb b. Muhammed el-Hatîb'in haber verdiğine göre: Bize Abdülazîz b. Ahmed el-Hallâl bildirdi, bize Ebu'l-Abbâs Muhammed b. Ya'kūb el-Esamm bildirdi, bize er-Rebî' bildirdi, bize eş-Şâfiî bildirdi, bize Abdülvehhâb b. Abdilmecîd es-Sekafî, Yahyâ b. Saîd'den, [o da] Beşîr b. Yesâr'dan bildirdi:] Sehl b. Ebî Hasme'den [rivayet edildiğine göre]; Abdullâh b. Sehl ve Muhayyisa b. Mes'ûd Hayber'e çıktılar ve ihtiyaçları için [birbirlerinden] ayrıldılar. Derken Abdullâh b. Sehl öldürüldü. Bunun üzerine o [Muhayyisa], maktulün kardeşi Abdurrahmân ve Huveyyisa b. Mes'ûd Resûlullâh

صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَذَكَرُوا لَهُ قَتْلَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَهْلٍ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "تَحْلِفُونَ خَمْسِينَ يَمِينًا وَتَسْتَحِقُّونَ دَمَ صَاحِبِكُمْ أَوْ قَاتِلِكُمْ" فَقَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ لَمْ نَشْهَدْ وَلَمْ نَحْضُرْ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "فَتُبَرِّئُكُمْ يَهُودُ بِخَمْسِينَ يَمِينًا" فَقَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ كَيْفَ نَقْبَلُ أَيْمَانَ قَوْمٍ كُفَّارٍ؟ فَعَزَمَ النَّبِيُّ ﷺ عَقْلَهُ مِنْ عِنْدِهِ (١) [وَفِي لَفْظٍ آخَرَ فَزَعَمَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ عَقَلَهُ مِنْ عِنْدِهِ] (٢) قَالَ بَشِيرُ بْنُ يَسَارٍ: قَالَ سَهْلٌ لَقَدْ رَكَضَتْنِي فَرِيضَةٌ مِنْ تِلْكَ الْفَرَائِضِ فِي مِرْبَدٍ لَنَا، وَفِي رِوَايَةٍ: لَقَدْ رَكَضَتْنِي نَاقَةٌ حَمْرَاءُ مِنْ تِلْكَ الْفَرَائِضِ فِي مِرْبَدٍ لَنَا" أَخْرَجَهُ مُسْلِمٌ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْمَثْنَى عَنْ عَبْدِ الْوَهَّابِ. (٣) .

sallallâhu aleyhi ve sellem'e gittiler ve ona Abdullâh b. Sehl'in öldürüldüğünü anlattılar. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: “Elli yemin eder ve arkadaşınızın (veya katilinizin) kanını hak edersiniz” buyurdu. Onlar: 'Ey Allâh'ın Resûlü! Biz şahit olmadık ve hazır bulunmadık' dediler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: “O halde Yahudiler elli yeminle aklanırlar” buyurdu. Onlar: 'Ey Allâh'ın Resûlü! Kâfir bir kavmin yeminlerini nasıl kabul ederiz?' dediler. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onun diyetini kendi yanından ödemeyi kararlaştırdı (١) [diğer bir lafızda: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in onun diyetini kendi yanından ödediğini zannetti] (٢). Beşîr b. Yesâr dedi ki: Sehl şöyle dedi: 'Bize ait bir ağılda o diyet develerinden bir deve bana çifte attı.' Bir rivayette: 'Bize ait bir ağılda o diyet develerinden kızıl bir deve bana çifte attı.' Bunu Müslim, Muhammed b. el-Müsennâ'dan, o da Abdülvehhâb'dan tahric etti (٣).

وَجْهُ الدَّلِيلِ مِنَ الْخَبَرِ: أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ بَدَأَ بِأَيْمَانِ الْمُدَّعِينَ لِتُقَوِّي جَانِبَهُمْ بِاللَّوْثِ، وَهُوَ أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ سَهْلٍ وُجِدَ قَتِيلًا فِي خَيْبَرَ، وَكَانَتِ الْعَدَاوَةُ ظَاهِرَةً بَيْنَ الْأَنْصَارِ وَأَهْلِ خَيْبَرَ، وَكَانَ يَغْلِبُ عَلَى الْقَلْبِ أَنَّهُمْ قَتَلُوهُ، وَالْيَمِينُ أَبَدًا تَكُونُ حُجَّةً لِمَنْ يَقْوَى جَانِبُهُ وَعِنْدَ عَدَمِ اللَّوْثِ يَقْوَى جَانِبُ الْمُدَّعَى عَلَيْهِ مِنْ حَيْثُ أَنَّ الْأَصْلَ بَرَاءَةُ ذِمَّتِهِ وَكَانَ الْقَوْلُ قَوْلَهُ مَعَ يَمِينِهِ.

Haberden delil çıkarma yönü şudur: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, levs (kuvvetli şüphe) sebebiyle tarafları güçlendiği için davacıların yeminleriyle başladı. Çünkü Abdullâh b. Sehl Hayber'de ölü bulunmuştu; Ensâr ile Hayber ehli arasında düşmanlık açıktı ve onu onların öldürdüğü kalbe galip geliyordu. Yemin daima tarafı güçlü olan kimse için hüccettir. Levs bulunmadığında ise asıl olanın berâet-i zimmet (borçsuzluk/suçsuzluk) olması bakımından davalının tarafı güçlenir ve söz yeminiyle birlikte onun sözü olur.

{ثُمَّ قَسَتْ قُلُوبُكُمْ مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ فَهِيَ كَالْحِجَارَةِ أَوْ أَشَدُّ قَسْوَةً وَإِنَّ مِنَ الْحِجَارَةِ لَمَا يَتَفَجَّرُ مِنْهُ الْأَنْهَارُ وَإِنَّ مِنْهَا لَمَا يَشَّقَّقُ فَيَخْرُجُ مِنْهُ الْمَاءُ وَإِنَّ مِنْهَا لَمَا يَهْبِطُ مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ وَمَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ (٧٤) }

{ثُمَّ قَسَتْ قُلُوبُكُمْ مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ فَهِيَ كَالْحِجَارَةِ أَوْ أَشَدُّ قَسْوَةً وَإِنَّ مِنَ الْحِجَارَةِ لَمَا يَتَفَجَّرُ مِنْهُ الْأَنْهَارُ وَإِنَّ مِنْهَا لَمَا يَشَّقَّقُ فَيَخْرُجُ مِنْهُ الْمَاءُ وَإِنَّ مِنْهَا لَمَا يَهْبِطُ مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ وَمَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ (٧٤) } “Sonra bunun ardından kalpleriniz yine katılaştı; artık onlar taş gibi, hatta daha da katıdır. Çünkü taşlardan öylesi vardır ki içinden ırmaklar fışkırır; öylesi vardır ki yarılır da ondan su çıkar; öylesi de vardır ki Allâh korkusundan aşağı yuvarlanır. Allâh yaptıklarınızdan gafil değildir. (74)”

قَوْلُهُ تَعَالَى {ثُمَّ قَسَتْ قُلُوبُكُمْ} يَبِسَتْ وَجَفَّتْ، جَفَافُ الْقَلْبِ: خُرُوجُ الرَّحْمَةِ وَاللِّينُ عَنْهُ، وَقِيلَ: غَلُظَتْ، وَقِيلَ: اسْوَدَّتْ، {مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ} بَعْدَ ظُهُورِ الدَّلَالَاتِ. قَالَ الْكَلْبِيُّ: قَالُوا بَعْدَ ذَلِكَ: نَحْنُ لَمْ نَقْتُلْهُ، فَلَمْ يَكُونُوا قَطُّ أَعْمَى قَلْبًا وَلَا أَشَدَّ تَكْذِيبًا لِنَبِيِّهِمْ مِنْهُمْ عِنْدَ ذَلِكَ {فَهِي} أَيْ فِي الْغِلْظَةِ وَالشِّدَّةِ {كَالْحِجَارَةِ أَوْ أَشَدُّ قَسْوَةً} قِيلَ: أَوْ بِمَعْنَى بَلْ وَقِيلَ: بِمَعْنَى الْوَاوِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: "مِائَةِ أَلْفٍ أَوْ يَزِيدُونَ" (١٤٧-الصَّافَّاتِ) أَيْ: بَلْ يَزِيدُونَ أَوْ وَيَزِيدُونَ، وَإِنَّمَا لَمْ يُشَبِّهْهَا بِالْحَدِيدِ مَعَ أَنَّهُ أَصْلَبُ مِنَ الْحِجَارَةِ، لِأَنَّ الْحَدِيدَ قَابِلٌ لِلِّينِ فَإِنَّهُ يَلِينُ بِالنَّارِ، وَقَدْ لَانَ لِدَاوُدَ ﵇، وَالْحِجَارَةُ لَا تَلِينَ قَطُّ، ثُمَّ فَضَّلَ الْحِجَارَةَ عَلَى الْقَلْبِ الْقَاسِي فَقَالَ: {وَإِنَّ مِنَ الْحِجَارَةِ لَمَا يَتَفَجَّرُ مِنْهُ الْأَنْهَارُ} قِيلَ: أَرَادَ بِهِ (جَمِيعَ) الْحِجَارَةِ، وَقِيلَ: أَرَادَ بِهِ الْحَجَرَ الَّذِي كَانَ يَضْرِبُ عَلَيْهِ مُوسَى لِلْأَسْبَاطِ {وَإِنَّ مِنْهَا لَمَا يَشَّقَّقُ فَيَخْرُجُ مِنْهُ الْمَاءُ} أَرَادَ بِهِ عُيُونًا دُونَ الْأَنْهَارِ {وَإِنَّ مِنْهَا لَمَا يَهْبِطُ} يَنْزِلُ مِنْ أَعْلَى الْجَبَلِ إِلَى أَسْفَلِهِ {مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ} وَقُلُوبُكُمْ لَا تَلِينُ وَلَا تَخْشَعُ يَا مَعْشَرَ الْيَهُودِ. فَإِنْ قِيلَ: الْحَجَرُ جَمَادٌ لَا يَفْهَمُ، فَكَيْفَ (يَخْشَى) (١) ؟ قِيلَ: اللَّهُ يُفْهِمُهُ وَيُلْهِمُهُ فَيَخْشَى بِإِلْهَامِهِ.

Allâh Teâlâ'nın {ثُمَّ قَسَتْ قُلُوبُكُمْ} “Sonra kalpleriniz katılaştı” kavli; kurudu ve sertleşti [demektir]. Kalbin kuruması/katılaşması, merhametin ve yumuşaklığın ondan çıkıp gitmesidir. Sertleşti veya karardı da denilmiştir. {مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ} “bunun ardından” yani delillerin ortaya çıkmasından sonra. Kelbî şöyle demiştir: Bunun ardından “Biz onu öldürmedik” dediler. İşte o vakit peygamberlerini hiçbir zaman yalanlamadıkları kadar şiddetle yalanlamış ve kalpleri hiçbir zaman olmadığı kadar körleşmişti. {فَهِي} Yani sertlik ve katılıkta onlar {كَالْحِجَارَةِ أَوْ أَشَدُّ قَسْوَةً} “taş gibidir, hatta daha da katıdır”. [Ayet mezkûr] “ev” (أَوْ) lafzının “bel” (بَلْ / bilakis, hatta) manasında olduğu söylenmiştir. Nitekim Allâh Teâlâ'nın: “Yüz bin veya daha fazlası” (es-Sâffât, 147) ayetindeki gibi “vâv” (وَ) manasında olduğu da söylenmiştir; yani: Bilakis daha fazla idiler veya daha fazla idiler. [Allâh Teâlâ], taştan daha sert olmasına rağmen [kalpleri] demire benzetmemiştir; zira demir yumuşamaya elverişlidir, nitekim ateşle yumuşar ve Dâvûd aleyhisselâm için de yumuşamıştır. Taş ise asla yumuşamaz. Sonra [Allâh Teâlâ], taşları katı kalbe üstün tutarak şöyle buyurmuştur: {وَإِنَّ مِنَ الْحِجَارَةِ لَمَا يَتَفَجَّرُ مِنْهُ الْأَنْهَارُ} “Şüphesiz taşlardan öylesi vardır ki, içinden nehirler fışkırır”. Bununla (bütün) taşların kastedildiği söylenmiştir. Mûsâ'nın [İsrailoğulları] kabileleri için üzerine vurduğu taşın kastedildiği de söylenmiştir. {وَإِنَّ مِنْهَا لَمَا يَشَّقَّقُ فَيَخْرُجُ مِنْهُ الْمَاءُ} “Öylesi de vardır ki yarılır da ondan su çıkar”; bununla nehirlerden küçük olan pınarları kastetmiştir. {وَإِنَّ مِنْهَا لَمَا يَهْبِطُ} “Öylesi de vardır ki düşer”; dağın tepesinden aşağısına yuvarlanır, {مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ} “Allâh korkusundan”. Ey Yahudi topluluğu! Sizin kalpleriniz ise yumuşamaz ve saygıyla ürpermez (huşû duymaz). Şayet: “Taş idraki olmayan cansız bir varlıktır, nasıl (korkar) (1)?” diye sorulacak olursa, şöyle cevap verilir: “Allâh ona bildirir ve ilham eder; o da O'nun ilhamıyla korkar.”

وَمَذْهَبُ أَهْلِ السُّنَّةِ وَالْجَمَاعَةِ أَنَّ لِلَّهِ تَعَالَى عِلْمًا فِي الْجَمَادَاتِ وَسَائِرِ الْحَيَوَانَاتِ سِوَى الْعَقْلِ، لَا يَقِفُ عَلَيْهِ غَيْرُهُ، فَلَهَا صَلَاةٌ وَتَسْبِيحٌ وَخَشْيَةٌ كَمَا قَالَ جَلَّ ذِكْرُهُ: "وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ" (٤٤-الْإِسْرَاءِ) وَقَالَ "وَالطَّيْرُ صَافَّاتٍ كُلٌّ قَدْ عَلِمَ صَلَاتَهُ وَتَسْبِيحَهُ" (٤١-النُّورِ) وَقَالَ: "أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يَسْجُدُ لَهُ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ وَالشَّمْسُ وَالْقَمَرُ" (١٨-الْحَجِّ) الْآيَةَ، فَيَجِبُ عَلَى (الْمُؤْمِنِ) (٢) الْإِيمَانُ بِهِ وَيَكِلُ عِلْمَهُ إِلَى اللَّهِ ﷾، وَيُرْوَى أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ كَانَ عَلَى ثَبِيرٍ وَالْكُفَّارُ يَطْلُبُونَهُ فَقَالَ الْجَبَلُ: انْزِلْ عَنِّي فَإِنِّي أَخَافُ أَنْ تُؤْخَذَ عَلَيَّ فَيُعَاقِبُنِي اللَّهُ بِذَلِكَ فَقَالَ لَهُ جَبَلُ حِرَاءٍ: إِلَيَّ يَا رَسُولَ اللَّهِ".

Ehl-i Sünnet ve'l-Cemâat'in mezhebi şudur: Allâh Teâlâ'nın cansız varlıklarda ve akıl dışındaki diğer hayvanlarda Kendi bildiği, başkasının muttali olamayacağı bir ilmi vardır; onların namazı, tesbihi ve korkusu vardır. Nitekim Allâh celle zikruhû şöyle buyurmuştur: “Hiçbir şey yoktur ki O'nu hamd ile tesbih etmesin” (el-İsrâ, 44); “Kanat çırpan kuşlar da öyle. Her biri kendi duasını ve tesbihini bilmiştir” (en-Nûr, 41); “Görmedin mi, göklerde ve yerde olanlar, güneş, ay Allâh'a secde etmektedir...” (el-Hac, 18). Müminin buna inanması ve ilmini Allâh azze ve celle'ye havale etmesi vaciptir. Rivayet edilir ki Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Sebîr dağındaydı ve kâfirler onu arıyorlardı. Dağ: 'Üzerimden in; zira üzerimde yakalanmandan ve Allâh'ın beni bununla cezalandırmasından korkarım' dedi. Bunun üzerine Hira dağı ona: 'Bana gel, ey Allâh'ın Resûlü!' dedi.

أَخْبَرَنَا الْإِمَامُ أَبُو عَلِيٍّ الْحُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْقَاضِي ثَنَا السَّيِّدُ أَبُو الْحَسَنِ مُحَمَّدُ بْنُ الْحُسَيْنِ الْعَلَوِيُّ أَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْوَهَّابِ النَّيْسَابُورِيُّ أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ الصَّائِغُ أَنَا يَحْيَى بْنُ أَبِي بَكْرٍ أَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ طَهْمَانَ عَنْ سِمَاكِ بْنِ حَرْبٍ عَنْ جَابِرِ بْنِ سَمُرَةَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "إِنِّي لِأَعْرِفُ حَجَرًا بِمَكَّةَ كَانَ يُسَلِّمُ عَلَيَّ قَبْلَ أَنْ أُبْعَثَ وَإِنِّي لِأَعْرِفُهُ الْآنَ" [هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ أَخْرَجَهُ مُسْلِمٌ عَنْ أَبِي بَكْرِ بْنِ أَبِي شَيْبَةَ عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي بَكْرٍ. وَصَحَّ عَنْ أَنَسٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ طَلَعَ عَلَى أُحُدٍ فَقَالَ: "هَذَا جَبَلٌ يُحِبُّنَا وَنُحِبُّهُ" وَرَوِيِّ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ يَقُولُ، صَلَّى بِنَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ الصُّبْحَ ثُمَّ أَقْبَلَ عَلَى النَّاسِ بِوَجْهِهِ وَقَالَ: "بَيْنَمَا رَجُلٌ يَسُوقُ بَقَرَةً إِذْ عَيِيَ فَرَكِبَهَا فَضَرَبَهَا فَقَالَتْ: إِنَّا لَمْ نُخْلَقْ لِهَذَا، إِنَّمَا خُلِقْنَا لِحِرَاثَةِ الْأَرْضِ" فَقَالَ النَّاسُ: سُبْحَانَ اللَّهِ بَقَرَةٌ تَتَكَلَّمُ!؟ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ "فَإِنِّي أُومِنُ بِهِ أَنَا وَأَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ وَمَا هُمَا ثَمَّ" وَقَالَ: "بَيْنَمَا رَجُلٌ فِي غَنَمٍ لَهُ إِذْ عَدَا الذِّئْبُ عَلَى شَاةٍ مِنْهَا فَأَدْرَكَهَا صَاحِبُهَا فَاسْتَنْقَذَهَا، فَقَالَ الذِّئْبَ: فَمَنْ لَهَا يَوْمَ السَّبْعِ؟ أَيْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، يَوْمَ لَا رَاعِيَ لَهَا غَيْرِي" فَقَالَ النَّاسُ: سُبْحَانَ اللَّهِ ذِئْبٌ

İmam Ebû Alî el-Hüseyn b. Muhammed el-Kâdî bize haber verip dedi ki: Seyyid Ebü'l-Hasen Muhammed b. el-Hüseyn el-Alevî bize anlattı, Ahmed b. Muhammed b. Abdilvehhâb en-Neysâbûrî bize haber verdi, Muhammed b. İsmâîl es-Sâiğ bize haber verdi, Yahyâ b. Ebî Bekr bize haber verdi, İbrâhîm b. Tahmân, Simâk b. Harb'den, o da Câbir b. Semure'den rivayet etti; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: « إِنِّي لِأَعْرِفُ حَجَرًا بِمَكَّةَ كَانَ يُسَلِّمُ عَلَيَّ قَبْلَ أَنْ أُبْعَثَ وَإِنِّي لِأَعْرِفُهُ الْآنَ » «Şüphesiz ben Mekke'de bir taş bilirim ki bana peygamberlik verilmeden önce selâm verirdi; onu şu anda da bilmekteyim.» [Bu, Müslim'in Ebû Bekr b. Ebî Şeybe'den, onun da Yahyâ b. Ebî Bekr'den rivayet ettiği sahih bir hadistir. Enes'ten sahih olarak rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Uhud'a çıkıp şöyle buyurmuştur: « هَذَا جَبَلٌ يُحِبُّنَا وَنُحِبُّهُ » «Bu öyle bir dağdır ki bizi sever, biz de onu severiz.» Ebû Hureyre'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bize sabah namazını kıldırdı, sonra yüzünü insanlara dönüp şöyle buyurdu: « بَيْنَمَا رَجُلٌ يَسُوقُ بَقَرَةً إِذْ عَيِيَ فَرَكِبَهَا فَضَرَبَهَا فَقَالَتْ: إِنَّا لَمْ نُخْلَقْ لِهَذَا، إِنَّمَا خُلِقْنَا لِحِرَاثَةِ الْأَرْضِ » «Bir adam bir ineği sürerken yoruldu ve ona bindi, sonra da ona vurdu. Bunun üzerine [inek] şöyle dedi: Şüphesiz biz bunun için yaratılmadık, biz ancak toprağı sürmek için yaratıldık.» İnsanlar: "Sübhânallâh! Bir inek konuşuyor ha!?" dediler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: « فَإِنِّي أُومِنُ بِهِ أَنَا وَأَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ وَمَا هُمَا ثَمَّ » «Ben, Ebû Bekr ve Ömer buna inanırız; oysa o ikisi orada yokturlar» buyurdu. Yine şöyle buyurdu: « بَيْنَمَا رَجُلٌ فِي غَنَمٍ لَهُ إِذْ عَدَا الذِّئْبُ عَلَى شَاةٍ مِنْهَا فَأَدْرَكَهَا صَاحِبُهَا فَاسْتَنْقَذَهَا، فَقَالَ الذِّئْبَ: فَمَنْ لَهَا يَوْمَ السَّبْعِ؟ أَيْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، يَوْمَ لَا رَاعِيَ لَهَا غَيْرِي » «Bir adam koyunlarının arasındayken kurt onlardan bir koyuna saldırdı. Sahibi ona yetişip [koyunu] kurtardı. Bunun üzerine kurt: 'Yırtıcı hayvanlar gününde -yani kıyamet gününde, benden başka bir çobanının bulunmayacağı günde- onun sahibi kim olacak?' dedi.» İnsanlar: "Sübhânallâh! Bir kurt

يَتَكَلَّمُ؟ فَقَالَ "أُومِنُ بِهِ أَنَا وَأَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ وَمَا هُمَا ثَمَّ" (١) ، وَصَحَّ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَلَى حِرَاءٍ وَأَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ وَعُثْمَانُ وَعَلِيٌّ وَطَلْحَةُ وَالزُّبَيْرُ فَتَحَرَّكَتِ الصَّخْرَةُ فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ "اهْدَأْ أَيِ: اسْكُنْ. فَمَا عَلَيْكَ إِلَّا نَبِيٌّ أَوْ صَدِّيقٌ أَوْ شَهِيدٌ" (٢) صَحِيحٌ أَخْرَجَهُ مُسْلِمٌ.

konuşuyor ha!?' dediler. Buyurdu ki: 'Ben, Ebû Bekr ve Ömer buna inanırız; oysa o ikisi orada yokturlar.' (١) Ebû Hureyre'den sahih olarak rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Hira'da idi; Ebû Bekr, Ömer, Osman, Ali, Talha ve Zübeyr de vardı. Kaya hareket etti. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: “Sakin ol! Yani dur. Çünkü senin üzerinde bir peygamber veya bir sıddîk yahut bir şehidden başkası yoktur” buyurdu. (٢) Sahih olup Müslim tahric etmiştir.

أَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الصَّالِحِيُّ أَنَا أَبُو سَعِيدٍ يَحْيَى بْنُ أَحْمَدَ بْنِ عَلِيٍّ الصَّانِعُ أَنَا أَبُو الْحَسَنِ عَلِيُّ بْنُ إِسْحَاقَ بْنِ هِشَامٍ الرَّازِيُّ أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ أَيُّوبَ بْنِ ضُرَيْسٍ الْبَجَلِيُّ الرَّازِّيُّ أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الصَّبَّاحِ عَنِ الْوَلِيدِ بْنِ أَبِي ثَوْرٍ عَنِ السُّدِّيِّ عَنْ عُبَادَةَ بْنِ أَبِي يَزِيدَ] (٣) عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ ﵁ قَالَ: "كُنَّا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ بِمَكَّةَ فَخَرَجْنَا فِي نَوَاحِيهَا خَارِجًا مِنْ مَكَّةَ بَيْنَ الْجِبَالِ وَالشَّجَرِ، فَلَمْ يَمُرَّ بِشَجَرَةٍ وَلَا جَبَلٍ إِلَّا قَالَ السَّلَامُ عَلَيْكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ" (٤) .

Bize Ahmed b. Abdillâh es-Sâlihî haber verdi, bize Ebû Saîd Yahyâ b. Ahmed b. Alî es-Sâni' haber verdi, bize Ebü'l-Hasen Alî b. İshâk b. Hişâm er-Râzî haber verdi, bize Muhammed b. Eyyûb b. Durays el-Becelî er-Râzî haber verdi, bize Muhammed b. es-Sabbâh, el-Velîd b. Ebî Sevr'den, o es-Süddî'den, o Ubâde b. Ebî Yezîd'den] (٣), o Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh'ten haber verdi; o şöyle dedi: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte Mekke'de idik. Mekke'nin dış taraflarına, dağların ve ağaçların arasına çıktık. Yanından geçtiği hiçbir ağaç ve dağ yoktu ki 'es-Selâmü aleyke yâ Resûlallâh' demesin.” (٤)

أَنَا أَبُو الْحَسَنِ عَبْدُ الْوَهَّابِ بْنُ مُحَمَّدٍ الْخَطِيبُ أَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ أَحْمَدَ الْخَلَّالُ أَنَا أَبُو الْعَبَّاسِ الْأَصَمُّ أَنَا الرَّبِيعُ أَنَا الشَّافِعِيُّ أَنَا عَبْدُ الْمَجِيدِ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ أَخْبَرَنِي أَبُو الزُّبَيْرِ أَنَّهُ سَمِعَ جَابِرَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ ﵁ يَقُولُ: "كَانَ النَّبِيُّ ﷺ إِذَا خَطَبَ اسْتَنَدَ إِلَى جِذْعِ نَخْلَةٍ مِنْ سَوَارِي الْمَسْجِدِ، فَلَمَّا صُنِعَ لَهُ الْمِنْبَرُ فَاسْتَوَى عَلَيْهِ اضْطَرَبَتْ تِلْكَ السَّارِيَةُ وَحَنَتْ كَحَنِينِ النَّاقَةِ حَتَّى سَمِعَهَا أَهْلُ الْمَسْجِدِ، حَتَّى نَزَلَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فَاعْتَنَقَهَا فَسَكَنَتْ" (٥) .

Bize Ebü'l-Hasen Abdülvehhâb b. Muhammed el-Hatîb haber verdi, bize Abdülazîz b. Ahmed el-Hallâl haber verdi, bize Ebü'l-Abbâs el-Esamm haber verdi, bize er-Rebî' haber verdi, bize eş-Şâfiî haber verdi, bize Abdülmecîd b. Abdilazîz, İbn Cüreyc'den haber verdi; bana Ebü'z-Zübeyr, Câbir b. Abdillâh radıyallâhu anhümâ'yı şöyle derken işittiğini bildirdi: “Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem hutbe okuduğu zaman mescidin direklerinden bir hurma kütüğüne dayanırdı. Kendisi için minber yapılıp onun üzerine çıktığında, o direk sarsıldı ve mescid ehli işitecek şekilde dişi devenin inlemesi gibi inledi; ta ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem inip ona sarılınca sakinleşti.” (٥)

قَالَ مُجَاهِدٌ: لَا يَنْزِلُ حَجَرٌ مِنْ أَعْلَى إِلَى الْأَسْفَلِ إِلَّا مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ، وَيَشْهَدُ لِمَا قُلْنَا قَوْلُهُ تَعَالَى "لَوْ أَنْزَلْنَا هَذَا الْقُرْآنَ عَلَى جَبَلٍ لَرَأَيْتَهُ خَاشِعًا مُتَصَدِّعًا مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ وَتِلْكَ الْأَمْثَالُ نَضْرِبُهَا لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ" (٢١-الْحَشْرِ) .

Mücâhid şöyle dedi: "Hiçbir taş, yukarıdan aşağıya ancak Allâh korkusundan dolayı düşmez/inmez." Söylediğimize Yüce Allâh'ın şu buyruğu da şahitlik etmektedir: {لَوْ أَنْزَلْنَا هَذَا الْقُرْآنَ عَلَى جَبَلٍ لَرَأَيْتَهُ خَاشِعًا مُتَصَدِّعًا مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ وَتِلْكَ الْأَمْثَالُ نَضْرِبُهَا لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ} “Eğer biz bu Kur'an'ı bir dağa indirseydik, elbette sen onu Allâh korkusundan baş eğerek parça parça olmuş görürdün. Biz bu misalleri insanlara düşünsünler diye veriyoruz.” (el-Haşr 21).

قَوْلُهُ ﷿ {وَمَا اللَّهُ بِغَافِلٍ} (بِسَاهٍ) (١) {عَمَّا تَعْمَلُونَ} وَعِيدٌ وَتَهْدِيدٌ، وَقِيلَ: بِتَارِكِ عُقُوبَةِ مَا تَعْمَلُونَ، بَلْ يُجَازِيكُمْ بِهِ، قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ يَعْمَلُونَ بِالْيَاءِ وَالْآخَرُونَ بِالتَّاءِ.

Allâh azze ve celle'nin buyruğu: {وَمَا اللَّهُ بِغَافِلٍ} habersiz/gafil değildir (١) “Allâh gafil değildir” {عَمَّا تَعْمَلُونَ} Bu bir tehdit ve gözdağıdır. Denildi ki: Yaptıklarınızın cezasını terk edici değildir, bilakis onunla sizi cezalandıracaktır “yaptıklarınızdan”. İbn Kesîr 'ya'melûne' (يَعْمَلُونَ) şeklinde yâ ile, diğerleri ise tâ ile okumuşlardır.

{أَفَتَطْمَعُونَ أَنْ يُؤْمِنُوا لَكُمْ وَقَدْ كَانَ فَرِيقٌ مِنْهُمْ يَسْمَعُونَ كَلَامَ اللَّهِ ثُمَّ يُحَرِّفُونَهُ مِنْ بَعْدِ مَا عَقَلُوهُ وَهُمْ يَعْلَمُونَ (٧٥) وَإِذَا لَقُوا الَّذِينَ آمَنُوا قَالُوا آمَنَّا وَإِذَا خَلَا بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ قَالُوا أَتُحَدِّثُونَهُمْ بِمَا فَتَحَ اللَّهُ عَلَيْكُمْ لِيُحَاجُّوكُمْ بِهِ عِنْدَ رَبِّكُمْ أَفَلَا تَعْقِلُونَ (٧٦) }

{أَفَتَطْمَعُونَ أَنْ يُؤْمِنُوا لَكُمْ وَقَدْ كَانَ فَرِيقٌ مِنْهُمْ يَسْمَعُونَ كَلَامَ اللَّهِ ثُمَّ يُحَرِّفُونَهُ مِنْ بَعْدِ مَا عَقَلُوهُ وَهُمْ يَعْلَمُونَ (٧٥) وَإِذَا لَقُوا الَّذِينَ آمَنُوا قَالُوا آمَنَّا وَإِذَا خَلَا بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ قَالُوا أَتُحَدِّثُونَهُمْ بِمَا فَتَحَ اللَّهُ عَلَيْكُمْ لِيُحَاجُّوكُمْ بِهِ عِنْدَ رَبِّكُمْ أَفَلَا تَعْقِلُونَ (٧٦) } “Şimdi onların size inanacaklarını mı umuyorsunuz? Oysa onlardan bir fırka vardı ki Allâh'ın kelamını işitirler, sonra onu iyice anladıktan sonra bile bile tahrif ederlerdi. (75) İman edenlerle karşılaştıkları zaman: 'İman ettik' derler; birbirleriyle baş başa kaldıklarında ise: 'Rabbinizin katında size karşı hüccet getirsinler diye mi Allâh'ın size açtığı [açıkladığı] şeyleri onlara anlatıyorsunuz? Akıl etmiyor musunuz?' derler. (76)”

قَوْلُهُ تَعَالَى {أَفَتَطْمَعُونَ} أَفَتَرْجُونَ؟ يُرِيدُ: مُحَمَّدًا وَأَصْحَابَهُ {أَنْ يُؤْمِنُوا لَكُمْ} تُصَدِّقُكُمُ الْيَهُودُ بِمَا تُخْبِرُونَهُمْ بِهِ {وَقَدْ كَانَ فَرِيقٌ مِنْهُمْ يَسْمَعُونَ كَلَامَ اللَّهِ} يَعْنِي التَّوْرَاةَ {ثُمَّ يُحَرِّفُونَهُ} يُغَيِّرُونَ مَا فِيهَا مِنَ الْأَحْكَامِ {مِنْ بَعْدِ مَا عَقَلُوهُ} عَلِمُوهُ كَمَا غَيَّرُوا صِفَةَ مُحَمَّدٍ ﷺ وَآيَةَ الرَّجْمِ {وَهُمْ يَعْلَمُونَ} أَنَّهُمْ كَاذِبُونَ، هَذَا قَوْلُ مُجَاهِدٍ وَقَتَادَةَ وَعِكْرِمَةَ وَالسُّدِّيِّ وَجَمَاعَةٍ (٢) وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَمُقَاتِلٌ: نَزَلَتْ فِي السَّبْعِينَ الَّذِينَ اخْتَارَهُمْ مُوسَى لِمِيقَاتِ رَبِّهِ، وَذَلِكَ أَنَّهُمْ لَمَّا رَجَعُوا -بَعْدَمَا سَمِعُوا كَلَامَ اللَّهِ -إِلَى قَوْمِهِمْ رَجَعَ النَّاسُ إِلَى قَوْلِهِمْ، وَأَمَّا الصَّادِقُونَ مِنْهُمْ فَأَدَّوْا كَمَا سَمِعُوا، وَقَالَتْ طَائِفَةٌ مِنْهُمْ: سَمِعْنَا اللَّهَ يَقُولُ فِي آخِرِ كَلَامِهِ إِنِ اسْتَطَعْتُمْ أَنْ تَفْعَلُوا فَافْعَلُوا، وَإِنْ شِئْتُمْ فَلَا تَفْعَلُوا، فَهَذَا تَحْرِيفُهُمْ وَهُمْ يَعْلَمُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ (٣) .

Allâh Teâlâ'nın buyruğu: {أَفَتَطْمَعُونَ} Umuyor musunuz? Muhammed ve ashabını kasteder “Şimdi umuyor musunuz?” {أَنْ يُؤْمِنُوا لَكُمْ} Yahudilerin size bildirdiğiniz şeylerde inanmalarını “onların size inanacaklarını” {وَقَدْ كَانَ فَرِيقٌ مِنْهُمْ يَسْمَعُونَ كَلَامَ اللَّهِ} yani Tevrat'ı “Oysa onlardan bir fırka vardı ki Allâh'ın kelamını işitirler” {ثُمَّ يُحَرِّفُونَهُ} içindeki hükümleri değiştirirlerdi “sonra onu tahrif ederlerdi” {مِنْ بَعْدِ مَا عَقَلُوهُ} Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in vasfını ve recim ayetini değiştirdikleri gibi, onu bildikten sonra “onu iyice anladıktan sonra” {وَهُمْ يَعْلَمُونَ} kendilerinin yalancı olduklarını “bile bile”. Bu; Mücâhid, Katâde, İkrime, es-Süddî ve bir topluluğun kavlidir (٢). İbn Abbâs ve Mukâtil ise şöyle dedi: Mûsâ'nın Rabbinin tayin ettiği vakit (mîkât) için seçtiği yetmiş kişi hakkında indi. Şöyle ki onlar Allâh'ın kelamını işittikten sonra kavimlerine döndüklerinde, insanlar onların sözüne döndü. Onlardan dürüst olanlar işittikleri gibi aktardılar; bir fırkası ise: 'Biz Allâh'ın kelamının sonunda: 'Eğer yapabilirseniz yapın, dilerseniz de yapmayın' dediğini işittik' dediler. İşte bu, onun hak olduğunu bildikleri halde yaptıkları tahriftir (٣).

{وَإِذَا لَقُوا الَّذِينَ آمَنُوا} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَالْحَسَنُ وَقَتَادَةُ: يَعْنِي مُنَافِقِي الْيَهُودِ الَّذِينَ آمَنُوا بِأَلْسِنَتِهِمْ إِذَا لَقُوا الْمُؤْمِنِينَ الْمُخْلِصِينَ {قَالُوا آمَنَّا} كَإِيمَانِكُمْ {وَإِذَا خَلَا} رَجَعَ {بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ} -كعب بن الأشراف وكعب بْنُ أَسَدٍ وَوَهْبُ بْنُ يَهُودَا وَغَيْرُهُمْ مِنْ رُؤَسَاءِ الْيَهُودِ -لِأَمْرِهِمْ عَلَى ذَلِكَ {قَالُوا أَتُحَدِّثُونَهُمْ بِمَا فَتَحَ اللَّهُ عَلَيْكُمْ} بِمَا قَصَّ اللَّهُ عَلَيْكُمْ فِي كِتَابِكُمْ: أَنَّ مُحَمَّدًا حَقٌّ وَقَوْلَهُ صِدْقٌ. وَالْفَتَّاحُ الْقَاضِي.

{وَإِذَا لَقُوا الَّذِينَ آمَنُوا} İbn Abbâs, el-Hasan ve Katâde dedi ki: İhlaslı müminlerle karşılaştıklarında dilleriyle iman eden Yahudi münafıklarını kasteder “İman edenlerle karşılaştıkları zaman” {قَالُوا آمَنَّا} sizin imanınız gibi “'İman ettik' derler”. {وَإِذَا خَلَا} döndüklerinde “kaldıklarında ise” {بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ} Kâ'b b. el-Eşref, Kâ'b b. Esed, Vehb b. Yehûdâ ve Yahudi reislerinden diğerleri—bunun üzerine onları azarlamak için— “birbirleriyle baş başa” {قَالُوا أَتُحَدِّثُونَهُمْ بِمَا فَتَحَ اللَّهُ عَلَيْكُمْ} Allâh'ın kitabınızda size anlattığı; Muhammed'in hak ve sözünün doğru olduğuna dair hususları [mı anlatıyorsunuz]? “'Allâh'ın size açtığı şeyleri onlara anlatıyorsunuz?' derler”. 'el-Fettâh' (الْفَتَّاحُ) hüküm veren/kadı demektir.

وَقَالَ الْكِسَائِيُّ: بِمَا بَيَّنَهُ اللَّهُ لَكُمْ [مِنَ الْعِلْمِ بِصِفَةِ النَّبِيِّ مُحَمَّدٍ ﷺ وَنَعْتِهِ، وَقَالَ:] الْوَاقِدِيُّ: بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَيْكُمْ، وَنَظِيرُهُ: "لَفَتَحْنَا عَلَيْهِمْ بَرَكَاتٍ مِنَ السَّمَاءِ" (٤٤-الْأَنْعَامِ) أَيْ أَنْزَلْنَا، وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: بِمَا مَنَّ اللَّهُ عَلَيْكُمْ وَأَعْطَاكُمْ {لِيُحَاجُّوكُمْ بِهِ} لِيُخَاصِمُوكُمْ، يَعْنِي أَصْحَابَ مُحَمَّدٍ ﷺ وَيَحْتَجُّوا بِقَوْلِكُمْ

el-Kisâî şöyle demiştir: "Allâh'ın size açıkladığı [Peygamber Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in sıfatı ve niteliğine dair ilim ile. Şöyle de demiştir:] el-Vâkıdî: 'Allâh'ın size indirdiği şey ile' demiştir; bunun bir benzeri de: { لَفَتَحْنَا عَلَيْهِمْ بَرَكَاتٍ مِنَ السَّمَاءِ } “onların üzerine gökten bereketler açardık” (el-En'âm: 44) ayetidir, yani 'indirirdik' anlamındadır. Ebû Ubeyde ise: 'Allâh'ın size lütfettiği ve verdiği şey ile' demiştir. {لِيُحَاجُّوكُمْ بِهِ} sizinle tartışsınlar diye “onunla size karşı delil getirsinler diye mi?” -yani Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabını kastetmektedir- ve sizin sözünüzü delil getirsinler [diye].

(عَلَيْكُمْ) فَيَقُولُوا: قَدْ أَقْرَرْتُمْ أَنَّهُ نَبِيٌّ حَقٌّ فِي كِتَابِكُمْ ثُمَّ لَا تَتَّبِعُونَهُ!! وَذَلِكَ أَنَّهُمْ قَالُوا لِأَهْلِ الْمَدِينَةِ حِينَ شَاوَرُوهُمْ فِي اتِّبَاعِ مُحَمَّدٍ ﷺ: آمِنُوا بِهِ فَإِنَّهُ حَقٌّ ثُمَّ قَالَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ: أَتُحَدِّثُونَهُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَيْكُمْ لِتَكُونَ لَهُمُ الْحُجَّةُ عَلَيْكُمْ {عِنْدَ رَبِّكُمْ} فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَقِيلَ: إِنَّهُمْ أَخْبَرُوا الْمُؤْمِنِينَ بِمَا عَذَّبَهُمُ اللَّهُ بِهِ، عَلَى الْجِنَايَاتِ فَقَالَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ: [أَتُحَدِّثُونَهُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَيْكُمْ مِنَ الْعَذَابِ لِيُحَاجُّوكُمْ بِهِ عِنْدَ رَبِّكُمْ، لِيَرَوُا الْكَرَامَةَ لِأَنْفُسِهِمْ عَلَيْكُمْ عِنْدَ اللَّهِ وَقَالَ مُجَاهِدٌ: هُوَ قَوْلُ يَهُودَ قُرَيْظَةَ قَالَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ] حِينَ قَالَ لَهُمُ النَّبِيُّ ﷺ "يَا إِخْوَانَ الْقِرَدَةِ وَالْخَنَازِيرِ" فَقَالُوا: مَنْ أَخْبَرَ مُحَمَّدًا بِهَذَا؟ مَا خَرَجَ هَذَا إِلَّا مِنْكُمْ ، {أَفَلَا تَعْقِلُونَ}

(aleyhinize) ve şöyle desinler [diye]: "Kitabınızda onun hak bir peygamber olduğunu ikrar ettiniz, sonra da ona tâbi olmuyorsunuz!" Bu da şundan ötürüdür: Onlar, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e uyma hususunda kendilerine danıştıklarında Medine ehline: "Ona iman edin, zira o haktır" demişlerdi. Sonra birbirlerine: "Allah'ın size indirdiği şeyi, {عِنْدَ رَبِّكُمْ} dünyada ve ahirette “Rabbinizin katında” aleyhinize bir hüccet olsun diye mi onlara anlatıyorsunuz?" dediler. Şöyle de denilmiştir: Onlar, işledikleri suçlar sebebiyle Allah'ın kendilerini nasıl cezalandırdığını müminlere haber vermişlerdi de birbirlerine şöyle demişlerdi: ["Allah'ın size indirdiği azabı, Rabbinizin katında sizin aleyhinize hüccet getirsinler ve Allah katında kendilerinin sizden daha üstün ve şerefli olduklarını görsünler diye mi onlara anlatıyorsunuz?" Mücâhid dedi ki: Bu, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem kendilerine: «يَا إِخْوَانَ الْقِرَدَةِ وَالْخَنَازِيرِ» «Ey maymunların ve domuzların kardeşleri!» dediğinde Kurayza Yahudilerinin birbirlerine söylediği sözdür.] Bunun üzerine şöyle demişlerdi: "Muhammed'e bunu kim haber verdi? Bu haber ancak sizin aranızdan çıkmıştır." {أَفَلَا تَعْقِلُونَ} “Hâlâ akıl etmeyecek misiniz?”

{أَوَلَا يَعْلَمُونَ أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا يُسِرُّونَ وَمَا يُعْلِنُونَ (٧٧) وَمِنْهُمْ أُمِّيُّونَ لَا يَعْلَمُونَ الْكِتَابَ إِلَّا أَمَانِيَّ وَإِنْ هُمْ إِلَّا يَظُنُّونَ (٧٨) فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ يَكْتُبُونَ الْكِتَابَ بِأَيْدِيهِمْ ثُمَّ يَقُولُونَ هَذَا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ لِيَشْتَرُوا بِهِ ثَمَنًا قَلِيلًا فَوَيْلٌ لَهُمْ مِمَّا كَتَبَتْ أَيْدِيهِمْ وَوَيْلٌ لَهُمْ مِمَّا يَكْسِبُونَ (٧٩) }

{أَوَلَا يَعْلَمُونَ أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا يُسِرُّونَ وَمَا يُعْلِنُونَ (٧٧) وَمِنْهُمْ أُمِّيُّونَ لَا يَعْلَمُونَ الْكِتَابَ إِلَّا أَمَانِيَّ وَإِنْ هُمْ إِلَّا يَظُنُّونَ (٧٨) فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ يَكْتُبُونَ الْكِتَابَ بِأَيْدِيهِمْ ثُمَّ يَقُولُونَ هَذَا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ لِيَشْتَرُوا بِهِ ثَمَنًا قَلِيلًا فَوَيْلٌ لَهُمْ مِمَّا كَتَبَتْ أَيْدِيهِمْ وَوَيْلٌ لَهُمْ مِمَّا يَكْسِبُونَ (٧٩) } “Bilmiyorlar mı ki Allâh, onların gizlediklerini de açığa vurduklarını da bilir? (77) İçlerinden bir kısmı da ümmîlerdir; Kitab'ı bilmezler, ancak bir takım kuruntular [bilirler] ve onlar sadece zanda bulunurlar. (78) Artık elleriyle Kitab'ı yazıp sonra onunla az bir değeri satın almak için: 'Bu Allâh katındandır' diyenlerin vay haline! Ellerinin yazdıklarından ötürü vay onların haline! Kazandıklarından ötürü de vay onların haline! (79)”

قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: {أَوَلَا يَعْلَمُونَ أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا يُسِرُّونَ} يُخْفُونَ {وَمَا يُعْلِنُونَ} يُبْدُونَ يَعْنِي الْيَهُودَ.

Allâh Teâlâ buyurdu: {أَوَلَا يَعْلَمُونَ أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا يُسِرُّونَ} gizlediklerini “Bilmiyorlar mı ki Allâh, onların gizlediklerini bilir” {وَمَا يُعْلِنُونَ} açığa vurduklarını “ve açığa vurduklarını [da]”, yani Yahudileri kastetmektedir.

وَقَوْلُهُ تَعَالَى: {وَمِنْهُمْ أُمِّيُّونَ} أَيْ مِنَ الْيَهُودِ أُمِّيُّونَ لَا يُحْسِنُونَ الْقِرَاءَةَ وَالْكِتَابَةَ، جَمْعُ أُمِّيٍّ مَنْسُوبٌ إِلَى الْأُمِّ كَأَنَّهُ بَاقٍ عَلَى مَا انْفَصَلَ مِنَ الْأُمِّ لَمْ يَتَعَلَّمْ كِتَابَةً وَلَا قِرَاءَةً.

Allâh Teâlâ'nın: {وَمِنْهُمْ أُمِّيُّونَ} “İçlerinden bir kısmı da ümmîlerdir” kavli; yani Yahudilerden okuma ve yazmayı iyi bilmeyen ümmî kimseler [vardır]. Ümmî (أُمِّيٌّ) kelimesi anneye (el-ümm) nispet edilen çoğuldur; sanki annesinden ayrıldığı hal üzere kalmış, ne yazı ne de okuma öğrenmiştir.

[وَرُوِيَ عَنْ رَسُولِ ﷺ أَنَّهُ قَالَ "إِنَّا أُمَّةٌ أُمِّيَّةٌ أَيْ لَا نَكْتُبُ وَلَا نَحْسُبُ ] وَقِيلَ: هُوَ مَنْسُوبٌ إِلَى أُمِّ الْقُرَى وَهِيَ مَكَّةُ {لَا يَعْلَمُونَ الْكِتَابَ إِلَّا أَمَانِيَّ} قَرَأَ أَبُو جَعْفَرٍ: أَمَانِيَ بِتَخْفِيفِ الْيَاءِ كُلَّ الْقُرْآنِ حَذَفَ إِحْدَى الْيَاءَيْنِ (تَخْفِيفًا) وَقِرَاءَةُ الْعَامَّةِ بِالتَّشْدِيدِ، وَهِيَ جُمَعُ الْأُمْنِيَّةِ وَهِيَ التِّلَاوَةُ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: "إِلَّا إِذَا تَمَنَّى أَلْقَى الشَّيْطَانُ فِي أُمْنِيَّتِهِ" (٥٢-الْحَجِّ) أَيْ فِي قِرَاءَتِهِ، قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: [إِلَّا تِلَاوَتِهِ

[Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: «إِنَّا أُمَّةٌ أُمِّيَّةٌ أَيْ لَا نَكْتُبُ وَلَا نَحْسُبُ» «Biz ümmî bir topluluğuz; [yani] ne yazarız ne de hesap yaparız»] Bir görüşe göre: O, Ümmü'l-Kurâ'ya nispet edilmiştir ki o da Mekke'dir. {لَا يَعْلَمُونَ الْكِتَابَ إِلَّا أَمَانِيَّ} “Kitab'ı birtakım kuruntular/okumalar dışında bilmezler” [kavline gelince]; Ebû Ca'fer, Kur'an'ın tamamında [iki 'yâ' harfinden birini] tahfifen (تَخْفِيفًا) (hafifletmek amacıyla) hazfederek 'yâ'nın şeddesiz haliyle (أَمَانِيَ) şeklinde okumuştur. Genel kıraat (cumhurun kıraati) ise şeddeli okuyuştadır; o da tilavet anlamına gelen ümniyye (الْأُمْنِيَّةُ) kelimesinin çoğuludur. Allâh Teâlâ şöyle buyurmuştur: {إِلَّا إِذَا تَمَنَّى أَلْقَى الشَّيْطَانُ فِي أُمْنِيَّتِهِ} “...ancak o bir şey temenni ettiğinde (okuduğunda), şeytan onun temennisine (okuyuşuna) [şüphe] atıverir” (el-Hacc, 52), yani okuyuşuna. Ebû Ubeyde şöyle demiştir: [Sadece tilavetini

وَقِرَاءَتِهِ] (١) عَنْ ظَهْرِ الْقَلْبِ لَا يَقْرَءُونَهُ مِنْ كِتَابٍ، وَقِيلَ: يَعْلَمُونَهُ حِفْظًا وَقِرَاءَةً لَا يَعْرِفُونَ مَعْنَاهُ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: يَعْنِي غَيْرَ عَارِفِينَ بِمَعَانِي الْكِتَابِ، وَقَالَ مُجَاهِدٌ وَقَتَادَةُ: إِلَّا كَذِبًا وَبَاطِلًا قَالَ الْفَرَّاءُ: الْأَمَانِيُّ: الْأَحَادِيثُ الْمُفْتَعَلَةُ، قَالَ عُثْمَانُ ﵁: مَا تَمَنَّيْتُ مُنْذُ أَسْلَمْتُ (أَيْ مَا كَذَبْتُ) (٢) ، وَأَرَادَ بِهَا الْأَشْيَاءَ الَّتِي كَتَبَهَا عُلَمَاؤُهُمْ مِنْ عِنْدِ أنفسهم ثم ١٤/ب أَضَافُوهَا إِلَى اللَّهِ ﷿ مِنْ تَغْيِيرِ نَعْتِ النَّبِيِّ ﷺ وَغَيْرِهِ، وَقَالَ الْحَسَنُ وَأَبُو الْعَالِيَةِ: هِيَ مِنَ التَّمَنِّي، وَهِيَ أَمَانِيُّهِمُ الْبَاطِلَةُ الَّتِي تَمَنَّوْهَا عَلَى اللَّهِ ﷿ مِثْلَ قَوْلِهِمْ "لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلَّا مَنْ كَانَ هُودًا أَوْ نَصَارَى" (١١١-الْبَقَرَةِ) وَقَوْلِهِمْ: "لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلَّا أَيَّامًا مَعْدُودَةً" (٨٠-الْبَقَرَةِ) وَقَوْلِهِمْ "نَحْنُ أَبْنَاءُ اللَّهِ وَأَحِبَّاؤُهُ" (١٨-الْمَائِدَةِ) فَعَلَى هَذَا تَكُونُ (إِلَّا) بِمَعْنَى (لَكِنْ) أَيْ لَا يَعْلَمُونَ الْكِتَابَ لَكِنْ يَتَمَنَّوْنَ أَشْيَاءَ لَا تَحْصُلُ لَهُمْ {وَإِنْ هُمْ} وَمَا هُمْ {إِلَّا يَظُنُّونَ} وَمَا هُمْ إِلَّا يَظُنُّونَ ظَنًّا وَتَوَهُّمًا لَا يَقِينًا، قَالَهُ قَتَادَةُ وَالرَّبِيعُ، قَالَ مُجَاهِدٌ: يَكْذِبُونَ.

ve ezberden okuyuşu] (١) hariç; onu kitaptan okumazlar. Bir görüşe göre: Onu sadece ezber ve okuma olarak bilirler, manasını bilmezler. İbn Abbâs: Kitab'ın manalarını bilmeyenler, demektir, dedi. Mücâhid ve Katâde: Yalan ve batıl hariç, dediler. el-Ferrâ: 'el-Emânî' (الْأَمَانِيُّ), uydurma sözlerdir, dedi. Osmân radıyallâhu anh: 'Müslüman olduğumdan beri temennîde bulunmadım (yani yalan söylemedim)' (٢) demiştir. Bununla âlimlerinin kendi yanlarından yazdıkları ve sonra Allâh azze ve celle'ye nispet ettikleri Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in vasfını değiştirme ve benzeri şeyleri kastetmiştir. el-Hasan ve Ebu'l-Âliye ise: Bu temennîdendir (kuruntu); onların: “Yahudi veya Hristiyan olanlardan başkası asla cennete girmeyecek” (el-Bakara, 111), “Ateş bize sayılı günlerden başka asla dokunmayacaktır” (el-Bakara, 80) ve “Biz Allâh'ın oğulları ve sevgilileriyiz” (el-Mâide, 18) sözleri gibi Allâh azze ve celle'ye karşı besledikleri batıl kuruntulardır, dediler. Buna göre 'illâ' (إِلَّا) edatı 'lâkin' (لَكِنْ) anlamındadır; yani Kitab'ı bilmezler, lâkin kendilerine hasıl olmayacak şeyleri kuruntu ederler. {وَإِنْ هُمْ} onlar değillerdir “onlar değillerdir” {إِلَّا يَظُنُّونَ} sadece kesin bir bilgiye dayanmaksızın zan ve vehimde bulunurlar “ancak zanda bulunurlar”. Bunu Katâde ve er-Rebî' söylemiştir. Mücâhid: Yalan söylerler, dedi.

قَوْلُهُ تَعَالَى: {فَوَيْلٌ} قَالَ الزَّجَّاجُ: وَيْلٌ كَلِمَةٌ يَقُولُهَا كُلُّ وَاقِعٍ فِي هَلَكَةٍ، وَقِيلَ: هُوَ دُعَاءُ الْكُفَّارِ عَلَى أَنْفُسِهِمْ بِالْوَيْلِ وَالثُّبُورُ، وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: شِدَّةُ الْعَذَابِ، وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ: وَيْلٌ وَادٍ فِي جَهَنَّمَ لَوْ سُيِّرَتْ فِيهِ جِبَالُ الدُّنْيَا لَانْمَاعَتْ مِنْ شِدَّةِ حَرِّهِ.

Allâh Teâlâ'nın: {فَوَيْلٌ} “Artık vay haline!” kavli. ez-Zeccâc dedi ki: Veyl (وَيْلٌ), helake düşen herkesin söylediği bir kelimedir. Kâfirlerin kendi aleyhlerine helak ve yıkım ile beddua etmeleridir de denilmiştir. İbn Abbâs: Şiddetli azaptır, dedi. Saîd b. el-Müseyyeb: Veyl, Cehennem'de bir vadidir ki şayet dünya dağları onda yürütülseydi sıcağının şiddetinden erirdi, dedi.

أَخْبَرَنَا أَبُو بَكْرٍ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي تَوْبَةَ أَنَا أَبُو طَاهِرٍ مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ الْحَارِثِ أَنَا أَبُو الْحَسَنِ مُحَمَّدُ بْنُ يَعْقُوبَ الْكِسَائِيُّ أَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَحْمُودٍ أَنَا أَبُو إِسْحَاقَ إِبْرَاهِيمُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْخَلَّالُ أَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ عَنْ رِشْدِينِ بْنِ سَعْدٍ [عَنْ عَمْرِو بْنِ الْحَارِثِ أَنَّهُ حَدَّثَ عَنْ أَبِي السَّمْحِ عَنْ أَبِي الْهَيْثَمِ] (٣) عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ ﵁ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: "الْوَيْلُ وَادٍ فِي جَهَنَّمَ يَهْوِي فِيهِ الْكَافِرُ أَرْبَعِينَ خَرِيفًا قَبْلَ أَنْ يَبْلُغَ قَعْرَهُ، وَالصُّعُودُ جَبَلٌ مِنْ نَارٍ يَتَصَعَّدُ فِيهِ سَبْعِينَ خَرِيفًا ثُمَّ يَهْوِي فَهُوَ كَذَلِكَ" (٤) .

Bize Ebû Bekr Muhammed b. Abdillâh b. Ebî Tevbe haber verdi, bize Ebû Tâhir Muhammed b. Ahmed b. el-Hâris haber verdi, bize Ebu'l-Hasan Muhammed b. Ya'kûb el-Kisâî haber verdi, bize Abdullâh b. Mahmûd haber verdi, bize Ebû İshâk İbrâhîm b. Abdillâh el-Hallâl haber verdi, bize Abdullâh b. el-Mübârek, Rişdîn b. Sa'd'dan [o da Amr b. el-Hâris'ten, o Ebü's-Semh'ten, o Ebu'l-Heysem'den rivayetle] (٣) o da Ebû Saîd el-Hudrî radıyallâhu anh'tan, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den bildirdi ki şöyle buyurmuştur: "Veyl, Cehennem'de bir vadidir; kâfir onun dibine ulaşmadan önce kırk yıl boyunca onda aşağıya yuvarlanır. Sa'ûd ise ateşten bir dağdır; onda yetmiş yıl tırmanır, sonra yuvarlanır ve bu hep böyledir." (٤)

{لِلَّذِينَ يَكْتُبُونَ الْكِتَابَ بِأَيْدِيهِمْ ثُمَّ يَقُولُونَ هَذَا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ لِيَشْتَرُوا بِهِ ثَمَنًا قَلِيلًا} وَذَلِكَ أَنَّ أَحْبَارَ الْيَهُودِ خَافُوا ذَهَابَ مَأْكَلَتِهِمْ وَزَوَالَ رِيَاسَتِهِمْ حِينَ قَدِمَ النَّبِيُّ ﷺ وَسَلَّمَ الْمَدِينَةَ، فَاحْتَالُوا فِي تَعْوِيقِ الْيَهُودِ عَنِ الْإِيمَانِ بِهِ فَعَمَدُوا إِلَى صِفَتِهِ فِي التَّوْرَاةِ، وَكَانَتْ صِفَتُهُ فِيهَا: حَسَنُ الْوَجْهِ، حَسَنُ الشَّعْرِ، أَكْحَلُ الْعَيْنَيْنِ، رَبْعَةٌ، فَغَيَّرُوهَا وَكَتَبُوا مَكَانَهَا طِوَالٌ أَزْرَقُ سَبْطُ الشَّعْرِ فَإِذَا سَأَلَهُمْ سَفِلَتُهُمْ عَنْ صِفَتِهِ قَرَءُوا مَا كَتَبُوا فَيَجِدُونَهُ مُخَالِفًا لِصِفَتِهِ فَيُكَذِّبُونَهُ وَيُنْكِرُونَهُ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: {فَوَيْلٌ لَهُمْ مِمَّا كَتَبَتْ أَيْدِيهِمْ} يَعْنِي مَا كَتَبُوا

{لِلَّذِينَ يَكْتُبُونَ الْكِتَابَ بِأَيْدِيهِمْ ثُمَّ يَقُولُونَ هَذَا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ لِيَشْتَرُوا بِهِ ثَمَنًا قَلِيلًا} “Kitabı elleriyle yazıp sonra da onunla az bir pahayı satın almak için: 'Bu Allâh katındandır' diyenlerin [vay haline]!” Bu da şundandır: Yahudi din bilginleri (ahbâr), Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Medine'ye geldiğinde menfaatlerinin gitmesinden ve reisliklerinin yok olmasından korktular. Yahudileri ona iman etmekten alıkoymak için hileye başvurdular ve Tevrat'taki vasfına kastettiler. O'nun oradaki vasfı: Güzel yüzlü, güzel saçlı, sürmeli gözlü, orta boylu idi. Onu değiştirdiler ve yerine 'uzun boylu, mavi gözlü, düz saçlı' diye yazdılar. Sıradan halkları onlara O'nun vasfını sorduğunda, yazdıkları şeyi okuyorlardı. Onu [Muhammed'i], bu vasfa aykırı bulunca da onu yalanlayıp inkâr ediyorlardı. Allâh Teâlâ: {فَوَيْلٌ لَهُمْ مِمَّا كَتَبَتْ أَيْدِيهِمْ} “Ellerinin yazdıklarından ötürü vay onların haline!” buyurdu; yani yazdıkları

بِأَنْفُسِهِمُ اخْتِرَاعًا مِنْ تَغْيِيرِ نَعْتِ مُحَمَّدٍ ﷺ {وَوَيْلٌ لَهُمْ مِمَّا يَكْسِبُونَ} الْمَآكِلِ وَيُقَالُ: مِنَ الْمَعَاصِي.

Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in vasfını değiştirerek kendiliklerinden uydurdukları şeylerden dolayı. {وَوَيْلٌ لَهُمْ مِمَّا يَكْسِبُونَ} elde ettikleri kazançlardan ötürü “Kazandıklarından ötürü de vay onların haline!”; günahlardan ötürü de denilmiştir.

{وَقَالُوا لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلَّا أَيَّامًا مَعْدُودَةً قُلْ أَتَّخَذْتُمْ عِنْدَ اللَّهِ عَهْدًا فَلَنْ يُخْلِفَ اللَّهُ عَهْدَهُ أَمْ تَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ (٨٠) بَلَى مَنْ كَسَبَ سَيِّئَةً وَأَحَاطْتُ بِهِ خَطِيئَتُهُ فَأُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ (٨١) وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ أُولَئِكَ أَصْحَابُ الْجَنَّةِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ (٨٢) وَإِذْ أَخَذْنَا مِيثَاقَ بَنِي إِسْرَائِيلَ لَا تَعْبُدُونَ إِلَّا اللَّهَ وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا وَذِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَقُولُوا لِلنَّاسِ حُسْنًا وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ ثُمَّ تَوَلَّيْتُمْ إِلَّا قَلِيلًا مِنْكُمْ وَأَنْتُمْ مُعْرِضُونَ (٨٣) }

{وَقَالُوا لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلَّا أَيَّامًا مَعْدُودَةً قُلْ أَتَّخَذْتُمْ عِنْدَ اللَّهِ عَهْدًا فَلَنْ يُخْلِفَ اللَّهُ عَهْدَهُ أَمْ تَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ (٨٠) بَلَى مَنْ كَسَبَ سَيِّئَةً وَأَحَاطْتُ بِهِ خَطِيئَتُهُ فَأُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ (٨١) وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ أُولَئِكَ أَصْحَابُ الْجَنَّةِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ (٨٢) وَإِذْ أَخَذْنَا مِيثَاقَ بَنِي إِسْرَائِيلَ لَا تَعْبُدُونَ إِلَّا اللَّهَ وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا وَذِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَقُولُوا لِلنَّاسِ حُسْنًا وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ ثُمَّ تَوَلَّيْتُمْ إِلَّا قَلِيلًا مِنْكُمْ وَأَنْتُمْ مُعْرِضُونَ (٨٣) } “Ve dediler ki: 'Ateş bize sayılı birkaç günden başka asla dokunmayacaktır.' De ki: 'Allâh katından bir söz mü aldınız -ki Allâh sözünden asla dönmez- yoksa Allâh hakkında bilmediğiniz bir şeyi mi söylüyorsunuz?' (80) Hayır! Kim bir kötülük kazanır da günahı kendisini kuşatırsa, işte onlar ateş ehlidirler; onlar orada ebedî kalacaklardır. (81) İman edip salih ameller işleyenlere gelince, işte onlar cennet ehlidirler; onlar orada ebedî kalacaklardır. (82) Hani İsrâiloğullarından: 'Allâh'tan başkasına ibadet etmeyin, ana babaya, akrabaya, yetimlere ve yoksullara iyilik yapın, insanlara güzel söz söyleyin, namazı kılın, zekâtı verin' diye kesin söz almıştık. Sonra pek azınız müstesna yüz çevirdiniz ve sizler [hâlâ] yüz çevirenlersiniz. (83)”

{وَقَالُوا} يَعْنِي الْيَهُودَ {لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ} [لَنْ تُصِيبَنَا النَّارُ] (١) {إِلَّا أَيَّامًا مَعْدُودَةً} قَدْرًا مُقَدَّرًا ثُمَّ يَزُولُ عَنَّا الْعَذَابُ وَيَعْقُبُهُ النَّعِيمُ وَاخْتَلَفُوا فِي هَذِهِ الْآيَةِ، قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَمُجَاهِدٌ: كَانَتِ الْيَهُودُ يَقُولُونَ: هَذِهِ الدُّنْيَا سَبْعَةُ آلَافِ سَنَةٍ، وَإِنَّمَا نُعَذَّبُ بِكُلِّ أَلْفِ سَنَةٍ يَوْمًا وَاحِدًا ثُمَّ يَنْقَطِعُ الْعَذَابُ بَعْدَ سَبْعَةِ أَيَّامٍ. وَقَالَ قَتَادَةُ وَعَطَاءٌ: يَعْنُونَ أَرْبَعِينَ يَوْمًا الَّتِي عَبَدَ فِيهَا آبَاؤُهُمُ الْعِجْلَ، وَقَالَ الْحَسَنُ وَأَبُو الْعَالِيَةِ: قَالَتِ الْيَهُودُ: إِنْ رَبَّنَا عَتَبَ عَلَيْنَا فِي أَمْرِنَا، فَأَقْسَمَ لَيُعَذِّبُنَا أَرْبَعِينَ يَوْمًا فَلَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلَّا أَرْبَعِينَ يَوْمًا تَحِلَّةَ الْقِسْمِ، فَقَالَ اللَّهُ ﷿ تَكْذِيبًا لَهُمْ: {قُلْ} يَا مُحَمَّدُ {أَتَّخَذْتُمْ عِنْدَ اللَّهِ} أَلِفُ اسْتِفْهَامٍ دَخَلَتْ عَلَى أَلِفِ الْوَصْلِ، عِنْدَ اللَّهِ {عَهْدًا} مُوَثَّقًا أَنْ لَا يُعَذِّبَكُمْ إِلَّا هَذِهِ الْمُدَّةَ {فَلَنْ يُخْلِفَ اللَّهُ عَهْدَهُ} وَوَعْدَهُ قَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ: عَهْدًا بِالتَّوْحِيدِ، يَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: "إِلَّا مَنِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمَنِ عَهْدًا" (٨٧-مَرْيَمَ) يَعْنِي: قَوْلُهُ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ {أَمْ تَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ}

{وَقَالُوا} yani Yahudiler dediler ki: {لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ} [bize ateş isabet etmeyecektir] (١) “Ateş bize asla dokunmayacaktır” {إِلَّا أَيَّامًا مَعْدُودَةً} belirlenmiş bir miktar “sayılı günlerden başka”; sonra bizden azap kalkacak ve ardından nimet gelecektir. Bu ayet hakkında ihtilaf ettiler. İbn Abbâs ve Mücâhid dedi ki: Yahudiler şöyle diyorlardı: 'Bu dünya yedi bin yıldır, biz her bin yıla karşılık sadece bir gün azap göreceğiz, sonra yedi günün ardından azap kesilecektir.' Katâde ve Atâ: Atalarının buzağıya taptıkları kırk günü kastediyorlar, dediler. el-Hasan ve Ebu'l-Âliye: Yahudiler dediler ki: 'Rabbimiz durumumuz hakkında bize gücendi ve bize kırk gün azap edeceğine dair yemin etti; bu yüzden ateş bize yeminin yerine gelmesi için sadece kırk gün dokunacaktır.' Bunun üzerine Allâh azze ve celle onları yalanlamak üzere buyurdu: {قُلْ} De ki [ey Muhammed]: {أَتَّخَذْتُمْ عِنْدَ اللَّهِ} Allâh katında aldınız mı? —İstifham hemzesi vasıl hemzesinin üzerine dâhil olmuştur— {عَهْدًا} kesin bir söz “Allâh katından bir söz mü aldınız” sizi ancak bu müddet kadar cezalandıracağına dair; {فَلَنْ يُخْلِفَ اللَّهُ عَهْدَهُ} ve vaadinden “Allâh sözünden asla dönmez”. İbn Mes'ûd: Tevhid hususunda bir söz, dedi. Buna Allâh Teâlâ'nın: “Rahmân katında bir söz almış olan kimseden başkası...” (Meryem, 87) yani 'Lâ ilâhe illallâh' sözü kavli delalet eder. {أَمْ تَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ} “Yoksa Allâh hakkında bilmediğiniz bir şeyi mi söylüyorsunuz?”

ثُمَّ قَالَ {بَلَى} وَبَلْ وَبَلَى: حَرْفَا اسْتِدْرَاكٍ وَمَعْنَاهُمَا نَفْيُ الْخَبَرِ الْمَاضِي وَإِثْبَاتُ الْخَبَرِ الْمُسْتَقْبَلِ {مَنْ كَسَبَ سَيِّئَةً} يَعْنِي الشِّرْكَ {وَأَحَاطَتْ بِهِ خَطِيئَتُهُ} قَرَأَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ خَطِيئَاتُهُ بِالْجَمْعِ، وَالْإِحَاطَةُ الْإِحْدَاقُ بِالشَّيْءِ مِنْ جَمِيعِ نَوَاحِيهِ، قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَعَطَاءٌ وَالضَّحَّاكُ وَأَبُو الْعَالِيَةِ وَالرَّبِيعُ وَجَمَاعَةٌ: هِيَ الشِّرْكُ يَمُوتُ عَلَيْهِ، وَقِيلَ: السَّيِّئَةُ الْكَبِيرَةُ. وَالْإِحَاطَةُ بِهِ أَنْ يُصِرَّ عَلَيْهَا فَيَمُوتُ غَيْرَ تَائِبٍ، قَالَهُ عِكْرِمَةُ والربيع بن خيثم وَقَالَ مُجَاهِدٌ: هِيَ الذُّنُوبُ تُحِيطُ بِالْقَلْبِ، كُلَّمَا أَذْنَبَ ذَنْبًا ارْتَفَعَتْ

Sonra [Allah] şöyle buyurdu: {بَلَى} “Hayır, [öyle değil!]”. Bel (بَلْ) ve belâ (بَلَى) iki istidrâk (düzeltme) harfidir; anlamları ise önceki haberi nefyetmek (olumsuzlamak) ve sonraki haberi ispat etmektir (onaylamaktır). {مَنْ كَسَبَ سَيِّئَةً} “Kim bir kötülük kazanır” yani şirk [koşar] {وَأَحَاطَتْ بِهِ خَطِيئَتُهُ} “ve günahı kendisini çepeçevre kuşatırsa”. Medine ehli [bu kelimeyi] çoğul olarak {خَطِيئَاتُهُ} şeklinde okumuştur. İhâta (kuşatma), bir şeyi her yönünden çepeçevre sarmaktır. İbn Abbâs, Atâ, ed-Dahhâk, Ebü'l-Âliye, er-Rebî' ve bir topluluk şöyle demiştir: "Bu, kişinin üzerinde öldüğü şirktir." Şöyle de denilmiştir: "Kötülük (seyyie), büyük günahtır; [günahın] onu kuşatması ise kişinin onda ısrar edip tövbe etmeden ölmesidir." Bunu İkrime ve er-Rebî' b. Huseym söylemiştir. Mücâhid ise şöyle demiştir: "Bunlar kalbi kuşatan günahlardır; [kul] her günah işlediğinde [o günah] yükselir...

(حَتَّى تَغْشَى) (١) الْقَلْبَ وَهِيَ الرَّيْنُ. قَالَ الْكَلْبِيُّ: أَوْبَقَتْهُ ذُنُوبُهُ، دَلِيلُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى "إِلَّا أَنْ يُحَاطَ بِكُمْ" (٦٦-يُوسُفَ) أَيْ تَهْلِكُوا {فَأُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ}

kalbi kaplayana kadar (حَتَّى تَغْشَى) (١) ve o da 'rayn' (pas/örtü)dır, dedi. el-Kelbî: Günahları onu helak etmiştir, dedi. Bunun delili Allâh Teâlâ'nın: “Kuşatılmanız (helak edilmeniz) müstesna” (Yûsuf, 66) yani helak olmanız kavlidir. {فَأُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ} “İşte onlar ateş ehlidirler; onlar orada ebedî kalacaklardır”.

قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَإِذْ أَخَذْنَا مِيثَاقَ بَنِي إِسْرَائِيلَ} فِي التَّوْرَاةِ، وَالْمِيثَاقُ الْعَهْدُ الشَّدِيدُ {لَا تَعْبُدُونَ إِلَّا اللَّهَ} قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ {لَا يَعْبُدُونَ} بِالْيَاءِ وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِالتَّاءِ لِقَوْلِهِ تَعَالَى "وَقُولُوا لِلنَّاسِ حُسْنًا" مَعْنَاهُ أَلَّا تَعْبُدُوا فَلَمَّا حَذَفَ أَنْ صَارَ الْفِعْلُ مَرْفُوعًا، وَقَرَأَ أُبَيُّ بْنُ كَعْبٍ: لَا تَعْبُدُوا إِلَّا اللَّهَ عَلَى النَّهْيِ {وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا} أَيْ وَوَصَّيْنَاهُمْ بِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا، بِرًّا بِهِمَا وَعَطْفًا عَلَيْهِمَا وَنُزُولًا عِنْدَ أَمْرِهِمَا، فِيمَا لَا يُخَالِفُ أَمْرَ اللَّهِ تَعَالَى {وَذِي الْقُرْبَى} أَيْ وَبِذِي الْقَرَابَةِ وَالْقُرْبَى مَصْدَرٌ كَالْحُسْنَى {وَالْيَتَامَى} جَمْعُ يَتِيمٍ وَهُوَ الطِّفْلُ الَّذِي لَا أَبَ لَهُ {وَالْمَسَاكِينِ} يَعْنِي الْفُقَرَاءَ {وَقُولُوا لِلنَّاسِ حُسْنًا} صِدْقًا وَحَقًّا فِي شَأْنِ مُحَمَّدٍ ﷺ فَمَنْ سَأَلَكُمْ عَنْهُ فَاصْدُقُوهُ وَبَيِّنُوا صِفَتَهُ وَلَا تَكْتُمُوا أَمْرَهُ، هَذَا قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ وَسَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ وَابْنِ جُرَيْجٍ وَمُقَاتِلٍ، وَقَالَ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ: مُرُوهُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَانْهَوْهُمْ عَنِ الْمُنْكَرِ، وَقِيلَ: هُوَ اللِّينُ فِي الْقَوْلِ وَالْمُعَاشَرَةُ بِحُسْنِ الْخُلُقِ. وَقَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَيَعْقُوبُ: حَسَنًا بِفَتْحِ الْحَاءِ وَالسِّينِ أَيْ قَوْلًا حَسَنًا {وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ ثُمَّ تَوَلَّيْتُمْ} أَعْرَضْتُمْ عَنِ الْعَهْدِ وَالْمِيثَاقِ {إِلَّا قَلِيلًا مِنْكُمْ} وَذَلِكَ أَنَّ قَوْمًا مِنْهُمْ آمَنُوا {وَأَنْتُمْ مُعْرِضُونَ} كَإِعْرَاضِ آبَائِكُمْ.

Allah Teâlâ'nın: {وَإِذْ أَخَذْنَا مِيثَاقَ بَنِي إِسْرَائِيلَ} “Hani İsrâiloğullarından kesin söz almıştık” kavli, Tevrat'ta [alınan sözdür]. Mîsâk (الْمِيثَاقُ), pekiştirilmiş sağlam ahit demektir. {لَا تَعْبُدُونَ إِلَّا اللَّهَ} “'Allah'tan başkasına kulluk etmeyeceksiniz' [diye]”. İbn Kesîr, Hamza ve el-Kisâî [bu ifadeyi] yâ harfiyle {لَا يَعْبُدُونَ} şeklinde okumuşlardır. Diğerleri ise Allah Teâlâ'nın: “İnsanlara güzel söz söyleyin” kavlinden dolayı tâ harfiyle [لَا تَعْبُدُونَ şeklinde] okumuşlardır. Bunun anlamı, “kulluk etmemeniz için” (أَلَّا تَعْبُدُوا) demektir. 'En' (أَنْ) hazfedilince fiil merfû olmuştur. Übey b. Ka'b ise nehiy (yasaklama) anlamında “لَا تَعْبُدُوا إِلَّا اللَّهَ” (Allah'tan başkasına kulluk etmeyin) şeklinde okumuştur. {وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا} “Ana babaya iyilik [edin]”; yani onlara iyilik yapmalarını, şefkat göstermelerini ve Allah Teâlâ'nın emrine aykırı olmayan hususlarda onların emirlerine uymalarını tavsiye ettik. {وَذِي الْقُرْبَى} “akrabaya”, yani hısımlara da [iyilik edin]. el-Kurbâ (الْقُرْبَى), el-hüsnâ (الْحُسْنَى) gibi bir masdardır. {وَالْيَتَامَى} “yetimlere”; [bu kelime] babası olmayan çocuk demek olan 'yetîm'in çoğuludur. {وَالْمَسَاكِينِ} “yoksullara”, yani fakirlere [de iyilik edin]. {وَقُولُوا لِلنَّاسِ حُسْنًا} “İnsanlara güzel söz söyleyin”; Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem hakkında doğruyu ve hakkı söyleyin. Size onu kim sorarsa ona doğruyu söyleyin, onun sıfatını açıklayın ve onun durumunu gizlemeyin. Bu, İbn Abbâs, Saîd b. Cübeyr, İbn Cüreyc ve Mukâtil'in görüşüdür. Süfyân es-Sevrî: “Onlara iyiliği emredin ve kötülükten nehyedin” demiştir. Bunun, sözde yumuşaklık ve güzel ahlakla muamele etmek olduğu da söylenmiştir. Hamza, el-Kisâî ve Ya'kūb; hâ ve sîn harflerinin fethasıyla {حَسَنًا} şeklinde okumuşlardır ki bu, “güzel bir söz” (قَوْلًا حَسَنًا) demektir. {وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ ثُمَّ تَوَلَّيْتُمْ} “Namazı dosdoğru kılın, zekâtı verin. Sonra yüz çevirdiniz”, ahitten ve sözleşmeden yüz çevirdiniz; {إِلَّا قَلِيلًا مِنْكُمْ} “içinizden pek azı müstesna”; bu da onlardan bir topluluğun iman etmesinden ötürüdür. {وَأَنْتُمْ مُعْرِضُونَ} “Siz hâlâ yüz çevirmeye devam ediyorsunuz”, tıpkı atalarınızın yüz çevirmesi gibi.

{وَإِذْ أَخَذْنَا مِيثَاقَكُمْ لَا تَسْفِكُونَ دِمَاءَكُمْ وَلَا تُخْرِجُونَ أَنْفُسَكُمْ مِنْ دِيَارِكُمْ ثُمَّ أَقْرَرْتُمْ وَأَنْتُمْ تَشْهَدُونَ (٨٤) ثُمَّ أَنْتُمْ هَؤُلَاءِ تَقْتُلُونَ أَنْفُسَكُمْ وَتُخْرِجُونَ فَرِيقًا مِنْكُمْ مِنْ دِيَارِهِمْ تَظَاهَرُونَ عَلَيْهِمْ بِالْإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ وَإِنْ يَأْتُوكُمْ أُسَارَى تُفَادُوهُمْ وَهُوَ مُحَرَّمٌ عَلَيْكُمْ إِخْرَاجُهُمْ أَفَتُؤْمِنُونَ بِبَعْضِ الْكِتَابِ وَتَكْفُرُونَ بِبَعْضٍ فَمَا جَزَاءُ مَنْ يَفْعَلُ ذَلِكَ مِنْكُمْ إِلَّا خِزْيٌ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ يُرَدُّونَ إِلَى أَشَدِ الْعَذَابِ وَمَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ (٨٥) أُولَئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الْحَيَاةَ الدُّنْيَا بِالْآخِرَةِ فَلَا يُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذَابُ وَلَا هُمْ يُنْصَرُونَ (٨٦) }

{وَإِذْ أَخَذْنَا مِيثَاقَكُمْ لَا تَسْفِكُونَ دِمَاءَكُمْ وَلَا تُخْرِجُونَ أَنْفُسَكُمْ مِنْ دِيَارِكُمْ ثُمَّ أَقْرَرْتُمْ وَأَنْتُمْ تَشْهَدُونَ (٨٤) ثُمَّ أَنْتُمْ هَؤُلَاءِ تَقْتُلُونَ أَنْفُسَكُمْ وَتُخْرِجُونَ فَرِيقًا مِنْكُمْ مِنْ دِيَارِهِمْ تَظَاهَرُونَ عَلَيْهِمْ بِالْإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ وَإِنْ يَأْتُوكُمْ أُسَارَى تُفَادُوهُمْ وَهُوَ مُحَرَّمٌ عَلَيْكُمْ إِخْرَاجُهُمْ أَفَتُؤْمِنُونَ بِبَعْضِ الْكِتَابِ وَتَكْفُرُونَ بِبَعْضٍ فَمَا جَزَاءُ مَنْ يَفْعَلُ ذَلِكَ مِنْكُمْ إِلَّا خِزْيٌ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ يُرَدُّونَ إِلَى أَشَدِ الْعَذَابِ وَمَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ (٨٥) أُولَئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الْحَيَاةَ الدُّنْيَا بِالْآخِرَةِ فَلَا يُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذَابُ وَلَا هُمْ يُنْصَرُونَ (٨٦) } “Hani sizden: 'Birbirinizin kanlarını dökmeyeceksiniz, birbirinizi yurtlarınızdan çıkarmayacaksınız' diye kesin söz almıştık. Sonra siz de [bunu] ikrar ettiniz ve sizler [buna] şahitsiniz. (84) Sonra sizler öyle kimselersiniz ki birbirinizi öldürüyorsunuz, sizden bir fırkayı yurtlarından çıkarıyorsunuz, onlara karşı günah ve düşmanlıkla yardımlaşıyorsunuz. Şayet size esir olarak gelirlerse fidyelerini verip kurtarıyorsunuz; halbuki onları çıkarmak size haram kılınmıştı. Yoksa siz Kitab'ın bir kısmına inanıp bir kısmını inkâr mı ediyorsunuz? Sizden böyle yapanların cezası dünya hayatında rezillikten başka nedir? Kıyamet gününde ise en şiddetli azaba uğratılırlar. Allâh yaptıklarınızdan gafil değildir. (85) İşte onlar, ahirete karşılık dünya hayatını satın alan kimselerdir. Bu yüzden onlardan azap hafifletilmez ve onlara yardım da edilmez. (86)”

قَوْلُهُ ﷿ {وَإِذْ أَخَذْنَا مِيثَاقَكُمْ لَا تَسْفِكُونَ دِمَاءَكُمْ} أَيْ لَا تُرِيقُونَ دِمَاءَكُمْ أَيْ: لَا يَسْفِكُ بَعْضُكُمْ دَمَ بَعْضٍ، وَقِيلَ: لَا تَسْفِكُوا دِمَاءَ غَيْرِكُمْ فَتَسْفِكُ دِمَاءَكُمْ، فَكَأَنَّكُمْ سَفَكْتُمْ دِمَاءَ أَنْفُسِكُمْ، {وَلَا تُخْرِجُونَ أَنْفُسَكُمْ مِنْ دِيَارِكُمْ} أَيْ لَا يُخْرِجُ بَعْضُكُمْ بَعْضًا مِنْ دَارِهِ، وَقِيلَ: لَا تُسِيئُوا جِوَارَ من جاوركم فتلجؤوهم إِلَى الْخُرُوجِ بِسُوءِ جِوَارِكُمْ {ثُمَّ أَقْرَرْتُمْ} بِهَذَا الْعَهْدِ أَنَّهُ حَقٌّ وَقَبِلْتُمْ {وَأَنْتُمْ تَشْهَدُونَ} الْيَوْمَ عَلَى ذَلِكَ يَا مَعْشَرَ الْيَهُودِ وَتُقِرُّونَ بِالْقَبُولِ.

Allâh azze ve celle'nin: {وَإِذْ أَخَذْنَا مِيثَاقَكُمْ لَا تَسْفِكُونَ دِمَاءَكُمْ} “Hani sizden: 'Kanlarınızı dökmeyeceksiniz' diye kesin söz almıştık” kavli; yani kanlarınızı akıtmayacaksınız, birbirinizin kanını dökmeyeceksiniz demektir. Başkalarının kanını dökmeyin ki onlar da sizin kanınızı dökmesin, böylece sanki kendi kanınızı dökmüş gibi olursunuz da denilmiştir. {وَلَا تُخْرِجُونَ أَنْفُسَكُمْ مِنْ دِيَارِكُمْ} yani birbirinizi yurdundan çıkarmayacaksınız “ve birbirinizi yurtlarınızdan çıkarmayacaksınız”. Komşuluk yaptığınız kimselere kötü komşuluk etmeyin ki kötü komşuluğunuz sebebiyle onları çıkmaya mecbur etmeyesiniz, diye de denilmiştir. {ثُمَّ أَقْرَرْتُمْ} bu ahdin hak olduğunu ikrar ettiniz ve kabul ettiniz “Sonra ikrar ettiniz” {وَأَنْتُمْ تَشْهَدُونَ} ey Yahudi topluluğu, bugün buna şahitsiniz ve kabul ettiğinizi ikrar ediyorsunuz “ve sizler şahitsiniz”.

قَوْلُهُ ﷿ {ثُمَّ أَنْتُمْ هَؤُلَاءِ} يَعْنِي: يَا هَؤُلَاءِ، وَهَؤُلَاءِ لِلتَّنْبِيهِ {تَقْتُلُونَ أَنْفُسَكُمْ} أَيْ (يَقْتُلُ) بَعْضُكُمْ بَعْضًا {وَتُخْرِجُونَ فَرِيقًا مِنْكُمْ مِنْ دِيَارِهِمْ تَظَاهَرُونَ عَلَيْهِمْ} بِتَشْدِيدِ الظَّاءِ أَيْ تَتَظَاهَرُونَ

Allâh azze ve celle'nin: {ثُمَّ أَنْتُمْ هَؤُلَاءِ} “Sonra sizler öyle kimselersiniz ki” kavli; yani: “Ey sizler!” demektir ve “hâülâi” tenbih (dikkat çekme) içindir. {تَقْتُلُونَ أَنْفُسَكُمْ} “Kendi kendinizi öldürüyorsunuz” [kavli]; yani birbirinizi öldürüyorsunuz (yaktulu) demektir. {وَتُخْرِجُونَ فَرِيقًا مِنْكُمْ مِنْ دِيَارِهِمْ تَظَاهَرُونَ عَلَيْهِمْ} “ve sizden bir grubu yurtlarından çıkarıyor, onlara karşı yardımlaşıyorsunuz” [kavli], zâ (ظ) harfinin şeddelenmesiyle okunmuştur; yani ‘tetezâharûne’ (yardımlaşıyorsunuz) [demektir].

أُدْغِمَتِ التَّاءُ فِي الظَّاءِ، وَقَرَأَ عَاصِمٌ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ بِتَخْفِيفِ الظَّاءِ فَحَذَفُوا تَاءَ التَّفَاعُلِ وَأَبْقَوْا تَاءَ الْخِطَابِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: "وَلَا تَعَاوَنُوا" مَعْنَاهُمَا جَمِيعًا: تَتَعَاوَنُونَ، وَالظَّهِيرُ: الْعَوْنُ {بِالْإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ} الْمَعْصِيَةِ وَالظُّلْمِ {وَإِنْ يَأْتُوكُمْ أُسَارَى} وَقَرَأَ حَمْزَةُ: أَسْرَى، وَهُمَا جَمْعُ أَسِيرٍ، ومعناهما واحد {تُفَادُوهُم} بِالْمَالِ وَتُنْقِذُوهُمْ وَقَرَأَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ وَعَاصِمٌ وَالْكِسَائِيُّ وَيَعْقُوبُ (تُفَادُوهُمْ) أَيْ تُبَادِلُوهُمْ، أَرَادَ: مُفَادَاةَ الْأَسِيرِ بِالْأَسِيرِ، وَقِيلَ: مَعْنَى الْقِرَاءَتَيْنِ وَاحِدٌ.

'tâ' harfi 'zâ' harfine idgam edilmiştir. Âsım, Hamza ve el-Kisâî 'zâ'nın hafifletilmesiyle (şeddesiz) okumuşlardır; tefâ'ul bâbının 'tâ'sını hazfetmiş ve Allâh Teâlâ'nın: “Yardımlaşmayın” kavlinde olduğu gibi hitap 'tâ'sını bırakmışlardır. Her iki kıraatin manası da: Yardımlaşıyorsunuz, demektir. ez-Zahîr (الظَّهِيرُ): Yardımcı demektir. {بِالْإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ} günah ve zulüm ile “günah ve düşmanlıkla”. {وَإِنْ يَأْتُوكُمْ أُسَارَى} Hamza 'esrâ' (أَسْرَى) şeklinde okumuştur; ikisi de esir (esîr) kelimesinin çoğuludur ve manaları birdir “Şayet size esir olarak gelirlerse” {تُفَادُوهُم} mal ile fidye verip onları kurtarırsınız. Medine ehli, Âsım, el-Kisâî ve Ya'kûb (تُفَادُوهُمْ) okumuşlardır; yani onları değiştirirsiniz; esiri esirle mübadele etmeyi kastetmiştir. İki kıraatin manasının bir olduğu da söylenmiştir.

وَمَعْنَى الْآيَةِ قَالَ السُّدِّيُّ: إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَخَذَ عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ فِي التَّوْرَاةِ أَنْ لَا يَقْتُلَ بَعْضُهُمْ بَعْضًا، وَلَا يُخْرِجَ بَعْضُهُمْ بَعْضًا مِنْ دِيَارِهِمْ، وَأَيُّمَا عَبْدٍ أَوْ أَمَةٍ وَجَدْتُمُوهُ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ فَاشْتَرُوهُ بِمَا قَامَ مِنْ ثَمَنِهِ وَأَعْتِقُوهُ، فَكَانَتْ قُرَيْظَةُ حُلَفَاءَ الْأَوْسِ، وَالنَّضِيرُ حُلَفَاءَ الْخَزْرَجِ، وَكَانُوا يَقْتَتِلُونَ فِي حَرْبٍ سمير؟ فَيُقَاتِلُ بَنُو قُرَيْظَةَ وَحُلَفَاؤُهُمْ وَبَنُو النَّضِيرِ وَحُلَفَاؤُهُمْ وَإِذَا غَلَبُوا أَخْرَبُوا دِيَارَهُمْ وَأَخْرَجُوهُمْ مِنْهَا، وَإِذَا أُسِرَ رَجُلٌ مِنَ الْفَرِيقَيْنِ جَمَعُوا لَهُ حَتَّى يَفْدُوهُ وَإِنْ كَانَ الْأَسِيرُ مِنْ عَدُوِّهِمْ، فَتُعَيِّرُهُمُ الْعَرَبُ وَتَقُولُ: كَيْفَ تُقَاتِلُونَهُمْ وَتَفْدُونَهُمْ قَالُوا: إِنَّا أُمِرْنَا أَنْ نَفْدِيَهُمْ فَيَقُولُونَ: فَلِمَ تُقَاتِلُونَهُمْ؟ قَالُوا: إِنَّا نَسْتَحِي أَنْ يَسْتَذِلَّ حُلَفَاؤُنَا، فَعَيَّرَهُمُ اللَّهُ تَعَالَى بِذَلِكَ فَقَالَ: {ثُمَّ أَنْتُمْ هَؤُلَاءِ تَقْتُلُونَ أَنْفُسَكُمْ} وَفِي الْآيَةِ تَقْدِيمٌ وَتَأْخِيرٌ وَنَظْمُهَا {وَتُخْرِجُونَ فَرِيقًا منكم من ١٥/أدِيَارِهِمْ تَظَاهَرُونَ عَلَيْهِمْ بِالْإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ} {وَهُوَ مُحَرَّمٌ عَلَيْكُمْ إِخْرَاجُهُمْ} وَإِنْ يَأْتُوكُمْ أُسَارَى تُفَادُوهُمْ، فَكَأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَخَذَ عَلَيْهِمْ أَرْبَعَةَ عُهُودٍ: تَرْكَ الْقِتَالِ، وَتَرْكَ الْإِخْرَاجِ، وَتَرْكَ الْمُظَاهَرَةِ عَلَيْهِمْ مَعَ أَعْدَائِهِمْ، وَفِدَاءَ أَسْرَاهُمْ، فَأَعْرَضُوا عَنِ الْكُلِّ إِلَّا الْفِدَاءَ.

Ayetin manası hakkında es-Süddî dedi ki: Allâh Teâlâ Tevrat'ta İsrâiloğullarına birbirlerini öldürmemelerini, birbirlerini yurtlarından çıkarmamalarını ve İsrâiloğullarından herhangi bir köle veya cariye bulurlarsa bedeli ne olursa olsun satın alıp azat etmelerini emretmişti. Kureyza Evs'in, Nadîr ise Hazrec'in müttefiki idi. Semîr savaşında birbirleriyle savaşıyorlardı. Benû Kureyza ve müttefikleri ile Benû Nadîr ve müttefikleri savaşıyor, galip geldiklerinde evlerini yıkıp onları oradan çıkarıyorlardı. İki gruptan biri esir düştüğünde, esir düşmanlarından olsa bile fidyesini vermek için aralarında para topluyorlardı. Araplar onları ayıplayıp: 'Onlarla hem savaşıp hem nasıl fidyelerini veriyorsunuz?' deyince: 'Biz onların fidyesini vermekle emrolunduk' diyorlardı. 'Öyleyse niçin onlarla savaşıyorsunuz?' dediklerinde: 'Müttefiklerimizin zillet altına girmesinden utanıyoruz' diyorlardı. Allâh Teâlâ onları bundan ötürü ayıplayarak: {ثُمَّ أَنْتُمْ هَؤُلَاءِ تَقْتُلُونَ أَنْفُسَكُمْ} “Sonra sizler öyle kimselersiniz ki birbirinizi öldürüyorsunuz” buyurdu. Ayette takdim ve tehir vardır, tertibi şöyledir: {وَتُخْرِجُونَ فَرِيقًا مِنْكُمْ مِنْ دِيَارِهِمْ تَظَاهَرُونَ عَلَيْهِمْ بِالْإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ} {وَهُوَ مُحَرَّمٌ عَلَيْكُمْ إِخْرَاجُهُمْ} ve şayet size esir olarak gelirlerse fidyelerini verip kurtarıyorsunuz. Sanki Allâh Teâlâ onlardan dört ahit almıştır: Savaştan kaçınmak, çıkarmaktan kaçınmak, düşmanlarıyla birlik olup onlara karşı yardımlaşmaktan kaçınmak ve esirlerinin fidyesini vermek. Onlar ise fidye hariç hepsinden yüz çevirdiler.

قَالَ اللَّهُ تَعَالَى {أَفَتُؤْمِنُونَ بِبَعْضِ الْكِتَابِ وَتَكْفُرُونَ بِبَعْضٍ} قَالَ مُجَاهِدٌ: يَقُولُ إِنْ وَجَدْتَهُ فِي يَدِ غَيْرِكَ فَدَيْتَهُ وَأَنْتَ تَقْتُلُهُ بِيَدِكَ {فَمَا جَزَاءُ مَنْ يَفْعَلُ ذَلِكَ مِنْكُمْ} يَا مَعْشَرَ الْيَهُودِ {إِلَّا خِزْيٌ} عَذَابٌ وَهَوَانٌ {فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا} فَكَانَ خِزْيُ قُرَيْظَةَ الْقَتْلَ وَالسَّبْيَ وَخِزْيُ النَّضِيرِ الْجَلَاءَ وَالنَّفْيَ مِنْ مَنَازِلِهِمْ إِلَى أَذَرِعَاتٍ وَأَرِيحَاءَ مِنَ الشَّامِ {وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ يُرَدُّونَ إِلَى أَشَدِّ الْعَذَابِ} عَذَابِ النَّارِ {وَمَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ} قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَنَافِعٌ (وَأَبُو بَكْرٍ) (١) بِالْيَاءِ وَالْبَاقُونَ بِالتَّاءِ

Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {أَفَتُؤْمِنُونَ بِبَعْضِ الْكِتَابِ وَتَكْفُرُونَ بِبَعْضٍ} “Yoksa siz Kitab'ın bir kısmına inanıp bir kısmını inkâr mı ediyorsunuz?” Mücâhid şöyle dedi: [Allah Teâlâ] şöyle buyurmaktadır: “Onu başkasının elinde [esir olarak] bulursan fidyesini verip kurtarıyorsun; oysa bizzat kendi elinle onu öldürüyorsun.” {فَمَا جَزَاءُ مَنْ يَفْعَلُ ذَلِكَ مِنْكُمْ} “Sizden bunu yapanın cezası nedir?” -Ey Yahudi topluluğu!- {إِلَّا خِزْيٌ} “...rezillikten başka bir şey değildir” [yani] azap ve aşağılanmadır, {فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا} “dünya hayatında”. Nitekim Kurayza'nın rezilliği öldürülmek ve esir edilmek; Nadîr'in rezilliği ise yurtlarından çıkarılıp Şam bölgesindeki Ezriât ve Erîhâ'ya sürülmek oldu. {وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ يُرَدُّونَ إِلَى أَشَدِّ الْعَذَابِ} “Kıyamet gününde de azabın en şiddetlisine itilirler” [yani] cehennem azabına. {وَمَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ} “Allah, yaptıklarınızdan gafil değildir.” İbn Kesîr, Nâfi‘ (ve Ebû Bekir) (١) [bu fiili] "yâ" ile [ya‘melûn şeklinde]; diğerleri ise "tâ" ile [ta‘melûn şeklinde] okumuştur.

قَوْلُهُ ﷿: {أُولَئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا} اسْتَبْدَلُوا {الْحَيَاةَ الدُّنْيَا بِالْآخِرَةِ فَلَا يُخَفَّفُ} يُهَوَّنُ {عَنْهُمُ الْعَذَابُ وَلَا هُمْ يُنْصَرُونَ} يُمْنَعُونَ مِنْ عَذَابِ اللَّهِ ﷿.

Allâh azze ve celle'nin: {أُولَئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا} değiştirdiler “İşte onlar satın alan kimselerdir” {الْحَيَاةَ الدُّنْيَا بِالْآخِرَةِ فَلَا يُخَفَّفُ} hafifletilmez “ahirete karşılık dünya hayatını. Bu yüzden hafifletilmez” {عَنْهُمُ الْعَذَابُ وَلَا هُمْ يُنْصَرُونَ} Allâh azze ve celle'nin azabından engellenmezler/kurtarılmazlar “onlardan azap ve onlara yardım da edilmez”.

{وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ وَقَفَّيْنَا مِنْ بَعْدِهِ بِالرُّسُلِ وَآتَيْنَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ الْبَيِّنَاتِ وَأَيَّدْنَاهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ أَفَكُلَّمَا جَاءَكُمْ رَسُولٌ بِمَا لَا تَهْوَى أَنْفُسُكُمُ اسْتَكْبَرْتُمْ فَفَرِيقًا كَذَّبْتُمْ وَفَرِيقًا تَقْتُلُونَ (٨٧) وَقَالُوا قُلُوبُنَا غُلْفٌ بَلْ لَعَنَهُمُ اللَّهُ بِكُفْرِهِمْ فَقَلِيلًا مَا يُؤْمِنُونَ (٨٨) }

{وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ وَقَفَّيْنَا مِنْ بَعْدِهِ بِالرُّسُلِ وَآتَيْنَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ الْبَيِّنَاتِ وَأَيَّدْنَاهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ أَفَكُلَّمَا جَاءَكُمْ رَسُولٌ بِمَا لَا تَهْوَى أَنْفُسُكُمُ اسْتَكْبَرْتُمْ فَفَرِيقًا كَذَّبْتُمْ وَفَرِيقًا تَقْتُلُونَ (٨٧) وَقَالُوا قُلُوبُنَا غُلْفٌ بَلْ لَعَنَهُمُ اللَّهُ بِكُفْرِهِمْ فَقَلِيلًا مَا يُؤْمِنُونَ (٨٨)} “Andolsun biz Mûsâ'ya Kitab'ı verdik ve onun ardından birbiri peşi sıra elçiler gönderdik. Meryem oğlu Îsâ'ya da apaçık deliller verdik ve onu Rûhu'l-Kudüs ile destekledik. Ne zaman bir elçi nefislerinizin hoşlanmadığı bir şeyle size gelse kibirlenmediniz mi? Nitekim [onlardan] bir kısmını yalanladınız, bir kısmını da öldürüyorsunuz! (87) Onlar: «Kalplerimiz perdelidir/kılıflıdır» dediler. Hayır, küfürleri sebebiyle Allah onlara lanet etmiştir; bu sebeple pek az inanırlar. (88)”

{وَلَمَّا جَاءَهُمْ كِتَابٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ مُصَدِّقٌ لِمَا مَعَهُمْ وَكَانُوا مِنْ قَبْلُ يَسْتَفْتِحُونَ عَلَى الَّذِينَ كَفَرُوا فَلَمَّا جَاءَهُمْ مَا عَرَفُوا كَفَرُوا بِهِ فَلَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الْكَافِرِينَ (٨٩) بِئْسَمَا اشْتَرَوْا بِهِ أَنْفُسَهُمْ أَنْ يَكْفُرُوا بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ بَغْيًا أَنْ يُنَزِّلَ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ عَلَى مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ فَبَاءُوا بِغَضَبٍ عَلَى غَضَبٍ وَلِلْكَافِرِينَ عَذَابٌ مُهِينٌ (٩٠) }

{وَلَمَّا جَاءَهُمْ كِتَابٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ مُصَدِّقٌ لِمَا مَعَهُمْ وَكَانُوا مِنْ قَبْلُ يَسْتَفْتِحُونَ عَلَى الَّذِينَ كَفَرُوا فَلَمَّا جَاءَهُمْ مَا عَرَفُوا كَفَرُوا بِهِ فَلَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الْكَافِرِينَ (٨٩) بِئْسَمَا اشْتَرَوْا بِهِ أَنْفُسَهُمْ أَنْ يَكْفُرُوا بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ بَغْيًا أَنْ يُنَزِّلَ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ عَلَى مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ فَبَاءُوا بِغَضَبٍ عَلَى غَضَبٍ وَلِلْكَافِرِينَ عَذَابٌ مُهِينٌ (٩٠) } “Onlara Allâh katından yanlarındakini tasdik eden bir kitap geldiğinde -ki daha önce inkâr edenlere karşı fetih/zafer diliyorlardı- bildikleri şey kendilerine gelince onu inkâr ettiler. Artık Allâh'ın laneti kâfirlerin üzerinedir. (89) Karşılığında nefislerini sattıkları şey ne kötüdür: Allâh'ın, kullarından dilediğine fazlından indirmesini çekemeyerek Allâh'ın indirdiğini inkâr ettiler. Böylece gazap üstüne gazaba uğradılar. Kâfirler için alçaltıcı bir azap vardır. (90)”

{وَلَقَدْ آتَيْنَا} أَعْطَيْنَا {مُوسَى الْكِتَابَ} التَّوْرَاةَ، جُمْلَةً وَاحِدَةً {وَقَفَّيْنَا} وَأَتْبَعْنَا {مِنْ بَعْدِهِ بِالرُّسُلِ} رَسُولًا بَعْدَ رَسُولٍ {وَآتَيْنَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ الْبَيِّنَاتِ} الدَّلَالَاتِ الْوَاضِحَاتِ وَهِيَ مَا ذَكَرَ اللَّهُ فِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ وَالْمَائِدَةِ وَقِيلَ: أَرَادَ الْإِنْجِيلَ {وَأَيَّدْنَاهُ} قَوَّيْنَاهُ {بِرُوحِ الْقُدُسِ} قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ الْقُدْسِ بِسُكُونِ الدَّالِ وَالْآخَرُونَ بِضَمِّهَا وَهُمَا لُغَتَانِ مِثْلَ الرُّعُبِ وَالرُّعْبِ، وَاخْتَلَفُوا فِي رُوحِ الْقُدُسِ، قَالَ الرَّبِيعُ وَغَيْرُهُ: أَرَادَ بِالرُّوحِ الَّذِي نُفِخَ فِيهِ، وَالْقُدُسُ هُوَ اللَّهُ أَضَافَهُ إِلَى نَفْسِهِ تَكْرِيمًا وَتَخْصِيصًا نَحْوَ بَيْتِ اللَّهِ، وَنَاقَةِ اللَّهِ، كَمَا قَالَ: "فَنَفَخْنَا فِيهِ مِنْ رُوحِنَا" (١٢-التَّحْرِيمِ) [وَرُوحٌ مِنْهُ] (١٧١-النِّسَاءِ) وَقِيلَ: أَرَادَ بِالْقُدُسِ الطِّهَارَةَ، يَعْنِي الرُّوحَ الطَّاهِرَةَ سَمَّى رُوحَهُ قُدُسًا، لِأَنَّهُ لَمْ تَتَضَمَّنْهُ أَصْلَابُ الْفُحُولَةِ وَلَمْ تَشْتَمِلْ عَلَيْهِ أَرْحَامُ الطَّوَامِثِ، إِنَّمَا كَانَ أَمْرًا مِنْ أَمْرِ اللَّهِ تَعَالَى، قَالَ قَتَادَةُ وَالسُّدِّيُّ وَالضَّحَّاكُ: رُوحُ الْقُدُسِ جِبْرِيلُ ﵇ قِيلَ: وُصِفَ جِبْرِيلُ بِالْقُدُسِ أَيْ بِالطَّهَارَةِ لِأَنَّهُ لَمْ يَقْتَرِفْ ذَنْبًا، وَقَالَ الْحَسَنُ: الْقُدُسُ هُوَ اللَّهُ وَرُوحُهُ جِبْرِيلُ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: "قُلْ نَزَّلَهُ رُوحُ الْقُدُسِ مِنْ رَبِّكَ بِالْحَقِّ" (١٠٢-النَّحْلِ)

{وَلَقَدْ آتَيْنَا} verdik {مُوسَى الْكِتَابَ} Tevrat'ı bir defada toptan [verdik], {وَقَفَّيْنَا} peş peşe gönderdik {مِنْ بَعْدِهِ بِالرُّسُلِ} peygamber ardından peygamber [gönderdik], {وَآتَيْنَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ الْبَيِّنَاتِ} apaçık delilleri [verdik] ki bunlar Allâh'ın Âl-i İmrân ve Mâide surelerinde zikrettiği şeylerdir. [Burada] İncil'in kastedildiği de söylenmiştir. {وَأَيَّدْنَاهُ} onu güçlendirdik {بِرُوحِ الْقُدُسِ} İbn Kesîr, dâl harfinin sükûnu ile "el-Kuds" (الْقُدْس) şeklinde okudu; diğerleri ise damme ile okudular. Bunlar "er-ru'ub" (الرُّعُب) ve "er-ru'b" (الرُّعْب) gibi iki lehçedir. Rûhu'l-Kudüs hakkında ihtilaf ettiler; Rebî‘ ve başkaları şöyle dedi: Ruh ile ona üflenen şeyi kastetti. Kudüs ise Allâh'tır; şeref ve hususiyet vermek için tıpkı Beytullâh (Allâh'ın evi) ve Nâkatullâh (Allâh'ın devesi) [ifadelerinde olduğu gibi] onu Kendisine izafe etti. Nitekim şöyle buyurmuştur: {فَنَفَخْنَا فِيهِ مِنْ رُوحِنَا} “Ona ruhumuzdan üfledik” (Tahrîm, 12), [{وَرُوحٌ مِنْهُ}] “ve O'ndan bir ruh” (Nisâ, 171). Kudüs ile temizliğin kastedildiği, yani temiz ruh anlamına geldiği de söylenmiştir. Ruhuna kudüs denmiştir; çünkü erkeklerin sulblerinde bulunmamış, hayızlı kadınların rahimleri onu kuşatmamıştır. O sadece Allâh Teâlâ'nın bir emri idi. Katâde, Süddî ve Dahhâk şöyle dediler: Rûhu'l-Kudüs, Cibrîl aleyhisselâm'dır. Cibrîl'in günah işlemediği için kudüsle, yani temizlikle vasıflandığı söylenmiştir. Hasan [el-Basrî] ise şöyle dedi: Kudüs Allâh'tır, O'nun ruhu da Cibrîl'dir. Allâh Teâlâ şöyle buyurmuştur: {قُلْ نَزَّلَهُ رُوحُ الْقُدُسِ مِنْ رَبِّكَ بِالْحَقِّ} “De ki: Onu Rûhu'l-Kudüs Rabbinden hak ile indirmiştir” (Nahl, 102).

وَتَأْيِيدُ عِيسَى بِجِبْرِيلَ ﵉ أَنَّهُ أُمِرَ أَنْ يَسِيرَ مَعَهُ حَيْثُ سَارَ حَتَّى صَعِدَ بِهِ اللَّهُ {إِلَى السَّمَاءِ} (١) وَقِيلَ: سُمِّيَ جِبْرِيلُ ﵇ رُوحًا لِلَطَافَتِهِ وَلِمَكَانَتِهِ مِنَ الْوَحْيِ الَّذِي هُوَ سَبَبُ حَيَاةِ الْقُلُوبِ، وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَسَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: رُوحُ الْقُدُسِ هُوَ اسْمُ اللَّهِ تَعَالَى الْأَعْظَمُ بِهِ كَانَ يُحْيِي الْمَوْتَى وَيُرِي النَّاسَ بِهِ الْعَجَائِبَ، وَقِيلَ: هُوَ الْإِنْجِيلُ جَعَلَ لَهُ رُوحًا كَمَا {جَعْلَ الْقُرْآنَ رُوحًا لِمُحَمَّدٍ ﷺ لِأَنَّهُ سَبَبٌ لِحَيَاةِ الْقُلُوبِ} (٢) قَالَ تَعَالَى: "وَكَذَلِكَ أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ رُوحًا مِنْ أَمْرِنَا" (٥٢-الشُّورَى) فَلَمَّا سَمِعَ الْيَهُودُ ذِكْرَ عِيسَى ﵇ فَقَالُوا: يَا مُحَمَّدُ لَا مِثْلَ عِيسَى -كَمَا تَزْعُمُ-عَمِلْتَ، وَلَا كَمَا تَقُصُّ عَلَيْنَا مِنَ الْأَنْبِيَاءِ فَعَلْتَ، فَأْتِنَا بِمَا أَتَى بِهِ عِيسَى إِنْ كُنْتَ صَادِقًا.

Îsâ'nın Cibrîl aleyhisselâm ile teyit edilmesi, Allâh onu semaya çıkarana kadar gittiği her yerde onunla beraber yürümesinin emredilmesidir {إِلَى السَّمَاءِ} (١). Cibrîl aleyhisselâm'a lâtif oluşundan ve kalplerin hayat sebebi olan vahiyle olan konumundan dolayı 'Rûh' denildiği de söylenmiştir. İbn Abbâs ve Saîd b. Cübeyr: Rûhu'l-Kudüs, Allâh Teâlâ'nın İsm-i Âzam'ıdır; onunla ölüleri diriltir ve insanlara onunla harikalar gösterirdi, dediler. O İncil'dir, {Kur'an'ı Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem için kalplerin diriliş sebebi kıldığı gibi} (٢) onun için de bir ruh kılmıştır, denildi. Allâh Teâlâ: “İşte böylece sana da emrimizden bir ruh vahyettik” (eş-Şûrâ, 52) buyurmuştur. Yahudiler Îsâ aleyhisselâm'ın zikrini işitince: 'Ey Muhammed! İddia ettiğin gibi Îsâ'nın yaptığı gibi bir şey yapmadın ve bize anlattığın peygamberler gibi de davranmadın; eğer doğru söyleyenlerden isen bize Îsâ'nın getirdiği gibi bir şey getir' dediler.

قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: {أَفَكُلَّمَا جَاءَكُمْ} يَا مَعْشَرَ الْيَهُودِ {رَسُولٌ بِمَا لَا تَهْوَى أَنْفُسُكُمُ اسْتَكْبَرْتُمْ} تَكَبَّرْتُمْ وَتَعَظَّمْتُمْ عَنِ الْإِيمَانِ {فَفَرِيقًا} طَائِفَةً {كَذَّبْتُمْ} مِثْلَ عِيسَى وَمُحَمَّدٍ ﷺ {وَفَرِيقًا تَقْتُلُونَ} أَيْ قَتَلْتُمْ مِثْلَ زكريا ويحيى وشعيبا وَسَائِرِ مَنْ قَتَلُوهُ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ ﵈

Allâh Teâlâ buyurdu: {أَفَكُلَّمَا جَاءَكُمْ} ey Yahudi topluluğu {رَسُولٌ بِمَا لَا تَهْوَى أَنْفُسُكُمُ اسْتَكْبَرْتُمْ} iman etmekten kibirlenip büyüklük tasladınız “Ne zaman bir peygamber nefislerinizin hoşlanmadığı bir şeyle geldiyse büyüklük taslamadınız mı?” {فَفَرِيقًا} bir fırkayı “Bir kısmını” {كَذَّبْتُمْ} Îsâ ve Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem gibi “yalanladınız” {وَفَرِيقًا تَقْتُلُونَ} yani öldürdünüz; Zekeriyyâ, Yahyâ, Şuayb ve peygamberlerden aleyhimüsselâm öldürdükleri diğerleri gibi “ve bir kısmını da öldürüyorsunuz!”

{وَقَالُوا} يَعْنِي الْيَهُودَ {قُلُوبُنَا غُلْفٌ} جَمْعُ الْأَغْلُفِ وَهُوَ الَّذِي عَلَيْهِ غِشَاءٌ، مَعْنَاهُ عَلَيْهَا غِشَاوَةٌ فَلَا تَعِي وَلَا تَفْقَهُ مَا تَقُولُ، قَالَهُ مُجَاهِدٌ وَقَتَادَةُ، نَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: "وَقَالُوا قُلُوبُنَا فِي أَكِنَّةٍ" (٥-فُصِّلَتْ) وَقَرَأَ ابْنُ عَبَّاسٍ غُلُفٌ بِضَمِّ اللَّامِ وَهِيَ قِرَاءَةُ الْأَعْرَجِ وَهُوَ جَمْعُ غِلَافٍ أَيْ قُلُوبُنَا أَوْعِيَةٌ لِكُلِّ عِلْمٍ فَلَا تَحْتَاجُ إِلَى عِلْمِكَ قَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ وَعَطَاءٌ وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: مَعْنَاهُ أَوْعِيَةٌ لِكُلِّ عِلْمٍ فَلَا تَسْمَعُ حَدِيثًا إِلَّا تَعِيهِ إِلَّا حَدِيثَكَ لَا تَعْقِلُهُ وَلَا تَعِيهِ وَلَوْ كَانَ فِيهِ {خَيْرٌ} (٣) لَوَعَتْهُ وَفَهِمَتْهُ.

{وَقَالُوا} yani Yahudiler dediler ki: {قُلُوبُنَا غُلْفٌ} üzerinde perde bulunan kılıflı şeyin (el-ağlef) çoğuludur; manası: Kalplerimizin üzerinde perde vardır, bu yüzden senin söylediğini kavrayamaz ve anlayamaz; bunu Mücâhid ve Katâde söylemiştir. Bunun benzeri Allâh Teâlâ'nın: “Ve dediler ki: Kalplerimiz örtüler içindedir” (Fussilet, 5) kavlidir. İbn Abbâs 'lâm'ın dammesi ile 'gulufun' (غُلُفٌ) okumuştur, bu el-A'rec'in kıraatidir ve 'kılıf' (el-gılâf) kelimesinin çoğuludur; yani 'kalplerimiz her türlü ilim için birer kaptır, dolayısıyla senin ilmine ihtiyacı yoktur' demektir. Bunu İbn Abbâs ve Atâ söylemiştir. el-Kelbî: Manası, her türlü ilim için bir kaptır; işittiği her sözü kavrar, ancak senin sözünü akıl edemez ve kavrayamaz; eğer onda bir {hayır} (٣) olsaydı onu kavrar ve anlardı, demektir, dedi. “Ve dediler ki: 'Kalplerimiz örtülüdür/kılıflıdır.'”

قَالَ اللَّهُ ﷿ {بَلْ لَعَنَهُمُ اللَّهُ} طَرَدَهُمُ اللَّهُ وَأَبْعَدَهُمْ عَنْ كُلِّ خَيْرٍ {بِكُفْرِهِمْ فَقَلِيلًا مَا يُؤْمِنُونَ} قَالَ قَتَادَةُ: مَعْنَاهُ لَنْ يُؤْمِنَ مِنْهُمْ إِلَّا قَلِيلٌ لِأَنَّ مَنْ آمَنَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ أَكْثَرُ مِمَّنْ آمَنَ مِنَ الْيَهُودِ، أَيْ فَقَلِيلًا يُؤْمِنُونَ، وَنَصْبُ قَلِيلًا [عَلَى الْحَالِ وَقَالَ مَعْمَرٌ: لَا يُؤْمِنُونَ إِلَّا بِقَلِيلٍ مِمَّا فِي أَيْدِيهِمْ وَيَكْفُرُونَ بِأَكْثَرِهِ، أَيْ فَقَلِيلٌ يُؤْمِنُونَ وَنَصْبُ قَلِيلًا] (٤) بِنَزْعِ الْخَافِضِ، وَ (مَا) صِلَةٌ عَلَى قَوْلِهِمَا، وَقَالَ الْوَاقِدِيُّ: مَعْنَاهُ لَا يُؤْمِنُونَ قَلِيلًا وَلَا كَثِيرًا كَقَوْلِ الرَّجُلِ لِلْآخَرِ: مَا أَقَلَّ مَا تَفْعَلُ كَذَا أَيْ لَا تَفْعَلُهُ أَصْلًا

Allâh azze ve celle buyurdu: {بَلْ لَعَنَهُمُ اللَّهُ} Allâh onları kovmuş ve her türlü hayırdan uzaklaştırmıştır “Hayır! Allâh onlara lanet etmiştir” {بِكُفْرِهِمْ فَقَلِيلًا مَا يُؤْمِنُونَ} Katâde dedi ki: Manası, onlardan ancak pek azı iman edecektir; çünkü müşriklerden iman edenler Yahudilerden iman edenlerden daha çoktur. Yani pek az iman ederler; 'kalîlen' kelimesinin mansub olması [hâl üzerinedir. Ma'mer dedi ki: Ellerindekinden sadece pek azına iman ederler, çoğunu ise inkâr ederler; yani pek azı iman ederler ve 'kalîlen' kelimesinin mansub oluşu] (٤) cer harfinin hazfedilmesiyledir. İkisinin kavline göre 'mâ' (مَا) zâidedir (sıladır). el-Vâkıdî dedi ki: Manası, ne az ne de çok hiçbir şekilde iman etmezler; tıpkı bir adamın diğerine: 'Falan şeyi ne kadar da az yapıyorsun' (yani onu hiç yapmıyorsun) demesi gibidir “inkârları sebebiyle; bu yüzden pek azı iman eder”.

{وَلَمَّا جَاءَهُمْ كِتَابٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ} يَعْنِي الْقُرْآنَ {مُصَدِّقٌ} مُوَافِقٌ {لِمَا مَعَهُمْ} يَعْنِي التَّوْرَاةَ {وَكَانُوا} يَعْنِي الْيَهُودَ {مِنْ قَبْلُ} قَبْلَ مَبْعَثِ مُحَمَّدٍ ﷺ {يَسْتَفْتِحُونَ} يَسْتَنْصِرُونَ {عَلَى الَّذِينَ كَفَرُوا} عَلَى مُشْرِكِي الْعَرَبِ، وَذَلِكَ أَنَّهُمْ كَانُوا يَقُولُونَ إِذَا حَزَبَهُمْ أَمْرٌ وَدَهَمَهُمْ عَدُوٌّ: اللَّهُمَّ انْصُرْنَا عَلَيْهِمْ بِالنَّبِيِّ الْمَبْعُوثِ فِي آخِرِ الزَّمَانِ، الَّذِي نَجِدُ صِفَتَهُ فِي التَّوْرَاةِ، فَكَانُوا يُنْصَرُونَ، وَكَانُوا يَقُولُونَ لِأَعْدَائِهِمْ مِنَ الْمُشْرِكِينَ قَدْ أَظَلَّ زَمَانُ نَبِيٍّ يَخْرُجُ

{وَلَمَّا جَاءَهُمْ كِتَابٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ} “Allâh katından kendilerine bir kitap geldiğinde” yani Kur'an, {مُصَدِّقٌ} “doğrulayıcı olarak” yani uygunluk arz edici, {لِمَا مَعَهُمْ} “yanlarındakini” yani Tevrat'ı; {وَكَانُوا} “hâlbuki onlar” yani Yahudiler, {مِنْ قَبْلُ} “daha önce” Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in gönderilmesinden önce, {يَسْتَفْتِحُونَ} “yardım istiyorlardı” zafer ve yardım talep ediyorlardı, {عَلَى الَّذِينَ كَفَرُوا} “inkâr edenlere karşı” Arap müşriklerine karşı. Bu da şundan dolayıydı: Kendilerini sıkıntıya sokan bir durum olduğunda veya bir düşman ansızın bastırdığında: “Allâh'ım! Âhir zamanda gönderilecek olan ve vasfını Tevrat'ta bulduğumuz peygamber hürmetine onlara karşı bize yardım et!” derlerdi de kendilerine yardım edilirdi. Yine müşriklerden olan düşmanlarına şöyle derlerdi: “Ortaya çıkacak bir peygamberin zamanı yaklaşmıştır (gölgesi üzerimize düşmüştür)...”

بِتَصْدِيقِ مَا قُلْنَا فَنَقْتُلُكُمْ مَعَهُ قَتْلَ عَادٍ وَثَمُودَ وَإِرَمَ {فَلَمَّا جَاءَهُمْ مَا عَرَفُوا} يَعْنِي مُحَمَّدًا ﷺ مِنْ غَيْرِ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَعَرَفُوا نَعْتَهُ وَصِفَتَهُ {كَفَرُوا بِهِ} بَغْيًا وَحَسَدًا. {فَلَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الْكَافِرِينَ}

onunla birlikte sizi Âd, Semûd ve İrem kavimlerinin öldürülüşü gibi öldüreceğiz' derlerdi. {فَلَمَّا جَاءَهُمْ مَا عَرَفُوا} yani İsrâiloğullarından olmayan Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem gelip vasfını ve sıfatını bildiklerinde “bildikleri şey kendilerine gelince” {كَفَرُوا بِهِ} azgınlık ve hasetlerinden ötürü onu inkâr ettiler “onu inkâr ettiler”. {فَلَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الْكَافِرِينَ} “Artık Allâh'ın laneti kâfirlerin üzerinedir”.

{بِئْسَمَا اشْتَرَوْا بِهِ أَنْفُسَهُمْ} بِئْسَ وَنِعْمَ: فِعْلَانِ مَاضِيَانِ وُضِعَا لِلْمَدْحِ وَالذَّمِّ، لَا يَتَصَرَّفَانِ تَصَرُّفَ الْأَفْعَالِ، مَعْنَاهُ: بِئْسَ الَّذِي اخْتَارُوا لِأَنْفُسِهِمْ حِينَ اسْتَبْدَلُوا الْبَاطِلَ بِالْحَقِّ. وَقِيلَ: الِاشْتِرَاءُ هَاهُنَا بِمَعْنَى الْبَيْعِ وَالْمَعْنَى بِئْسَ مَا بَاعُوا بِهِ حَظَّ أَنْفُسِهِمْ أَيْ حِينَ اخْتَارُوا الْكفْرَ {وَبَذَلُوا أَنْفُسَهُمْ لِلنَّارِ} (١) {أَنْ يَكْفُرُوا بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ} يَعْنِي الْقُرْآنَ {بَغْيًا} أَيْ حَسَدًا وَأَصْلُ الْبَغْيِ: الْفَسَادُ وَيُقَالُ بَغَى الْجُرْحُ إِذَا فَسَدَ وَالْبَغْيُ: الظُّلْمُ، وَأَصْلُهُ الطَّلَبُ، وَالْبَاغِي طَالِبُ الظُّلْمِ، وَالْحَاسِدُ يَظْلِمُ الْمَحْسُودَ جَهْدَهُ، طَلَبًا لِإِزَالَةِ نِعْمَةِ اللَّهِ تَعَالَى عَنْهُ {أَنْ يُنَزِّلَ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ} أَيِ النُّبُوَّةَ وَالْكِتَابَ {عَلَى مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ} مُحَمَّدٍ ﷺ، قَرَأَ أَهْلُ مَكَّةَ وَالْبَصْرَةِ يُنْزِلَ بِالتَّخْفِيفِ إِلَّا {فِي سُبْحَانَ الَّذِي} فِي مَوْضِعَيْنِ "وَنُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْآنِ" (٨٢-الْإِسْرَاءِ) وَ"حَتَّى تُنَزِّلَ" (٩٣-الْإِسْرَاءِ) فَإِنَّ ابْنَ كَثِيرٍ يُشَدِّدُهُمَا، وَشَدَّدَ الْبَصْرِيُّونَ فِي الْأَنْعَامِ "عَلَى أَنْ يُنَزِّلَ آيَةً" (٣٧-الْأَنْعَامِ) زَادَ يَعْقُوبُ تَشْدِيدَ {بِمَا يُنَزِّلُ} فِي النَّحْلِ وَوَافَقَ حَمْزَةَ وَالْكِسَائِيَّ فِي تَخْفِيفِ {وَيُنْزِلُ الْغَيْثَ} فِي سُورَةِ لُقْمَانَ وَحم عسق، وَالْآخَرُونَ يُشَدِّدُونَ الْكُلَّ، وَلَمْ يَخْتَلِفُوا فِي تَشْدِيدِ "وَمَا نُنَزِّلُهُ إِلَّا بِقَدَرٍ" فِي الْحِجْرِ (٢١) {فَبَاءُوا بِغَضَبٍ} أَيْ رَجَعُوا بِغَضَبٍ {عَلَى غَضَبٍ} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَمُجَاهِدٌ: الْغَضَبُ الْأَوَّلُ بِتَضْيِيعِهِمُ التَّوْرَاةَ وَتَبْدِيلِهِمْ، وَالثَّانِي بِكُفْرِهِمْ بِمُحَمَّدٍ ﷺ وَالْقُرْآنِ، وَقَالَ قَتَادَةُ: الْأَوَّلُ بِكُفْرِهِمْ بِعِيسَى الإنجيل، وَالثَّانِي بِكُفْرِهِمْ بِمُحَمَّدٍ ﷺ وَالْقُرْآنِ، وَقَالَ السُّدِّيُّ: الْأَوَّلُ بِعِبَادَةِ الْعِجْلِ وَالثَّانِي بِالْكُفْرِ بِمُحَمَّدٍ ﷺ {وَلِلْكَافِرِينَ} الْجَاحِدِينَ بِنُبُوَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ مِنَ النَّاسِ كُلِّهِمْ {عَذَابٌ مُهِينٌ} مُخْزٍ يُهَانُونَ فِيهِ.

{بِئْسَمَا اشْتَرَوْا بِهِ أَنْفُسَهُمْ} 'Bi'se' (بِئْسَ) ve 'ni'me' (نِعْمَ): Medih ve zem için konulmuş, fiiller gibi çekimi yapılamayan iki mazi fiildir. Manası: Batılı hakka karşılık değiştirdiklerinde nefisleri için tercih ettikleri şey ne kötüdür! Burada satın almanın (iştirâ) satmak anlamında olduğu da söylenmiştir; manası: Küfrü tercih edip {kendilerini ateşe sunduklarında} (١) nefislerinin payını karşılığında sattıkları şey ne kötüdür! “Karşılığında nefislerini sattıkları şey ne kötüdür” {أَنْ يَكْفُرُوا بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ} yani Kur'an'ı “Allâh'ın indirdiğini inkâr etmeleri” {بَغْيًا} haset ederek; bağy kelimesinin aslı fesattır, yara bozulduğunda 'bağa'l-curhu' denir; bağy aynı zamanda zulümdür ve aslı talep etmektir, bâğî de zulmü talep edendir; haset eden kimse de Allâh Teâlâ'nın nimetini ondan gidermeyi talep ederek haset edilen kimseye gücü yettiğince zulmeder “çekemeyerek/haset ederek”. {أَنْ يُنَزِّلَ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ} yani peygamberliği ve Kitab'ı “Allâh'ın fazlından indirmesini” {عَلَى مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ} Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e “kullarından dilediğine”. Mekke ve Basra ehli iki yerdeki {فِي سُبْحَانَ الَّذِي} İsrâ suresinde geçen “Kur'an'dan indiriyoruz” (el-İsrâ, 82) ve “İndirinceye kadar” (el-İsrâ, 93) hariç hafifletilmiş olarak (yünzile) okumuştur; zira İbn Kesîr bu ikisini şeddeli okur. Basralılar En'âm suresindeki: “Bir ayet indirmeye” (el-En'âm, 37) şeddeli okumuşlardır. Ya'kûb Nahl suresindeki {بِمَا يُنَزِّلُ} ayetinin şeddeli okunuşunu eklemiş, Lokmân ve Hâ-Mîm Ayn-Sîn-Kâf surelerindeki {وَيُنْزِلُ الْغَيْثَ} ayetinin şeddesiz okunuşunda Hamza ve el-Kisâî'ye muvafakat etmiştir; diğerleri ise hepsini şeddeli okurlar. Hicr suresindeki “Biz onu ancak belirli bir ölçüyle indiririz” (el-Hicr, 21) ayetinin şeddeli oluşunda ise ihtilaf etmemişlerdir. {فَبَاءُوا بِغَضَبٍ} bir gazapla döndüler “Böylece bir gazapla döndüler” {عَلَى غَضَبٍ} İbn Abbâs ve Mücâhid dedi ki: Birinci gazap Tevrat'ı zayi etmeleri ve değiştirmeleri sebebiyle, ikincisi ise Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i ve Kur'an'ı inkâr etmeleriyledir. Katâde: Birincisi Îsâ'yı ve İncil'i inkâr etmeleriyledir, ikincisi ise Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i ve Kur'an'ı inkâr etmeleriyledir, dedi. es-Süddî: Birincisi buzağıya tapmalarıyla, ikincisi ise Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i inkâr etmeleriyledir, dedi “gazap üstüne”. {وَلِلْكَافِرِينَ} bütün insanlardan Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in peygamberliğini inkâr edenlere “Kâfirler için vardır” {عَذَابٌ مُهِينٌ} içinde hor ve hakir kılındıkları rüsva edici bir azap “alçaltıcı bir azap”.

{وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ آمِنُوا بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ قَالُوا نُؤْمِنُ بِمَا أُنْزِلَ عَلَيْنَا وَيَكْفُرُونَ بِمَا وَرَاءَهُ وَهُوَ الْحَقُّ مُصَدِّقًا لِمَا مَعَهُمْ قُلْ فَلِمَ تَقْتُلُونَ أَنْبِيَاءَ اللَّهِ مِنْ قَبْلُ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (٩١) }

{وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ آمِنُوا بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ قَالُوا نُؤْمِنُ بِمَا أُنْزِلَ عَلَيْنَا وَيَكْفُرُونَ بِمَا وَرَاءَهُ وَهُوَ الْحَقُّ مُصَدِّقًا لِمَا مَعَهُمْ قُلْ فَلِمَ تَقْتُلُونَ أَنْبِيَاءَ اللَّهِ مِنْ قَبْلُ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (٩١) } “Onlara: 'Allâh'ın indirdiğine iman edin' denildiğinde: 'Bize indirilene inanırız' derler ve ondan başkasını inkâr ederler. Halbuki o, yanlarındakini tasdik eden bir haktır. De ki: 'Eğer inanıyor idiyseniz, daha önce Allâh'ın peygamberlerini niçin öldürüyordunuz?' (91)”

قَوْلُهُ تَعَالَى {وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ آمِنُوا بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ} يَعْنِي الْقُرْآنَ {قَالُوا نُؤْمِنُ بِمَا أُنْزِلَ عَلَيْنَا} يَعْنِي التَّوْرَاةَ، يَكْفِينَا ذَلِكَ {وَيَكْفُرُونَ بِمَا وَرَاءَهُ} أَيْ بِمَا سِوَاهُ مِنَ الْكُتُبِ كَقَوْلِهِ ﷿ "فَمَنِ ابْتَغَى وَرَاءَ ذَلِكَ" (٧-الْمُؤْمِنُونَ) أَيْ سِوَاهُ، وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: [بِمَا وَرَاءَهُ] أَيْ: بِمَا سِوَاهُ مِنَ الْكُتُبِ {وَهُوَ الْحَقُّ} يَعْنِي الْقُرْآنَ {مُصَدِّقًا} نَصْبٌ عَلَى الْحَالِ {لِمَا مَعَهُمْ} مِنَ التَّوْرَاةِ {قُلْ} يَا مُحَمَّدُ {فَلِمَ تَقْتُلُونَ} أَيْ قَتَلْتُمْ

Allâh Teâlâ'nın şu âyetidir: {وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ آمِنُوا بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ} “Onlara: 'Allâh'ın indirdiğine iman edin' denildiğinde”; yani Kur'ân'a, {قَالُوا نُؤْمِنُ بِمَا أُنْزِلَ عَلَيْنَا} “'Bize indirilene inanırız' derler”; yani Tevrat'a, [ve] 'bu bize yeter' [derler]. {وَيَكْفُرُونَ بِمَا وَرَاءَهُ} “Ve onun arkasındakini inkâr ederler”; yani diğer kitaplardan onun dışındakileri [inkâr ederler]. Nitekim Azîz ve Celîl olan [Allâh]'ın: {فَمَنِ ابْتَغَى وَرَاءَ ذَلِكَ} “Kim bunun ötesini ararsa” (el-Mü'minûn, 7) âyetinde de [verâ'e] 'onun dışındakini' manasındadır. Ebû Ubeyde ise şöyle demiştir: [Bimâ verâ'ehû] yani: Diğer kitaplardan onun dışındakileri [inkâr ederler]. {وَهُوَ الْحَقُّ} “Halbuki o haktır”; yani Kur'ân, {مُصَدِّقًا} “tasdik edici olarak”; hâl olduğu için mansubdur, {لِمَا مَعَهُمْ} “yanlarında bulunanı”; Tevrat'tan [yanlarında olanı]. {قُلْ} “De ki”; ey Muhammed! {فَلِمَ تَقْتُلُونَ} “Öyleyse niçin öldürüyordunuz?”; yani öldürdünüz...

{أَنْبِيَاءَ اللَّهِ مِنْ قَبْلُ} وَلِمَ أَصْلُهُ لِمَا فَحُذِفَتِ الْأَلِفُ فَرْقًا بَيْنَ الْجَرِّ وَالِاسْتِفْهَامِ كَقَوْلِهِمْ فِيمَ وَبِمَ؟ {إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ} بِالتَّوْرَاةِ، وَقَدْ نُهِيتُمْ فِيهَا عَنْ قَتْلِ الْأَنْبِيَاءِ ﵈.

{أَنْبِيَاءَ اللَّهِ مِنْ قَبْلُ} 'lime' kelimesinin aslı 'limâ'dır; cer ile istifhamı birbirinden ayırmak için 'fîme' ve 'bime' sözlerinde olduğu gibi elif hazfedilmiştir “daha önce Allâh'ın peygamberlerini”. {إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ} Tevrat'a; halbuki onda peygamberleri aleyhimüsselâm öldürmekten nehyedilmiştiniz “eğer müminler idiyseniz”.

{وَلَقَدْ جَاءَكُمْ مُوسَى بِالْبَيِّنَاتِ ثُمَّ اتَّخَذْتُمُ الْعِجْلَ مِنْ بَعْدِهِ وَأَنْتُمْ ظَالِمُونَ (٩٢) وَإِذْ أَخَذْنَا مِيثَاقَكُمْ وَرَفَعْنَا فَوْقَكُمُ الطُّورَ خُذُوا مَا آتَيْنَاكُمْ بِقُوَّةٍ وَاسْمَعُوا قَالُوا سَمِعْنَا وَعَصَيْنَا وَأُشْرِبُوا فِي قُلُوبِهِمُ الْعِجْلَ بِكُفْرِهِمْ قُلْ بِئْسَمَا يَأْمُرُكُمْ بِهِ إِيمَانُكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (٩٣) }

{وَلَقَدْ جَاءَكُمْ مُوسَى بِالْبَيِّنَاتِ ثُمَّ اتَّخَذْتُمُ الْعِجْلَ مِنْ بَعْدِهِ وَأَنْتُمْ ظَالِمُونَ (٩٢) وَإِذْ أَخَذْنَا مِيثَاقَكُمْ وَرَفَعْنَا فَوْقَكُمُ الطُّورَ خُذُوا مَا آتَيْنَاكُمْ بِقُوَّةٍ وَاسْمَعُوا قَالُوا سَمِعْنَا وَعَصَيْنَا وَأُشْرِبُوا فِي قُلُوبِهِمُ الْعِجْلَ بِكُفْرِهِمْ قُلْ بِئْسَمَا يَأْمُرُكُمْ بِهِ إِيمَانُكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (٩٣) } “Andolsun ki Mûsâ size apaçık delillerle gelmişti; sonra siz onun ardından buzağıyı [ilah] edindiniz ve sizler zalimlersiniz. (92) Hani sizden kesin söz almış ve Tûr'u üzerinize kaldırmıştık: 'Size verdiğimizi kuvvetle tutun ve dinleyin!' Onlar: 'İşittik ve isyan ettik' dediler. İnkârları sebebiyle kalplerine buzağı [sevgisi] içirildi. De ki: 'Eğer inanıyorsanız, imanınızın size emrettiği şey ne kötüdür!' (93)”

{قُلْ إِنْ كَانَتْ لَكُمُ الدَّارُ الْآخِرَةُ عِنْدَ اللَّهِ خَالِصَةً مِنْ دُونِ النَّاسِ فَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ (٩٤) }

{قُلْ إِنْ كَانَتْ لَكُمُ الدَّارُ الْآخِرَةُ عِنْدَ اللَّهِ خَالِصَةً مِنْ دُونِ النَّاسِ فَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ (٩٤) } “De ki: 'Eğer Allâh katında ahiret yurdu diğer insanlara değil de yalnızca size ait ise ve eğer [bu iddianızda] doğru sözlü iseniz, haydi ölümü temenni edin!' (94)”

قَوْلُهُ ﷿ {وَلَقَدْ جَاءَكُمْ مُوسَى بِالْبَيِّنَاتِ} بِالدَّلَالَاتِ الْوَاضِحَةِ والمعجزات الباهرة ١٥/ب {ثُمَّ اتَّخَذْتُمُ الْعِجْلَ مِنْ بَعْدِهِ وَأَنْتُمْ ظَالِمُونَ}

Allâh azze ve celle'nin: {وَلَقَدْ جَاءَكُمْ مُوسَى بِالْبَيِّنَاتِ} apaçık delillerle ve göz kamaştırıcı mucizelerle “Andolsun ki Mûsâ size apaçık delillerle gelmişti” {ثُمَّ اتَّخَذْتُمُ الْعِجْلَ مِنْ بَعْدِهِ وَأَنْتُمْ ظَالِمُونَ} “sonra siz onun ardından buzağıyı [ilah] edindiniz ve sizler zalimlersiniz”.

{وَإِذْ أَخَذْنَا مِيثَاقَكُمْ وَرَفَعْنَا فَوْقَكُمُ الطُّورَ خُذُوا مَا آتَيْنَاكُمْ بِقُوَّةٍ وَاسْمَعُوا} أَيِ اسْتَجِيبُوا وَأَطِيعُوا سُمِّيَتِ الطَّاعَةُ وَالْإِجَابَةُ سَمْعًا عَلَى الْمُجَاوَرَةِ لِأَنَّهُ سَبَبٌ لِلطَّاعَةِ وَالْإِجَابَةِ {قَالُوا سَمِعْنَا} {وَعَصَيْنَا} أَمْرَكَ، وَقِيلَ: سَمِعْنَا بِالْأُذُنِ وَعَصَيْنَا بِالْقُلُوبِ، قَالَ أَهْلُ الْمَعَانِي: إِنَّهُمْ لَمْ يَقُولُوا هَذَا بِأَلْسِنَتِهِمْ وَلَكِنْ لَمَّا سَمِعُوهُ وَتَلَقَّوْهُ بِالْعِصْيَانِ فَنُسِبَ ذَلِكَ إِلَى الْقَوْلِ اتِّسَاعًا {وَأُشْرِبُوا فِي قُلُوبِهِمُ الْعِجْلَ بِكُفْرِهِمْ} أَيْ حُبَّ الْعِجْلِ، أَيْ مَعْنَاهُ: أُدْخِلَ فِي قُلُوبِهِمْ حُبُّ الْعَجَلِ وَخَالَطَهَا، كَإِشْرَابِ اللَّوْنِ لِشِدَّةِ الْمُلَازَمَةِ يُقَالُ: فُلَانٌ مُشْرَبُ اللَّوْنِ إِذَا اخْتَلَطَ بَيَاضُهُ بِالْحُمْرَةِ، وَفِي الْقِصَصِ: أَنَّ مُوسَى أُمِرَ أَنْ يُبْرَدَ الْعِجْلُ بِالْمِبْرَدِ ثُمَّ يَذُرَّهُ فِي النَّهْرِ وَأَمَرَهُمْ (بِالشُّرْبِ) (١) مِنْهُ فَمَنْ بَقِيَ فِي قَلْبِهِ شَيْءٌ مِنْ حُبِّ الْعِجْلِ ظَهَرَتْ سُحَالَةُ (٢) الذَّهَبِ عَلَى شَارِبِهِ.

{وَإِذْ أَخَذْنَا مِيثَاقَكُمْ وَرَفَعْنَا فَوْقَكُمُ الطُّورَ خُذُوا مَا آتَيْنَاكُمْ بِقُوَّةٍ وَاسْمَعُوا} yani icabet edin ve itaat edin; itaat ve icabet, ona sebep olduğu için mücâveret (yakınlık) yoluyla 'sem'' (dinleme/işitme) olarak adlandırılmıştır “Hani sizden kesin söz almış ve Tûr'u üzerinize kaldırmıştık: 'Size verdiğimizi kuvvetle tutun ve dinleyin!'”. {قَالُوا سَمِعْنَا} {وَعَصَيْنَا} emrine isyan ettik; kulağımızla işittik ve kalbimizle isyan ettik de denilmiştir. Meâni âlimleri dediler ki: Onlar bunu dilleriyle söylemediler; fakat onu işitip isyanla karşılayınca bu durum mecazen söze nispet edildi. {وَأُشْرِبُوا فِي قُلُوبِهِمُ الْعِجْلَ بِكُفْرِهِمْ} yani buzağının sevgisi; manası: Kalplerine buzağının sevgisi girdirildi ve şiddetli bağlılıktan dolayı rengin sirayet etmesi gibi kalplerine karıştı. Beyazlığı kırmızılıkla karıştığında 'falanca rengi emmiş (müşrab)' denir. Kıssalarda anlatıldığına göre Mûsâ'ya buzağıyı eğe ile törpülemesi, sonra nehre savurması emredildi ve onlara ondan içmeleri (بِالشُّرْبِ) (١) emredildi; kalbinde buzağı sevgisinden bir şey kalan kimsenin bıyığında altın tozu (٢) belirdi “İnkârları sebebiyle kalplerine buzağı [sevgisi] içirildi”.

قَوْلُهُ ﷿ {قُلْ بِئْسَمَا يَأْمُرُكُمْ بِهِ إِيمَانُكُمْ} أَنْ تَعْبُدُوا الْعِجْلَ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَيْ بِئْسَ إِيمَانٌ يَأْمُرُكُمْ بِعِبَادَةِ الْعِجْلِ {إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ} بِزَعْمِكُمْ، وَذَلِكَ أَنَّهُمْ قَالُوا: {نُؤْمِنُ بِمَا أُنْزِلَ عَلَيْنَا} فَكَذَّبَهُمُ اللَّهُ ﷿.

Allâh azze ve celle'nin: {قُلْ بِئْسَمَا يَأْمُرُكُمْ بِهِ إِيمَانُكُمْ} Allâh'tan başka buzağıya tapmayı [emretmesi]; yani buzağıya tapmayı size emreden iman ne kötüdür! “De ki: 'İmanınızın size emrettiği şey ne kötüdür!'” {إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ} iddianıza göre “eğer inanıyorsanız”. Bu da onların: {نُؤْمِنُ بِمَا أُنْزِلَ عَلَيْنَا} “Bize indirilene inanırız” demelerinden ötürüdür; Allâh azze ve celle onları yalanladı.

[قَوْلُهُ تَعَالَى {قُلْ إِنْ كَانَتْ لَكُمُ الدَّارُ الْآخِرَةُ عِنْدَ اللَّهِ} وَذَلِكَ أَنَّ الْيَهُودَ ادَّعَوْا دَعَاوَى بَاطِلَةً مِثْلَ قَوْلِهِمْ "لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلَّا أَيَّامًا مَعْدُودَةً" (٨٠-الْبَقَرَةِ) "وَقَالُوا لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلَّا مَنْ كَانَ هُودًا أَوْ

Allâh Teâlâ'nın: {قُلْ إِنْ كَانَتْ لَكُمُ الدَّارُ الْآخِرَةُ عِنْدَ اللَّهِ} “De ki: 'Eğer Allâh katında ahiret yurdu... sizin ise'” kavli. Bu da şundan dolayıdır ki Yahudiler; “Sayılı günler dışında ateş bize asla dokunmayacaktır” (el-Bakara: 80) ve “Dediler ki: 'Yahudi yahut... olanlardan başkası cennete asla girmeyecektir'” sözleri gibi batıl iddialarda bulundular

نَصَارَى" (١١١-الْبَقَرَةِ) وَقَوْلِهِمْ: "نَحْنُ أَبْنَاءُ اللَّهِ وَأَحِبَّاؤُهُ" (١) (١٨-الْمَائِدَةِ) فَكَذَّبَهُمُ اللَّهُ ﷿ وَأَلْزَمَهُمُ الْحُجَّةَ فَقَالَ: قُلْ لَهُمْ يَا مُحَمَّدُ {إِنْ كَانَتْ لَكُمُ الدَّارُ الْآخِرَةُ عِنْدَ اللَّهِ} يَعْنِي الْجَنَّةَ عِنْدَ اللَّهِ {خَالِصَةً} أَيْ خَاصَّةً {مِنْ دُونِ النَّاسِ فَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ} أَيْ فَأَرِيدُوهُ وَاسْأَلُوهُ لِأَنَّ مَنْ عَلِمَ أَنَّ الْجَنَّةَ مَأْوَاهُ حَنَّ إِلَيْهَا وَلَا سَبِيلَ إِلَى دُخُولِهَا إِلَّا بَعْدَ الْمَوْتِ فَاسْتَعْجَلُوهُ بِالتَّمَنِّي {إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ} فِي قَوْلِكُمْ، وَقِيلَ: فَتُمَنُّوا الْمَوْتَ أَيِ ادْعُوَا بِالْمَوْتِ عَلَى الْفِرْقَةِ الْكَاذِبَةِ. وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: "لَوْ تَمَنَّوُا الْمَوْتَ لَغُصَّ كُلُّ إِنْسَانٍ مِنْهُمْ بِرِيقِهِ وَمَا بَقِيَ عَلَى وَجْهِ الْأَرْضِ يَهُودِيٌّ إِلَّا مَاتَ" (٢) .

Hristiyan olanlardan başkası asla cennete girmeyecektir” (el-Bakara, 111) ve “Biz Allâh'ın oğulları ve sevgilileriyiz” (١) (el-Mâide, 18) sözleri gibi batıl iddialarda bulundular. Allâh azze ve celle onları yalanladı ve aleyhlerine hücceti ortaya koyup şöyle buyurdu: Onlara de ki ey Muhammed: {إِنْ كَانَتْ لَكُمُ الدَّارُ الْآخِرَةُ عِنْدَ اللَّهِ} yani Allâh katında Cennet “Eğer Allâh katında ahiret yurdu size ait ise” {خَالِصَةً} yani has olarak “yalnızca” {مِنْ دُونِ النَّاسِ فَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ} onu isteyin ve dileyin; çünkü cennetin kendi yurdu olduğunu bilen kimse ona özlem duyar ve ona girmenin ölümden başka bir yolu yoktur, öyleyse temenni ile onu acele isteyin “diğer insanlara değil de [yalnızca size ait ise], haydi ölümü temenni edin!” {إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ} sözünüzde “eğer doğru sözlü iseniz”. Ölümü temenni edin; yani yalancı fırka aleyhine ölümle beddua edin, diye de denilmiştir. İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Eğer ölümü temenni etselerdi her birinin tükürüğü boğazında kalır ve yeryüzünde ölmeyen hiçbir Yahudi kalmazdı." (٢)]

{وَلَنْ يَتَمَنَّوْهُ أَبَدًا بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالظَّالِمِينَ (٩٥) وَلَتَجِدَنَّهُمْ أَحْرَصَ النَّاسِ عَلَى حَيَاةٍ وَمِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا يَوَدُّ أَحَدُهُمْ لَوْ يُعَمَّرُ أَلْفَ سَنَةٍ وَمَا هُوَ بِمُزَحْزِحِهِ مِنَ الْعَذَابِ أَنْ يُعَمَّرَ وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِمَا يَعْمَلُونَ (٩٦) }

{وَلَنْ يَتَمَنَّوْهُ أَبَدًا بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالظَّالِمِينَ (٩٥) وَلَتَجِدَنَّهُمْ أَحْرَصَ النَّاسِ عَلَى حَيَاةٍ وَمِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا يَوَدُّ أَحَدُهُمْ لَوْ يُعَمَّرُ أَلْفَ سَنَةٍ وَمَا هُوَ بِمُزَحْزِحِهِ مِنَ الْعَذَابِ أَنْ يُعَمَّرَ وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِمَا يَعْمَلُونَ (٩٦) } “Ellerinin önden gönderdikleri [günahlar] sebebiyle onu asla temenni etmeyeceklerdir. Allâh zalimleri hakkıyla bilendir. (95) Andolsun ki onları, hayata karşı insanların ve şirk koşanların en hırslısı olarak bulursun. Onlardan her biri bin yıl yaşatılmayı arzular; oysa yaşatılması onu azaptan uzaklaştıracak değildir. Allâh yaptıklarını hakkıyla görendir. (96)”

قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: {وَلَنْ يَتَمَنَّوْهُ أَبَدًا بِمَا قَدَّمْتُ أَيْدِيَهُمْ} لِعِلْمِهِمْ أَنَّهُمْ فِي دَعْوَاهُمْ كَاذِبُونَ وَأَرَادَ {بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيَهُمْ} أَيْ مَا قَدَّمُوهُ مِنَ الْأَعْمَالِ وَأَضَافَهَا إِلَى الْيَدِ [دُونَ سَائِرِ الْأَعْضَاءِ] (٣) لِأَنَّ أَكْثَرَ جِنَايَاتِ الْإِنْسَانِ تَكُونُ بِالْيَدِ فَأُضِيفَ إِلَى الْيَدِ أَعْمَالُهُ وَإِنْ لَمْ يَكُنْ لِلْيَدِ فِيهَا عَمَلٌ {وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالظَّالِمِينَ}

Allâh Teâlâ buyurdu: {وَلَنْ يَتَمَنَّوْهُ أَبَدًا بِمَا قَدَّمْتُ أَيْدِيَهُمْ} iddialarında yalancı olduklarını bildiklerinden ötürü “Ellerinin önden gönderdikleri sebebiyle onu asla temenni etmeyeceklerdir”. {بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيَهُمْ} ile önden gönderdikleri amelleri kastetmiştir; insanın cinayetlerinin çoğu elle olduğu için [diğer organlara değil de] (٣) ele nispet etmiştir, nitekim onda elin bir ameli olmasa bile amelleri ele izafe edilmiştir. {وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالظَّالِمِينَ} “Allâh zalimleri hakkıyla bilendir”.

{وَلَتَجِدَنَّهُمْ} اللَّامُ لَامُ الْقَسَمِ وَالنُّونُ تَأْكِيدٌ لِلْقِسْمِ، تَقْدِيرُهُ: وَاللَّهِ لَتَجِدَنَّهُمْ يَا مُحَمَّدُ يَعْنِي الْيَهُودَ {أَحْرَصَ النَّاسِ عَلَى حَيَاةٍ وَمِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا} قِيلَ: هُوَ مُتَّصِلٌ بِالْأَوَّلِ، وَأَحْرَصَ مِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا، وَقِيلَ: تَمَّ الْكَلَامُ بِقَوْلِهِ {عَلَى حَيَاةٍ} ثُمَّ ابْتَدَأَ {من الَّذِينَ أَشْرَكُوا} وَأَرَادَ بِالَّذِينِ أَشْرَكُوا الْمَجُوسَ قَالَهُ أَبُو الْعَالِيَةِ وَالرَّبِيعُ سُمُّوا مُشْرِكِينَ لِأَنَّهُمْ يَقُولُونَ بِالنُّورِ وَالظُّلْمَةِ.

{وَلَتَجِدَنَّهُمْ} 'Lâm' yemin lâmıdır, 'nûn' da yemin için tekittir; takdiri: Allâh'a yemin olsun ki ey Muhammed, onları (yani Yahudileri) bulursun “Andolsun ki onları bulursun” {أَحْرَصَ النَّاسِ عَلَى حَيَاةٍ وَمِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا} “hayata karşı insanların ve şirk koşanların en hırslısı olarak”. Bir görüşe göre birinciye bağlıdır; yani 'şirk koşanlardan da daha hırslı' [bulursun]. Bir görüşe göre ise kelam: {عَلَى حَيَاةٍ} “hayata karşı” sözüyle tamamlanmış, sonra {من الَّذِينَ أَشْرَكُوا} “şirk koşanlardan” diye başlanmıştır; şirk koşanlar ile Mecûsîleri kastetmiştir. Bunu Ebu'l-Âliye ve er-Rebî' söylemiştir; nûr ve zulmete inandıkları için müşrikler olarak adlandırılmışlardır.

{يَوَدُّ} يُرِيدُ وَيَتَمَنَّى {أَحَدُهُمْ لَوْ يُعَمَّرُ أَلْفَ سَنَةٍ} يَعْنِي تَعْمِيرَ أَلْفِ سَنَةٍ وَهِي تَحِيَّةُ الْمَجُوسِ فِيمَا بَيْنَهُمْ يَقُولُونَ عِشْ أَلْفَ سَنَةٍ وَكُلُّ أَلْفٍ نَيْرُوزٌ ومهرجان، يَقُولُ اللَّهُ تَعَالَى: الْيَهُودُ أَحْرَصُ عَلَى الْحَيَاةِ مِنَ الْمَجُوسِ الَّذِي يَقُولُونَ ذَلِكَ {وَمَا هُوَ بِمُزَحْزِحِهِ} مُبَاعِدِهِ {مِنَ الْعَذَابِ} النَّارِ {أَنْ يُعَمَّرَ} أَيْ طُولُ عُمُرِهِ لَا يُنْقِذُهُ. [زَحْزَحَهُ وَتَزَحْزَحَ] مِنَ الْعَذَابِ أَوْ وَزَحْزَحَ: لَازِمٌ وَمُتَعَدٍّ، وَيُقَالُ زَحْزَحْتُهُ فَتَزَحْزَحَ {وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِمَا يَعْمَلُونَ}

{يَوَدُّ} İster ve temenni eder {أَحَدُهُمْ لَوْ يُعَمَّرُ أَلْفَ سَنَةٍ} “Onlardan her biri bin yıl yaşatılmayı ister”; yani bin yıl ömür sürdürülmeyi [ister]. Bu, Mecûsîlerin kendi aralarındaki selamlaşmasıdır; 'Bin yıl yaşa, her bin [yıl] da Nevruz ve Mihrican olsun' derler. Allâh Teâlâ buyuruyor ki: Yahudiler, böyle diyen Mecûsîlerden bile hayata daha düşkündürler. {وَمَا هُوَ بِمُزَحْزِحِهِ} onu uzaklaştırıcı değildir {مِنَ الْعَذَابِ} ateşten {أَنْ يُعَمَّرَ} “yaşatılması onu azaptan uzaklaştıracak değildir”; yani ömrünün uzun olması onu kurtarmaz. [Uzaklaştırdı ve uzaklaştı] azaptan; yahut 'zehzeha' hem lâzım (geçişsiz) hem müteaddî (geçişli) bir fiildir; nitekim 'zehzehtuhû fe-tezehzeha' (Onu uzaklaştırdım, o da uzaklaştı) denilir. {وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِمَا يَعْمَلُونَ} “Allâh onların yaptıklarını hakkıyla görendir.”

{قُلْ مَنْ كَانَ عَدُوًّا لِجِبْرِيلَ فَإِنَّهُ نَزَّلَهُ عَلَى قَلْبِكَ بِإِذْنِ اللَّهِ مُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهِ وَهُدًى وَبُشْرَى لِلْمُؤْمِنِينَ (٩٧) مَنْ كَانَ عَدُوًّا لِلَّهِ وَمَلَائِكَتِهِ وَرُسُلِهِ وَجِبْرِيلَ وَمِيكَالَ فَإِنَّ اللَّهَ عَدُوٌّ لِلْكَافِرِينَ (٩٨) وَلَقَدْ أَنْزَلْنَا إِلَيْكَ آيَاتٍ بَيِّنَاتٍ وَمَا يَكْفُرُ بِهَا إِلَّا الْفَاسِقُونَ (٩٩) }

{قُلْ مَنْ كَانَ عَدُوًّا لِجِبْرِيلَ فَإِنَّهُ نَزَّلَهُ عَلَى قَلْبِكَ بِإِذْنِ اللَّهِ مُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهِ وَهُدًى وَبُشْرَى لِلْمُؤْمِنِينَ (٩٧) مَنْ كَانَ عَدُوًّا لِلَّهِ وَمَلَائِكَتِهِ وَرُسُلِهِ وَجِبْرِيلَ وَمِيكَالَ فَإِنَّ اللَّهَ عَدُوٌّ لِلْكَافِرِينَ (٩٨) وَلَقَدْ أَنْزَلْنَا إِلَيْكَ آيَاتٍ بَيِّنَاتٍ وَمَا يَكْفُرُ بِهَا إِلَّا الْفَاسِقُونَ (٩٩) } “De ki: 'Kim Cibrîl'e düşman ise şüphesiz o, [Kur'an'ı] daha önceki [kitapları] tasdik edici, bir hidayet ve müminler için bir müjde olarak Allâh'ın izniyle senin kalbine indirmiştir.' (97) Kim Allâh'a, meleklerine, peygamberlerine, Cibrîl'e ve Mîkâl'e düşman olursa bilsin ki Allâh da kâfirlerin düşmanıdır. (98) Andolsun ki sana apaçık ayetler indirdik; onları yoldan çıkmışlardan (fâsıklardan) başkası inkâr etmez. (99)”

قَوْلُهُ ﷿: {قُلْ مَنْ كَانَ عَدُوًّا لِجِبْرِيلَ} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: إِنَّ حِبْرًا مِنْ أَحْبَارِ الْيَهُودِ يُقَالُ لَهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ صُورِيَا قَالَ لِلنَّبِيِّ ﷺ: أَيُّ مَلَكٍ {نَزَلَ} (١) مِنَ السَّمَاءِ؟ قَالَ {جِبْرِيلُ} قَالَ: ذَلِكَ عَدُّونَا مِنَ الْمَلَائِكَةِ وَلَوْ كَانَ مِيكَائِيلَ لَآمَنَّا بِكَ، إِنَّ جبريل ينزل العذاب وَالْقِتَالِ وَالشِّدَّةِ وَإِنَّهُ عَادَانَا مِرَارًا وَكَانَ مِنْ أَشَدِّ ذَلِكَ عَلَيْنَا، [أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَنْزَلَ عَلَى نَبِيِّنَا] (٢) أَنَّ بَيْتَ الْمَقْدِسِ سَيُخَرَّبُ عَلَى يَدِ رَجُلٍ يُقَالُ لَهُ بُخْتُنَصَّرُ، وَأَخْبَرَنَا بِالْحِينِ الَّذِي يُخَرَّبُ فِيهِ، فَلَمَّا كَانَ وَقْتُهُ بَعَثْنَا رَجُلًا مِنْ أَقْوِيَاءِ بَنِي إِسْرَائِيلَ فِي طَلَبِهِ لِقَتْلِهِ فَانْطَلَقَ حَتَّى لَقِيَهُ بِبَابِلَ غُلَامًا مِسْكِينًا فَأَخَذَهُ لِيَقْتُلَهُ فَدَفَعَ عَنْهُ جِبْرِيلُ وَكَبُرَ بُخْتُنَصَّرُ وَقَوِيَ وَغَزَانَا وَخَرَّبَ بَيْتَ الْمَقْدِسِ فَلِهَذَا نَتَّخِذُهُ عَدُوًّا فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى هَذِهِ الْآيَةَ (٣) .

Allâh azze ve celle'nin: {قُلْ مَنْ كَانَ عَدُوًّا لِجِبْرِيلَ} “De ki: 'Kim Cibrîl'e düşman ise...'” kavli. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ dedi ki: Yahudi bilginlerinden (ahbâr) Abdullah b. Sûriyâ adında biri Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e: 'Semadan hangi melek {indi} (١)?' dedi. O da: '{Cibrîl}' buyurdu. Dedi ki: 'O meleklerden bizim düşmanımızdır; şayet Mîkâîl olsaydı sana iman ederdik. Şüphesiz Cibrîl azap, savaş ve şiddet indirir. O defalarca bize düşmanlık etti; bunun bize en şiddetli olanı da [Allâh Teâlâ'nın peygamberimize indirdiği]: (٢) Beytü'l-Makdis'in Buhtunnasr denilen bir adamın eliyle harap edileceği ve onun harap edileceği vakti bize bildirmesi idi. Vakti geldiğinde İsrâiloğullarının güçlü adamlarından birini onu öldürmesi için aramaya gönderdik; gitti ve nihayet Babil'de onu yoksul bir çocuk olarak buldu, onu öldürmek için yakaladı fakat Cibrîl onu savundu. Buhtunnasr büyüdü, güçlendi, bize saldırdı ve Beytü'l-Makdis'i harap etti. İşte bu yüzden onu düşman ediniyoruz.' Bunun üzerine Allâh Teâlâ bu ayeti indirdi (٣).

وَقَالَ مُقَاتِلٌ: قَالَتِ الْيَهُودُ: إِنَّ جِبْرِيلَ عَدُوُّنَا لِأَنَّهُ أُمِرَ بِجَعْلِ النُّبُوَّةِ فِينَا فَجَعَلَهَا فِي غَيْرِنَا، وَقَالَ قَتَادَةُ وَعِكْرِمَةُ وَالسُّدِّيُّ: كَانَ لِعُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ ﵁ أَرْضٌ بِأَعْلَى الْمَدِينَةِ وَمَمَرُّهَا عَلَى مَدَارِسِ الْيَهُودِ فَكَانَ إِذَا أَتَى أَرْضَهُ يَأْتِيهِمْ وَيَسْمَعُ مِنْهُمْ (كَلَامًا) فَقَالُوا لَهُ: مَا فِي أَصْحَابِ مُحَمَّدٍ أَحَبُّ إِلَيْنَا مِنْكَ، إِنَّهُمْ يَمُرُّونَ عَلَيْنَا فَيُؤْذُونَنَا وَأَنْتَ لَا تُؤْذِينَا وَإِنَّا لِنَطْمَعُ فِيكَ فَقَالَ عُمَرُ: وَاللَّهِ مَا آتِيكُمْ لِحُبِّكُمْ وَلَا أَسْأَلُكُمْ لِأَنِّي شَاكٌّ فِي دِينِي وَإِنَّمَا أَدْخُلُ عَلَيْكُمْ لِأَزْدَادَ بَصِيرَةً فِي أَمْرِ مُحَمَّدٍ ﷺ وَأَرَى آثَارَهُ فِي كِتَابِكُمْ [وَأَنْتُمْ تَكْتُمُونَهَا] فَقَالُوا: مَنْ صَاحِبُ مُحَمَّدٍ الَّذِي يَأْتِيهِ مِنَ الْمَلَائِكَةِ؟ قَالَ: جِبْرِيلُ فَقَالُوا: ذَلِكَ عَدُّونَا يُطْلِعُ مُحَمَّدًا عَلَى أَسْرَارِنَا وَهُوَ صَاحِبُ كُلِّ عَذَابٍ وَخَسْفٍ وَسَنَةٍ وَشِدَّةٍ، وَإِنَّ مِيكَائِيلَ إِذَا جَاءَ جَاءَ بِالْخِصْبِ وَالْمَغْنَمِ فَقَالَ لَهُمْ عُمَرُ: تَعْرِفُونَ جِبْرِيلَ وَتُنْكِرُونَ مُحَمَّدًا؟ قَالُوا: نَعَمْ قَالَ: فَأَخْبِرُونِي عَنْ مَنْزِلَةِ جِبْرِيلَ وَمِيكَائِيلَ مِنَ

Mukâtil şöyle dedi: Yahudiler dediler ki: 'Şüphesiz Cibrîl bizim düşmanımızdır; çünkü o peygamberliği bize getirmekle emrolunmuştu, fakat onu başkasına götürdü.' Katâde, İkrime ve es-Süddî ise şöyle dediler: Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh'ın Medine'nin yukarı kısmında bir arazisi vardı ve oranın yolu Yahudilerin dershanelerinin (medâris) önünden geçiyordu. Arazisine gittiğinde onlara uğrar ve onlardan (söz) dinlerdi. Bunun üzerine ona dediler ki: 'Muhammed'in ashabı içinde bize senden daha sevimli kimse yoktur; zira onlar bizim yanımızdan geçerken bizi incitiyorlar, sen ise bizi incitmiyorsun ve doğrusu biz sende [kendi dinimize dönmen hususunda] bir ümit görüyoruz.' Ömer dedi ki: 'Allâh'a yemin olsun ki ben yanınıza sizi sevdiğim için gelmiyorum ve dinimden şüphe ettiğim için de size bir şey sormuyorum; ancak Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in davasındaki basiretimi artırmak ve onun alametlerini -[siz onları gizliyor olsanız da]- Kitabınızda görmek için yanınıza giriyorum.' Dediler ki: 'Meleklerden Muhammed'e gelen yoldaşı kimdir?' [Ömer:] 'Cibrîl'dir' dedi. Dediler ki: 'O bizim düşmanımızdır; Muhammed'e sırlarımızı haber verir. O her türlü azabın, yere batırmanın, kıtlığın ve şiddetin sahibidir. Mîkâîl ise geldiğinde bolluk ve kazançla gelir.' Ömer onlara dedi ki: 'Cibrîl'i tanıyor da Muhammed'i inkâr mı ediyorsunuz?' 'Evet' dediler. [Ömer] dedi ki: 'Öyleyse bana Cibrîl ve Mîkâîl'in

اللَّهِ ﷿؟ قَالُوا: جِبْرِيلُ عَنْ يَمِينِهِ وَمِيكَائِيلُ عَنْ يَسَارِهِ قَالَ عُمَرُ: فَإِنِّي أَشْهَدُ أَنَّ مَنْ كَانَ عَدُوًّا لِجِبْرِيلَ فَهُوَ عَدُوٌّ لِمِيكَائِيلَ، وَمَنْ كَانَ عَدُوًّا لِمِيكَائِيلَ فَإِنَّهُ عَدُوٌّ لِجِبْرِيلَ، وَمَنْ كَانَ عَدُوًّا لَهُمَا كَانَ اللَّهُ عَدُوًّا لَهُ، ثُمَّ رَجَعَ عُمَرُ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَوَجَدَ جِبْرِيلَ قَدْ سَبَقَهُ بِالْوَحْيِ فَقَرَأَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ هَذِهِ الْآيَةَ فَقَالَ "لَقَدْ وَافَقَكَ رَبُّكَ يَا عُمَرُ" فَقَالَ عُمَرُ: لَقَدْ رَأَيْتُنِي بَعْدَ ذَلِكَ، فِي دِينِ اللَّهِ أَصْلَبَ مِنَ الْحَجَرِ (١) .

Allâh azze ve celle'nin [katındaki yerini]?' Dediler ki: 'Cibrîl O'nun sağında, Mîkâîl ise solundadır.' Ömer dedi ki: 'Ben şahitlik ederim ki Cibrîl'e düşman olan Mîkâîl'e de düşmandır; Mîkâîl'e düşman olan Cibrîl'e de düşmandır; bu ikisine düşman olana ise Allâh düşmandır.' Sonra Ömer, Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına döndü ve Cibrîl'in vahiy ile kendisinden önce gelmiş olduğunu gördü. Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem bu ayeti okudu ve: "Ey Ömer, Rabbin seni doğruladı (sözüne muvafık indirdi)." buyurdu. Ömer dedi ki: 'Bundan sonra kendimi Allâh'ın dininde taştan daha sağlam gördüm.' (١)

قَالَ اللَّهُ تَعَالَى {قُلْ مَنْ كَانَ عَدُوًّا لِجِبْرِيلَ فَإِنَّهُ} يَعْنِي: جِبْرِيلَ {نَزَّلَهُ} يَعْنِي: الْقُرْآنَ، كِنَايَةً عَنْ غَيْرِ مَذْكُورٍ {عَلَى قَلْبِكَ} يَا مُحَمَّدُ {بِإِذْنِ اللَّهِ} بِأَمْرِ اللَّهِ {مُصَدِّقًا} مُوَافِقًا {لِمَا بَيْنَ يَدَيْهِ} لِمَا قَبْلَهُ مِنَ الْكُتُبِ {وَهُدًى وَبُشْرَى لِلْمُؤْمِنِينَ}

Allâh Teâlâ şöyle buyurdu: {قُلْ مَنْ كَانَ عَدُوًّا لِجِبْرِيلَ فَإِنَّهُ} “De ki: Her kim Cibrîl'e düşman ise muhakkak ki o” yani Cibrîl, {نَزَّلَهُ} “onu indirmiştir” yani Kur'an'ı; [metinde açıkça] zikredilmemiş olana kinayedir (zamirdir), {عَلَى قَلْبِكَ} “senin kalbine” ey Muhammed, {بِإِذْنِ اللَّهِ} “Allâh'ın izniyle” Allâh'ın emriyle, {مُصَدِّقًا} “doğrulayıcı olarak” uygun olarak, {لِمَا بَيْنَ يَدَيْهِ} “önündekileri” kendisinden önceki kitapları, {وَهُدًى وَبُشْرَى لِلْمُؤْمِنِينَ} “ve müminler için bir hidayet ve müjdedir.”

قَوْلُهُ ﷿: {مَنْ كَانَ عَدُوًّا لِلَّهِ وَمَلَائِكَتِهِ وَرُسُلِهِ وَجِبْرِيلَ وَمِيكَالَ} خَصَّهُمَا بِالذِّكْرِ مِنْ جُمْلَةِ الْمَلَائِكَةِ مَعَ دُخُولِهِمَا فِي قَوْلِهِ {وَمَلَائِكَتِهِ} تَفْضِيلًا وَتَخْصِيصًا، كَقَوْلِهِ تَعَالَى "فِيهِمَا فَاكِهَةٌ وَنَخْلٌ وَرُمَّانٌ" (٦٨-الرَّحْمَنِ) خَصَّ النَّخْلَ وَالرُّمَّانَ بِالذِّكْرِ مَعَ دُخُولِهِمَا فِي ذِكْرِ الْفَاكِهَةِ، وَالْوَاوُ فِيهِمَا بِمَعْنَى: أَوْ، يَعْنِي مَنْ كَانَ عَدُوًّا لِأَحَدِ هَؤُلَاءِ فَإِنَّهُ عَدُوٌّ لِلْكُلِّ، لِأَنَّ الْكَافِرَ بِالْوَاحِدِ كَافِرٌ بِالْكُلِّ {فَإِنَّ اللَّهَ عَدُوٌّ لِلْكَافِرِينَ} قال عكرمة: جير وَمِيكُ وَإِسْرَافُ هِيَ الْعَبْدُ بِالسُّرْيَانِيَّةِ، وَإِيلُ هُوَ اللَّهُ تَعَالَى وَمَعْنَاهُمَا عَبْدُ اللَّهِ وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ. وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ جَبْرِيلَ بِفَتْحِ الْجِيمِ غَيْرَ مَهْمُوزٍ بِوَزْنِ فَعْلِيلَ قَالَ حَسَّانٌ: وَجَبْرِيلٌ رَسُولُ اللَّهِ فِينَا ... وَرُوحُ الْقُدْسِ لَيْسَ لَهُ كَفَاءُ

O'nun azze ve celle: {مَنْ كَانَ عَدُوًّا لِلَّهِ وَمَلَائِكَتِهِ وَرُسُلِهِ وَجِبْرِيلَ وَمِيكَالَ} “Her kim Allâh'a, meleklerine, elçilerine, Cibrîl'e ve Mîkâl'e düşman olursa” kavli: Bu ikisini üstünlükleri ve hususiyetleri sebebiyle, {وَمَلَائِكَتِهِ} “meleklerine” sözüne dahil olmalarına rağmen melekler arasından özel olarak zikretti. Nitekim Allâh Teâlâ'nın: {فِيهِمَا فَاكِهَةٌ وَنَخْلٌ وَرُمَّانٌ} “İkisinde de meyveler, hurma ve nar vardır.” (er-Rahmân 55/68) kavlinde hurma ve narı meyve zikrinin içine dahil olmalarına rağmen özel olarak zikrettiği gibidir. Buradaki 'vav' harfi 'veya' (ev) anlamındadır; yani bunlardan birine düşman olan herkesin düşmanıdır; çünkü birini inkâr eden hepsini inkâr etmiş olur. {فَإِنَّ اللَّهَ عَدُوٌّ لِلْكَافِرِينَ} “şüphesiz Allâh da inkârcıların düşmanıdır.” İkrime dedi ki: Cebr, Mîk ve İsrâf Süryanicede kul (abd) demektir; Îl ise Allâh Teâlâ'dır; anlamları ise Abdullâh ve Abdurrahmân'dır. İbn Kesîr, hemzesiz olarak cîm harfinin fethasıyla ve fa'lîl vezninde 'Cibrîl' (جَبْرِيلَ) şeklinde okumuştur. Hassân [b. Sâbit] şöyle demiştir: 'Allâh'ın elçisi Cibrîl içimizdedir... Ve Rûhu'l-Kudüs'ün bir dengi yoktur.'