Binûn

Bakara — 2. Sayfa

Kaynak: Meâlimü't-Tenzîl (Begavî Tefsiri) · Begavî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

{وَإِذْ قَالَ رَبُّكَ لِلْمَلَائِكَةِ إِنِّي جَاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً قَالُوا أَتَجْعَلُ فِيهَا مَنْ يُفْسِدُ فِيهَا وَيَسْفِكُ الدِّمَاءَ وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَنُقَدِّسُ لَكَ قَالَ إِنِّي أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ (٣٠) }

{وَإِذْ قَالَ رَبُّكَ لِلْمَلَائِكَةِ إِنِّي جَاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً قَالُوا أَتَجْعَلُ فِيهَا مَنْ يُفْسِدُ فِيهَا وَيَسْفِكُ الدِّمَاءَ وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَنُقَدِّسُ لَكَ قَالَ إِنِّي أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ} “Hani Rabbin meleklere: 'Ben yeryüzünde bir halife yaratacağım' demişti. Onlar da: 'Biz seni hamdinle tesbih ve seni takdis edip dururken orada bozgunculuk çıkaracak ve kanlar dökecek birini mi yaratacaksın?' dediler. [Rabbin]: 'Şüphesiz ben sizin bilmediklerinizi bilirim' dedi.”

قَوْلُهُ تَعَالَى {وَإِذْ قَالَ رَبُّكَ} أَيْ وَقَالَ رَبُّكَ وَإِذْ زَائِدَةٌ وَقِيلَ مَعْنَاهُ وَاذْكُرْ إِذْ قَالَ رَبُّكَ وَكَذَلِكَ كَلُّ مَا وَرَدَ فِي الْقُرْآنِ مِنْ هَذَا النَّحْوِ فَهَذَا سَبِيلُهُ وَإِذْ وَإِذَا حَرْفَا تَوْقِيتٍ إِلَّا أَنَّ إِذْ لِلْمَاضِي وَإِذَا لِلْمُسْتَقْبَلِ وَقَدْ يُوضَعُ أَحَدُهُمَا مَوْضِعَ الْآخَرِ قَالَ الْمُبَرِّدُ: إِذَا جَاءَ {إِذْ} مَعَ الْمُسْتَقْبَلِ كَانَ مَعْنَاهُ مَاضِيًا كَقَوْلِهِ تَعَالَى "وَإِذْ يَمْكُرُ بِكَ الَّذِينَ" (٣٠-الْأَنْفَالِ) يُرِيدُ وَإِذْ مَكَرُوا وَإِذَا جَاءَ {إِذَا} مَعَ الْمَاضِي كَانَ مَعْنَاهُ مُسْتَقْبَلًا كَقَوْلِهِ: "فَإِذَا جَاءَتِ الطَّامَّةُ" (٣٤-النَّازِعَاتِ) "إِذَا جَاءَ نَصْرُ اللَّهِ" (١-النَّصْرِ) أَيْ يَجِيءُ {لِلْمَلَائِكَةِ} جَمْعُ مَلَكٍ وَأَصْلُهُ مَأْلَكٌ مِنَ الْمَأْلَكَةِ وَالْأَلُوكَةِ وَالْأُلُوكِ، وَهِيَ: الرِّسَالَةُ فَقُلِبَتْ فَقِيلَ مَلْأَكٌ ثُمَّ حُذِفَتِ الْهَمْزَةُ طَلَبًا لِلْخِفَّةِ لِكَثْرَةِ اسْتِعْمَالِهِ وَنُقِلَتْ حَرَكَتُهَا إِلَى اللَّامِ فَقِيلَ مَلَكٌ. وَأَرَادَ بِهِمُ الْمَلَائِكَةَ الَّذِينَ كَانُوا فِي الْأَرْضِ وَذَلِكَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى خَلَقَ السَّمَاءَ وَالْأَرْضَ وَخَلَقَ الْمَلَائِكَةَ وَالْجِنَّ فَأَسْكَنَ الْمَلَائِكَةَ السَّمَاءَ وَأَسْكَنَ الْجِنَّ الْأَرْضَ فَغَبَرُوا فَعَبَدُوا دَهْرًا طَوِيلًا فِي الْأَرْضِ، ثُمَّ ظَهَرَ فِيهِمُ الْحَسَدُ وَالْبَغْيُ فَأَفْسَدُوا وَقَتَلُوا فَبَعَثَ اللَّهُ إِلَيْهِمْ جُنْدًا مِنَ الْمَلَائِكَةِ يُقَالُ لَهُمُ: الْجِنُّ، وَهُمْ خُزَّانُ الْجِنَانِ اشْتَقَّ لَهُمْ مِنَ الْجَنَّةِ رَأَسَهُمْ إِبْلِيسَ وَكَانَ رَئِيسَهُمْ وَمُرْشِدَهُمْ وَأَكْثَرَهُمْ عِلْمًا فَهَبَطُوا إِلَى الْأَرْضِ فَطَرَدُوا الْجِنَّ إِلَى شُعُوبِ الْجِبَالِ (وَبُطُونِ الْأَوْدِيَةِ) وَجَزَائِرِ الْبُحُورِ وَسَكَنُوا الْأَرْضَ وَخَفَّفَ اللَّهُ عَنْهُمُ الْعِبَادَةَ فَأَعْطَى اللَّهُ إِبْلِيسَ مُلْكَ الْأَرْضِ، وَمُلْكَ السَّمَاءِ الدُّنْيَا وَخِزَانَةَ الْجَنَّةِ وَكَانَ يَعْبُدُ اللَّهَ تَارَةً فِي الْأَرْضِ وَتَارَةً فِي السَّمَاءِ وَتَارَةً فِي الْجَنَّةِ فَدَخَلَهُ الْعُجْبُ فَقَالَ فِي نَفْسِهِ: مَا أَعْطَانِي اللَّهُ هَذَا الْمُلْكَ إِلَّا لِأَنِّي أَكْرَمُ الْمَلَائِكَةِ عَلَيْهِ فَقَالَ الله تعالى ٩/ألَهُ وَلِجُنْدِهِ: {إِنِّي جَاعِلٌ}

Allah Teâlâ'nın: {وَإِذْ قَالَ رَبُّكَ} “Hani Rabbin demişti ki” kavli; yani “Rabbin dedi” demektir ve *iz* (إِذْ) zaiddir. Bunun manasının “Rabbinin dediği vakti hatırla” olduğu da söylenmiştir. Kur'an'da bu türden gelen her ifadenin hükmü böyledir. *İz* (إِذْ) ve *izâ* (إِذَا) zaman bildiren iki edattır; ancak *iz* geçmiş zaman için, *izâ* ise gelecek zaman içindir. Bazen biri diğerinin yerine de konulabilir. el-Müberred şöyle demiştir: “*İz* (إِذْ) edatı gelecek zaman [fiili] ile birlikte geldiğinde manası geçmiş zaman olur; nitekim Allah Teâlâ'nın: {وَإِذْ يَمْكُرُ بِكَ الَّذِينَ} “Hani o inkâr edenler sana tuzak kuruyorlardı” (el-Enfâl: 30) kavlinde olduğu gibi; [burada] 'Hani tuzak kurmuşlardı' [manasını] kastetmektedir. *İzâ* (إِذَا) edatı ise geçmiş zaman [fiili] ile geldiğinde manası gelecek zaman olur; nitekim O'nun: {فَإِذَا جَاءَتِ الطَّامَّةُ} “O en büyük felaket geldiği zaman” (en-Nâziât: 34) ve {إِذَا جَاءَ نَصْرُ اللَّهِ} “Allah'ın yardımı geldiği zaman” (en-Nasr: 1) kavillerinde olduğu gibi; yani 'geleceği vakit' demektir.” {لِلْمَلَائِكَةِ} “meleklere”; *melek* (مَلَك) kelimesinin çoğuludur. Aslı; *me'leke* (مَأْلَكَة), *elûke* (أَلُوكَة) ve *ulûk* (أُلُوك) kökünden gelen *me'lek* (مَأْلَك) olup bu da 'elçilik/risalet' demektir. [Harflerin yeri] değiştirilerek *mel'ek* (مَلْأَك) denmiş, daha sonra çok kullanılmasından ötürü telaffuz hafifliği sağlamak amacıyla hemze hazfedilmiş ve harekesi lâm harfine aktarılarak *melek* (مَلَك) denmiştir. Bununla yeryüzünde bulunan melekleri kastetmiştir. Şöyle ki: Allah Teâlâ göğü ve yeri yarattı, melekleri ve cinleri yarattı; melekleri göğe, cinleri ise yeryüzüne yerleştirdi. Onlar [yeryüzünde] kaldılar ve uzun bir süre yeryüzünde ibadet ettiler. Sonra aralarında haset ve azgınlık baş gösterdi; bozgunculuk çıkardılar ve kan döktüler. Bunun üzerine Allah onlara meleklerden 'Cin' denilen bir ordu gönderdi. Onlar cennetlerin muhafızlarıdır; [isimleri] cennetten türetilmiştir. Başlarına İblis'i geçirdi; o onların reisi, mürşidi ve ilimce en üstünleriydi. Yeryüzüne indiler ve cinleri dağların geçitlerine, (vadi içlerine) ve deniz adalarına sürdüler. Kendileri yeryüzüne yerleştiler ve Allah onların ibadetini hafifletti. Allah İblis'e yeryüzü mülkünü, dünya semasının hükümranlığını ve cennetin muhafızlığını verdi. O bazen yeryüzünde, bazen gökte, bazen de cennette Allah'a ibadet ederdi. Derken içine ucb (kendini beğenme) girdi ve kendi kendine: “Allah bana bu mülkü, ancak O'nun katında meleklerin en değerlisi olduğum için verdi” dedi. Bunun üzerine Allah Teâlâ ona ve ordusuna şöyle buyurdu: {إِنِّي جَاعِلٌ} “Ben şüphesiz yapacağım...”

خَالِقٌ. {فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً} أَيْ بَدَلًا مِنْكُمْ وَرَافِعُكُمْ إِلَيَّ، فَكَرِهُوا ذَلِكَ لِأَنَّهُمْ كَانُوا أَهْوَنَ الْمَلَائِكَةِ عِبَادَةً.

Yaratıcıyım. {فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً} “yeryüzünde bir halife” yani sizin yerinize geçecek ve sizi de kendime yükselteceğim. Onlar bundan hoşlanmadılar; çünkü onlar ibadeti en hafif olan meleklerdi.

وَالْمُرَادُ بِالْخَلِيفَةِ هَاهُنَا آدَمُ سَمَّاهُ خَلِيفَةً لِأَنَّهُ خَلَفَ الْجِنَّ أَيْ جَاءَ بَعْدَهُمْ وَقِيلَ لِأَنَّهُ يَخْلُفُهُ غَيْرُهُ وَالصَّحِيحُ أَنَّهُ خَلِيفَةُ اللَّهِ فِي أَرْضِهِ لِإِقَامَةِ أَحْكَامِهِ وَتَنْفِيذِ وَصَايَاهُ (١) {قَالُوا أَتَجْعَلُ فِيهَا مَنْ يُفْسِدُ فِيهَا} بِالْمَعَاصِي. {وَيَسْفِكُ الدِّمَاءَ} بِغَيْرِ حَقٍّ أَيْ كَمَا فَعَلَ بَنُو الْجَانِّ فَقَاسُوا الشَّاهِدَ عَلَى الْغَائِبِ وَإِلَّا فَهُمْ مَا كَانُوا يَعْلَمُونَ الْغَيْبَ {وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ} قَالَ الْحَسَنُ: نَقُولُ سُبْحَانَ اللَّهِ وَبِحَمْدِهِ وَهُوَ صَلَاةُ الْخَلْقِ {وَصَلَاةُ الْبَهَائِمِ وَغَيْرِهِمَا} (٢) سِوَى الْآدَمِيِّينَ وَعَلَيْهَا يُرْزَقُونَ.

Buradaki halifeden kasıt Âdem'dir. Ona halife denmiştir; çünkü cinlerin halefi olmuştur, yani onlardan sonra gelmiştir. Başkasının onun yerine geçeceği için böyle denildiği de söylenmiştir. Doğru olan ise şudur: O, hükümlerini ikame etmek ve emirlerini yerine getirmek üzere yeryüzünde Allah'ın halifesidir. (١) {قَالُوا أَتَجْعَلُ فِيهَا مَنْ يُفْسِدُ فِيهَا} “Dediler ki: Orada bozgunculuk çıkaracak birini mi kılacaksın?” günahlarla; {وَيَسْفِكُ الدِّمَاءَ} “ve kan dökecek” haksız yere; yani cin oğullarının yaptığı gibi. Böylece gaibi görünene kıyas ettiler, yoksa onlar gaybı bilmiyorlardı. {وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ} “Biz ise seni hamdinle tesbih ederiz”. Hasan dedi ki: “Sübhânallâhi ve bihamdihî deriz; bu mahlukatın namazıdır (tesbihidir) ve {âdemoğulları dışındaki hayvanların ve diğerlerinin namazıdır} (٢) ve bununla rızıklandırılırlar.”

أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ عَبْدِ الْقَاهِرِ أَنَا عَبْدُ الْغَافِرِ بْنُ مُحَمَّدٍ أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عِيسَى أَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ سُفْيَانَ أَنَا مُسْلِمُ بْنُ الْحَجَّاجِ أَنَا زُهَيْرُ بْنُ حَرْبٍ أَنَا حَبَّانُ بْنُ هِلَالٍ أَنَا وُهَيْبٌ أَنَا سَعِيدٌ الْجَرِيرِيُّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ الْجَسْرِيِّ عَنْ عُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ عَنْ أَبِي ذَرٍّ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ سُئِلَ أَيُّ الْكَلَامِ أَفْضَلُ قَالَ: "مَا اصْطَفَى اللَّهُ لِمَلَائِكَتِهِ أَوْ لِعِبَادِهِ سُبْحَانَ اللَّهِ وَبِحَمْدِهِ" (٣) وَقِيلَ: وَنَحْنُ نُصَلِّي بِأَمْرِكَ، قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: كُلُّ مَا فِي الْقُرْآنِ مِنَ التَّسْبِيحِ فَالْمُرَادُ مِنْهُ الصَّلَاةُ {وَنُقَدِّسُ لَكَ} أَيْ نُثْنِي عَلَيْكَ بِالْقُدْسِ وَالطَّهَارَةِ وَقِيلَ: وَنُطَهِّرُ أَنْفُسَنَا لِطَاعَتِكَ وَقِيلَ: وَنُنَزِّهُكَ. وَاللَّامُ صِلَةٌ وَقِيلَ: لَمْ يَكُنْ هَذَا مِنَ الْمَلَائِكَةِ عَلَى طَرِيقِ الِاعْتِرَاضِ وَالْعُجْبِ بِالْعَمَلِ بَلْ عَلَى سَبِيلِ التَّعَجُّبِ وَطَلَبِ وَجْهِ الْحِكْمَةِ فِيهِ {قَالَ} اللَّهُ {إِنِّي أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ} الْمَصْلَحَةَ فِيهِ، وَقِيلَ: إِنِّي أَعْلَمُ أَنَّ فِي ذُرِّيَّتِهِ مَنْ يُطِيعُنِي وَيَعْبُدُنِي مِنَ الْأَنْبِيَاءِ وَالْأَوْلِيَاءِ وَالْعُلَمَاءِ وَقِيلَ: إِنِّي أَعْلَمُ أَنَّ فِيكُمْ مَنْ يَعْصِينِي وَهُوَ إِبْلِيسُ، وَقِيلَ إِنِّي أَعْلَمُ أَنَّهُمْ يُذْنِبُونَ وَأَنَا أَغْفِرُ لَهُمْ. قَرَأَ أَهْلُ الْحِجَازِ وَالْبَصْرَةِ إِنِّيَ أَعْلَمُ بِفَتْحِ الْيَاءِ وَكَذَلِكَ كَلُّ يَاءِ إِضَافَةٍ اسْتَقْبَلَهَا أَلِفٌ مَفْتُوحَةٌ إِلَّا فِي مَوَاضِعَ مَعْدُودَةٍ وَيَفْتَحُونَ فِي بَعْضِ الْمَوَاضِعِ عِنْدَ الْأَلِفِ الْمَضْمُومَةِ وَالْمَكْسُورَةِ (وَعِنْدَ غَيْرِ الْأَلِفِ) (٤) وَبَيْنَ الْقُرَّاءِ فِي تَفْصِيلِهِ اخْتِلَافٌ.

Bize İsmâil b. Abdilkāhir haber verdi, bize Abdülgāfir b. Muhammed haber verdi, bize Muhammed b. Îsâ haber verdi, bize İbrâhim b. Muhammed b. Süfyân haber verdi, bize Müslim b. el-Haccâc haber verdi, bize Züheyr b. Harb haber verdi, bize Habbân b. Hilâl haber verdi, bize Vüheyb haber verdi, bize Saîd el-Cüreyrî, Ebû Abdillâh el-Cesrî'den, o Ubâde b. es-Sâmit'ten, o da Ebû Zer'den rivayet etti ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e kelamın hangisinin daha faziletli olduğu soruldu. O da: “Allah'ın melekleri veya kulları için seçtiği 'Sübhânallâhi ve bihamdihî'dir” buyurdu. (٣) Şöyle de denilmiştir: “Biz senin emrinle namaz kılarız.” İbn Abbâs dedi ki: “Kur'an'daki bütün tesbih ifadelerinden kasıt namazdır.” {وَنُقَدِّسُ لَكَ} “Ve seni takdis ederiz” yani seni kudsiyet ve taharetle överiz. “Sana itaat için nefislerimizi arındırırız” veya “Seni noksanlıklardan tenzih ederiz” diye de açıklanmıştır. Başındaki lâm harfi sıladır (zaiddir). Şöyle de denilmiştir: Bu meleklerden itiraz yoluyla ve amellerini beğenerek değil, aksine hayret ve bundaki hikmetin yönünü öğrenmek amacıyla sadır olmuştur. Allah: {قَالَ} “Dedi” {إِنِّي أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ} “Şüphesiz ben sizin bilmediklerinizi bilirim” bundaki maslahatı [ben bilirim]. Denildi ki: “Şüphesiz ben, onun zürriyetinden peygamberler, veliler ve âlimler gibi bana itaat edecek ve bana kulluk edecek kimseler olacağını bilirim.” Şöyle de denildi: “Şüphesiz ben, içinizde bana isyan edecek olanı bilirim ki o da İblis'tir.” Şöyle de denildi: “Şüphesiz ben, onların günah işleyeceğini ve benim de onları bağışlayacağımı bilirim.” Hicaz ve Basra ehli, peşinden fethalı elif gelen her izafet yâ'sını birkaç yer müstesna fetha ile okudukları gibi burada da *İnniye a'lemü* şeklinde yâ'nın fethasıyla okumuşlardır. Damme ve kesre ile harekeli elifin yanında (ve elif dışındakilerin yanında) (٤) da bazı yerlerde fetha ile okurlar. Kurrâ arasında bunun tafsilatında ihtilaf vardır.

{وَعَلَّمَ آدَمَ الْأَسْمَاءَ كُلَّهَا ثُمَّ عَرَضَهُمْ عَلَى الْمَلَائِكَةِ فَقَالَ أَنْبِئُونِي بِأَسْمَاءِ هَؤُلَاءِ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ (٣١) }

{وَعَلَّمَ آدَمَ الْأَسْمَاءَ كُلَّهَا ثُمَّ عَرَضَهُمْ عَلَى الْمَلَائِكَةِ فَقَالَ أَنْبِئُونِي بِأَسْمَاءِ هَؤُلَاءِ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ} “Ve Âdem'e bütün isimleri öğretti, sonra onları meleklere gösterip: 'Eğer doğru sözlü iseniz bunların isimlerini bana bildirin' dedi.”

قَوْلُهُ تَعَالَى {وَعَلَّمَ آدَمَ الْأَسْمَاءَ كُلَّهَا} سُمِّيَ آدَمَ لِأَنَّهُ خُلِقَ مِنْ أَدِيمِ الْأَرْضِ، وَقِيلَ: لِأَنَّهُ كَانَ آدَمَ اللَّوْنِ

Allah Teâlâ'nın: {وَعَلَّمَ آدَمَ الْأَسْمَاءَ كُلَّهَا} “Ve Âdem'e bütün isimleri öğretti” buyruğu: [Âdem'e], yerin tabakasından/toprağından (edîmü'l-ard) yaratıldığı için Âdem ismi verilmiştir. Bir görüşe göre de esmer tenli (âdemü'l-levn) olduğu için [bu isim verilmiştir].

وَكُنْيَتُهُ أَبُو مُحَمَّدٍ وَأَبُو الْبَشَرِ فَلَمَّا خَلَقَهُ اللَّهُ تَعَالَى عَلَّمَهُ أَسْمَاءَ الْأَشْيَاءِ وَذَلِكَ أَنَّ الْمَلَائِكَةَ قَالُوا: لَمَّا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: {إِنِّي جَاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً} لِيَخْلُقْ رَبُّنَا مَا شَاءَ فَلَنْ يَخْلُقَ خَلْقًا أَكْرَمَ عَلَيْهِ مِنَّا وَإِنْ كَانَ فَنَحْنُ أَعْلَمُ مِنْهُ لِأَنَّا خُلِقْنَا قَبْلَهُ وَرَأَيْنَا مَا لَمْ يَرَهُ. فَأَظْهَرَ اللَّهُ تَعَالَى فَضْلَهُ عَلَيْهِمْ بِالْعِلْمِ وَفِيهِ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ الْأَنْبِيَاءَ أَفْضَلُ مِنَ الْمَلَائِكَةِ وَإِنْ كَانُوا رُسُلًا كَمَا ذَهَبَ إِلَيْهِ أَهْلُ السُّنَّةِ وَالْجَمَاعَةِ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَمُجَاهِدٌ وَقَتَادَةُ: عَلَّمَهُ اسْمَ كُلِّ شَيْءٍ حَتَّى الْقَصْعَةِ وَالْقُصَيْعَةِ وَقِيلَ: اسْمَ مَا كَانَ وَمَا يَكُونُ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ. وَقَالَ الرَّبِيعُ بْنُ أَنَسٍ: أَسْمَاءَ الْمَلَائِكَةِ وَقِيلَ: أَسْمَاءَ ذُرِّيَّتِهِ، وَقِيلَ: صَنْعَةَ كُلِّ شَيْءٍ قَالَ أَهْلُ التَّأْوِيلِ: إِنَّ اللَّهَ ﷿ عَلَّمَ آدَمَ جَمِيعَ اللُّغَاتِ ثُمَّ تَكَلَّمَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْ أَوْلَادِهِ بِلُغَةٍ فَتَفَرَّقُوا فِي الْبِلَادِ وَاخْتَصَّ كُلَّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ بِلُغَةٍ (١) . {ثُمَّ عَرَضَهُمْ عَلَى الْمَلَائِكَةِ} إِنَّمَا قَالَ عَرَضَهُمْ وَلَمْ يَقُلْ عَرَضَهَا لِأَنَّ الْمُسَمَّيَاتِ إِذَا جَمَعَتْ مَنْ يَعْقِلُ وَمَا لَا يَعْقِلُ يُكَنَّى عَنْهَا بِلَفْظِ مَنْ يَعْقِلُ كَمَا يُكَنَّى عَنِ الذُّكُورِ وَالْإِنَاثِ بِلَفْظِ الذُّكُورِ وَقَالَ مُقَاتِلٌ: خَلَقَ اللَّهُ كُلَّ شَيْءٍ الْحَيَوَانَ وَالْجَمَادَ ثُمَّ عَرَضَ تِلْكَ الشُّخُوصَ عَلَى الْمَلَائِكَةِ فَالْكِنَايَةُ رَاجِعَةٌ إِلَى الشُّخُوصِ فَلِذَلِكَ قَالَ عَرَضَهُمْ {فَقَالَ أَنْبِئُونِي} أَخْبَرُونِي {بِأَسْمَاءٍ هَؤُلَاءِ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ} فِي أَنِّي لَا أَخْلُقُ خَلْقًا إِلَّا وَكُنْتُمْ أَفْضَلَ وَأَعْلَمَ مِنْهُ فَقَالَتِ الْمَلَائِكَةُ إِقْرَارًا بِالْعَجْزِ:

Onun künyesi Ebû Muhammed ve Ebü'l-Beşer'dir. Allah Teâlâ onu yaratınca ona eşyanın isimlerini öğretti. Bu da şöyle oldu: Allah Teâlâ: {إِنِّي جَاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً} “Ben yeryüzünde bir halife yaratacağım” buyurduğunda melekler: “Rabbimiz dilediğini yaratsın, bizden daha değerli bir mahluk yaratmayacaktır; öyle olsa bile biz ondan daha bilgiliyizdir, zira biz ondan önce yaratıldık ve onun görmediklerini gördük” demişlerdi. Allah Teâlâ da ilimle onun meleklere olan üstünlüğünü ortaya koydu. Bunda, Ehl-i Sünnet ve'l-Cemaat'in benimsediği üzere, peygamberlerin elçi de olsalar meleklerden daha üstün olduğuna dair bir delil vardır. İbn Abbâs, Mücâhid ve Katâde dediler ki: “Ona çanak ve çanakçığa varıncaya kadar her şeyin ismini öğretti.” Kıyamet gününe kadar olmuş ve olacak her şeyin ismini [öğretti] de denilmiştir. Rebî' b. Enes: “Meleklerin isimlerini” demiştir. Zürriyetinin isimlerini denildiği gibi her şeyin sanatını denildiği de olmuştur. Tevil ehli dedi ki: “Allah azze ve celle Âdem'e bütün dilleri öğretti, sonra çocuklarından her biri bir dille konuştu, beldelere dağıldılar ve her bir topluluk bir dile tahsis oldu.” (١) {ثُمَّ عَرَضَهُمْ عَلَى الْمَلَائِكَةِ} “Sonra onları meleklere gösterdi”. Âyet-i kerimede 'aradahâ' değil de 'aradahüm' (عَرَضَهُمْ) denmesinin sebebi şudur: İsimlendirilen şeyler akıllı ve akılsız varlıkları bir arada topladığında, tıpkı müzekker ve müennesler için müzekker lafzıyla zamir getirildiği gibi akıllılar lafzıyla zamir getirilir. Mukātil dedi ki: “Allah canlı ve cansız her şeyi yarattı, sonra o şahısları meleklere gösterdi. Dolayısıyla zamir şahıslara racidir; bu yüzden 'aradahüm' dedi.” {فَقَالَ أَنْبِئُونِي} “Dedi ki: Bana haber verin” bildirin {بِأَسْمَاءِ هَؤُلَاءِ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ} “eğer doğru sözlü iseniz şunların isimlerini”; sizden daha üstün ve daha bilgili hiçbir varlık yaratmayacağım hususundaki iddianızda [doğru sözlü iseniz]. Bunun üzerine melekler acziyetlerini itiraf ederek dediler ki:

{قَالُوا سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَا إِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا إِنَّكَ أَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ (٣٢) قَالَ يَا آدَمُ أَنْبِئْهُمْ بِأَسْمَائِهِمْ فَلَمَّا أَنْبَأَهُمْ بِأَسْمَائِهِمْ قَالَ أَلَمْ أَقُلْ لَكُمْ إِنِّي أَعْلَمُ غَيْبَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَأَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ وَمَا كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ (٣٣) }

{قَالُوا سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَا إِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا إِنَّكَ أَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ (٣٢) قَالَ يَا آدَمُ أَنْبِئْهُمْ بِأَسْمَائِهِمْ فَلَمَّا أَنْبَأَهُمْ بِأَسْمَائِهِمْ قَالَ أَلَمْ أَقُلْ لَكُمْ إِنِّي أَعْلَمُ غَيْبَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَأَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ وَمَا كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ (٣٣) } “Dediler ki: 'Seni tenzih ederiz! Bize öğrettiğinden başka bizim hiçbir bilgimiz yoktur. Şüphesiz sen her şeyi hakkıyla bilensin, hüküm ve hikmet sahibisin.' [Allah]: 'Ey Âdem! Onlara bunların isimlerini haber ver' dedi. Âdem onlara isimlerini haber verince [Allah]: 'Ben size göklerin ve yerin gaybını bilirim, sizin açığa vurduğunuzu da gizlemekte olduğunuzu da bilirim dememiş miydim?' dedi.”

{قَالُوا سُبْحَانَكَ} تَنْزِيهًا لَكَ {لَا عِلْمَ لَنَا إِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا} مَعْنَاهُ فَإِنَّكَ أَجَلُّ مِنْ أَنْ نُحِيطَ بِشَيْءٍ مِنْ عِلْمِكَ إِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا {إِنَّكَ أَنْتَ الْعَلِيمُ} بِخَلْقِكَ {الْحَكِيمُ} فِي أَمْرِكَ وَالْحَكِيمُ لَهُ مَعْنَيَانِ: أَحَدُهُمَا الْحَاكِمُ وَهُوَ الْقَاضِي الْعَدْلُ وَالثَّانِي الْمُحْكِمُ لِلْأَمْرِ كَيْ لَا يَتَطَرَّقَ إِلَيْهِ الْفَسَادُ وَأَصْلُ الْحِكْمَةِ فِي اللُّغَةِ: الْمَنْعُ فَهِيَ تَمْنَعُ صَاحِبَهَا مِنَ الْبَاطِلِ وَمِنْهُ حِكْمَةُ الدَّابَّةِ لِأَنَّهَا تَمْنَعُهَا مِنَ الِاعْوِجَاجِ فَلَمَّا ظَهَرَ عَجْزُهُمْ {قَالَ} اللَّهُ تَعَالَى:

{قَالُوا سُبْحَانَكَ} “Dediler ki: Seni tenzih ederiz” seni noksanlıklardan tenzih ederiz {لَا عِلْمَ لَنَا إِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا} “bize öğrettiğinden başka bizim hiçbir bilgimiz yoktur” manası şudur: Şüphesiz sen, bize öğrettiğin müstesna, senin ilminden bir şeyi kavramamızdan çok daha yücesin. {إِنَّكَ أَنْتَ الْعَلِيمُ} “Şüphesiz sen her şeyi hakkıyla bilensin” mahlukatını; {الْحَكِيمُ} “hüküm ve hikmet sahibisin” emrinde. Hakîm kelimesinin iki manası vardır: Birincisi hâkimdir ki o adil yargıçtır. İkincisi ise içine fesat girmesin diye işi muhkem ve sağlam yapandır. Hikmetin lügatteki aslı engellemektir; o sahibini batıldan engeller. Hayvanın gemine 'hikmet' denmesi de bundandır; zira o hayvanı eğrilip yoldan çıkmaktan engeller. Onların acziyeti ortaya çıkınca Allah Teâlâ şöyle buyurdu:

{يَا آدَمُ أَنْبِئْهُمْ بِأَسْمَائِهِمْ} أَخْبِرْهُمْ بِأَسْمَائِهِمْ فَسَمَّى آدَمُ كُلَّ شَيْءٍ بِاسْمِهِ وَذَكَرَ الْحِكْمَةَ الَّتِي لِأَجْلِهَا خُلِقَ {فَلَمَّا أَنْبَأَهُمْ بِأَسْمَائِهِمْ قَالَ} اللَّهُ تَعَالَى {أَلَمْ أَقُلْ لَكُمْ} يَا مَلَائِكَتِي {إِنِّي أَعْلَمُ غَيْبَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ} مَا كَانَ مِنْهُمَا وَمَا يَكُونُ لِأَنَّهُ قَدْ قَالَ لَهُمْ {إِنِّي أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ} (٣٠-الْبَقَرَةِ) {وَأَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ} قَالَ الْحَسَنُ وَقَتَادَةُ: يَعْنِي قَوْلَهُمْ أَتَجْعَلُ فِيهَا مَنْ يُفْسِدُ فِيهَا {وَمَا كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ} قَوْلَكُمْ لَنْ يَخْلُقَ اللَّهُ خَلْقًا أَكْرَمَ عَلَيْهِ مِنَّا، قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄ هُوَ أَنَّ إِبْلِيسَ مَرَّ عَلَى

{يَا آدَمُ أَنْبِئْهُمْ بِأَسْمَائِهِمْ} “[Allah] 'Ey Âdem! Bunların isimlerini onlara bildir' [dedi]” yani onlara bunların isimlerini haber ver. Bunun üzerine Âdem her şeyi ismiyle adlandırdı ve onun ne hikmet için yaratıldığını zikretti. {فَلَمَّا أَنْبَأَهُمْ بِأَسْمَائِهِمْ قَالَ} “Bunun üzerine [Âdem] onların isimlerini kendilerine bildirince [Allah] şöyle buyurdu:” Allah Teâlâ: {أَلَمْ أَقُلْ لَكُمْ} “Ben size söylememiş miydim?” ey meleklerim! {إِنِّي أَعْلَمُ غَيْبَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ} “Göklerin ve yerin gaybını şüphesiz ben bilirim” yani onlarda meydana gelmiş olanı da gelecek olanı da [bilirim]. Çünkü O, kendilerine daha önce: {إِنِّي أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ} “Şüphesiz ben sizin bilmediğinizi bilirim” (el-Bakara, 30) buyurmuştu. {وَأَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ} “Açığa vurduğunuz şeyleri de bilirim”. Hasan ve Katâde şöyle demiştir: Yani onların “Orada bozgunculuk yapacak birini mi var edeceksin?” sözlerini kastetmektedir. {وَمَا كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ} “ve gizlemekte olduğunuz şeyleri de [bilirim]” yani 'Allah, katında bizden daha değerli hiçbir mahluk yaratmayacaktır' şeklindeki sözünüzü. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: Bu [gizlenen şey], İblis'in...

جَسَدِ آدَمَ وَهُوَ مُلْقًى بَيْنَ مَكَّةَ وَالطَّائِفِ لَا رُوحَ فِيهِ فَقَالَ: لِأَمْرٍ مَا خُلِقَ هَذَا ثُمَّ دَخَلَ فِي فِيهِ وَخَرَجَ مِنْ دُبُرِهِ وَقَالَ: إِنَّهُ خَلْقٌ لَا يَتَمَاسَكُ لِأَنَّهُ أَجْوَفُ ثُمَّ قَالَ لِلْمَلَائِكَةِ الَّذِينَ مَعَهُ أَرَأَيْتُمْ إِنْ فُضِّلَ هَذَا عَلَيْكُمْ وَأُمِرْتُمْ بِطَاعَتِهِ مَاذَا تَصْنَعُونَ؟ قَالُوا: نُطِيعُ أَمْرَ رَبِّنَا، فَقَالَ إِبْلِيسُ فِي نَفْسِهِ: وَاللَّهِ لَئِنْ سُلِّطْتُ عَلَيْهِ لَأُهْلِكَنَّهُ وَلَئِنْ سُلِّطَ عَلَيَّ لَأَعْصِيَنَّهُ فَقَالَ اللَّهُ تَعَالَى: {وَأَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ} يَعْنِي مَا تُبْدِيهِ الْمَلَائِكَةُ مِنَ الطَّاعَةِ {وَمَا كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ} يَعْنِي إِبْلِيسَ مِنَ الْمَعْصِيَةِ.

Mekke ile Tâif arasında ruhsuz bir halde yatmakta olan Âdem'in cesedine uğramasıydı. İblis: “Bu mühim bir iş için yaratılmış” dedi, sonra onun ağzından girip arkasından çıktı ve: “Bu, içi boş olduğu için kendine hâkim olamayan bir yaratıktır” dedi. Sonra beraberindeki meleklere: “Ne dersiniz, eğer bu size üstün kılınır ve buna itaat etmeniz emredilirse ne yaparsınız?” dedi. Onlar: “Rabbimizin emrine itaat ederiz” dediler. İblis ise içinden: “Vallahi eğer bana üstün kılınırsa onu helak ederim; şayet ben onun emrine verilirsem kesinlikle ona isyan ederim” dedi. İşte Allah Teâlâ: {وَأَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ} “ve açığa vurduğunuzu” yani meleklerin izhar ettiği itaati, {وَمَا كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ} “ve gizlemekte olduğunuzu bilirim” yani İblis'in gizlediği isyanı kastetmiştir.

{وَإِذْ قُلْنَا لِلْمَلَائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِيسَ أَبَى وَاسْتَكْبَرَ وَكَانَ مِنَ الْكَافِرِينَ (٣٤) وَقُلْنَا يَا آدَمُ اسْكُنْ أَنْتَ وَزَوْجُكَ الْجَنَّةَ وَكُلَا مِنْهَا رَغَدًا حَيْثُ شِئْتُمَا وَلَا تَقْرَبَا هَذِهِ الشَّجَرَةَ فَتَكُونَا مِنَ الظَّالِمِينَ (٣٥) فَأَزَلَّهُمَا الشَّيْطَانُ عَنْهَا فَأَخْرَجَهُمَا مِمَّا كَانَا فِيهِ وَقُلْنَا اهْبِطُوا بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ وَلَكُمْ فِي الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ وَمَتَاعٌ إِلَى حِينٍ (٣٦) فَتَلَقَّى آدَمُ مِنْ رَبِّهِ كَلِمَاتٍ فَتَابَ عَلَيْهِ إِنَّهُ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ (٣٧) }

{وَإِذْ قُلْنَا لِلْمَلَائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِيسَ أَبَى وَاسْتَكْبَرَ وَكَانَ مِنَ الْكَافِرِينَ (٣٤) وَقُلْنَا يَا آدَمُ اسْكُنْ أَنْتَ وَزَوْجُكَ الْجَنَّةَ وَكُلَا مِنْهَا رَغَدًا حَيْثُ شِئْتُمَا وَلَا تَقْرَبَا هَذِهِ الشَّجَرَةَ فَتَكُونَا مِنَ الظَّالِمِينَ (٣٥) فَأَزَلَّهُمَا الشَّيْطَانُ عَنْهَا فَأَخْرَجَهُمَا مِمَّا كَانَا فِيهِ وَقُلْنَا اهْبِطُوا بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ وَلَكُمْ فِي الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ وَمَتَاعٌ إِلَى حِينٍ (٣٦) فَتَلَقَّى آدَمُ مِنْ رَبِّهِ كَلِمَاتٍ فَتَابَ عَلَيْهِ إِنَّهُ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ (٣٧) } “Hani biz meleklere: 'Âdem'e secde edin' demiştik de İblis hariç hepsi secde etmişlerdi. O ise diretmiş, büyüklük taslamış ve kâfirlerden olmuştu. Dedik ki: 'Ey Âdem! Sen ve eşin cennete yerleşin, orada dilediğiniz yerden bol bol yiyin; ancak şu ağaca yaklaşmayın, yoksa zalimlerden olursunuz.' Bunun üzerine şeytan onları oradan kaydırdı da içinde bulundukları [nimetten] onları çıkardı. Biz de: 'Birbirinize düşman olarak inin; yeryüzünde sizin için bir süreye kadar bir yerleşke ve geçimlik vardır' dedik. Derken Âdem, Rabbinden birtakım kelimeler aldı ve [Allah] onun tövbesini kabul etti. Şüphesiz O, tövbeleri çokça kabul eden, çok merhametli olandır.”

وَقَوْلُهُ تَعَالَى: {وَإِذْ قُلْنَا لِلْمَلَائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ} قَرَأَ أَبُو جَعْفَرٍ "لِلْمَلَائِكَةُ اسْجُدُوا" بِضَمِّ التَّاءِ عَلَى جِوَارِ أَلِفِ اسْجُدُوا وَكَذَلِكَ قَرَأَ "قُلْ رَبُّ احْكُمْ بِالْحَقِّ" (١١٢-الْأَنْبِيَاءِ) بِضَمِّ الْبَاءِ وَضَعَّفَهُ النُّحَاةُ جِدًّا وَنَسَبُوهُ إِلَى الْغَلَطِ فِيهِ وَاخْتَلَفُوا فِي أَنَّ هَذَا الْخِطَابَ مَعَ أَيِّ الْمَلَائِكَةِ فَقَالَ بَعْضُهُمْ: مَعَ الَّذِينَ كَانُوا سُكَّانَ الْأَرْضِ. وَالْأَصَحُّ: أَنَّهُ مَعَ جَمِيعِ الْمَلَائِكَةِ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: "فَسَجَدَ الْمَلَائِكَةُ كُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ" (٣٠-الْحِجْرِ) وَقَوْلُهُ: {اسْجُدُوا} فِيهِ قَوْلَانِ: الْأَصَحُّ أَنَّ السُّجُودَ كَانَ لِآدَمَ عَلَى الْحَقِيقَةِ، وَتَضَمَّنَ مَعْنَى الطَّاعَةِ لِلَّهِ ﷿ بِامْتِثَالِ أَمْرِهِ، وَكَانَ ذَلِكَ سُجُودَ تَعْظِيمٍ وَتَحِيَّةٍ لَا سُجُودَ عِبَادَةٍ، كَسُجُودِ إِخْوَةِ يُوسُفَ لَهُ فِي قَوْلِهِ ﷿ "وَخَرُّوا لَهُ سُجَّدًا" (١٠٠-يُوسُفَ) وَلَمْ يَكُنْ فِيهِ وَضْعُ الْوَجْهِ عَلَى الْأَرْضِ، إِنَّمَا كَانَ الِانْحِنَاءُ، فَلَمَّا جَاءَ الْإِسْلَامُ أَبْطَلَ ذَلِكَ بِالسَّلَامِ.

Allah Teâlâ'nın: {وَإِذْ قُلْنَا لِلْمَلَائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ} “Hani biz meleklere: Âdem'e secde edin demiştik” kavli; Ebû Ca'fer, 'üscüdû'nun elifine komşuluğundan ötürü te harfinin dammesiyle 'lil-melâiketü-scüdû' şeklinde okumuştur. Nitekim: “قُلْ رَبُّ احْكُمْ بِالْحَقِّ” (Enbiyâ 112) âyetini de be harfinin dammesiyle okumuştur. Dilciler bunu son derece zayıf saymışlar ve bu konuda onun hata ettiğini belirtmişlerdir. Bu hitabın hangi meleklerle olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bazıları: “Yeryüzü sakinleri olan meleklerle idi” demiştir. Daha sahih olan ise Allah Teâlâ'nın: “فَسَجَدَ الْمَلَائِكَةُ كُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ” (Hicr 30) kavlinden dolayı bütün meleklerle olduğudur. {اسْجُدُوا} “Secde edin” kavlinde iki görüş vardır: Daha sahih olanı, secdenin hakikat üzere Âdem'e yapıldığı ve emrine uymakla Allah azze ve celle'ye itaatin manasını içerdiğidir. Bu, ibadet secdesi değil, saygı ve selamlama secdesiydi; tıpkı Yûsuf'un kardeşlerinin ona yaptığı secde gibi, nitekim Allah azze ve celle: “وَخَرُّوا لَهُ سُجَّدًا” (Yûsuf 100) buyurmuştur. Onda yüzü yere koymak yoktu, yalnızca eğilmek vardı. İslâm geldiğinde ise bunu selamlaşma ile yürürlükten kaldırmıştır.

وَقِيلَ: مَعْنَى قَوْلِهِ {اسْجُدُوا لَآدَمَ} أَيْ إِلَى آدَمَ فَكَانَ آدَمُ قِبْلَةً، وَالسُّجُودُ لِلَّهِ تَعَالَى، كَمَا جُعِلَتِ الْكَعْبَةُ قِبْلَةً لِلصَّلَاةِ وَالصَّلَاةُ لِلَّهِ ﷿.

Şöyle de denilmiştir: {اسْجُدُوا لَآدَمَ} kavlinin manası 'Âdem'e doğru' demektir; yani tıpkı Kâbe'nin namaz için kıble kılınması ve namazın Allah azze ve celle için olması gibi Âdem kıble idi, secde ise Allah Teâlâ'ya yapılmıştı.

{فَسَجَدُوا} يَعْنِي: الْمَلَائِكَةُ {إِلَّا إِبْلِيسَ} وَكَانَ اسْمُهُ عَزَازِيلَ بِالسُّرْيَانِيَّةِ، وَبِالْعَرَبِيَّةِ: الْحَارِثُ، فَلَمَّا عَصَى غُيِّرَ اسْمُهُ وَصُورَتُهُ فَقِيلَ: إِبْلِيسُ، لِأَنَّهُ أَبْلَسَ مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ تَعَالَى أَيْ يَئِسَ.

{فَسَجَدُوا} “Hemen secde ettiler” yani melekler; {إِلَّا إِبْلِيسَ} “İblis hariç”. Süryanicede onun ismi Azâzîl, Arapçada ise Hâris idi. İsyan edince ismi ve sureti değiştirildi de kendisine İblis denildi; çünkü o, Allah Teâlâ'nın rahmetinden 'eblese' yani ümidini kesti.

وَاخْتَلَفُوا فِيهِ فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄ وَأَكْثَرُ الْمُفَسِّرِينَ: كَانَ إِبْلِيسُ مِنَ الْمَلَائِكَةِ، وَقَالَ الْحَسَنُ: كَانَ مِنَ الْجِنِّ وَلَمْ يَكُنْ مِنَ الْمَلَائِكَةِ لِقَوْلِهِ تَعَالَى "إِلَّا إِبْلِيسَ كَانَ مِنَ الْجِنِّ فَفَسَقَ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ"

Onun hakkında ihtilaf ettiler. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ ve müfessirlerin çoğu: “İblis meleklerdendi” dedi. Hasan ise Allah Teâlâ'nın: “إِلَّا إِبْلِيسَ كَانَ مِنَ الْجِنِّ فَفَسَقَ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ” kavlinden ötürü: “O cinlerdendi, meleklerden değildi” dedi.

(٥٠-الْكَهْفِ) فَهُوَ أَصْلُ الْجِنِّ كَمَا أَنَّ آدَمَ أَصْلُ الْإِنْسِ، وَلِأَنَّهُ خُلِقَ مِنَ النَّارِ وَالْمَلَائِكَةَ خُلِقُوا مِنَ النُّورِ، وَلِأَنَّ لَهُ ذُرِّيَّةً وَلَا ذُرِّيَّةَ لِلْمَلَائِكَةِ، وَالْأَوَّلُ أَصَحُّ (١) لِأَنَّ خِطَابَ السُّجُودِ كَانَ مَعَ الْمَلَائِكَةِ، وَقَوْلُهُ "كَانَ مِنَ الْجِنِّ" أَيْ مِنَ الْمَلَائِكَةِ الَّذِينَ هُمْ خَزَنَةُ الْجَنَّةِ. وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: مِنَ الَّذِينَ يَعْمَلُونَ فِي الْجَنَّةِ، وَقَالَ: قَوْمٌ مِنَ الْمَلَائِكَةِ الَّذِينَ يَصُوغُونَ حُلِيَّ أَهْلِ الْجَنَّةِ، وَقِيلَ: إِنَّ فِرْقَةً مِنَ الْمَلَائِكَةِ خُلِقُوا مِنَ النَّارِ سُمُّوا جِنًّا لِاسْتِتَارِهِمْ عَنِ الْأَعْيُنِ، وَإِبْلِيسُ كَانَ مِنْهُمْ. وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى "وَجَعَلُوا بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْجِنَّةِ نَسَبًا" (١٥٨-الصَّافَّاتِ) وَهُوَ قولهم: الملائكة ٩/ب بَنَاتُ اللَّهِ، وَلَمَّا أَخْرَجَهُ اللَّهُ مِنَ الْمَلَائِكَةِ جُعِلَ لَهُ ذُرِّيَّةٌ.

(Kehf 50). Tıpkı Âdem'in insanların aslı olduğu gibi o da cinlerin aslıdır; zira o ateşten yaratılmıştır, melekler ise nurdan yaratılmıştır; ayrıca onun zürriyeti vardır, meleklerin ise zürriyeti yoktur. Birinci görüş daha sahihtir (١); çünkü secde hitabı meleklerle idi. “O cinlerdendi” kavli ise, cennetin bekçileri olan meleklerdendi demektir. Saîd b. Cübeyr: “Cennette çalışanlardandı” demiştir. [Bir başkası]: “Cennet ehlinin ziynetlerini işleyen bir melek topluluğundandı” demiştir. Meleklerden bir fırkanın ateşten yaratıldığı, gözlerden gizlendikleri için kendilerine cin denildiği ve İblis'in de onlardan olduğu söylenmiştir. Bunun delili Allah Teâlâ'nın: “وَجَعَلُوا بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْجِنَّةِ نَسَبًا” (Sâffât 158) kavlidir ki bu da onların “Melekler Allah'ın kızlarıdır” sözüdür. Allah onu melekler arasından çıkardığında ise ona zürriyet verilmiştir.

قَوْلُهُ: {أَبَى} أَيِ امْتَنَعَ فَلَمْ يَسْجُدْ {وَاسْتَكْبَرَ} أَيْ تَكَبَّرَ عَنِ السُّجُودِ {لِآدَمَ} (٢) {وَكَانَ} أَيْ: صَارَ {مِنَ الْكَافِرِينَ} وَقَالَ أَكْثَرُ الْمُفَسِّرِينَ: وَكَانَ فِي سَابِقِ عِلْمِ اللَّهِ مِنَ الْكَافِرِينَ الَّذِينَ وَجَبَتْ لَهُمُ الشَّقَاوَةُ.

Allah Teâlâ'nın: {أَبَى} “Diretti” yani çekindi ve secde etmedi; {وَاسْتَكْبَرَ} “büyüklük tasladı” yani {Âdem'e} (٢) secde etmekten kibirlendi; {وَكَانَ} yani oldu {مِنَ الْكَافِرِينَ} “kâfirlerden”. Müfessirlerin çoğu dedi ki: “Allah'ın ezelî ilminde şekaveti kesinleşmiş kâfirlerden idi.”

أَنَا أَبُو بَكْرٍ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الصَّمَدِ التُّرَابِيُّ أنا ابن الْحَاكِمُ أَبُو الْفَضْلِ مُحَمَّدُ بْنُ الْحُسَيْنِ الْحَدَّادِيُّ أَنَا أَبُو يَزِيدَ مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى بْنِ خَالِدٍ أَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الْحَنْظَلِيُّ أَنَا جَرِيرٌ وَوَكِيعٌ وَأَبُو مُعَاوِيَةَ عَنِ الْأَعْمَشِ عَنْ أَبِي صَالِحٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: "إِذَا قَرَأَ ابْنُ آدَمَ السَّجْدَةَ فَسَجَدَ اعْتَزَلَ الشَّيْطَانُ يَبْكِي وَيَقُولُ: يَا وَيْلَهْ أُمِرَ ابْنُ آدَمَ بِالسُّجُودِ فَسَجَدَ فَلَهُ الْجَنَّةُ وَأُمِرْتُ بِالسُّجُودِ فَعَصَيْتُ فَلِيَ النَّارُ" (٣)

Bize Ebû Bekr Muhammed b. Abdisssamed et-Türâbî haber verdi, bize el-Hâkim İbnü'l-Fadl Muhammed b. el-Hüseyn el-Haddâdî haber verdi, bize Ebû Yezîd Muhammed b. Yahyâ b. Hâlid haber verdi, bize İshâk b. İbrâhim el-Hanzalî haber verdi, bize Cerîr, Vekî' ve Ebû Muâviye, el-A'meş'ten, o Ebû Sâlih'ten, o Ebû Hüreyre'den, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet etti ki şöyle buyurmuştur: “Âdemoğlu secde [âyetini] okuyup secde ettiği zaman, şeytan ağlayarak bir kenara çekilir ve: 'Yazıklar olsun bana! Âdemoğluna secde emredildi, o secde etti ve ona cennet verildi; bana da secde emredildi, ben ise isyan ettim ve bana ateş düştü!' der.” (٣)

قَوْلُهُ تَعَالَى {وَقُلْنَا يَا آدَمُ اسْكُنْ أَنْتَ وَزَوْجُكَ الْجَنَّةَ} وَذَلِكَ أَنَّ آدَمَ لَمْ يَكُنْ فِي الْجَنَّةِ مَنْ يُجَانِسُهُ فَنَامَ نَوْمَةً فَخَلَقَ اللَّهُ زَوْجَتَهُ حَوَّاءَ مِنْ قُصَيْرَاءِ شِقِّهِ الْأَيْسَرِ، وَسُمِّيَتْ حَوَّاءَ لِأَنَّهَا خُلِقَتْ مِنْ حَيٍّ، خَلَقَهَا اللَّهُ ﷿ مِنْ غَيْرِ أَنْ أَحَسَّ بِهِ آدَمُ وَلَا وَجَدَ لَهُ أَلَمًا، وَلَوْ وَجَدَ لَمَا عَطَفَ رَجُلٌ عَلَى امْرَأَةٍ قَطُّ فَلَمَّا هَبَّ مِنْ نَوْمِهِ رَآهَا جَالِسَةً عِنْدَ رَأْسِهِ (كَأَحْسَنِ مَا فِي) خَلْقِ اللَّهِ فَقَالَ لَهَا: مَنْ أَنْتِ؟ قَالَتْ زَوْجَتُكَ خَلَقَنِي اللَّهُ لَكَ تَسْكُنُ إِلَيَّ وَأَسْكُنُ إِلَيْكَ {وَكُلَا مِنْهَا رَغَدًا} وَاسِعًا كَثِيرًا {حَيْثُ شِئْتُمَا} كَيْفَ شِئْتُمَا وَمَتَى شِئْتُمَا وَأَيْنَ شِئْتُمَا {وَلَا تَقْرَبَا هَذِهِ الشَّجَرَةَ} يَعْنِي لِلْأَكْلِ، وَقَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: وَقَعَ

Allah Teâlâ'nın: {وَقُلْنَا يَا آدَمُ اسْكُنْ أَنْتَ وَزَوْجُكَ الْجَنَّةَ} “Ve dedik ki: Ey Âdem! Sen ve eşin cennete yerleşin” buyruğu. Şöyle ki Âdem'in cennette kendi türünden [yakınlık kuracağı] bir kimse yoktu. Bir süre uyudu; Allah da sol tarafındaki en kısa kaburgasından eşi Havvâ'yı yarattı. Ona Havvâ denildi; çünkü diri bir varlıktan (hayy) yaratılmıştı. Âdem bunu hissetmeksizin ve herhangi bir acı duymaksızın Allah azze ve celle onu yarattı. Şayet bir acı hissetmiş olsaydı, hiçbir erkek bir kadına asla şefkat duymazdı. Uykusundan uyandığında onu başucunda (Allah'ın yarattığı mahlukatın en güzeli gibi) otururken gördü. Ona: “Sen kimsin?” diye sordu. O da: “Eşinim; bana ısınıp huzur bulasın, ben de sana ısınıp huzur bulayım diye Allah beni senin için yarattı” dedi. {وَكُلَا مِنْهَا رَغَدًا} “ve ondan bol bol yiyin” bolca ve serbestçe; {حَيْثُ شِئْتُمَا} “dilediğiniz yerden” nasıl dilerseniz, ne zaman dilerseniz ve nerede dilerseniz; {وَلَا تَقْرَبَا هَذِهِ الشَّجَرَةَ} “fakat şu ağaca yaklaşmayın” yani yemek amacıyla; bazı ilim adamları dedi ki: [Bu] yasak,

النَّهْيُ عَلَى جِنْسٍ مِنَ الشَّجَرِ. وَقَالَ آخَرُونَ: عَلَى شَجَرَةٍ مَخْصُوصَةٍ، وَاخْتَلَفُوا فِي تِلْكَ الشَّجَرَةِ، قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَمُحَمَّدُ بْنُ كَعْبٍ وَمُقَاتِلٌ: هِيَ السُّنْبُلَةُ وَقَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ: هِيَ شَجَرَةُ الْعِنَبِ. وَقَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ: شَجَرَةُ التِّينِ، وَقَالَ قَتَادَةُ: شَجَرَةُ الْعِلْمِ وَفِيهَا مِنْ كُلِّ شَيْءٍ، وَقَالَ عَلِيٌّ ﵁: شَجَرَةُ الْكَافُورِ (١) {فَتَكُونَا} فَتَصِيرَا {مِنَ الظَّالِمِينَ} أَيِ الضَّارِّينَ بِأَنْفُسِكُمَا بِالْمَعْصِيَةِ، وَأَصْلُ الظُّلْمِ، وَضْعُ الشَّيْءِ فِي غَيْرِ مَوْضِعِهِ.

ağaç cinsine yöneliktir. Diğerleri ise: “Belirli bir ağaca yöneliktir” demişlerdir. O ağaç hakkında ihtilaf etmişlerdir. İbn Abbâs, Muhammed b. Ka'b ve Mukātil: “O buğday başağıdır” demiştir. İbn Mes'ûd: “Üzüm asmasıdır” demiştir. İbn Cüreyc: “İncir ağacıdır” demiştir. Katâde: “İlim ağacıdır ve onda her şeyden vardır” demiştir. Ali radıyallâhu anh ise: “Kâfûr ağacıdır” demiştir. (١) {فَتَكُونَا} “yoksa olursunuz” {مِنَ الظَّالِمِينَ} “zalimlerden” yani günah sebebiyle kendilerine zarar verenlerden olursunuz. Zulmün aslı, bir şeyi konulması gereken yerin dışına koymaktır.

{فَأَزَلَّهُمَا} اسْتَزَلَّ {الشَّيْطَانُ} آدَمَ وَحَوَّاءَ أَيْ دَعَاهُمَا إِلَى الزَّلَّةِ: وَقَرَأَ حَمْزَةُ: فَأَزَالُهُمَا، أَيْ نَحَّاهُمَا "الشَّيْطَانُ" فَيْعَالُ مِنْ شَطَنَ، أَيْ: بَعُدَ، سُمِّيَ بِهِ لِبُعْدِهِ عَنِ الْخَيْرِ وَعَنِ الرَّحْمَةِ، {عَنْهَا} عَنِ الْجَنَّةِ {فَأَخْرَجَهُمَا مِمَّا كَانَا فِيهِ} النَّعِيمِ، وَذَلِكَ أَنَّ إِبْلِيسَ أَرَادَ أَنْ يَدْخُلَ لِيُوَسْوِسَ {إِلَى} (٢) آدَمَ وَحَوَّاءَ فَمَنَعَتْهُ الْخَزَنَةُ فَأَتَى الْحَيَّةَ وَكَانَتْ صَدِيقَةً لِإِبْلِيسَ وَكَانَتْ مِنْ أَحْسَنِ الدَّوَابِّ، لَهَا أَرْبَعُ قَوَائِمَ كَقَوَائِمِ الْبَعِيرِ، وَكَانَتْ مِنْ خُزَّانِ الْجَنَّةِ فَسَأَلَهَا إِبْلِيسُ أَنْ تُدْخِلَهُ فَمَهَا فَأَدْخَلَتْهُ وَمَرَّتْ بِهِ عَلَى الْخَزَنَةِ وَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ فَأَدْخَلَتْهُ الْجَنَّةَ، وَقَالَ الْحَسَنُ: إِنَّمَا رَآهُمَا عَلَى بَابِ الْجَنَّةِ لِأَنَّهُمَا كَانَا يَخْرُجَانِ مِنْهَا وَقَدْ كَانَ آدَمُ حِينَ دَخَلَ الْجَنَّةَ وَرَأَى مَا فِيهَا مِنَ النَّعِيمِ قَالَ: لَوْ أَنَّ خُلْدًا، فَاغْتَنَمَ ذَلِكَ مِنْهُ الشَّيْطَانُ فَأَتَاهُ الشَّيْطَانُ مِنْ قِبَلِ الْخُلْدِ فَلَمَّا دَخَلَ الْجَنَّةَ وَقَفَ بَيْنَ يَدَيْ آدَمَ وَحَوَّاءَ وَهُمَا لَا يَعْلَمَانِ أَنَّهُ إِبْلِيسُ فَبَكَى وَنَاحَ نِيَاحَةً أَحْزَنَتْهُمَا، وَهُوَ أَوَّلُ مَنْ نَاحَ فَقَالَا لَهُ: مَا يُبْكِيكَ؟ قَالَ: أَبْكِي عَلَيْكُمَا تَمُوتَانِ فَتُفَارِقَانِ مَا أَنْتُمَا فِيهِ مِنَ النِّعْمَةِ. فَوَقَعَ ذَلِكَ فِي أَنْفُسِهِمَا فَاغْتَمَّا وَمَضَى إِبْلِيسُ ثُمَّ أَتَاهُمَا بَعْدَ ذَلِكَ وَقَالَ: يَا آدَمُ هَلْ أَدُلُّكَ عَلَى شَجَرَةِ الْخُلْدِ؟ فَأَبَى أَنْ يَقْبَلَ مِنْهُ، وَقَاسَمَهُمَا بِاللَّهِ إِنَّهُ لَهُمَا لَمِنَ النَّاصِحِينَ، فَاغْتَرَّا وَمَا ظَنَّا أَنَّ أَحَدًا يَحْلِفُ بِاللَّهِ كَاذِبًا، فَبَادَرَتْ حَوَّاءُ إِلَى أَكْلِ الشَّجَرَةِ ثُمَّ نَاوَلَتْ آدَمَ حَتَّى أَكَلَهَا.

{فَأَزَلَّهُمَا} “Onları kaydırdı” {الشَّيْطَانُ} “şeytan” Âdem ile Havvâ'yı yanılttı, yani onları hataya sürükledi. Hamza: “فَأَزَالَهُمَا” (onları oradan uzaklaştırdı) şeklinde okumuştur. Şeytan (الشَّيْطَانُ), uzaklaştı manasındaki 'şatana' (شَطَنَ) kökünden fey'âl veznindedir; hayırdan ve rahmetten uzak olduğu için böyle isimlendirilmiştir. {عَنْهَا} “oradan” cennetten; {فَأَخْرَجَهُمَا مِمَّا كَانَا فِيهِ} “içinde bulundukları [nimetten] onları çıkardı”. Şöyle ki, İblis Âdem ile Havvâ'ya {vesvese vermek} (٢) için girmek istedi, fakat cennet bekçileri ona engel oldu. Bunun üzerine yılana gitti; yılan İblis'in dostu ve binek hayvanlarının en güzellerindendi, devenin bacakları gibi dört bacağı vardı ve cennet bekçilerindendi. İblis ondan kendisini ağzına almasını istedi, yılan da onu ağzına aldı ve bekçiler fark etmeden onları geçip cennete soktu. Hasan dedi ki: “O ikisini cennetin kapısında gördü; çünkü onlar cennetten dışarı çıkıyorlardı.” Âdem cennete girip oradaki nimetleri görünce: “Keşke ebedilik olsaydı” demişti. Şeytan bunu ganimet bildi ve ona ebedilik yönünden yanaştı. Cennete girince, onun İblis olduğunu bilmeyen Âdem ve Havvâ'nın karşısına geçti; ağlayıp öyle bir feryat figan etti ki onları üzdü. İlk feryat edip ağlayan odur. Ona: “Seni ağlatan nedir?” dediler. O da: “İkinizin üzerine ağlıyorum; öleceksiniz ve içinde bulunduğunuz bu nimetten ayrılacaksınız” dedi. Bu durum onların içine işledi ve kederlendiler. İblis gitti, daha sonra yanlarına tekrar gelip: “Ey Âdem! Sana ebedilik ağacını göstereyim mi?” dedi. Âdem bunu ondan kabul etmekten kaçındı. İblis her ikisine de kendilerine kesinlikle öğüt verenlerden olduğuna dair Allah adına yemin etti. Onlar da aldandılar ve hiç kimsenin Allah adına yalan yere yemin edeceğini düşünmediler. Havvâ ağaçtan yemeye koştu, sonra Âdem'e de uzattı ve nihayet o da yedi.

وَكَانَ سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ يَحْلِفُ بِاللَّهِ مَا أَكَلَ آدَمُ مِنَ الشَّجَرَةِ وَهُوَ يَعْقِلُ وَلَكِنْ حَوَّاءُ سَقَتْهُ الْخَمْرَ حَتَّى إِذَا سَكِرَ قَادَتْهُ إِلَيْهَا فَأَكَلَ .

Saîd b. el-Müseyyeb: “Allah'a yemin olsun ki Âdem aklı başındayken o ağaçtan yemedi; fakat Havvâ ona şarap içirdi, sarhoş olunca da onu o ağaca götürdü ve o da [böylece] yedi” diye Allah'a yemin ederdi.

قَالَ إِبْرَاهِيمُ بْنُ أَدْهَمَ: أَوْرَثَتْنَا تِلْكَ الْأَكْلَةُ حُزْنًا طَوِيلًا. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَقَتَادَةُ: قَالَ اللَّهُ ﷿ لِآدَمَ: أَلَمْ يَكُنْ فِيمَا أَبَحْتُكَ مِنَ الْجَنَّةِ مَنْدُوحَةٌ عَنِ الشَّجَرَةِ؟ قَالَ: بَلَى يَا رَبِّ وَعِزَّتِكَ، وَلَكِنْ مَا ظَنَنْتُ أَنَّ أَحَدًا يَحْلِفُ بِكَ كَاذِبًا، قَالَ: فَبِعِزَّتِي لَأُهْبِطَنَّكَ إِلَى الْأَرْضِ، ثُمَّ لَا تَنَالُ الْعَيْشَ إِلَّا كَدًّا فَأُهْبِطَا مِنَ الْجَنَّةِ وَكَانَا يَأْكُلَانِ فِيهَا رَغَدًا فَعُلِّمَ صَنْعَةَ الْحَدِيدِ، وَأُمِرَ بِالْحَرْثِ فَحَرَثَ فِيهَا وَزَرَعَ ثُمَّ سَقَى حَتَّى إِذَا بَلَغَ حَصَدَ ثُمَّ دَاسَهُ ثُمَّ ذَرَاهُ ثُمَّ طَحَنَهُ ثُمَّ عَجَنَهُ ثُمَّ خَبَزَهُ ثُمَّ أَكَلَهُ فَلَمْ يَبْلُغْهُ حَتَّى بَلَغَ مِنْهُ مَا شَاءَ. قَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: إِنَّ آدَمَ لَمَّا أَكَلَ مِنَ الشَّجَرَةِ الَّتِي نُهِيَ عَنْهَا قَالَ اللَّهُ ﷿: مَا حَمَلَكَ عَلَى مَا صَنَعْتَ قَالَ يَا رَبِّ زَيَّنَتْهُ لِي حَوَّاءُ قَالَ: فَإِنِّي أَعْقَبْتُهَا أَنْ لَا تَحْمِلَ إِلَّا كُرْهًا وَلَا تَضَعَ إِلَّا كُرْهًا وَدَمَيْتُهَا (١) فِي الشَّهْرِ مَرَّتَيْنِ، فَرَنَّتْ (٢) حَوَّاءُ عِنْدَ ذَلِكَ فَقِيلَ: عَلَيْكِ الرَّنَّةُ وَعَلَى بَنَاتِكِ (٣) فَلَمَّا أَكَلَا {تَهَافَتَتْ} (٤) عَنْهُمَا ثِيَابُهُمَا وَبَدَتْ سَوْآتُهُمَا وَأُخْرِجَا مِنَ الْجَنَّةِ، فَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَقُلْنَا اهْبِطُوا} أَيِ انْزِلُوا إِلَى الْأَرْضِ يَعْنِي آدَمَ وَحَوَّاءَ وَإِبْلِيسَ وَالْحَيَّةَ، فَهَبَطَ آدَمُ بِسَرَنْدِيبَ مِنْ أَرْضِ الْهِنْدِ عَلَى جَبَلٍ يُقَالُ لَهُ نُودٌ، وَحَوَّاءُ بِجُدَّةَ وَإِبْلِيسُ بِالْأَيْلَةِ وَالْحَيَّةُ بِأَصْفَهَانَ (٥) {بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ} أَرَادَ الْعَدَاوَةَ الَّتِي بَيْنَ ذُرِّيَّةِ آدَمَ وَالْحَيَّةِ وَبَيْنَ الْمُؤْمِنِينَ مِنْ ذُرِّيَّةِ آدَمَ وَبَيْنَ إِبْلِيسَ؛ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: "إِنَّ الشَّيْطَانَ لَكُمَا عَدُوٌّ مُبِينٌ" (٢٢-الْأَعْرَافِ) .

İbrâhim b. Edhem şöyle demiştir: “O bir lokma bize uzun bir hüzün miras bıraktı.” İbn Abbâs ve Katâde dediler ki: Allah azze ve celle Âdem'e: “Sana cennette helal kıldığım şeyler o ağaçtan uzak durman için yeterli değil miydi?” buyurdu. Âdem: “Evet Rabbim, izzetine andolsun ki öyleydi; fakat hiç kimsenin senin adına yalan yere yemin edeceğini sanmıyordum” dedi. Allah: “İzzetime andolsun ki seni kesinlikle yeryüzüne indireceğim, sonra da zahmetsizce geçim elde edemeyeceksin” buyurdu. Böylece cennetten indirildiler; oysa orada bol bol yiyorlardı. Âdem'e demircilik sanatı öğretildi, çift sürmesi emredildi; o da toprağı sürdü, ekti, sonra suladı. Ürün yetişince hasat etti, harmanlayıp dövdü, savurdu, öğüttü, yoğurdu, pişirdi ve nihayet yedi; bu aşamaya gelinceye kadar nice zahmetler çekti. Saîd b. Cübeyr, İbn Abbâs'tan nakletti: Âdem kendisine yasaklanan ağaçtan yiyince Allah azze ve celle: “Seni yaptığın şeye ne sevk etti?” buyurdu. Âdem: “Rabbim, Havvâ bunu bana süslü gösterdi” dedi. Allah: “Ben de ona ceza olarak ancak zorlukla hamile kalmasını, ancak zorlukla doğurmasını ve ayda iki defa kanamasını takdir ettim” buyurdu. Bunun üzerine Havvâ feryat etti (ağladı). Kendisine: “Feryat etmek senin ve kızlarının üzerinedir” denildi. (٣) İkisi [o ağaçtan] yiyince elbiseleri üzerlerinden {dökülüverdi} (٤), mahrem yerleri açığa çıktı ve cennetten çıkarıldılar. İşte Allah Teâlâ'nın: {وَقُلْنَا اهْبِطُوا} “Ve dedik ki: İnin” yani yeryüzüne inin kavli budur; yani Âdem, Havvâ, İblis ve yılan. Âdem Hindistan topraklarında Serendib'de Nûd adı verilen bir dağa, Havvâ Cidde'ye, İblis Eyle'ye ve yılan da İsfahan'a indi. (٥) {بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ} “birbirinize düşman olarak”; Âdem'in soyu ile yılan arasındaki düşmanlığı ve Âdem'in soyundan olan müminler ile İblis arasındaki düşmanlığı kastetmiştir. Nitekim Allah Teâlâ: “إِنَّ الشَّيْطَانَ لَكُمَا عَدُوٌّ مُبِينٌ” (A'râf 22) buyurmuştur.

أَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الصَّالِحِيُّ أَنَا أَبُو الْحَسَنِ بْنُ بِشْرَانَ أَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ مُحَمَّدٍ الصَّفَّارُ أَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ الصَّفَّارُ حَدَّثَنَا مَنْصُورٌ الرَّمَادِيُّ أَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ أَنَا مَعْمَرٌ عَنْ أَيُّوبَ عَنْ عِكْرِمَةَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄، قَالَ عِكْرِمَةُ: لَا أَعْلَمَهُ إِلَّا رَفَعَ الْحَدِيثَ، أَنَّهُ كَانَ يَأْمُرُ بِقَتْلِ الْحَيَّاتِ وَقَالَ: مَنْ تَرَكَهُنَّ خَشْيَةَ أَوْ مَخَافَةَ ثَائِرٍ فَلَيْسَ مِنَّا وَزَادَ مُوسَى بْنُ مُسْلِمٍ عَنْ عِكْرِمَةَ فِي الْحَدِيثِ: مَا سَالَمْنَاهُنَّ مُنْذُ حَارَبْنَاهُنَّ [وَرُوِيَ أَنَّهُ نَهَى عَنْ ذَوَاتِ الْبُيُوتِ، =رُوِيَ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ: "إِنَّ بِالْمَدِينَةِ جِنًّا قَدْ أَسْلَمُوا فَإِنْ رَأَيْتُمْ مِنْهُمْ شَيْئًا فَآذِنُوهُ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ فَإِنْ بَدَا لَكُمْ بَعْدَ ذَلِكَ فَاقْتُلُوهُ فَإِنَّمَا هُوَ شَيْطَانٌ" ]

Bize Ahmed b. Abdillâh es-Sâlihî haber verdi, bize Ebü'l-Hasen b. Bişrân haber verdi, bize İsmâil b. Muhammed es-Saffâr haber verdi, bize Ahmed b. Muhammed es-Saffâr haber verdi, bize Mansûr er-Remâdî anlattı, bize Abdürrezzâk haber verdi, bize Ma'mer, Eyyûb'dan, o İkrime'den, o da İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan haber verdi; İkrime dedi ki: [İbn Abbâs'ın] bu hadisi merfû olarak naklettiğinden başka türlüsünü bilmiyorum; o [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem], yılanların öldürülmesini emreder ve şöyle buyururdu: «Kim bir öç almasından çekindiği veya korktuğu için onları [öldürmeyi] terk ederse bizden değildir.» Mûsâ b. Müslim, İkrime'den rivayetle hadiste şu fazlalığı aktarmıştır: «Biz onlarla savaştığımızdan bu yana asla barış yapmadık.» [Ev yılanlarının öldürülmesini yasakladığı da rivayet edilmiştir. Ebû Saîd el-Hudrî'den rivayet edildiğine göre Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Şüphesiz Medine'de müslüman olmuş cinler vardır. Onlardan bir şey görürseniz ona üç gün mühlet verip uyarın. Şayet bundan sonra yine karşınıza çıkarsa onu öldürün; çünkü o şeytandır.»]

قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَلَكُمْ فِي الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ} مَوْضِعُ قَرَارٍ {وَمَتَاعٌ} بُلْغَةٌ وَمُسْتَمْتَعٌ {إِلَى حِينٍ} إِلَى انْقِضَاءِ آجَالِكُمْ

Allah Teâlâ'nın: {وَلَكُمْ فِي الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ} “Yeryüzünde sizin için bir yerleşke” karar kılınacak yer; {وَمَتَاعٌ} “ve bir geçimlik” yetinecek şey ve faydalanılacak meta; {إِلَى حِينٍ} “bir süreye kadar vardır” ecelleriniz bitinceye kadar.

{فَتَلَقَّى} تَلَقَّى وَالتَّلَقِّي: هُوَ قَبُولٌ عَنْ فِطْنَةٍ وَفَهْمٍ، وَقِيلَ: هُوَ التَّعَلُّمُ {آدَمُ مِنْ رَبِّهِ كَلِمَاتٍ} قِرَاءَةُ الْعَامَّةِ: آدَمُ بِرَفْعِ الْمِيمِ وَكَلِمَاتٍ بِخَفْضِ التَّاءِ. قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ: آدَمَ بِالنَّصْبِ، كَلِمَاتٌ بِرَفْعِ التَّاءِ يَعْنِي جَاءَتِ الْكَلِمَاتُ آدَمَ مِنْ رَبِّهِ، وَكَانَتْ سَبَبَ تَوْبَتِهِ. وَاخْتَلَفُوا فِي تِلْكَ الْكَلِمَاتِ قَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ وَمُجَاهِدٌ وَالْحَسَنُ: هِيَ قَوْلُهُ "رَبَّنَا ظَلَمْنَا أَنْفُسَنَا" الْآيَةَ.

{فَتَلَقَّى} “Derken aldı” telakkî etti. Telakkî: Fetanet ve anlayışla kabul etmektir; öğrenmek olduğu da söylenmiştir. {آدَمُ مِنْ رَبِّهِ كَلِمَاتٍ} “Âdem Rabbinden birtakım kelimeler”. Genel kıraat Âdem kelimesinin mim'inin ref'i (Âdemü) ve kelimât kelimesinin te'sinin cerriyledir (kelimâtin). İbn Kesîr ise Âdem kelimesini nasb ile (Âdeme), kelimât kelimesini te'nin ref'iyle (kelimâtün) okumuştur; yani kelimeler Rabbinden Âdem'e geldi ve tövbesine vesile oldu manasındadır. O kelimelerin ne olduğu hususunda ihtilaf ettiler. Saîd b. Cübeyr, Mücâhid ve Hasan dediler ki: “O kelimeler: “رَبَّنَا ظَلَمْنَا أَنْفُسَنَا” âyetidir.”

وَقَالَ مُجَاهِدٌ وَمُحَمَّدُ بْنُ كَعْبٍ الْقُرَظِيُّ: هِيَ قَوْلُهُ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ سُبْحَانَكَ وَبِحَمْدِكَ رَبِّ عَمِلْتُ سُوءًا وَظَلَمْتُ نَفْسِي فَاغْفِرْ لِي إِنَّكَ أَنْتَ {التَّوَّابُ الرَّحِيمُ} (١) . لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ سُبْحَانَكَ وَبِحَمْدِكَ رَبِّ عَمِلْتُ سُوءًا وَظَلَمْتُ نَفْسِي فَارْحَمْنِي إِنَّكَ أَنْتَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ (٢) وَقَالَ عُبَيْدُ بْنُ عُمَيْرٍ: هِيَ أَنَّ آدَمَ قَالَ يَا رَبِّ أَرَأَيْتَ مَا أَتَيْتُ أَشَيْءٌ ابْتَدَعْتُهُ مِنْ تِلْقَاءِ نَفْسِي أَمْ شَيْءٌ قَدَّرْتَهُ عَلَيَّ قَبْلَ أَنْ تَخْلُقَنِي؟ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: لَا بَلْ شَيْءٌ قُدَّرْتُهُ عَلَيْكَ قَبْلَ أَنْ أَخْلُقَكَ. قَالَ يَا رَبِّ فَكَمَا قَدَّرْتَهُ قَبْلَ أَنْ تَخْلُقَنِي فَاغْفِرْ لِي (٣) .

Mücâhid ve Muhammed b. Ka'b el-Kurazî dediler ki: “O, şu sözdür: Senden başka ilah yoktur, seni tenzih ederim ve sana hamdederim. Rabbim, bir kötülük işledim ve nefsime zulmettim, beni bağışla; şüphesiz sen {التَّوَّابُ الرَّحِيمُ} (١) tövbeleri çokça kabul eden, çok merhametli olansın. Senden başka ilah yoktur, seni tenzih ederim ve sana hamdederim. Rabbim, bir kötülük işledim ve nefsime zulmettim, bana merhamet et; şüphesiz sen merhametlilerin en merhametlisisin.” (٢) Ubeyd b. Umeyr dedi ki: “Âdem'in şöyle demesidir: Ey Rabbim! İşlediğim bu şeyi kendi tarafımdan mı uydurdum, yoksa beni yaratmadan önce üzerime takdir ettiğin bir şey miydi? Allah Teâlâ: 'Hayır, bilakis seni yaratmadan önce senin üzerine takdir ettiğim bir şeydi' buyurdu. Âdem: 'Ey Rabbim! Beni yaratmadan önce onu takdir ettiğin gibi beni bağışla' dedi.” (٣)

وَقِيلَ: هِيَ ثَلَاثَةُ أَشْيَاءَ الْحَيَاءُ وَالدُّعَاءُ وَالْبُكَاءُ، قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ بَكَى آدَمُ وَحَوَّاءُ عَلَى مَا فَاتَهُمَا مِنْ نَعِيمِ الْجَنَّةِ مِائَتَيْ سَنَةٍ، وَلَمْ يَأْكُلَا وَلَمْ يَشْرَبَا أَرْبَعِينَ يَوْمًا، وَلَمْ يقرب آدم ١٠/أحَوَّاءَ مِائَةَ سَنَةٍ، وَرَوَى الْمَسْعُودِيُّ عَنْ يُونُسَ بْنِ خَبَّابٍ وَعَلْقَمَةَ بْنِ مَرْثَدٍ قَالُوا: لَوْ أَنَّ دُمُوعَ جَمِيعِ أَهْلِ الْأَرْضِ جُمِعَتْ {لَكَانَتْ} دُمُوعُ دَاوُدَ أَكْثَرَ حَيْثُ أَصَابَ الْخَطِيئَةَ وَلَوْ أَنَّ دُمُوعَ دَاوُدَ وَدُمُوعَ أَهْلِ الْأَرْضِ جُمِعَتْ لَكَانَتْ دُمُوعُ آدَمَ أَكْثَرَ حَيْثُ أَخْرَجَهُ اللَّهُ مِنَ الْجَنَّةِ قَالَ شَهْرُ بْنُ حَوْشَبٍ: بَلَغَنِي أَنَّ آدَمَ لَمَّا {هَبَطَ} إِلَى الْأَرْضِ مَكَثَ ثَلَاثَمِائَةِ سَنَةٍ لَا يَرْفَعُ رَأْسَهُ حَيَاءً مِنَ اللَّهِ تَعَالَى

Şöyle de denilmiştir: Onlar üç şeydir: Hayâ, dua ve ağlama. İbn Abbâs dedi ki: Âdem ile Havvâ, Cennet nimetlerinden kaçırdıkları şeyler için iki yüz sene ağladılar. Kırk gün boyunca hiçbir şey yemediler ve içmediler. Âdem, Havvâ'ya yüz sene yaklaşmadı. Mes'ûdî, Yûnus b. Habbâb ve Alkame b. Mersed'den nakletti; onlar şöyle dediler: «Eğer bütün yeryüzü ehlinin gözyaşları toplansaydı, hataya düştüğü zamanki Dâvûd'un gözyaşları daha çok olurdu. Eğer Dâvûd'un gözyaşları ile yeryüzü ehlinin gözyaşları toplansaydı, Allah onu Cennet'ten çıkardığı andaki Âdem'in gözyaşları daha çok olurdu.» Şehr b. Havşeb dedi ki: «Bana ulaştığına göre Âdem, yeryüzüne indiğinde Allah Teâlâ'dan utancından dolayı üç yüz sene başını kaldırmadan durdu.»

قَوْلُهُ: {فَتَابَ عَلَيْهِ} فَتَجَاوَزَ عَنْهُ {إِنَّهُ هُوَ التَّوَّابُ} يَقْبَلُ تَوْبَةَ عِبَادِهِ {الرَّحِيمُ} بِخَلْقِهِ.

Allah Teâlâ'nın: {فَتَابَ عَلَيْهِ} “Bunun üzerine onun tövbesini kabul etti” yani onu bağışladı; {إِنَّهُ هُوَ التَّوَّابُ} “şüphesiz O, tövbeleri çokça kabul edendir” kullarının tövbesini kabul eder; {الرَّحِيمُ} “çok merhametlidir” mahlukatına.

{قُلْنَا اهْبِطُوا مِنْهَا جَمِيعًا فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُدًى فَمَنْ تَبِعَ هُدَايَ فَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ (٣٨) وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآيَاتِنَا أُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ (٣٩) يَا بَنِي إِسْرَائِيلَ اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ وَأَوْفُوا بِعَهْدِي أُوفِ بِعَهْدِكُمْ وَإِيَّايَ فَارْهَبُونِ (٤٠) وَآمِنُوا بِمَا أَنْزَلْتُ مُصَدِّقًا لِمَا مَعَكُمْ وَلَا تَكُونُوا أَوَّلَ كَافِرٍ بِهِ وَلَا تَشْتَرُوا بِآيَاتِي ثَمَنًا قَلِيلًا وَإِيَّايَ فَاتَّقُونِ (٤١) وَلَا تَلْبِسُوا الْحَقَّ بِالْبَاطِلِ وَتَكْتُمُوا الْحَقَّ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ (٤٢) وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ وَارْكَعُوا مَعَ الرَّاكِعِينَ (٤٣) }

{قُلْنَا اهْبِطُوا مِنْهَا جَمِيعًا فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُدًى فَمَنْ تَبِعَ هُدَايَ فَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ (٣٨) وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآيَاتِنَا أُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ (٣٩) يَا بَنِي إِسْرَائِيلَ اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ وَأَوْفُوا بِعَهْدِي أُوفِ بِعَهْدِكُمْ وَإِيَّايَ فَارْهَبُونِ (٤٠) وَآمِنُوا بِمَا أَنْزَلْتُ مُصَدِّقًا لِمَا مَعَكُمْ وَلَا تَكُونُوا أَوَّلَ كَافِرٍ بِهِ وَلَا تَشْتَرُوا بِآيَاتِي ثَمَنًا قَلِيلًا وَإِيَّايَ فَاتَّقُونِ (٤١) وَلَا تَلْبِسُوا الْحَقَّ بِالْبَاطِلِ وَتَكْتُمُوا الْحَقَّ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ (٤٢) وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ وَارْكَعُوا مَعَ الرَّاكِعِينَ (٤٣) } “Dedik ki: 'Hepiniz oradan inin! Tarafımdan size bir hidayet geldiğinde kim benim hidayetime uyarsa onlara hiçbir korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir.' İnkâr edip âyetlerimizi yalanlayanlara gelince; işte onlar cehennemliklerdir, onlar orada ebedî kalacaklardır. Ey İsrailoğulları! Size ihsan ettiğim nimetimi hatırlayın; bana verdiğiniz ahdi yerine getirin ki ben de size verdiğim ahdi yerine getireyim ve yalnız benden korkun. Yanınızdakini doğrulayıcı olarak indirdiğim [Kur'an]'a iman edin; onu ilk inkâr eden siz olmayın. Âyetlerimi az bir değere satmayın ve yalnız benden sakının. Hakkı batıla karıştırmayın ve bile bile hakkı gizlemeyin. Namazı dosdoğru kılın, zekâtı verin ve rükû edenlerle birlikte rükû edin.”

وَقَوْلُهُ تَعَالَى: {قُلْنَا اهْبِطُوا مِنْهَا جَمِيعًا} يَعْنِي هَؤُلَاءِ الْأَرْبَعَةَ. وَقِيلَ: الْهُبُوطُ الْأَوَّلُ مِنَ الْجَنَّةِ إِلَى السَّمَاءِ الدُّنْيَا وَالْهُبُوطُ {الْآخِرُ} (١) مِنَ السَّمَاءِ الدُّنْيَا إِلَى الْأَرْضِ {فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ} أَيْ فَإِنْ يَأْتِكُمْ يَا ذُرِّيَّةَ آدَمَ {مِنِّي هُدًى} أَيْ رُشْدٌ وَبَيَانُ شَرِيعَةٍ، وَقِيلَ كِتَابٌ وَرَسُولٌ {فَمَنْ تَبِعَ هُدَايَ فَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ} قَرَأَ يَعْقُوبُ: فَلَا خَوْفَ بِالْفَتْحِ فِي كُلِّ الْقُرْآنِ وَالْآخَرُونَ بِالضَّمِّ وَالتَّنْوِينِ فَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ فِيمَا [يَسْتَقْبِلُونَ هُمْ] (٢) {وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ} عَلَى مَا خَلَّفُوا. وَقِيلَ: لَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ فِي الدُّنْيَا وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ فِي الْآخِرَةِ

Allah Teâlâ'nın: {قُلْنَا اهْبِطُوا مِنْهَا جَمِيعًا} “Dedik ki: Hepiniz oradan inin” kavli; yani bu dördü [insin]. İlk inişin cennetten dünya semasına, {sonraki} (١) inişin ise dünya semasından yeryüzüne olduğu da söylenmiştir. {فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ} “Size geldiğinde” yani ey Âdem'in zürriyeti, şayet size gelirse {مِنِّي هُدًى} “tarafımdan bir hidayet” yani bir doğruluk rehberi ve şeriat açıklaması; kitap ve elçi olduğu da söylenmiştir. {فَمَنْ تَبِعَ هُدَايَ فَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ} “Kim benim hidayetime uyarsa onlara hiçbir korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir”. Ya'kûb bütün Kur'an'da 'felâ havfe'yi fetha ile, diğerleri ise damme ve tenvin ile okumuşlardır: [Karşılaşacakları] (٢) şeyler hususunda onlara hiçbir korku yoktur {وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ} “ve onlar üzülmeyeceklerdir” geride bıraktıklarına. Şöyle de denilmiştir: Dünyada onlara hiçbir korku yoktur, ahirette de onlar üzülmeyeceklerdir.

{وَالَّذِينَ كَفَرُوا} (يَعْنِي جَحَدُوا) (٣) {وَكَذَّبُوا بِآيَاتِنَا} بِالْقُرْآنِ {أُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ} يَوْمَ الْقِيَامَةِ {هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ} لَا يَخْرُجُونَ مِنْهَا وَلَا يَمُوتُونَ فِيهَا.

{وَالَّذِينَ كَفَرُوا} “İnkâr edenler” (yani inkâr edip reddedenler) (٣) {وَكَذَّبُوا بِآيَاتِنَا} “ve âyetlerimizi yalanlayanlar” Kur'an'ı; {أُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ} “işte onlar ateş ehlidirler” kıyamet gününde; {هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ} “onlar orada ebedî kalıcıdırlar” oradan çıkmazlar ve orada ölmezler.

قَوْلُهُ تَعَالَى: {يَا بَنِي إِسْرَائِيلَ} يَا أَوْلَادَ يَعْقُوبَ. وَمَعْنَى إِسْرَائِيلَ: عَبْدُ اللَّهِ، "وَإِيلُ" هُوَ اللَّهُ تَعَالَى، وَقِيلَ صَفْوَةُ اللَّهِ، وَقَرَأَ أَبُو جَعْفَرٍ: إِسْرَائِيلُ بِغَيْرِ هَمْزٍ {اذْكُرُوا} احْفَظُوا، وَالذِّكْرُ: يَكُونُ بِالْقَلْبِ وَيَكُونُ بِاللِّسَانِ وَقِيلَ: أَرَادَ بِهِ الشُّكْرَ، وَذُكِرَ بِلَفْظِ الذِّكْرِ لِأَنَّ فِي الشُّكْرِ ذِكْرًا وَفِي الْكُفْرَانِ نِسْيَانًا، قَالَ الْحَسَنُ: ذِكْرُ النِّعْمَةِ شُكْرُهَا {نِعْمَتِي} أَيْ: نِعَمِي، لَفْظُهَا وَاحِدٌ وَمَعْنَاهَا جَمْعٌ كَقَوْلِهِ تَعَالَى "وَإِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللَّهِ لَا تُحْصُوهَا" (٣٤-إِبْرَاهِيمَ) {الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ} أَيْ عَلَى أَجْدَادِكُمْ وَأَسْلَافِكُمْ. قَالَ قَتَادَةُ: هِيَ النِّعَمُ الَّتِي خُصَّتْ بِهَا بَنُو إِسْرَائِيلَ: مِنْ فَلْقِ الْبَحْرِ وَإِنْجَائِهِمْ مِنْ فِرْعَوْنَ بِإِغْرَاقِهِ وَتَظْلِيلِ الْغَمَامِ عَلَيْهِمْ فِي التِّيهِ، وَإِنْزَالِ الْمَنِّ وَالسَّلْوَى وَإِنْزَالِ التَّوْرَاةِ، فِي نِعَمٍ كَثِيرَةٍ لَا تُحْصَى، وَقَالَ غَيْرُهُ: هِيَ جَمِيعُ النِّعَمِ الَّتِي لِلَّهِ ﷿

Allah Teâlâ'nın: {يَا بَنِي إِسْرَائِيلَ} “Ey İsrailoğulları!” kavli; ey Ya‘kûb'un evlatları! İsrâîl'in anlamı: Abdullah (Allah'ın kulu) demektir. “Îl” ise Allah Teâlâ'dır. [İsrâîl'in] Allah'ın seçkini (safvetullah) anlamına geldiği de söylenmiştir. Ebû Ca‘fer, {إِسْرَائِيلُ} kelimesini hemzesiz okumuştur. {اذْكُرُوا} “Hatırlayın” koruyun/akılda tutun. Zikir, hem kalple hem dille olur. Bununla şükrün kastedildiği de söylenmiştir. Şükürde bir zikir (hatırlama), nankörlükte ise bir nisyan (unutma) bulunduğu için zikir lafzıyla zikredilmiştir. Hasan[-ı Basrî]: “Nimetin zikredilmesi, onun şükrüdür” demiştir. {نِعْمَتِي} “Nimetimi” yani nimetlerimi. Lafzı tekil, anlamı ise çoğuldur; nitekim Allah Teâlâ: “وَإِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللَّهِ لَا تُحْصُوهَا” “Allah'ın nimetini sayacak olsanız sayamazsınız” (İbrâhîm, 34) buyurmuştur. {الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ} “Size lütfettiğim” yani atalarınıza ve geçmişlerinize [verdiğim]. Katâde şöyle demiştir: “Bu; denizin yarılması, Firavun'un boğulması suretiyle ondan kurtarılmaları, Tîh çölünde üzerlerine bulutun gölgelik kılınması, kudret helvası ile bıldırcın etinin indirilmesi ve Tevrat'ın indirilmesi gibi sayılamayacak pek çok nimetten İsrailoğullarına tahsis edilenlerdir.” Başkası ise: “O, Allah azze ve celle'nin...” demiştir.

عَلَى عِبَادِهِ {وَأَوْفُوا بِعَهْدِي} أَيْ بِامْتِثَالِ أَمْرِي {أُوفِ بِعَهْدِكُمْ} بِالْقَبُولِ وَالثَّوَابِ.

kullarına olan bütün nimetleridir” demiştir. {وَأَوْفُوا بِعَهْدِي} “Ve bana verdiğiniz ahdi yerine getirin” yani emrime boyun eğerek; {أُوفِ بِعَهْدِكُمْ} “ben de size verdiğim ahdi yerine getireyim” kabul ve sevap ile.

قَالَ قَتَادَةُ وَمُجَاهِدٌ: أَرَادَ بِهَذَا الْعَهْدِ مَا ذَكَرَ فِي سُورَةِ الْمَائِدَةِ "وَلَقَدْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ بَنِي إِسْرَائِيلَ وبعثنا منهم حفظ اثْنَيْ عَشَرَ نَقِيبًا إِلَى أَنْ قَالَ -لَأُكَفِّرَنَّ عَنْكُمْ سَيِّئَاتِكُمْ" (١٢-الْمَائِدَةِ) فَهَذَا قَوْلُهُ: "أُوفِ بِعَهْدِكُمْ". وَقَالَ الْحَسَنُ هُوَ قَوْلُهُ "وَإِذْ أَخَذْنَا مِيثَاقَكُمْ وَرَفَعْنَا فَوْقَكُمُ الطُّورَ خُذُوا مَا آتَيْنَاكُمْ بِقُوَّةٍ" (٦٣-الْبَقَرَةِ) فَهُوَ شَرِيعَةُ التَّوْرَاةِ، وَقَالَ مُقَاتِلٌ هُوَ قَوْلُهُ "وَإِذْ أَخَذْنَا مِيثَاقَ بَنِي إِسْرَائِيلَ لَا تَعْبُدُونَ إِلَّا اللَّهَ" (٨٣-الْبَقَرَةِ) وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: عَهِدَ اللَّهُ إِلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ عَلَى لِسَانِ مُوسَى: إِنِّي بَاعِثٌ مِنْ بَنِي إِسْمَاعِيلَ نَبِيًّا أُمِّيًّا فَمَنِ اتَّبَعَهُ وَصَدَّقَ بِالنُّورِ الَّذِي يَأْتِي بِهِ غَفَرْتُ لَهُ ذَنْبَهُ وَأَدْخَلْتُهُ الْجَنَّةَ وَجَعَلْتُ لَهُ أَجْرَيْنِ اثْنَيْنِ: وَهُوَ قَوْلُهُ: "وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ لَتُبَيِّنُنَّهُ لِلنَّاسِ" (١٨٧-آلَ عِمْرَانَ) يَعْنِي أَمْرَ مُحَمَّدٍ ﷺ.

Katâde ve Mücâhid dediler ki: Bu ahidle, Mâide sûresinde zikredilen şu âyeti kastetmiştir: “وَلَقَدْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَبَعَثْنَا مِنْهُمُ اثْنَيْ عَشَرَ نَقِيبًا” âyetinden “لَأُكَفِّرَنَّ عَنْكُمْ سَيِّئَاتِكُمْ” (Mâide 12) kısmına kadar olan yerdir. İşte: “Size verdiğim ahdi yerine getireyim” sözü budur. Hasan dedi ki: O, “وَإِذْ أَخَذْنَا مِيثَاقَكُمْ وَرَفَعْنَا فَوْقَكُمُ الطُّورَ خُذُوا مَا آتَيْنَاكُمْ بِقُوَّةٍ” (Bakara 63) kavlidir ki o da Tevrat'ın şeriatıdır. Mukātil: O, “وَإِذْ أَخَذْنَا مِيثَاقَ بَنِي إِسْرَائِيلَ لَا تَعْبُدُونَ إِلَّا اللَّهَ” (Bakara 83) kavlidir demiştir. Kelbî ise şöyle demiştir: Allah, Mûsâ'nın diliyle İsrailoğullarına şöyle ahdetti: “Ben İsmâil oğullarından ümmî bir peygamber göndereceğim; kim ona uyar ve getirdiği nuru tasdik ederse onun günahını bağışlar, onu cennete koyar ve ona iki kat mükâfat veririm.” İşte bu, O'nun: “وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ لَتُبَيِّنُنَّهُ لِلنَّاسِ” (Âl-i İmrân 187) kavlidir; yani Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in durumudur.

{وَإِيَّايَ فَارْهَبُونِ} فَخَافُونِي فِي نَقْضِ الْعَهْدِ. وَأَثْبَتَ يَعْقُوبُ الْيَاءَآتِ الْمَحْذُوفَةَ فِي الْخَطِّ مِثْلَ فَارْهَبُونِي، فَاتَّقُونِي، وَاخْشَوْنِي، وَالْآخَرُونَ يَحْذِفُونَهَا عَلَى الْخَطِّ

{وَإِيَّايَ فَارْهَبُونِ} “Ve yalnız benden korkun” ahdi bozma hususunda yalnız benden korkun. Ya'kûb, yazıda hazfedilmiş olan yâ'ları *ferhebûnî*, *fettekūnî* ve *vahşevnî* şeklinde telaffuzda sabit tutmuştur; diğerleri ise yazıya uygun olarak hazfetmişlerdir.

{وَآمِنُوا بِمَا أَنْزَلْتُ} يَعْنِي الْقُرْآنَ {مُصَدِّقًا لِمَا مَعَكُمْ} أَيْ مُوَافِقًا لِمَا مَعَكُمْ يَعْنِي: التَّوْرَاةَ، فِي التَّوْحِيدِ وَالنُّبُوَّةِ وَالْأَخْبَارِ وَنَعْتِ النَّبِيِّ ﷺ، نَزَلَتْ فِي كَعْبِ بْنِ الْأَشْرَفِ وَأَصْحَابِهِ مِنْ عُلَمَاءِ الْيَهُودِ وَرُؤَسَائِهِمْ (١) {وَلَا تَكُونُوا أَوَّلَ كَافِرٍ بِهِ} أَيْ بِالْقُرْآنِ يُرِيدُ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ، لِأَنَّ قُرَيْشًا كَفَرَتْ قَبْلَ الْيَهُودِ بِمَكَّةَ، مَعْنَاهُ: وَلَا تَكُونُوا أَوَّلَ مَنْ كَفَرَ بِالْقُرْآنِ فَيُتَابِعْكُمُ الْيَهُودُ على ذلك فتبوؤا بِآثَامِكُمْ وَآثَامِهِمْ {وَلَا تَشْتَرُوا} أَيْ: وَلَا تَسْتَبْدِلُوا {بِآيَاتِي} بِبَيَانِ صِفَةِ مُحَمَّدٍ ﷺ {ثَمَنًا قَلِيلًا} أَيْ عَرَضًا يَسِيرًا مِنَ الدُّنْيَا وَذَلِكَ أَنَّ رُؤَسَاءَ الْيَهُودِ وَعُلَمَاءَهُمْ كَانَتْ لَهُمْ مَآكِلُ يُصِيبُونَهَا مِنْ سَفَلَتِهِمْ وَجُهَّالِهِمْ يَأْخُذُونَ مِنْهُمْ كُلَّ عَامٍ شَيْئًا مَعْلُومًا مِنْ زُرُوعِهِمْ وَضُرُوعِهِمْ وَنُقُودِهِمْ فَخَافُوا إِنْ هُمْ بَيَّنُوا صِفَةَ مُحَمَّدٍ ﷺ وَتَابَعُوهُ أَنْ تَفُوتَهُمْ تِلْكَ الْمَآكِلُ فَغَيَّرُوا نَعْتَهُ وَكَتَمُوا اسْمَهُ فَاخْتَارُوا الدُّنْيَا عَلَى الْآخِرَةِ {وَإِيَّايَ فَاتَّقُونِ} فَاخْشَوْنِي

{وَآمِنُوا بِمَا أَنْزَلْتُ} “Ve indirdiğime iman edin” yani Kur'an'a; {مُصَدِّقًا لِمَا مَعَكُمْ} “yanınızdakini doğrulayıcı olarak” yani tevhid, nübüvvet, haberler ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in vasıfları hususunda yanınızdaki Tevrat'a uygun olarak. Bu âyet, Ka'b b. el-Eşref ve Yahudi âlimleri ile liderlerinden olan arkadaşları hakkında inmiştir. (١) {وَلَا تَكُونُوا أَوَّلَ كَافِرٍ بِهِ} “Onu ilk inkâr eden siz olmayın” yani Kur'an'ı; Ehl-i Kitap'tan [ilk inkâr eden siz olmayın] demektir; çünkü Kureyş, Mekke'de Yahudilerden önce inkâr etmişti. Manası şudur: Kur'an'ı inkâr edenlerin ilki olmayın ki Yahudiler bu konuda size uyup da hem kendi günahlarınızı hem onların günahlarını yüklenmeyesiniz. {وَلَا تَشْتَرُوا} “satmayın” yani değiştirmeyin; {بِآيَاتِي} “âyetlerimi” Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in vasfının beyanını; {ثَمَنًا قَلِيلًا} “az bir değere” dünyadan değersiz, az bir menfaate. Şöyle ki; Yahudi liderleri ve âlimlerinin, halkın alt tabakasından ve cahillerinden elde ettikleri menfaatleri vardı; her yıl onların ekinlerinden, hayvanlarından ve paralarından belirli bir miktar alırlardı. Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in vasfını açıklayıp ona tâbi olurlarsa bu menfaatlerin ellerinden kaçacağından korktular; bu yüzden onun vasfını değiştirdiler, ismini gizlediler ve dünyayı ahirete tercih ettiler. {وَإِيَّايَ فَاتَّقُونِ} “Ve yalnız benden sakının” yalnız benden korkun.

{وَلَا تَلْبِسُوا الْحَقَّ بِالْبَاطِلِ} أَيْ لَا تَخْلِطُوا، يُقَالُ: لَبِسَ الثَّوْبَ يَلْبَسُ لُبْسًا، وَلَبِسَ عَلَيْهِ الْأَمْرُ يَلْبِسُ لَبْسًا أَيْ خَلَطَ. يَقُولُ: لَا تَخْلِطُوا الْحَقَّ الَّذِي، أَنْزَلْتُ عَلَيْكُمْ مِنْ صِفَةِ مُحَمَّدٍ ﷺ بِالْبَاطِلِ الَّذِي تَكْتُبُونَهُ بِأَيْدِيكُمْ مِنْ تَغْيِيرِ صِفَةِ مُحَمَّدٍ ﷺ.

{وَلَا تَلْبِسُوا الْحَقَّ بِالْبَاطِلِ} “Hakkı batıla karıştırmayın”. Elbise giydi anlamında 'lebise's-sevbe yelbesü lübsen', işi karıştırdı anlamında ise 'lebise aleyhi'l-emre yelbisü lebsen' denir ki karıştırdı demektir. Şöyle buyurmaktadır: Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in vasfına dair size indirdiğim hakkı, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in vasfını değiştirmek suretiyle kendi ellerinizle yazdığınız batıla karıştırmayın.

وَالْأَكْثَرُونَ عَلَى أَنَّهُ أَرَادَ: لَا تَلْبِسُوا الْإِسْلَامَ بِالْيَهُودِيَّةِ وَالنَّصْرَانِيَّةِ (٢) .

Çoğunluğa göre kastedilen: “İslâm'ı Yahudilik ve Hristiyanlıkla karıştırmayın” demektir. (٢)

وَقَالَ مُقَاتِلٌ: إِنَّ الْيَهُودَ أَقَرُّوا بِبَعْضِ صِفَةِ مُحَمَّدٍ ﷺ وَكَتَمُوا بَعْضًا لِيُصَدَّقُوا فِي ذَلِكَ فَقَالَ: وَلَا تَلْبِسُوا الْحَقَّ الَّذِي تُقِرُّونَ بِهِ بِالْبَاطِلِ يَعْنِي بِمَا تَكْتُمُونَهُ، فَالْحَقُّ: بَيَانُهُمْ، وَالْبَاطِلُ: كِتْمَانُهُمْ وَتَكْتُمُوا الْحَقَّ أَيْ لَا تَكْتُمُوهُ، يَعْنِي: نَعْتَ مُحَمَّدٍ ﷺ.

Mukātil şöyle demiştir: Şüphesiz Yahudiler, [diğer sözlerinde de] tasdik edilsinler diye Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in vasfının bir kısmını ikrar etmiş, bir kısmını ise gizlemişlerdi. Bunun üzerine [Allah Teâlâ]: İkrar ettiğiniz hakkı, batılla yani gizlediğiniz şeyle karıştırmayın buyurmuştur. Dolayısıyla hak; onların açıkladığı şey, bâtıl ise gizledikleridir. {وَتَكْتُمُوا الْحَقَّ} [ifadesi de] 'Onu gizlemeyin' manasındadır; yani Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in vasfını [gizlemeyin].

{وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ} أَنَّهُ نَبِيٌّ مُرْسَلٌ

{وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ} “Siz bildiğiniz halde” onun gönderilmiş bir peygamber olduğunu.

{وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ} يَعْنِي الصَّلَوَاتِ الْخَمْسَ بِمَوَاقِيتِهَا وَحُدُودِهَا {وَآتُوا الزَّكَاةَ} أَدُّوا زَكَاةَ أَمْوَالِكُمُ الْمَفْرُوضَةَ. وَالزَّكَاةُ مَأْخُوذَةٌ مِنْ زَكَا الزَّرْعُ إِذَا نَمَا وَكَثُرَ. وَقِيلَ: مِنْ تَزَكَّى أَيْ تَطَهَّرَ، وَكِلَا الْمَعْنَيَيْنِ مَوْجُودٌ فِي الزَّكَاةِ، لِأَنَّ فِيهَا تَطْهِيرًا وَتَنْمِيَةً لِلْمَالِ {وَارْكَعُوا مَعَ الرَّاكِعِينَ} أَيْ صَلُّوا مَعَ الْمُصَلِّينَ: مُحَمَّدٍ ﷺ وَأَصْحَابِهِ، وَذُكِرَ بِلَفْظِ الرُّكُوعِ لِأَنَّهُ رُكْنٌ مِنْ أَرْكَانِ الصَّلَاةِ، وَلِأَنَّ صَلَاةَ الْيَهُودِ لَمْ يَكُنْ فِيهَا رُكُوعٌ، فَكَأَنَّهُ قَالَ: صَلُّوا صَلَاةً ذَاتَ رُكُوعٍ، قِيلَ: إِعَادَتُهُ بَعْدَ قَوْلِهِ {وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ} لِهَذَا، أَيْ صَلُّوا مَعَ الَّذِينَ فِي صَلَاتِهِمْ رُكُوعٌ، فَالْأَوَّلُ مُطْلَقٌ فِي حَقِّ الْكُلِّ، وَهَذَا فِي حَقِّ أَقْوَامٍ مَخْصُوصِينَ. وَقِيلَ: هَذَا حَثٌّ عَلَى إِقَامَةِ الصَّلَاةِ جَمَاعَةً كَأَنَّهُ قَالَ لَهُمْ: صَلُّوا مَعَ الْمُصَلِّينَ الَّذِينَ سَبَقُوكُمْ بِالْإِيمَانِ.

{وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ} “Namazı dosdoğru kılın” yani beş vakit namazı vakitleri ve rükünleriyle kılın; {وَآتُوا الزَّكَاةَ} “zekâtı verin” mallarınızın farz kılınan zekâtını ödeyin. Zekât (الزَّكَاةُ), ekin büyüyüp çoğaldığında kullanılan 'zekâ' (زَكَا) kelimesinden alınmıştır. 'Tezekkâ' yani temizlendi kelimesinden alındığı da söylenmiştir. Her iki mana da zekâtta mevcuttur; çünkü onda hem malı temizleme hem de bereketlendirip artırma vardır. {وَارْكَعُوا مَعَ الرَّاكِعِينَ} “Ve rükû edenlerle birlikte rükû edin” yani namaz kılanlarla: Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem ve ashâbıyla birlikte namaz kılın. Namazın rükünlerinden biri olduğu için ve ayrıca Yahudilerin namazında rükû bulunmadığı için rükû lafzıyla zikredilmiştir; sanki: “Rükûsu olan bir namaz kılın” demiştir. {وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ} kavlinden sonra bunun tekrar edilmesinin bundan ötürü olduğu söylenmiştir; yani namazlarında rükû bulunan kimselerle beraber namaz kılın demektir. Birincisi herkes hakkında mutlaktır, bu ise özel bir topluluk hakkındadır. Şöyle de denilmiştir: Bu, namazı cemaatle kılmaya bir teşviktir; sanki onlara: “İmanda sizden önce davranan namaz kılanlarla birlikte namaz kılın” demiştir.

{أَتَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ وَتَنْسَوْنَ أَنْفُسَكُمْ وَأَنْتُمْ تَتْلُونَ الْكِتَابَ أَفَلَا تَعْقِلُونَ (٤٤) وَاسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلَاةِ وَإِنَّهَا لَكَبِيرَةٌ إِلَّا عَلَى الْخَاشِعِينَ (٤٥) الَّذِينَ يَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلَاقُو رَبِّهِمْ وَأَنَّهُمْ إِلَيْهِ رَاجِعُونَ (٤٦) يَا بَنِي إِسْرَائِيلَ اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ وَأَنِّي فَضَّلْتُكُمْ عَلَى الْعَالَمِينَ (٤٧) وَاتَّقُوا يَوْمًا لَا تَجْزِي نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ شَيْئًا وَلَا يُقْبَلُ مِنْهَا شَفَاعَةٌ وَلَا يُؤْخَذُ مِنْهَا عَدْلٌ وَلَا هُمْ يُنْصَرُونَ (٤٨) }

{أَتَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ وَتَنْسَوْنَ أَنْفُسَكُمْ وَأَنْتُمْ تَتْلُونَ الْكِتَابَ أَفَلَا تَعْقِلُونَ (٤٤) وَاسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلَاةِ وَإِنَّهَا لَكَبِيرَةٌ إِلَّا عَلَى الْخَاشِعِينَ (٤٥) الَّذِينَ يَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلَاقُو رَبِّهِمْ وَأَنَّهُمْ إِلَيْهِ رَاجِعُونَ (٤٦) يَا بَنِي إِسْرَائِيلَ اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ وَأَنِّي فَضَّلْتُكُمْ عَلَى الْعَالَمِينَ (٤٧) وَاتَّقُوا يَوْمًا لَا تَجْزِي نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ شَيْئًا وَلَا يُقْبَلُ مِنْهَا شَفَاعَةٌ وَلَا يُؤْخَذُ مِنْهَا عَدْلٌ وَلَا هُمْ يُنْصَرُونَ (٤٨) } “Siz Kitab'ı okuduğunuz halde insanlara iyiliği emredip kendinizi unutuyor musunuz? Aklınızı kullanmıyor musunuz? Sabır ve namazla yardım dileyin; şüphesiz bu, huşû duyanlardan başkasına pek ağır gelir. Onlar ki Rablerine kavuşacaklarını ve kesinlikle O'na döneceklerini bilirler. Ey İsrailoğulları! Size ihsan ettiğim nimetimi ve sizi âlemlere üstün kıldığımı hatırlayın. Hiç kimsenin kimseden yana bir şey ödeyemeyeceği, kimseden şefaatin kabul edilmeyeceği, kimseden fidye alınmayacağı ve onlara yardım da edilmeyeceği bir günden sakının.”

{أَتَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ} أَيْ بِالطَّاعَةِ، نَزَلَتْ فِي عُلَمَاءِ الْيَهُودِ، وَذَلِكَ أَنَّ الرَّجُلَ مِنْهُمْ كَانَ يَقُولُ لِقَرِيبِهِ وَحَلِيفِهِ مِنَ الْمُسْلِمِينَ إِذَا سَأَلَهُ عَنْ أَمْرِ مُحَمَّدٍ ﷺ: اثْبُتْ عَلَى دِينِهِ فَإِنَّ أَمْرَهُ حَقٌّ وَقَوْلَهُ صِدْقٌ. وَقِيلَ: هو خطاب لأخبارهم حَيْثُ أَمَرُوا أَتْبَاعَهُمْ بِالتَّمَسُّكِ بِالتَّوْرَاةِ، ثُمَّ خَالَفُوا وَغَيَّرُوا نَعْتَ مُحَمَّدٍ ﷺ {وَتَنْسَوْنَ أَنْفُسَكُمْ} أَيْ تَتْرُكُونَ أَنْفُسَكُمْ فَلَا تَتَّبِعُونَهُ {وَأَنْتُمْ تَتْلُونَ الْكِتَابَ} تَقْرَءُونَ التَّوْرَاةَ فِيهَا نَعْتُهُ وَصَفْتُهُ {أَفَلَا تَعْقِلُونَ} أَنَّهُ حَقٌّ فَتَتَّبِعُونَهُ؟.

{أَتَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ} “İnsanlara iyiliği mi emrediyorsunuz?” yani itaati. Yahudi âlimleri hakkında inmiştir; şöyle ki, onlardan bir adam, Müslümanlardan olan akrabası veya antlaşmalısı kendisine Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in durumunu sorduğunda: “Onun dininde sebat et, zira onun getirdiği hak, sözü de doğrudur” derdi. Şöyle de denilmiştir: Tâbilerine Tevrat'a sımsıkı sarılmayı emrettikleri, sonra da muhalefet edip Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in vasfını değiştirdikleri için bu onların din adamlarına (ahbâr) bir hitaptır. {وَتَنْسَوْنَ أَنْفُسَكُمْ} “Kendinizi ise unutuyor musunuz?” yani kendinizi terk edip ona tâbi olmuyor musunuz? {وَأَنْتُمْ تَتْلُونَ الْكِتَابَ} “Halbuki siz Kitab'ı okuyorsunuz” Tevrat'ı okuyorsunuz ki onda onun vasfı ve sıfatı bulunmaktadır. {أَفَلَا تَعْقِلُونَ} “Aklınızı kullanmıyor musunuz?” onun hak olduğunu anlayıp da ona tâbi olasınız?

وَالْعَقْلُ مَأْخُوذٌ مِنْ عِقَالِ الدَّابَّةِ، وَهُوَ مَا يُشَدُّ بِهِ رُكْبَةُ الْبَعِيرِ فَيَمْنَعُهُ مِنَ الشُّرُودِ، فَكَذَلِكَ الْعَقْلُ يَمْنَعُ صَاحِبَهُ مِنَ الْكُفْرِ وَالْجُحُودِ.

Akıl (el-Akl), deveyi bağlama ipi olan 'ıkāl'den alınmıştır; bu, devenin dizini bağlayıp kaçmasını engelleyen şeydir. Tıpkı bunun gibi akıl da sahibini inkârdan ve reddetmekten alıkoyar.

أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الصَّالِحِيُّ أَنَا أَبُو عَمْرٍو بَكْرُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْمُزَنِيُّ أَنَا أَبُو بَكْرٍ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ حَفِيدُ الْعَبَّاسِ بْنِ حَمْزَةَ أَنَا الْحُسَيْنُ بْنُ الْفَضْلِ الْبَجَلِيُّ أَنَا عَفَّانُ أَنَا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ أَنَا عَلِيُّ بْنُ زَيْدٍ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: "رَأَيْتُ لَيْلَةَ أُسْرِيَ بِي رِجَالًا تُقْرَضُ شِفَاهُهُمْ بِمَقَارِيضَ مِنْ نَارٍ قُلْتُ: مَنْ هَؤُلَاءِ يَا جِبْرِيلُ؟ قَالَ: هَؤُلَاءِ خُطَبَاءٌ مِنْ أُمَّتِّكَ يَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبَرِّ وَيَنْسَوْنَ أَنْفُسَهُمْ وَهُمْ يَتْلُونَ

Bize Ahmed b. Abdillâh es-Sâlihî haber verdi, bize Ebû Amr Bekr b. Muhammed el-Müzenî haber verdi, bize Ebû Bekr Muhammed b. Abdillâh (Abbâs b. Hamza'nın torunu) haber verdi, bize el-Hüseyn b. el-Fadl el-Becelî haber verdi, bize Affân haber verdi, bize Hammâd b. Seleme haber verdi, bize Ali b. Zeyd, Enes b. Mâlik'ten haber verdi ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “İsrâ'ya götürüldüğüm gece, dudakları ateşten makaslarla kesilen adamlar gördüm. 'Ey Cibrîl, bunlar kim?' dedim. 'Bunlar ümmetinden, insanlara iyiliği emredip kendilerini unutan ve Kitab'ı okuyan

الْكِتَابَ" (١)

hatiplerdir' dedi.” (١)

أَخْبَرَنَا عبد الواحد ١٠/ب الميلحي أَنَا أَحْمَدُ عَبْدِ اللَّهِ النَّعِيمِيُّ أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ أَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ أَنَا سُفْيَانُ عَنِ الْأَعْمَشِ عَنْ أَبِي وَائِلٍ قَالَ: قَالَ أُسَامَةُ ﵁: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: "يُجَاءُ بِالرَّجُلِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَيُلْقَى فِي النَّارِ فَتَنْدَلِقُ أَقْتَابُهُ (أَيْ تَنْقَطِعُ أَمْعَاؤُهُ) فِي النَّارِ فَيَدُورُ كَمَا يَدُورُ الْحِمَارُ بِرَحَاهُ (٢) فَيَجْتَمِعُ أَهْلُ النَّارِ عَلَيْهِ فَيَقُولُونَ: أَيْ فُلَانُ مَا شَأْنُكَ أَلَيْسَ كُنْتَ تَأْمُرُنَا بِالْمَعْرُوفِ وَتَنْهَانَا عَنِ الْمُنْكَرِ؟ قَالَ: كُنْتُ آمُرُكُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَلَا آتِيهِ، وَأَنْهَاكُمْ عَنِ الْمُنْكَرِ وَآتِيهِ" وَقَالَ شُعْبَةُ عَنِ الْأَعْمَشِ "فَيَطْحَنُ فِيهَا كَمَا يَطْحَنُ الْحِمَارُ بِرَحَاهُ" (٣) .

Bize Abdülvâhid el-Meylehî haber verdi, bize Ahmed [b.] Abdillâh en-Nuaymî haber verdi, bize Muhammed b. Yûsuf haber verdi, bize Muhammed b. İsmâil haber verdi, bize Ali b. Abdillâh haber verdi, bize Süfyân, el-A'meş'ten, o Ebû Vâil'den haber verdi; dedi ki: Üsâme radıyallâhu anh şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i şöyle buyururken işittim: “Kıyamet günü adam getirilir ve cehenneme atılır; bağırsakları ateşe dökülür (yani bağırsakları parçalanıp fırlar) ve merkebin değirmen etrafında döndüğü gibi döner. (٢) Cehennem ehli onun etrafında toplanır ve: 'Ey filanca! Neyin var? Sen bize iyiliği emredip bizi kötülükten nehyetmiyor muydun?' derler. O da: 'Ben size iyiliği emrederdim ama kendim yapmazdım; sizi kötülükten nehyederdim ama kendim yapardım' der.” Şu'be, el-A'meş'ten rivayetle: “Merkebin değirmeni döndürdüğü gibi orada döner” demiştir. (٣)

{وَاسْتَعِينُوا} عَلَى مَا يَسْتَقْبِلُكُمْ مِنْ أَنْوَاعِ الْبَلَاءِ وَقِيلَ: عَلَى طَلَبِ الْآخِرَةِ {بِالصَّبْرِ وَالصَّلَاةِ} أَرَادَ حَبْسَ النَّفْسِ عَنِ الْمَعَاصِي. وَقِيلَ: أَرَادَ: الصَّبْرَ عَلَى أَدَاءِ الْفَرَائِضِ، وَقَالَ مُجَاهِدٌ: الصَّبْرُ الصَّوْمُ، وَمِنْهُ سُمِّيَ شَهْرُ رَمَضَانَ شَهْرَ الصَّبْرِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الصَّوْمَ يُزَهِّدُهُ فِي الدُّنْيَا، وَالصَّلَاةَ تُرَغِّبُهُ فِي الْآخِرَةِ، وَقِيلَ: الْوَاوُ بِمَعْنَى عَلَى، أَيْ: وَاسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ عَلَى الصَّلَاةِ، كَمَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: "وَأْمُرْ أَهْلَكَ بِالصَّلَاةِ وَاصْطَبِرْ عَلَيْهَا" (١٣٢-طه) {وَإِنَّهَا} يَقُلْ وَإِنَّهُمَا رَدًّا لِلْكِنَايَةِ إِلَى كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا أَيْ وَإِنَّ كُلَّ خَصْلَةٍ مِنْهُمَا. كَمَا قَالَ: "كِلْتَا الْجَنَّتَيْنِ آتَتْ أُكُلَهَا" (٣٣-الْكَهْفِ) أَيْ كُلُّ وَاحِدَةٍ مِنْهُمَا. وَقِيلَ: مَعْنَاهُ {وَاسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ} وَإِنَّهُ لِكَبِيرٌ وَبِالصَّلَاةِ وَإِنَّهَا لِكَبِيرَةٌ، فَحَذَفَ أَحَدَهُمَا اخْتِصَارًا، وَقَالَ الْمُؤَرِّجُ (٤) رَدَّ الْكِنَايَةَ إِلَى الصَّلَاةِ لِأَنَّهَا أَعَمُّ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: "وَالَّذِينَ يَكْنِزُونَ الذَّهَبَ وَالْفِضَّةَ وَلَا يُنْفِقُونَهَا" (٣٤-التَّوْبَةِ) رَدَّ الْكِنَايَةَ إِلَى الْفِضَّةِ لِأَنَّهَا أَعَمُّ. وَقِيلَ: رَدَّ الْكِنَايَةَ إِلَى الصَّلَاةِ لِأَنَّ الصَّبْرَ دَاخِلٌ فِيهَا. كَمَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: "وَاللَّهُ وَرَسُولُهُ أَحَقُّ أَنْ يُرْضُوهُ" (٦٢-التَّوْبَةِ) وَلَمْ يَقُلْ يُرْضُوهُمَا لِأَنَّ رِضَا الرَّسُولِ دَاخِلٌ فِي رِضَا اللَّهِ تَعَالَى.

{وَاسْتَعِينُوا} “Ve yardım dileyin” karşılaşacağınız türlü belalara karşı; [bir görüşe göre de] ahireti talep etme hususunda {بِالصَّبْرِ وَالصَّلَاةِ} “sabır ve namazla”. [Sabırdan] maksat, nefsi günahlardan alıkoymaktır. Denildi ki: Farzları yerine getirmeye sabretmektir. Mücâhid şöyle demiştir: Sabır, oruçtur. Bundan dolayı ramazan ayına sabır ayı denilmiştir. Çünkü oruç insanı dünyadan zâhid kılar (uzaklaştırır), namaz ise ahirete rağbet ettirir. Bir görüşe göre [buradaki] vâv (و) harfi 'alâ (عَلَى/üzerine) manasındadır, yani: Namaz üzerine sabırla yardım dileyin, nitekim Allâh Teâlâ şöyle buyurmuştur: “Ailene namazı emret ve ona sabırla devam et” (Tâhâ, 132). {وَإِنَّهَا} [Allâh Teâlâ zamiri] ikisinden her birine döndürerek [ve her ikisinin de her bir hasletine raci kılarak tekil müennes olarak] “ve muhakkak ki o” buyurmuş, [tesniye olarak] 've innehümâ' dememiştir. Nitekim: “Her iki bahçe de ürününü verdi” (el-Kehf, 33) yani her ikisinden her biri [demektir]. Bir görüşe göre anlamı şöyledir: {وَاسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ} “Sabırla yardım dileyin”, ve şüphesiz o [sabır] zordur; namazla [yardım dileyin], şüphesiz o da zordur; [böylece] ihtisar (kısaltma) için ikisinden birini hazfetmiştir (düşürmüştür). el-Müerric (٤) şöyle demiştir: Zamiri namaza döndürmüştür çünkü o daha kapsamlıdır; nitekim Allâh Teâlâ’nın: “Altını ve gümüşü yığıp da onları infak etmeyenler...” (et-Tevbe, 34) ayetinde zamiri daha kapsamlı olduğu için gümüşe döndürmesi gibidir. Bir görüşe göre: Zamiri namaza döndürmüştür, çünkü sabır onun içine dahildir. Nitekim Allâh Teâlâ: “Allâh ve Resûlü, kendisini razı etmelerine daha layıktır” (et-Tevbe, 62) buyurmuş, Resûl'ün rızası Allâh Teâlâ'nın rızasına dahil olduğu için [tesniye olarak] 'yurdûhümâ' dememiştir.

وَقَالَ الْحُسَيْنُ بْنُ الْفَضْلِ: رَدَّ الْكِنَايَةَ إِلَى الِاسْتِعَانَةِ {لَكَبِيرَةٌ} أَيْ: لِثَقِيلَةٌ {إِلَّا عَلَى الْخَاشِعِينَ}

el-Hüseyin b. el-Fadl ise şöyle demiştir: Zamiri istiâneye (yardım istemeye) döndürmüştür. {لَكَبِيرَةٌ} “Şüphesiz o pek ağırdır” yani pek çetindir, {إِلَّا عَلَى الْخَاشِعِينَ} “ancak huşû duyanlar müstesna”.

يَعْنِي: الْمُؤْمِنِينَ، وَقَالَ الْحَسَنُ: الْخَائِفِينَ وَقِيلَ: الْمُطِيعِينَ وَقَالَ مُقَاتِلُ بْنُ حَيَّانَ: الْمُتَوَاضِعِينَ، وَأَصْلُ الْخُشُوعِ السُّكُونُ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: "وَخَشَعَتِ الْأَصْوَاتُ لِلرَّحْمَنِ" (١٠٨-طه) فَالْخَاشِعُ سَاكِنٌ إِلَى طَاعَةِ اللَّهِ تَعَالَى.

Yani: Müminler[e]. el-Hasan: “Korkanlara” demiştir. Bir görüşe göre: “İtaat edenlere.” Mukātil b. Hayyân: “Mütevazı olanlara” demiştir. Huşûnun aslı sükûnettir; Allâh Teâlâ: “Rahmân'ın huzurunda sesler kısılmıştır” (Tâhâ, 108) buyurmuştur. Hâşi' (huşû sahibi), Allâh Teâlâ'nın itaatine sükûnetle teslim olan kimsedir.

{الَّذِينَ يَظُنُّونَ} يَسْتَيْقِنُونَ [أَنَّهُمْ مَبْعُوثُونَ وَأَنَّهُمْ مُحَاسَبُونَ وَأَنَّهُمْ رَاجِعُونَ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى، أَيْ: يُصَدِّقُونَ بِالْبَعْثِ، وَجَعَلَ رُجُوعَهُمْ بَعْدَ الْمَوْتِ إِلَى الْمَحْشَرِ رُجُوعًا إِلَيْهِ] (١) .

{الَّذِينَ يَظُنُّونَ} “Onlar ki zannederler (kesin olarak inanırlar)” kesin olarak bilirler [ki onlar diriltilecek, hesaba çekilecek ve Allâh Teâlâ'ya döneceklerdir; yani dirilişi tasdik ederler. Öldükten sonra mahşere dönüşlerini O'na dönüş kılmıştır.] (١)

وَالظَّنُّ مِنَ الْأَضْدَادِ يَكُونُ شَكًّا وَيَقِينًا وَأَمَلًا كَالرَّجَاءِ يَكُونُ خَوْفًا وَأَمَلًا وَأَمْنًا {أَنَّهُمْ مُلَاقُو رَبِّهِمْ} مُعَايِنُو {رَبِّهِمْ} فِي الْآخِرَةِ وَهُوَ رُؤْيَةُ اللَّهِ تَعَالَى وَقِيلَ: الْمُرَادُ مِنَ اللِّقَاءِ الصَّيْرُورَةُ إِلَيْهِ {وَأَنَّهُمْ إِلَيْهِ رَاجِعُونَ} فَيَجْزِيهِمْ بِأَعْمَالِهِمْ.

Zan (الظَّنُّ), zıt anlamlı kelimelerdendir; tıpkı recâ (الرَّجَاءُ) kelimesinin korku, umut ve güven anlamına gelmesi gibi, şüphe, kesin bilgi (yakîn) ve ümit anlamına gelir. {أَنَّهُمْ مُلَاقُو رَبِّهِمْ} ahirette “Rablerine kavuşacaklarını” Rablerini bizzat müşahede edeceklerini [bilirler]; bu da Allâh Teâlâ'yı görmektir. Bir görüşe göre kavuşmaktan maksat O'na varmaktır. {وَأَنَّهُمْ إِلَيْهِ رَاجِعُونَ} “ve şüphesiz O'na döneceklerini [bilirler]”, O da amellerinin karşılığını kendilerine verecektir.

{يَا بَنِي إِسْرَائِيلَ اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ وَأَنِّي فَضَّلْتُكُمْ عَلَى الْعَالَمِينَ} أَيْ عَالَمِي زَمَانِكُمْ، وَذَلِكَ التَّفْضِيلُ وَإِنْ كَانَ فِي حَقِّ الْآبَاءِ، لَكِنْ يَحْصُلُ بِهِ الشَّرَفُ لِلْأَبْنَاءِ

{يَا بَنِي إِسْرَائِيلَ اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ وَأَنِّي فَضَّلْتُكُمْ عَلَى الْعَالَمِينَ} “Ey İsrâiloğulları! Size ihsan ettiğim nimetimi ve sizi cümle âleme üstün kıldığımı hatırlayın.” Yani zamanınızın âlemlerine [üstün kıldığımı hatırlayın]. Bu üstün kılma, her ne kadar babaları hakkında ise de onunla oğullar için de şeref hasıl olur.

{وَاتَّقُوا يَوْمًا} وَاخْشَوْا عِقَابَ يَوْمٍ {لَا تَجْزِي نَفْسٌ} لَا تَقْضِي نَفْسٌ {عَنْ نَفْسٍ شَيْئًا} أَيْ حَقًّا لَزِمَهَا وَقِيلَ: لَا تُغْنِي، وَقِيلَ: لَا تَكْفِي شَيْئًا مِنَ الشَّدَائِدِ {وَلَا يُقْبَلُ مِنْهَا شَفَاعَةٌ} قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَيَعْقُوبُ بِالتَّاءِ لِتَأْنِيثِ الشَّفَاعَةِ، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِالْيَاءِ لِأَنَّ الشَّفْعَ وَالشَّفَاعَةَ بِمَعْنًى وَاحِدٍ كَالْوَعْظِ وَالْمَوْعِظَةِ، فَالتَّذْكِيرُ عَلَى الْمَعْنَى، وَالتَّأْنِيثُ عَلَى اللَّفْظِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: "قَدْ جَاءَتْكُمْ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ" (٥٧-يُونُسَ) وَقَالَ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ "فَمَنْ جَاءَهُ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّهِ" (٢٧٥-الْبَقَرَةِ) أَيْ لَا تُقْبَلُ مِنْهَا شَفَاعَةٌ إِذَا كَانَتْ كَافِرَةً {وَلَا يُؤْخَذُ مِنْهَا عَدْلٌ} أَيْ فِدَاءٌ وَسُمِّيَ بِهِ لِأَنَّهُ مِثْلُ الْمَفْدِيِّ. وَالْعَدْلُ: الْمِثْلُ {وَلَا هُمْ يُنْصَرُونَ} يُمْنَعُونَ مِنْ عَذَابِ اللَّهِ.

{وَاتَّقُوا يَوْمًا} “Öyle bir günden sakının ki” bir günün azabından korkun [o gün] {لَا تَجْزِي نَفْسٌ} “hiçbir kimse ödeyemez” hiçbir kimse yerine getiremez {عَنْ نَفْسٍ شَيْئًا} “bir başkası adına bir şeyi” yani üzerine gereken bir hakkı [ödeyemez]. Bir görüşe göre [hiçbir kimse bir başkasına] fayda sağlayamaz; diğer bir görüşe göre ise sıkıntılardan hiçbir şeyi savuşturamaz. {وَلَا يُقْبَلُ مِنْهَا شَفَاعَةٌ} “kimseden şefaat kabul edilmez”. İbn Kesîr ve Ya'kûb, şefaat lafzının müennes (dişil) olmasından dolayı [fiili] te harfiyle (تُقْبَلُ - tükbelü şeklinde) okumuştur. Diğer kıraat imamları ise ye harfiyle (يُقْبَلُ - yükbelü şeklinde) okumuştur; çünkü şef' (الشَّفْعُ) ile şefaat (الشَّفَاعَةُ), tıpkı va'z (الْوَعْظُ) ile mev'ıza (الْمَوْعِظَةُ) gibi aynı anlamdadır. Dolayısıyla müzekker (eril) kılınması manaya, müennes (dişil) kılınması ise lafza göredir. Nitekim Allâh Teâlâ'nın: {قَدْ جَاءَتْكُمْ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ} “Rabbinizden size bir öğüt geldi” (Yûnus, 57) buyurması ve başka bir yerde: {فَمَنْ جَاءَهُ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّهِ} “Kime Rabbinden bir öğüt gelir de...” (el-Bakara, 275) buyurması böyledir. Yani [o nefis] kâfir olduğu takdirde kendisinden hiçbir şefaat kabul edilmez. {وَلَا يُؤْخَذُ مِنْهَا عَدْلٌ} “kimseden fidye de alınmaz” yani fidye [alınmaz]; fidyeye uğruna fidye verilene denk olduğu için bu isim verilmiştir. Adl (الْعَدْلُ), denk/misil demektir. {وَلَا هُمْ يُنْصَرُونَ} “onlara yardım da edilmez” Allâh'ın azabından kurtarılmazlar/korunmazlar.

{وَإِذْ نَجَّيْنَاكُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ يَسُومُونَكُمْ سُوءَ الْعَذَابِ يُذَبِّحُونَ أَبْنَاءَكُمْ وَيَسْتَحْيُونَ نِسَاءَكُمْ وَفِي ذَلِكُمْ بَلَاءٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَظِيمٌ (٤٩) وَإِذْ فَرَقْنَا بِكُمُ الْبَحْرَ فَأَنْجَيْنَاكُمْ وَأَغْرَقْنَا آلَ فِرْعَوْنَ وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ (٥٠) }

{وَإِذْ نَجَّيْنَاكُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ يَسُومُونَكُمْ سُوءَ الْعَذَابِ يُذَبِّحُونَ أَبْنَاءَكُمْ وَيَسْتَحْيُونَ نِسَاءَكُمْ وَفِي ذَلِكُمْ بَلَاءٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَظِيمٌ (٤٩) وَإِذْ فَرَقْنَا بِكُمُ الْبَحْرَ فَأَنْجَيْنَاكُمْ وَأَغْرَقْنَا آلَ فِرْعَوْنَ وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ (٥٠) } “Hani sizi, azabın en kötüsüne uğratan, oğullarınızı boğazlayıp kadınlarınızı sağ bırakan Firavun ailesinden kurtarmıştık. Bunda Rabbinizden büyük bir imtihan vardı. Hani sizin için denizi yarmış, sizi kurtarmış ve Firavun ailesini siz bakıp dururken suda boğmuştuk.”

{وَإِذْ نَجَّيْنَاكُمْ} يَعْنِي: أَسْلَافَكُمْ وَأَجْدَادَكُمْ فَاعْتَدَّهَا مِنَّةً عَلَيْهِمْ لِأَنَّهُمْ نَجَوْا بِنَجَاتِهِمْ {مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ} أَتْبَاعِهِ وَأَهْلِ دِينِهِ، وَفِرْعَوْنُ هُوَ الْوَلِيدُ بْنُ مُصْعَبِ بْنِ الرَّيَّانِ وَكَانَ مِنَ الْقِبْطِ الْعَمَالِيقِ وَعُمِّرَ أَكْثَرَ مِنْ أَرْبَعِمِائَةِ سَنَةٍ {يَسُومُونَكُمْ} يُكَلِّفُونَكُمْ وَيُذِيقُونَكُمْ، {سُوءَ الْعَذَابِ} أَشَدَّ الْعَذَابِ وَأَسْوَأَهُ وَقِيلَ: يَصْرِفُونَكُمْ فِي الْعَذَابِ مَرَّةً هَكَذَا وَمَرَّةً هَكَذَا كَالْإِبِلِ السَّائِمَةِ فِي الْبَرِّيَّةِ، وَذَلِكَ أَنَّ فِرْعَوْنَ جَعْلَ بَنِي

{وَإِذْ نَجَّيْنَاكُمْ} “Hani sizi kurtarmıştık” yani seleflerinizi ve dedelerinizi; onların kurtulmasıyla bunlar da kurtulmuş oldukları için bunu onlara bir nimet saymıştır. {مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ} “Firavun ailesinden” onun tâbilerinden ve dininin ehlinden. Firavun, el-Velîd b. Mus'ab b. er-Reyyân'dır; Amâlika kıptîlerinden idi ve dört yüz yıldan fazla ömür sürmüştü. {يَسُومُونَكُمْ} “sizi uğratıyorlardı” size yüklüyorlar ve tattırıyorlardı, {سُوءَ الْعَذَابِ} “azabın en kötüsüne” azabın en şiddetlisine ve en kötüsüne. Bir görüşe göre: Kırda otlayan develer (sâime) gibi sizi bir öyle bir böyle azap içinde evirip çeviriyorlardı. Şöyle ki Firavun, İsrâil-

إِسْرَائِيلَ خَدَمًا وَخَوَلًا (١) وَصَنَّفَهُمْ فِي الْأَعْمَالِ فَصِنْفٌ يَبْنُونَ، وَصِنْفٌ يَحْرُثُونَ وَيَزْرَعُونَ، وَصِنْفٌ يَخْدِمُونَهُ، وَمَنْ لَمْ يَكُنْ مِنْهُمْ فِي عَمَلٍ وَضَعَ عَلَيْهِ الْجِزْيَةَ.

-oğullarını hizmetçi ve köleler (١) edinmişti. Onları işlere ayırmıştı: Bir kısmı bina yapıyor, bir kısmı ekip biçiyor, bir kısmı ona hizmet ediyordu. Onlardan bir işte çalışmayan kimseye ise cizye koymuştu.

وَقَالَ وَهْبٌ: كَانُوا أَصْنَافًا فِي أَعْمَالِ فِرْعَوْنَ، فَذَوُو الْقُوَّةِ يَنْحِتُونَ السَّوَارِيَ (٢) مِنَ الْجِبَالِ حَتَّى قُرِحَتْ (٣) أَعْنَاقُهُمْ وَأَيْدِيهِمْ وَدَبِرَتْ (٤) ظُهُورُهُمْ مِنْ قَطْعِهَا وَنَقْلِهَا، وَطَائِفَةٌ يَنْقُلُونَ الْحِجَارَةَ، وَطَائِفَةٌ يَبْنُونَ لَهُ الْقُصُورَ، وَطَائِفَةٌ مِنْهُمْ يَضْرِبُونَ اللَّبِنَ وَيَطْبُخُونَ الْآجُرَّ، وَطَائِفَةٌ نَجَّارُونَ وَحَدَّادُونَ، وَالضَّعَفَةُ مِنْهُمْ يَضْرِبُ عَلَيْهِمُ الْخَرَاجَ ضَرِيبَةً يُؤَدُّونَهَا كُلَّ يَوْمٍ، فَمَنْ غَرَبَتْ عَلَيْهِ الشَّمْسُ قَبْلَ أَنْ يُؤَدِّيَ ضَرِيبَتَهُ غُلَّتْ يَمِينُهُ إِلَى عُنُقِهِ شَهْرًا، وَالنِّسَاءُ يَغْزِلْنَ الْكَتَّانَ وَيَنْسِجْنَ، وقيل: تفسيره ذكرما بَعْدَهُ: {يُذَبِّحُونَ أَبْنَاءَكُمْ} مَذْكُورٌ عَلَى وَجْهِ الْبَدَلِ مِنْ قَوْلِهِ -يَسُومُونَكُمْ سُوءَ الْعَذَابِ {وَيَسْتَحْيُونَ نِسَاءَكُمْ} يَتْرُكُونَهُنَّ أَحْيَاءً، وَذَلِكَ أَنَّ فِرْعَوْنَ رَأَى فِي مَنَامِهِ كَأَنَّ نَارًا أَقْبَلَتْ مِنْ بَيْتِ الْمَقْدِسِ وَأَحَاطَتْ بِمِصْرَ وَأَحْرَقَتْ كُلَّ قِبْطِيٍّ فِيهَا وَلَمْ تَتَعَرَّضْ لِبَنِي إِسْرَائِيلَ فَهَالَهُ ذَلِكَ وَسَأَلَ الْكَهَنَةَ عَنْ رُؤْيَاهُ؟ فَقَالُوا: يُولَدُ فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ غُلَامٌ يَكُونُ عَلَى يَدِهِ هَلَاكُكَ وَزَوَالُ مُلْكِكَ، فَأَمَرَ فِرْعَوْنُ بِقَتْلِ كُلِّ غُلَامٍ يُولَدُ فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ وَجَمَعَ الْقَوَابِلَ فَقَالَ لَهُنَّ: لَا يُسْقَطَنَّ عَلَى أَيْدِيكُنَّ غُلَامٌ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ إِلَّا قُتِلَ وَلَا جَارِيَةٌ إِلَّا تُرِكَتْ، وَوَكَّلَ بِالْقَوَابِلِ، فَكُنَّ يَفْعَلْنَ ذَلِكَ حَتَّى قِيلَ: إِنَّهُ قَتَلَ فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ اثْنَيْ عَشَرَ أَلْفَ صَبِيٍّ فِي طَلَبِ مُوسَى. وَقَالَ وَهْبٌ: بَلَغَنِي أَنَّهُ ذَبَحَ فِي طَلَبِ مُوسَى ﵇ تِسْعِينَ أَلْفَ وَلِيدٍ. قَالُوا: وَأَسْرَعَ الْمَوْتُ فِي =مَشْيَخَةِ بَنِي إِسْرَائِيلَ فَدَخْلَ رُءُوسُ الْقِبْطِ عَلَى فِرْعَوْنَ وَقَالُوا: إِنَّ الْمَوْتَ قَدْ وَقَعَ فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ أَفَتَذْبَحُ صِغَارَهُمْ وَيَمُوتُ كِبَارُهُمْ فَيُوشِكُ أَنْ يَقَعَ الْعَمَلُ عَلَيْنَا؟ فَأَمَرَ فِرْعَوْنُ أَنْ يَذْبَحُوا سَنَةً وَيَتْرُكُوا سَنَةً، فَوُلِدَ هَارُونُ فِي السَّنَةِ الَّتِي لَا يَذْبَحُونَ فِيهَا، وَمُوسَى فِي السَّنَةِ الَّتِي يَذْبَحُونَ فِيهَا.

Vehb şöyle demiştir: Onlar Firavun'un işlerinde sınıflara ayrılmışlardı. Güçlü kuvvetli olanlar, kesip taşımaktan boyunları ve elleri yara oluncaya (٣) ve sırtları aşınana (٤) kadar dağlardan sütunlar (٢) yontuyorlardı. Bir grup taş taşıyor, bir grup onun için saraylar inşa ediyor, bir grup kerpiç kesip tuğla pişiriyor, bir grup da marangozluk ve demircilik yapıyordu. Zayıf olanlarına ise her gün ödeyecekleri bir vergi olarak haraç koymuştu; kim vergisini ödemeden üzerine güneş batarsa bir ay boyunca sağ eli boynuna bağlanırdı. Kadınlar ise keten eğirip dokuyorlardı. Denildi ki: Bunun tefsiri sonrasında zikredilen şeydir: {يُذَبِّحُونَ أَبْنَاءَكُمْ} “oğullarınızı boğazlıyorlar” ifadesi, “size azabın en kötüsünü tattırıyorlardı” sözünden bedel olarak zikredilmiştir. {وَيَسْتَحْيُونَ نِسَاءَكُمْ} “kadınlarınızı sağ bırakıyorlardı” onları canlı bırakıyorlardı. Şöyle ki Firavun rüyasında Beytü'l-Makdis tarafından bir ateşin gelip Mısır'ı kuşattığını, oradaki her kıptîyi yaktığını, fakat İsrâiloğullarına dokunmadığını gördü. Bu durum onu dehşete düşürdü ve kâhinlere rüyasını sordu. Onlar: “İsrâiloğulları arasında bir erkek çocuk doğacak, senin helakin ve mülkünün yok olması onun eliyle gerçekleşecektir” dediler. Bunun üzerine Firavun İsrâiloğullarında doğan her erkek çocuğun öldürülmesini emretti ve ebeleri toplayıp onlara: “Elinize İsrâiloğullarından hiçbir erkek çocuk doğmasın ki öldürülmesin, hiçbir kız çocuğu da [doğmasın ki] sağ bırakılmasın” dedi. Ebelerin başına gözcüler dikti; onlar da böyle yaptılar. Hatta Mûsâ'yı aramak uğruna İsrâiloğullarından on iki bin erkek çocuğu öldürdüğü söylenmiştir. Vehb ise: “Bana ulaştığına göre Mûsâ aleyhisselâm'ı aramak uğruna doksan bin yeni doğmuş çocuğu boğazlattı” demiştir. Dediler ki: İsrâiloğullarının yaşlıları arasında ölüm hızlandı; bunun üzerine Kıptîlerin ileri gelenleri Firavun'un yanına girip şöyle dediler: “İsrâiloğulları arasında ölüm baş gösterdi; onların küçüklerini boğazlayıp büyükleri de ölürse işlerin bizim üstümüze kalması yakındır.” Bunun üzerine Firavun bir yıl boğazlayıp bir yıl bırakmalarını emretti. Hârûn boğazlamadıkları yılda, Mûsâ ise boğazladıkları yılda doğdu.

{وَفِي ذَلِكُمْ بَلَاءٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَظِيمٌ} قِيلَ: الْبَلَاءُ الْمِحْنَةُ، أَيْ فِي سَوْمِهِمْ إِيَّاكُمْ سُوءَ الْعَذَابِ مِحْنَةٌ عَظِيمَةٌ، وَقِيلَ: الْبَلَاءُ النِّعْمَةُ أَيْ فِي إِنْجَائِي إِيَّاكُمْ مِنْهُمْ نِعْمَةٌ عَظِيمَةٌ، فَالْبَلَاءُ يَكُونُ بِمَعْنَى النِّعْمَةِ وَبِمَعْنَى الشِّدَّةِ، فَاللَّهُ تَعَالَى قَدْ يَخْتَبِرُ عَلَى النِّعْمَةِ بِالشُّكْرِ، وَعَلَى الشِّدَّةِ بِالصَّبْرِ وَقَالَ: اللَّهُ تَعَالَى "وَنَبْلُوكُمْ بِالشَّرِّ وَالْخَيْرِ فِتْنَةً" (٣٥-الْأَنْبِيَاءِ) .

{وَفِي ذَلِكُمْ بَلَاءٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَظِيمٌ} “Ve bunda Rabbinizden büyük bir imtihan vardı.” Denildi ki: Belâ, mihnettir; yani onların size azabın en kötüsünü tattırmalarında büyük bir mihnet vardı. Denildi ki: Belâ, nimettir; yani sizi onlardan kurtarmamda büyük bir nimet vardı. Belâ kelimesi hem nimet hem de şiddet/sıkıntı manasına gelir. Nitekim Allâh Teâlâ nimete karşı şükürle, şiddete karşı da sabırla imtihan eder. Allâh Teâlâ şöyle buyurmuştur: “Sizi bir imtihan olarak şer ve hayır ile sınarız” (el-Enbiyâ, 35).

{وَإِذْ فَرَقْنَا بِكُمُ الْبَحْرَ} قِيلَ: مَعْنَاهُ فَرَقْنَا لَكُمْ وَقِيلَ: فَرَقْنَا الْبَحْرَ بِدُخُولِكُمْ إِيَّاهُ وَسُمِّيَ الْبَحْرُ بَحْرًا لِاتِّسَاعِهِ، وَمِنْهُ قِيلَ لِلْفَرَسِ: بَحْرٌ إِذَا اتَّسَعَ فِي جَرْيِهِ، وَذَلِكَ أَنَّهُ لَمَّا دَنَا هَلَاكُ فِرْعَوْنَ أَمَرَ اللَّهُ تَعَالَى مُوسَى ﵇ أَنْ يُسْرِيَ بِبَنِي إِسْرَائِيلَ مِنْ مِصْرَ لَيْلًا فَأَمَرَ مُوسَى قَوْمَهُ أَنْ يُسْرِجُوا فِي بُيُوتِهِمْ إِلَى الصُّبْحِ،

{وَإِذْ فَرَقْنَا بِكُمُ الْبَحْرَ} “Hani sizin için denizi yarmıştık” Denildi ki: Bunun manası, “sizin için yardık”tır. [Yine] denildi ki: “Sizin oraya girmeniz sebebiyle denizi yardık.” Deniz, genişliğinden ötürü “bahr” diye isimlendirilmiştir. Koşusunda açılıp rahat gittiğinde at için “bahr” (deniz gibi) denilmesi de bundandır. Şöyle ki; Firavun'un helaki yaklaştığında Allâh Teâlâ Mûsâ aleyhisselâm'a, İsrâiloğullarını geceleyin Mısır'dan yola çıkarmasını emretti. Bunun üzerine Mûsâ kavmine, sabaha kadar evlerinde kandil yakmalarını emretti,

وَأَخْرَجَ اللَّهُ تَعَالَى كُلَّ وَلَدِ زِنًا فِي الْقِبْطِ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ إِلَيْهِمْ، وَكُلَّ وَلَدِ زِنًا فِي بني إسرائيل ١١/أمِنَ الْقِبْطِ إِلَى الْقِبْطِ حَتَّى رَجَعَ كُلٌّ إِلَى أَبِيهِ، وَأَلْقَى اللَّهُ الْمَوْتَ عَلَى الْقِبْطِ فَمَاتَ كُلُّ بِكْرٍ لَهُمْ وَاشْتَغَلُوا بِدَفْنِهِمْ حَتَّى أَصْبَحُوا وَطَلَعَتِ الشَّمْسُ، وَخَرَجَ مُوسَى ﵇ فِي سِتِّمِائَةِ أَلْفٍ وَعِشْرِينَ أَلْفَ مُقَاتِلٍ، لَا يَعُدُّونَ ابْنَ الْعِشْرِينَ لِصِغَرِهِ، وَلَا ابْنَ السِّتِّينَ لِكِبَرِهِ، وَكَانُوا يَوْمَ دَخَلُوا مِصْرَ مَعَ يَعْقُوبَ اثْنَيْنِ وَسَبْعِينَ إِنْسَانًا مَا بَيْنَ رَجُلٍ وَامْرَأَةٍ.

Allâh Teâlâ Kıptîler arasındaki İsrâiloğullarından olma her zina çocuğunu onlara, İsrâiloğulları arasındaki Kıptîlerden olma her zina çocuğunu da Kıptîlere kattı; böylece herkes kendi babasına döndü. Allâh Kıptîlerin üzerine ölüm saldı ve onların bütün ilk doğan çocukları öldü; sabaha çıkıp güneş doğuncaya kadar onların defniyle meşgul oldular. Mûsâ aleyhisselâm altı yüz yirmi bin savaşçıyla yola çıktı; yirmi yaşındakileri küçüklüğünden, altmış yaşındakileri ise yaşlılığından ötürü [savaşçı] saymıyorlardı. Yâkūb ile birlikte Mısır'a girdikleri gün ise kadın ve erkek toplam yetmiş iki kişiydiler.

وَعَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ ﵁ قَالَ: كَانَ أَصْحَابُ مُوسَى سِتَّمِائَةِ أَلْفٍ وَسَبْعِينَ أَلْفًا (١) .

İbn Mes'ûd radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: “Mûsâ'nın ashabı altı yüz yetmiş bin kişiydi.” (١)

وَعَنْ عَمْرِو بْنِ مَيْمُونٍ قَالَ: كَانُوا سِتَّمِائَةِ أَلْفٍ فَلَمَّا أَرَادُوا السَّيْرَ ضُرِبَ عَلَيْهِمُ التِّيهُ فَلَمْ يَدْرُوا أَيْنَ يَذْهَبُونَ فَدَعَا مُوسَى =مَشْيَخَةَ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَسَأَلَهُمْ عَنْ ذَلِكَ فَقَالُوا: إِنَّ يُوسُفَ ﵇ لِمَا حَضَرَهُ الْمَوْتُ أَخَذَ عَلَى إِخْوَتِهِ عَهْدًا أَنْ لَا يَخْرُجُوا مِنْ مِصْرَ حَتَّى يُخْرِجُوهُ مَعَهُمْ فَلِذَلِكَ انْسَدَّ عَلَيْنَا الطَّرِيقُ، فَسَأَلَهُمْ عَنْ مَوْضِعِ قَبْرِهِ فَلَمْ يَعْلَمُوا فَقَامَ مُوسَى يُنَادِي: أُنْشِدُ اللَّهَ كُلَّ مَنْ يَعْلَمُ أَيْنَ مَوْضِعُ قَبْرِ يُوسُفَ ﵇ أَلَا أَخْبَرَنِي بِهِ؟ وَمَنْ لَمْ يَعْلَمْ بِهِ فَصُمَّتْ أُذُنَاهُ عَنْ قَوْلِي! وَكَانَ يَمُرُّ بَيْنَ الرَّجُلَيْنِ يُنَادِي فَلَا يَسْمَعَانِ صَوْتَهُ حَتَّى سَمِعَتْهُ عَجُوزٌ لَهُمْ فَقَالَتْ: أَرَأَيْتُكَ إِنْ دَلَلْتُكَ عَلَى قَبْرِهِ أَتُعْطِينِي كُلَّ مَا سَأَلْتُكَ؟ فَأَبَى عَلَيْهَا وَقَالَ: حَتَّى أَسْأَلَ رَبِّي (فَأَمَرَهُ) اللَّهُ تَعَالَى بِإِيتَائِهَا سُؤْلَهَا فَقَالَتْ: إِنِّي عَجُوزٌ كَبِيرَةٌ لَا أَسْتَطِيعُ الْمَشْيَ فَاحْمِلْنِي وَأَخْرِجْنِي مِنْ مِصْرَ، هَذَا فِي الدُّنْيَا وَأَمَّا فِي الْآخِرَةِ فَأَسْأَلُكَ أَنْ لَا تَنْزِلَ غُرْفَةً مِنَ الْجَنَّةِ إِلَّا نَزَلْتُهَا مَعَكَ قَالَ: نَعَمْ قَالَتْ: إِنَّهُ فِي جَوْفِ الْمَاءِ فِي النِّيلِ فَادْعُ اللَّهَ حَتَّى يَحْسِرَ عَنْهُ الْمَاءَ، فَدَعَا اللَّهَ تَعَالَى فَحَسِرَ عَنْهُ الْمَاءَ، وَدَعَا أَنْ يُؤَخِّرَ طُلُوعَ الْفَجْرِ إِلَى أَنْ يَفْرَغَ مِنْ أَمْرِ يُوسُفَ ﵇، فَحَفَرَ مُوسَى ﵇ ذَلِكَ الْمَوْضِعَ وَاسْتَخْرَجَهُ فِي صُنْدُوقٍ مِنْ مَرْمَرٍ، وَحِمَلَهُ حَتَّى دَفَنَهُ بِالشَّامِ، فَفُتِحَ لَهُمُ الطَّرِيقُ فَسَارُوا وَمُوسَى ﵇ عَلَى سَاقَتِهِمْ وَهَارُونُ عَلَى مُقَدِّمَتِهِمْ، وَنَذَرَ بِهِمْ فِرْعَوْنُ فَجَمَعَ قَوْمَهُ وَأَمَرَهُمْ

Amr b. Meymûn'dan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: “Onlar altı yüz bin kişiydiler. Yola çıkmak istediklerinde üzerlerine bir şaşkınlık ve çıkmaz (tîh) çöktü de nereye gideceklerini bilemediler. Bunun üzerine Mûsâ İsrâiloğullarının ileri gelenlerini çağırıp bunun sebebini sordu. Onlar: ‘Yûsuf aleyhisselâm vefatı yaklaştığında kardeşlerinden, kendisini de beraberlerinde çıkarmadıkça Mısır'dan çıkmayacaklarına dair söz almıştı. İşte bu yüzden yol bize kapandı’ dediler. Mûsâ onlara kabrinin yerini sordu, fakat bilmediler. Bunun üzerine Mûsâ kalkıp şöyle seslendi: ‘Yûsuf aleyhisselâm'ın kabrinin yerini bilen herkese Allâh adına yemin verdiriyorum; bana haber vermez mi? Bilmeyen kimsenin ise kulakları sözüme karşı sağır olsun!’ Mûsâ iki kişinin arasından geçip sesleniyor, fakat onlar sesini duymuyorlardı. Nihayet onların yaşlı bir kadını onu işitip: ‘Sana kabrinin yerini gösterirsem, senden istediğim her şeyi bana verir misin?’ dedi. Mûsâ bunu kabul etmeyip: ‘Rabbime soruncaya kadar [bekle]’ dedi. Allâh Teâlâ ona kadına istediğini vermesini emretti. Kadın: ‘Ben çok yaşlı bir kadınım, yürüyemiyorum; beni taşı ve Mısır'dan çıkar. Bu dünyadaki [isteğimdir]. Âhirette ise cennette konaklayacağın hiçbir köşk olmasın ki ben de seninle birlikte orada konaklayayım; senden bunu istiyorum’ dedi. Mûsâ: ‘Evet [olur]’ dedi. Kadın: ‘O, Nil'in sularının altındadır; Allâh'a dua et de suyu üzerinden çeksin’ dedi. Mûsâ Allâh Teâlâ'ya dua etti, Allâh da suyu üzerinden çekti. [Mûsâ], Yûsuf aleyhisselâm'ın işini bitirinceye kadar fecrin doğuşunun geciktirilmesi için de dua etti. Mûsâ aleyhisselâm orayı kazdı ve onu mermerden bir sandık içinde çıkardı; yanına alıp taşıyarak nihayet onu Şam'a defnetti. Böylece onlara yol açıldı ve yürüdüler; Mûsâ aleyhisselâm onların artçı birliğinin başında, Hârûn ise öncü birliğinin başındaydı. Firavun onların [hareketinden] haberdar oldu, kavmini topladı ve onlara...”

أَنْ لَا يَخْرُجُوا فِي طَلَبِ بَنِي إِسْرَائِيلَ حَتَّى يَصِيحَ الدِّيكُ، فَوَاللَّهِ مَا صَاحَ دِيكٌ تِلْكَ اللَّيْلَةَ، فَخَرَجَ فِرْعَوْنُ فِي طَلَبِ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَعَلَى مُقَدِّمَتِهِ هَامَانُ فِي أَلْفِ أَلْفِ وَسَبْعِمِائَةِ أَلْفٍ، وَكَانَ فِيهِمْ سَبْعُونَ أَلْفًا مِنْ دُهْمِ الْخَيْلِ سِوَى سَائِرِ الشِّيَاتِ (١) [وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ كَعْبٍ ﵁: كَانَ فِي عَسْكَرِ فِرْعَوْنَ مِائَةُ أَلْفِ حِصَانٍ أَدْهَمَ سِوَى سَائِرِ الشِّيَاتِ (٢) ] (٣) وَكَانَ فِرْعَوْنُ يَكُونُ فِي الدُّهْمِ (٤) وَقِيلَ: كَانَ فِرْعَوْنُ فِي سَبْعَةِ آلَافِ أَلْفٍ، وَكَانَ بَيْنَ يَدَيْهِ مِائَةُ أَلْفِ نَاشِبٍ، وَمِائَةُ أَلْفٍ أَصْحَابُ حِرَابٍ، وَمِائَةُ أَلْفٍ أَصْحَابُ الْأَعْمِدَةِ، فَسَارَتْ بَنُو إِسْرَائِيلَ حَتَّى وَصَلُوا إِلَى الْبَحْرِ وَالْمَاءُ فِي غَايَةِ الزِّيَادَةِ فَنَظَرُوا فَإِذَا هُمْ بِفِرْعَوْنَ حِينَ أَشْرَقَتِ الشَّمْسُ فَبَقُوا مُتَحَيِّرِينَ فَقَالُوا: يَا مُوسَى كَيْفَ نَصْنَعُ؟ وَأَيْنَ مَا وَعَدْتَنَا؟ هَذَا فِرْعَوْنُ خَلْفَنَا إِنْ أَدْرَكَنَا قَتَلَنَا! وَالْبَحْرُ أَمَامَنَا إِنْ دَخَلْنَاهُ غَرِقْنَا؟ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: "فَلَمَّا تَرَاءَى الْجَمْعَانِ قَالَ أَصْحَابُ مُوسَى إِنَّا لمدركون قال موسى كَلَّا إِنَّ مَعِيَ رَبِّي سَيَهْدِينِ" (٦١-٦٢ الشُّعَرَاءِ) .

horoz ötünceye kadar İsrâiloğullarının peşine düşmemelerini emretti. Allâh'a yemin olsun ki o gece hiçbir horoz ötmedi. Firavun öncüsü Hâmân'la birlikte bir milyon yedi yüz bin kişilik bir orduyla İsrâiloğullarının peşine düştü. İçlerinde diğer alacalı atlar dışında yetmiş bin yağız at vardı. (١) [Muhammed b. Ka'b radıyallâhu anh şöyle demiştir: Firavun'un ordusunda diğer alacalı atlar dışında yüz bin yağız at vardı. (٢)] (٣) Firavun yağız atlılar arasında bulunuyordu. (٤) Bir görüşe göre Firavun yedi milyon kişi içindeydi; önünde yüz bin okçu, yüz bin mızrakçı ve yüz bin gürz sahibi vardı. İsrâiloğulları suyun son derece kabarık olduğu bir sırada denize ulaşıncaya kadar yürüdüler. Güneş doğduğunda baktılar ki Firavun hemen arkalarında! Şaşkına döndüler ve dediler ki: “Ey Mûsâ! Ne yapacağız? Bize vadettiğin nerede? İşte Firavun arkamızda, bize yetişirse bizi öldürür! Deniz önümüzde, ona girersek boğuluruz!” Allâh Teâlâ şöyle buyurmuştur: “İki topluluk birbirini görünce Mûsâ'nın adamları: 'Muhakkak yakalandık!' dediler. Mûsâ: 'Hayır! Şüphesiz Rabbim benimle beraberdir, bana yol gösterecektir' dedi.” (eş-Şuarâ, 61-62).

فَأَوْحَى اللَّهُ إِلَيْهِ أَنِ اضْرِبْ بِعَصَاكَ الْبَحْرَ فَضَرَبَهُ فَلَمْ يُطِعْهُ فَأَوْحَى اللَّهُ إِلَيْهِ أَنْ كَنِّهِ فَضَرَبَهُ وَقَالَ: انْفَلِقْ يَا أَبَا خَالِدٍ بِإِذْنِ اللَّهِ تَعَالَى، فَانْفَلَقَ فَكَانَ كُلُّ فِرْقٍ كَالطَّوْدِ الْعَظِيمِ، وَظَهَرَ فِيهِ اثْنَا عَشَرَ طَرِيقًا لِكُلِّ سِبْطٍ طَرِيقٌ وَارْتَفَعَ الْمَاءُ بَيْنَ كُلِّ طَرِيقَيْنِ كَالْجَبَلِ وَأَرْسَلَ اللَّهُ الرِّيحَ وَالشَّمْسَ عَلَى قَعْرِ الْبَحْرِ حَتَّى صَارَ يَبِسَا فَخَاضَتْ بَنُو إِسْرَائِيلَ الْبَحْرَ، كُلُّ سِبْطٍ فِي طَرِيقٍ، وَعَنْ جَانِبَيْهِمُ الْمَاءُ كَالْجَبَلِ الضَّخْمِ وَلَا يَرَى بَعْضُهُمْ بَعْضًا، فَخَافُوا وَقَالَ كُلُّ سِبْطٍ: قَدْ قُتِلَ إِخْوَانُنَا فَأَوْحَى اللَّهُ تَعَالَى إِلَى جِبَالِ الْمَاءِ: أَنْ تَشَبَّكِي، فَصَارَ الْمَاءُ شَبَكَاتٍ كَالطَّبَقَاتِ يَرَى بَعْضُهُمْ بَعْضًا وَيَسْمَعُ بَعْضُهُمْ كَلَامَ بَعْضٍ حَتَّى عَبَرُوا الْبَحْرَ سَالِمِينَ فَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى "وَإِذْ فَرَقْنَا بِكُمُ الْبَحْرَ".

Allâh ona: “Asanla denize vur” diye vahyetti; vurdu, fakat deniz ona itaat etmedi. Bunun üzerine Allâh ona: “Ona künye ile hitap et” diye vahyetti. Mûsâ denize vurdu ve: “Ey Ebû Hâlid! Allâh Teâlâ'nın izniyle yarıl!” dedi. Deniz yarıldı ve her parçası ulu bir dağ gibi oldu. İçinde her kabile için bir yol olmak üzere on iki yol açıldı ve her iki yol arasında su dağ gibi yükseldi. Allâh denizin dibine rüzgârı ve güneşi gönderdi, öyle ki kupkuru oldu. İsrâiloğulları denize daldılar; her kabile bir yolda ilerliyordu, iki yanlarında su koca bir dağ gibiydi ve birbirlerini görmüyorlardı. Korktular ve her kabile: “Kardeşlerimiz öldürüldü!” dedi. Bunun üzerine Allâh Teâlâ su dağlarına: “Kafes gibi aralıklı ol” diye vahyetti; su kat kat pencereler/kafesler haline geldi, böylece birbirlerini görüyor ve birbirlerinin sözlerini işitiyorlardı; nihayet denizi sağ salim geçtiler. İşte Allâh Teâlâ’nın: “Hani sizin için denizi yarmıştık” buyruğu budur.

{فَأَنْجَيْنَاكُمْ} مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ وَالْغَرَقِ {وَأَغْرَقْنَا آلَ فِرْعَوْنَ} وَذَلِكَ أَنَّ فِرْعَوْنَ لِمَا وَصَلَ إِلَى الْبَحْرِ فَرَآهُ مُنْغَلِقًا قَالَ لِقَوْمِهِ: انْظُرُوا إِلَى الْبَحْرِ انْفَلَقَ مِنْ هَيْبَتِي حَتَّى أُدْرِكَ عَبِيدِي الَّذِينَ أَبَقُوا ادْخُلُوا الْبَحْرَ فَهَابَ قَوْمُهُ أَنْ يَدْخُلُوهُ وَقِيلَ: قَالُوا لَهُ إِنْ كُنْتَ رَبًّا فَادْخُلِ الْبَحْرَ كَمَا دَخَلَ مُوسَى، وَكَانَ فِرْعَوْنُ عَلَى حِصَانٍ أَدْهَمَ وَلَمْ يَكُنْ فِي خيل فرعون فرسى أُنْثَى فَجَاءَ جِبْرِيلُ عَلَى فَرَسٍ أُنْثَى وَدِيقٍ فَتَقَدَّمَهُمْ وَخَاضَ الْبَحْرَ فَلَمَّا شَمَّ أَدْهَمُ فِرْعَوْنَ رِيحَهَا اقْتَحَمَ الْبَحْرَ فِي أَثَرِهَا وَهُمْ لَا يَرَوْنَهُ وَلَمْ يَمْلِكْ فِرْعَوْنُ مِنْ أَمْرِهِ شَيْئًا وَهُوَ لَا يَرَى فَرَسَ جِبْرِيلَ وَاقْتَحَمَتِ الْخُيُولُ جُمْلَةً خَلْفَهُ فِي الْبَحْرِ، وَجَاءَ مِيكَائِيلُ عَلَى فَرَسٍ خَلْفَ الْقَوْمِ يَشْحَذُهُمْ وَيَسُوقُهُمْ حَتَّى لَا يَشِذَّ رَجُلٌ مِنْهُمْ وَيَقُولَ لَهُمُ: الْحَقُوا بِأَصْحَابِكُمْ حَتَّى خَاضُوا كُلُّهُمُ الْبَحْرَ، وَخَرَجَ جِبْرِيلُ مِنَ

{فَأَنْجَيْنَاكُمْ} “Sizi kurtardık” Firavun hanedanından ve boğulmaktan {وَأَغْرَقْنَا آلَ فِرْعَوْنَ} “Firavun hanedanını ise boğduk.” Şöyle ki Firavun denize varıp da onun [yarılmış hâlde] durduğunu görünce kavmine: “Denize bakın! Kaçan kölelerime yetişeyim diye heybetimden yarıldı. Denize girin!” dedi. Kavmi denize girmekten korktu. Bir rivayette ise ona: “Eğer bir rab isen, Mûsâ'nın girdiği gibi denize gir!” dediler. Firavun yağız bir aygırın üzerindeydi ve Firavun'un ordusunun atları arasında hiç kısrak (dişi at) yoktu. Bunun üzerine Cibrîl, aşeren (kızgınlık döneminde) bir kısrak üzerinde geldi, onların önüne geçip denize daldı. Firavun'un yağız atı onun kokusunu alınca, onlar fark etmeden peşinden denize daldı. Firavun da Cibrîl'in atını göremiyor ve kendi atına hiçbir şekilde hâkim olamıyordu. Derken arkasından bütün atlar topluca denize hücum etti. Mîkâîl de bir at üzerinde kavmin arkasından gelerek, tek bir kişi dahi geride kalmasın diye onları sevk edip sürüyor ve onlara: “Arkadaşlarınıza yetişin!” diyordu; nihayet hepsi denize daldı. Cibrîl

الْبَحْرِ، وَهَمَّ أَوَّلُهُمْ بِالْخُرُوجِ فَأَمَرَ اللَّهُ تَعَالَى الْبَحْرَ أَنْ يَأْخُذَهُمْ فَالْتَطَمَ عَلَيْهِمْ وَغَرَّقَهُمْ أَجْمَعِينَ، وَكَانَ بَيْنَ طَرَفَيِ الْبَحْرِ أَرْبَعَةُ فَرَاسِخَ وَهُوَ بَحْرُ قُلْزُمَ، طَرَفٌ مِنْ بَحْرِ فَارِسَ، قَالَ قَتَادَةُ: بَحْرٌ مِنْ وَرَاءِ مِصْرَ يُقَالُ لَهُ إِسَافٌ، وَذَلِكَ بِمَرْأًى مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ فَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ} إِلَى مَصَارِعِهِمْ وَقِيلَ: إِلَى إِهْلَاكِهِمْ.

denizden çıktı, onların öncüleri de çıkmak üzereydi ki Allâh Teâlâ denize onları yakalamasını emretti; deniz üzerlerine kapandı ve hepsini boğdu. Denizin iki kıyısı arası dört fersah idi; orası Kulzüm Denizi'dir ve Fars Denizi'nin bir koludur. Katâde: “Mısır'ın ardında İsaf denilen bir denizdir” demiştir. Bu durum İsrâiloğullarının gözleri önünde gerçekleşti; işte Allâh Teâlâ’nın: {وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ} “siz bakıp dururken” buyruğu, onların yere serilişlerine [bakıyordunuz] demektir; helak edilişlerine [bakıyordunuz] da denilmiştir.

{وَإِذْ وَاعَدْنَا مُوسَى أَرْبَعِينَ لَيْلَةً ثُمَّ اتَّخَذْتُمُ الْعِجْلَ مِنْ بَعْدِهِ وَأَنْتُمْ ظَالِمُونَ (٥١) ثُمَّ عَفَوْنَا عَنْكُمْ مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (٥٢) وَإِذْ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ وَالْفُرْقَانَ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ (٥٣) وَإِذْ قَالَ مُوسَى لِقَوْمِهِ يَا قَوْمِ إِنَّكُمْ ظَلَمْتُمْ أَنْفُسَكُمْ بِاتِّخَاذِكُمُ الْعِجْلَ فَتُوبُوا إِلَى بَارِئِكُمْ فَاقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ ذَلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ عِنْدَ بَارِئِكُمْ فَتَابَ عَلَيْكُمْ إِنَّهُ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ (٥٤) }

{وَإِذْ وَاعَدْنَا مُوسَى أَرْبَعِينَ لَيْلَةً ثُمَّ اتَّخَذْتُمُ الْعِجْلَ مِنْ بَعْدِهِ وَأَنْتُمْ ظَالِمُونَ (٥١) ثُمَّ عَفَوْنَا عَنْكُمْ مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (٥٢) وَإِذْ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ وَالْفُرْقَانَ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ (٥٣) وَإِذْ قَالَ مُوسَى لِقَوْمِهِ يَا قَوْمِ إِنَّكُمْ ظَلَمْتُمْ أَنْفُسَكُمْ بِاتِّخَاذِكُمُ الْعِجْلَ فَتُوبُوا إِلَى بَارِئِكُمْ فَاقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ ذَلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ عِنْدَ بَارِئِكُمْ فَتَابَ عَلَيْكُمْ إِنَّهُ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ (٥٤) } “Hani Mûsâ ile kırk gece için sözleşmiştik; sonra onun arkasından, zalimler olarak buzağıyı [ilah] edinmiştiniz. Sonra bunun ardından şükredesiniz diye sizi affetmiştik. Doğru yola gelesiniz diye Mûsâ'ya Kitab'ı ve Furkān'ı vermiştik. Hani Mûsâ kavmine: 'Ey kavmim! Şüphesiz siz, buzağıyı [ilah] edinmekle kendinize zulmettiniz; hemen Yaratıcınıza tövbe edin de nefislerinizi (birbirinizi) öldürün! Bu, Yaratıcınız katında sizin için daha hayırlıdır' demişti. Bunun üzerine O da tövbenizi kabul etti. Şüphesiz O, tövbeleri çokça kabul eden, çok merhamet edendir.”

{وَإِذْ وَاعَدْنَا} مِنَ الْمُفَاعَلَةِ الَّتِي تَكُونُ مِنَ الْوَاحِدِ كَقَوْلِهِمْ: عَافَاكَ اللَّهُ، وَعَاقَبْتُ اللِّصَّ، وَطَارَقْتُ النَّعْلَ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: كَانَ مِنَ اللَّهِ الْأَمْرُ وَمِنْ مُوسَى الْقَبُولُ. فَلِذَلِكَ ذُكِرَ بِلَفْظِ الْمُوَاعِدَةِ، وَقَرَأَ أَهْلُ الْبَصْرَةِ (وَإِذْ وَعَدْنَا) مِنَ الْوَعْدِ {مُوسَى} اسْمٌ عِبْرِيٌّ عُرِّبَ "وَمُو" بِالْعِبْرَانِيَّةِ الْمَاءُ "وَشَى" الشَّجَرَةُ، سُمِّيَ بِهِ لِأَنَّهُ أُخِذَ مِنْ بَيْنِ الْمَاءِ وَالشَّجَرِ، ثُمَّ قُلِبَتِ الشِّينُ الْمُعْجَمَةُ سِينًا فِي الْعَرَبِيَّةِ {أَرْبَعِينَ لَيْلَةً} أَيِ انْقِضَاؤُهَا: ثَلَاثِينَ مِنْ ذي القعدة وعشر مِنْ ذِي الْحِجَّةِ، وَقَرَنَ التَّارِيخَ بِاللَّيْلِ دُونَ النَّهَارِ لِأَنَّ شُهُورَ الْعَرَبِ وُضِعَتْ عَلَى سَيْرِ الْقَمَرِ، وَالْهِلَالُ إِنَّمَا يُهِلُّ بِاللَّيْلِ وَقِيلَ: لِأَنَّ الظُّلْمَةَ أَقْدَمُ مِنَ الضَّوْءِ، وَخَلْقُ اللَّيْلِ قَبْلَ النَّهَارِ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: "وَآيَةٌ لَهُمُ اللَّيْلُ نَسْلَخُ مِنْهُ النَّهَارَ" (٣٧-يس) وَذَلِكَ أَنَّ بَنِي إِسْرَائِيلَ لِمَا أَمِنُوا مِنْ عَدُوِّهِمْ وَدَخَلُوا مِصْرَ لَمْ يَكُنْ لَهُمْ كِتَابٌ وَلَا شَرِيعَةٌ يَنْتَهُونَ إِلَيْهِمَا، فَوَعَدَ اللَّهُ مُوسَى أَنْ يُنْزِلَ عَلَيْهِ التَّوْرَاةَ فَقَالَ مُوسَى لِقَوْمِهِ: إِنِّي ذَاهِبٌ لِمِيقَاتِ رَبِّكُمْ آتِيكُمْ بِكِتَابٍ فِيهِ بَيَانُ مَا تَأْتُونَ وَمَا تَذْرُوَنَ، وَوَاعَدَهُمْ أَرْبَعِينَ لَيْلَةً، ثَلَاثِينَ مِنْ ذِي الْقِعْدَةِ وَعَشْرًا مِنْ ذِي الْحِجَّةِ، وَاسْتَخْلَفَ عَلَيْهِمْ أَخَاهُ هَارُونَ فَلَمَّا أَتَى الْوَعْدُ جَاءَ جِبْرِيلُ عَلَى فَرَسٍ يُقَالُ لَهُ فَرَسُ الْحَيَاةِ لَا يُصِيبُ شَيْئًا إِلَّا حُيِيَ لِيَذْهَبَ بِمُوسَى إِلَى رَبِّهِ، فَلَمَّا رَآهُ السَّامِرِيُّ وَكَانَ رَجُلًا صَائِغًا مِنْ أَهْلِ بَاجَرْمَى وَاسْمُهُ مِيخَا -وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: كَانَ مِنْ أَهْلِ كَرْمَانَ، وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: اسْمُهُ مُوسَى بْنُ مُظَفِّرٍ وَقَالَ قَتَادَةُ: كَانَ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ مِنْ قَبِيلَةٍ يُقَالُ لَهَا سَامِرَةُ -وَكَانَ مُنَافِقًا أَظْهَرَ الْإِسْلَامَ، وَكَانَ مِنْ قَوْمٍ يَعْبُدُونَ الْبَقَرَ، فَلَمَّا رَأَى جِبْرَائِيلَ عَلَى ذَلِكَ الْفَرَسِ وَرَأَى

{وَإِذْ وَاعَدْنَا} ifadesi, tek taraftan meydana gelen mufâale (müşareket) bâbındandır; tıpkı “عَافَاكَ اللَّهُ” (Allâh sana afiyet versin), “عَاقَبْتُ اللِّصَّ” (Hırsızı cezalandırdım) ve “طَارَقْتُ النَّعْلَ” (Pabucu yamadım) sözlerinde olduğu gibi. ez-Zeccâc şöyle demiştir: “Emir Allâh'tan, kabul ise Mûsâ'dandı. Bu sebeple muvâade (karşılıklı sözleşme) lafzıyla zikredilmiştir.” Basra ehli ise bunu va'd (tek taraflı söz verme) kökünden olmak üzere (وَإِذْ وَعَدْنَا) şeklinde okumuştur. {مُوسَى} İbranice bir isim olup Arapçalaştırılmıştır. İbranicede "mû" su, "şâ" ise ağaç demektir. Su ile ağaç arasından alındığı için bu isimle isimlendirilmiştir; daha sonra noktalı şın (ش) harfi Arapçada sin (س) harfine dönüştürülmüştür. {أَرْبَعِينَ لَيْلَةً} yani [bu sürenin] tamamlanması; Zilkade'den otuz ve Zilhicce'den on [gecedir]. Tarihleme gündüzle değil de geceyle yapılmıştır; çünkü Arapların ayları ayın hareketine göre tayin edilmiştir ve hilal ancak geceleyin doğar. Bir görüşe göre de karanlık ışıktan daha kadim olduğu ve gecenin yaratılışı gündüzden önce olduğu içindir. Nitekim Allâh Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَآيَةٌ لَهُمُ اللَّيْلُ نَسْلَخُ مِنْهُ النَّهَارَ} “Gece de onlar için bir delildir. Biz ondan gündüzü sıyırıp çekeriz...” (Yâsîn, 37). Bunun sebebi şudur: İsrâiloğulları düşmanlarından emin olup Mısır'a girdiklerinde kendilerine uyacakları bir kitap ve bir şeriat yoktu. Allâh, Mûsâ'ya kendisine Tevrat'ı indireceğini vaad etti. Bunun üzerine Mûsâ kavmine: “Ben Rabbinizin belirlediği buluşma yerine gidiyorum; size neyi yapıp neyi terk edeceğinizin beyanı bulunan bir kitap getireceğim” dedi ve onlara kırk gece —Zilkade'den otuz ve Zilhicce'den on gece— vaat etti. Yerine de kardeşi Hârûn'u vekil bıraktı. Vaat edilen vakit gelince Cibrîl, dokunduğu her şeye hayat veren ve kendisine Hayat Atı denilen bir at üzerinde Mûsâ'yı Rabbine götürmek üzere geldi. Bâcermâ halkından kuyumcu bir adam olan ve adı Mîhâ olan Sâmirî —Saîd b. Cübeyr: “Kirmân halkındandı” demiştir, İbn Abbâs: “Adı Mûsâ b. Muzaffer'dir” demiştir, Katâde ise: “İsrâiloğullarından Sâmire denilen bir kabileye mensuptu” demiştir— İslâm'ı [görünüşte] açığa vuran bir münafıktı ve sığıra tapan bir kavimdendi. Cibrîl'i o at üzerinde görüp...

مَوَاضِعَ قَدَمِ الْفَرَسِ تَخْضَرُّ فِي الْحَالِ قَالَ: إِنَّ لِهَذَا شَأْنًا فَأَخَذَ قَبْضَةً مِنْ تُرْبَةِ حَافِرِ فَرَسِ جِبْرَائِيلَ ﵇. قَالَ عِكْرِمَةُ: أُلْقِيَ فِي رَوْعِهِ أَنَّهُ إِذَا أُلْقِيَ فِي شَيْءٍ غَيَّرَهُ، وَكَانَتْ بَنُو إِسْرَائِيلَ قَدِ اسْتَعَارُوا حُلِيًّا كَثِيرَةً مِنْ قَوْمِ فِرْعَوْنَ حِينَ أَرَادُوا الْخُرُوجَ مِنْ مِصْرَ بِعِلَّةِ عُرْسٍ لَهُمْ، فَأَهْلَكَ اللَّهُ فِرْعَوْنَ وَبَقِيَتْ تِلْكَ الْحُلِيُّ فِي أَيْدِي بَنِي إِسْرَائِيلَ، فَلَمَّا فَصَلَ مُوسَى قَالَ السَّامِرِيُّ لِبَنِي إِسْرَائِيلَ: إِنَّ الْحُلِيَّ الَّتِي اسْتَعَرْتُمُوهَا مِنْ قَوْمِ فِرْعَوْنَ غَنِيمَةٌ لَا تَحِلُّ لَكُمْ، فَاحْفِرُوا حُفْرَةً وَادْفِنُوهَا فِيهَا حَتَّى يَرْجِعَ مُوسَى فَيَرَى فِيهَا رَأْيَهُ.

atın ayak bastığı yerlerin anında yeşerdiğini görünce: “Bunda muhakkak büyük bir iş var!” dedi ve Cibrîl aleyhisselâm'ın atının tırnak izindeki topraktan bir avuç aldı. İkrime şöyle demiştir: Onun kalbine, bu toprağın herhangi bir şeye atıldığında onu dönüştüreceği hissi doğdu. İsrâiloğulları, Mısır'dan çıkmak istedikleri sırada aralarında bir düğün olduğu gerekçesiyle Firavun kavminden çok miktarda ziynet eşyası ödünç almışlardı. Allâh Firavun'u helak etti ve o ziynetler İsrâiloğullarının elinde kaldı. Mûsâ ayrılınca Sâmirî İsrâiloğullarına: “Firavun kavminden ödünç aldığınız ziynetler ganimettir, size helal değildir; bir çukur kazıp onları oraya gömün ki Mûsâ dönünce bu husustaki hükmünü versin” dedi.

وَقَالَ السُّدِّيُّ: إِنَّ هَارُونَ ﵇ أَمَرَهُمْ أَنْ يُلْقُوهَا فِي حُفَيْرَةٍ، حَتَّى يَرْجِعَ موسى ففعلوا، ١١/ب فَلَمَّا اجْتَمَعَتِ الْحُلِيُّ صَاغَهَا السَّامِرِيُّ عِجْلًا فِي ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ ثُمَّ أَلْقَى فِيهَا الْقَبْضَةَ الَّتِي أَخَذَهَا مِنْ تُرَابِ فَرَسِ جِبْرَائِيلَ ﵇، فَخَرَجَ عِجْلًا مِنْ ذَهَبٍ مُرَصَّعًا بِالْجَوَاهِرِ كَأَحْسَنِ مَا يَكُونُ، وَخَارَ خَوْرَةً، وَقَالَ السُّدِّيُّ: كَانَ يَخُورُ وَيَمْشِي فَقَالَ السَّامِرِيُّ "هَذَا إِلَهُكُمْ وَإِلَهُ مُوسَى فَنَسِيَ" (٨٨-طه) أَيْ فَتَرَكَهُ هَاهُنَا وَخَرَجَ يَطْلُبُهُ.

es-Süddî ise şöyle demiştir: Hârûn aleyhisselâm Mûsâ dönünceye kadar onları bir çukura atmalarını emretti; onlar da öyle yaptılar. Ziynetler toplanınca Sâmirî üç gün içinde onlardan bir buzağı döktü; sonra Cibrîl aleyhisselâm'ın atının toprağından aldığı avucu onun içine attı. Böylece son derece güzel, mücevherlerle süslenmiş altından bir buzağı ortaya çıktı ve böğürdü. es-Süddî: “Böğürüyor ve yürüyordu” demiştir. Bunun üzerine Sâmirî: “İşte bu sizin de ilahınızdır, Mûsâ'nın da ilahıdır; fakat o unuttu” (Tâhâ, 88) yani onu burada unutup aramaya gitti dedi.

وَكَانَتْ بَنُو إِسْرَائِيلَ قَدْ أَخْلَفُوا الْوَعْدَ فَعَدُّوا الْيَوْمَ مِنَ اللَّيْلَةِ يَوْمَيْنِ فَلَمَّا مَضَتْ عِشْرُونَ يَوْمًا وَلَمْ يَرْجِعْ مُوسَى وَقَعُوا فِي الْفِتْنَةِ.

İsrâiloğulları sözlerinden dönmüşlerdi; gündüzü ve geceyi iki ayrı gün saydılar; yirmi gün geçip de Mûsâ dönmeyince fitneye düştüler.

وَقِيلَ: كَانَ مُوسَى قَدْ وَعَدَهُمْ ثَلَاثِينَ لَيْلَةً ثُمَّ زِيدَتِ الْعَشَرَةَ فَكَانَتْ فِتْنَتُهُمْ فِي تِلْكَ الْعَشَرَةِ فَلَمَّا مَضَتِ الثَّلَاثُونَ وَلَمْ يَرْجِعْ مُوسَى ظَنُّوا أَنَّهُ قَدْ مَاتَ وَرَأَوُا الْعِجْلَ وَسَمِعُوا قَوْلَ السَّامِرِيِّ عَكَفَ ثَمَانِيَةُ آلَافِ رَجُلٍ مِنْهُمْ عَلَى الْعِجْلِ يَعْبُدُونَهُ وَقِيلَ: كُلُّهُمْ عَبَدُوهُ إِلَّا هَارُونَ مَعَ اثْنَيْ عَشَرَ أَلْفَ رَجُلٍ، وَهَذَا أَصَحُّ، وَقَالَ الْحَسَنُ: كُلُّهُمْ عَبَدُوهُ إِلَّا هَارُونَ وَحْدَهُ فَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى {ثُمَّ اتَّخَذْتُمُ الْعِجْلَ} أَيْ إِلَهًا {مِنْ بَعْدِهِ} أَظْهَرَ ابْنُ كَثِيرٍ وَحَفْصٌ الذَّالَ مِنْ أَخَذْتُ وَاتَّخَذْتُ وَالْآخَرُونَ يُدْغِمُونَهَا {وَأَنْتُمْ ظَالِمُونَ} ضَارُّونَ لِأَنْفُسِكُمْ بِالْمَعْصِيَةِ وَاضِعُونَ الْعِبَادَةَ فِي غَيْرِ مَوْضِعِهَا

Denildi ki: Mûsâ onlara otuz gece vadetmişti, sonra bu süreye on gün daha eklendi; onların fitnesi de işte o on gün içinde oldu. Otuz gün geçip de Mûsâ dönmeyince onun öldüğünü zannettiler; buzağıyı görüp Sâmirî'nin sözünü işitince içlerinden sekiz bin adam buzağıya kapanıp ona tapmaya başladı. Bir görüşe göre: Hârûn ile birlikteki on iki bin kişi müstesna hepsi ona taptı; en sahih olan görüş de budur. el-Hasan ise: “Yalnız Hârûn müstesna hepsi ona taptı” demiştir. İşte Allâh Teâlâ’nın şu buyruğu budur: {ثُمَّ اتَّخَذْتُمُ الْعِجْلَ} “Sonra buzağıyı [ilah] edindiniz” yani ilah edindiniz, {مِنْ بَعْدِهِ} “onun arkasından”. İbn Kesîr ve Hafs “ahaztü” ve “ittehaztü”deki zâl (ذ) harfini izhar ile okumuşlar, diğerleri ise idğam yapmışlardır. {وَأَنْتُمْ ظَالِمُونَ} “zalimler olarak” isyanla kendinize zarar verenler ve ibadeti layık olmadığı yere koyanlar olarak.

{ثُمَّ عَفَوْنَا عَنْكُمْ} مَحَوْنَا ذُنُوبَكُمْ {مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ} بَعْدِ عِبَادَتِكُمُ الْعِجْلَ {لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ} لِكَيْ تَشْكُرُوا عَفْوِي عَنْكُمْ وَصَنِيعِي إِلَيْكُمْ، قِيلَ: الشُّكْرُ هُوَ الطَّاعَةُ بِجَمِيعِ الْجَوَارِحِ فِي السِّرِّ وَالْعَلَانِيَةِ قَالَ الْحَسَنُ: شُكْرُ النِّعْمَةِ ذِكْرُهَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى "وَأَمَّا بِنِعْمَةِ رَبِّكَ فَحَدِّثْ" (١١-الضُّحَى) قَالَ الْفُضَيْلُ: شُكْرُ كُلِّ نِعْمَةٍ أَنْ لَا يُعْصَى اللَّهُ بَعْدَ تِلْكَ النِّعْمَةِ. وَقِيلَ: حَقِيقَةُ الشُّكْرِ الْعَجْزُ عَنِ الشُّكْرِ.

{ثُمَّ عَفَوْنَا عَنْكُمْ} “Sonra sizi affetmiştik” günahlarınızı silmiştik, {مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ} “bunun ardından” buzağıya tapmanızdan sonra, {لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ} “şükredesiniz diye” sizi affetmeme ve size olan ihsanıma şükredesiniz diye. Denildi ki: Şükür, gizlide ve açıkta bütün uzuvlarla itaat etmektir. el-Hasan: “Nimetin şükrü onu anmaktır” demiştir; Allâh Teâlâ: “Rabbinin nimetine gelince, onu anlat” (ed-Duhâ, 11) buyurmuştur. el-Fudayl şöyle demiştir: “Her nimetin şükrü, o nimetten sonra Allâh'a isyan edilmemesidir.” Denildi ki: “Şükrün hakikati, şükretmekten aciz olduğunu bilmektir.”

حُكِيَ أَنَّ مُوسَى ﵇ قَالَ: إِلَهِي أَنْعَمْتَ عَلَيَّ النِّعَمَ السَّوَابِغَ، وَأَمَرَتْنِي بِالشُّكْرِ وَإِنَّمَا شُكْرِي إِيَّاكَ نِعْمَةٌ مِنْكَ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: يَا مُوسَى تَعَلَّمْتَ الْعِلْمَ الَّذِي لَا يَفُوقُهُ شَيْءٌ مِنْ عِلْمٍ، حَسْبِي مِنْ عَبْدِي أَنْ يَعْلَمَ أَنَّ مَا بِهِ مِنْ نِعْمَةٍ فَهُوَ مِنِّي، وَقَالَ دَاوُدُ ﵇: سُبْحَانَ مَنْ جَعَلَ اعْتِرَافَ الْعَبْدِ بِالْعَجْزِ عَنْ شُكْرِهِ شُكْرًا، كَمَا جَعَلَ اعْتِرَافَهُ بِالْعَجْزِ عَنْ مَعْرِفَتِهِ مَعْرِفَةً.

Rivayet edildiğine göre Mûsâ aleyhisselâm şöyle demiştir: “İlahım! Bana bol nimetler bahşettin ve bana şükretmeyi emrettin; oysa Sana şükretmem bile Senin bir nimetindir.” Allâh Teâlâ: “Ey Mûsâ! Üzerine hiçbir ilmin geçemeyeceği ilmi öğrendin; kulumun üzerindeki nimetin benden olduğunu bilmesi Bana yeter” buyurdu. Dâvûd aleyhisselâm ise şöyle demiştir: “Kula, O'nu tanımaktan aciz olduğunu itiraf etmesini marifet kıldığı gibi, O'na şükretmekten aciz olduğunu itiraf etmesini de şükür kılan zâtı tenzih ederim.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَإِذْ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ} يَعْنِي التَّوْرَاةَ {وَالْفُرْقَانَ} قَالَ مُجَاهِدٌ: هُوَ التَّوْرَاةُ أَيْضًا

Allâh Teâlâ’nın şu buyruğu: {وَإِذْ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ} “Hani Mûsâ'ya Kitab'ı vermiştik” yani Tevrat'ı, {وَالْفُرْقَانَ} “ve Furkān'ı”. Mücâhid: “O da Tevrat'tır” demiştir,

ذَكَرَهَا بِاسْمَيْنِ، وَقَالَ الْكِسَائِيُّ: الْفُرْقَانُ نَعْتُ الْكِتَابِ وَالْوَاوُ زَائِدَةٌ، يَعْنِي: الْكِتَابَ الْمُفَرِّقَ بَيْنَ الْحَلَالِ وَالْحَرَامِ، وَقَالَ يمان بن ربان: أَرَادَ بِالْفُرْقَانِ انْفِرَاقَ الْبَحْرِ كَمَا قَالَ "وَإِذْ فَرَقْنَا بِكُمُ الْبَحْرَ فَأَنْجَيْنَاكُمْ" {لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ} بِالتَّوْرَاةِ.

onu iki isimle zikretmiştir. el-Kisâî: “Furkān, Kitab'ın sıfatıdır ve vâv (و) harfi zâiddir; yani helal ile haramı ayıran kitap demektir” demiştir. Yemân b. Ribâb ise: “Furkān ile denizin yarılmasını kastetmiştir; nitekim 'Hani sizin için denizi yarmış, sizi kurtarmıştık' buyurmuştur” demiştir. {لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ} “doğru yola gelesiniz diye” Tevrat ile.

{وَإِذْ قَالَ مُوسَى لِقَوْمِهِ} الَّذِينَ عَبَدُوا الْعِجْلَ {يَا قَوْمِ إِنَّكُمْ ظَلَمْتُمْ أَنْفُسَكُمْ} ضَرَرْتُمْ بِأَنْفُسِكُمْ {بِاتِّخَاذِكُمُ الْعِجْلَ} إِلَهًا قَالُوا: فَأَيُّ شَيْءٍ نَصْنَعُ؟ قَالَ: {فَتُوبُوا} فَارْجِعُوا {إِلَى بَارِئِكُمْ} خَالِقِكُمْ قَالُوا: كَيْفَ نَتُوبُ؟ قَالَ {فَاقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ} يَعْنِي لِيَقْتُلِ الْبَرِيءُ مِنْكُمُ الْمُجْرِمَ {ذَلِكُمْ} أَيِ الْقَتْلُ {خَيْرٌ لَكُمْ عِنْدَ بَارِئِكُمْ} فَلَمَّا أَمَرَهُمْ مُوسَى بِالْقَتْلِ قَالُوا: نَصْبِرُ لِأَمْرِ اللَّهِ فَجَلَسُوا بِالْأَفْنِيَةِ (١) مُحْتَبِينَ (٢) وَقِيلَ لَهُمْ: مَنْ مَدَّ حَبَوْتَهُ أَوْ مَدَّ طَرْفَهُ إِلَى قَاتِلِهِ أَوِ اتَّقَاهُ بِيَدٍ أَوْ رِجْلٍ فَهُوَ مَلْعُونٌ مَرْدُودَةٌ تَوْبَتُهُ، وَأَصْلَتَ الْقَوْمُ عَلَيْهِمُ الْخَنَاجِرَ، فَكَانَ الرَّجُلُ يَرَى ابْنَهُ وَأَبَاهُ وَأَخَاهُ وَقَرِيبَهُ وَصَدِيقَهُ وَجَارَهُ فَلَمْ يُمْكِنْهُمُ الْمُضِيُّ لِأَمْرِ اللَّهِ تَعَالَى، قَالُوا: يَا مُوسَى كَيْفَ نَفْعَلُ؟ فَأَرْسَلَ اللَّهُ تَعَالَى عَلَيْهِمْ ضَبَابَةً وَسَحَابَةً سَوْدَاءَ لَا يُبْصِرُ بَعْضُهُمْ بَعْضًا فَكَانُوا يَقْتُلُونَهُمْ إِلَى الْمَسَاءِ، فَلَمَّا كَثُرَ الْقَتْلُ دَعَا مُوسَى وَهَارُونُ ﵉ وَبَكَيَا وَتَضَرَّعَا وَقَالَا يَا رَبُّ هَلَكَتْ بَنُو إِسْرَائِيلَ، الْبَقِيَّةَ الْبَقِيَّةَ، فَكَشَفَ اللَّهُ تَعَالَى السَّحَابَةَ وَأَمَرَهُمْ أَنْ يَكُفُّوا عَنِ الْقَتْلِ فَتَكَشَّفَتْ عَنْ أُلُوفٍ مِنَ الْقَتْلَى.

{وَإِذْ قَالَ مُوسَى لِقَوْمِهِ} buzağıya tapan “Hani Mûsâ kavmine demişti”, {يَا قَوْمِ إِنَّكُمْ ظَلَمْتُمْ أَنْفُسَكُمْ} “Ey kavmim! Şüphesiz siz kendinize zulmettiniz” kendinize zarar verdiniz {بِاتِّخَاذِكُمُ الْعِجْلَ} “buzağıyı [ilah] edinmekle” ilah edinmekle. “Peki ne yapalım?” dediler. [Mûsâ] dedi ki: {فَتُوبُوا} “hemen tövbe edin” dönün {إِلَى بَارِئِكُمْ} “Yaratıcınıza” Hâlıkınıza. “Nasıl tövbe edeceğiz?” dediler. [Mûsâ] dedi ki: {فَاقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ} “nefislerinizi öldürün” yani sizden suçsuz olan suçluyu öldürsün. {ذَلِكُمْ} yani bu öldürme {خَيْرٌ لَكُمْ عِنْدَ بَارِئِكُمْ} “Yaratıcınız katında sizin için daha hayırlıdır”. Mûsâ onlara öldürmeyi emredince: “Allâh'ın emrine sabrederiz” dediler ve avlularda (١) dizlerini karınlarına çekip oturarak (ihtiba ederek) (٢) oturdular. Onlara: “Kim kuşağını çözerse, gözünü kendisini öldürene dikerse veya eliyle yahut ayağıyla kendini korursa o lanetlenmiştir ve tövbesi reddedilmiştir” denildi. Diğerleri üzerlerine hançerleri çektiler. Adam oğlunu, babasını, kardeşini, yakınını, dostunu ve komşusunu görüyordu; bu yüzden Allâh Teâlâ'nın emrini yerine getirmeye devam edemediler. “Ey Mûsâ! Nasıl yapacağız?” dediler. Bunun üzerine Allâh Teâlâ üzerlerine bir sis ve birbirlerini görmeyecekleri kara bir bulut gönderdi; akşama kadar onları öldürüyorlardı. Öldürülenler çoğalınca Mûsâ ve Hârûn aleyhimesselâm dua ettiler, ağlayıp yalvardılar ve: “Ey Rabbimiz! İsrâiloğulları helak oldu; geride kalanları bağışla, geride kalanları bağışla!” dediler. Bunun üzerine Allâh Teâlâ bulutu kaldırdı ve onlara öldürmeyi durdurmalarını emretti; bulut dağıldığında geride binlerce ölü ortaya çıktı.

يُرْوَى عَنْ عَلِيٍّ ﵁ أَنَّهُ قَالَ: كَانَ عَدَدُ الْقَتْلَى سَبْعِينَ أَلْفًا فَاشْتَدَّ ذَلِكَ عَلَى مُوسَى فَأَوْحَى اللَّهُ تَعَالَى إِلَيْهِ: أَمَا يُرْضِيكَ أَنْ أُدْخِلَ الْقَاتِلَ وَالْمَقْتُولَ الْجَنَّةَ، فَكَانَ مَنْ قُتِلَ مِنْهُمْ شَهِيدًا وَمَنْ بَقِيَ مُكَفَّرًا عَنْهُ ذُنُوبُهُ، فَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى {فَتَابَ عَلَيْكُمْ} أَيْ فَفَعَلْتُمْ مَا أُمِرْتُمْ بِهِ فَتَابَ عَلَيْكُمْ فَتَجَاوَزَ عَنْكُمْ {إِنَّهُ هُوَ التَّوَّابُ} الْقَابِلُ التَّوْبَةِ {الرَّحِيمُ} بِخَلْقِهِ.

Ali radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Öldürülenlerin sayısı yetmiş bindi. Bu durum Mûsâ'ya çok ağır geldi; bunun üzerine Allâh Teâlâ ona: “Öldüreni de öldürüleni de Cennet'e koymam seni razı etmez mi?” diye vahyetti. Böylece onlardan öldürülen şehit oldu, hayatta kalanların da günahları bağışlandı. İşte Allâh Teâlâ’nın şu buyruğu budur: {فَتَابَ عَلَيْكُمْ} “Bunun üzerine O da tövbenizi kabul etti” yani emrolunduğunuz şeyi yaptınız da O tövbenizi kabul edip sizi bağışladı. {إِنَّهُ هُوَ التَّوَّابُ} tövbeleri kabul eden “şüphesiz O tövbeleri çokça kabul edendir”, {الرَّحِيمُ} mahlukatına “çok merhamet edendir”.

{وَإِذْ قُلْتُمْ يَا مُوسَى لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى نَرَى اللَّهَ جَهْرَةً فَأَخَذَتْكُمُ الصَّاعِقَةُ وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ (٥٥) ثُمَّ بَعَثْنَاكُمْ مِنْ بَعْدِ مَوْتِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (٥٦) وَظَلَّلْنَا عَلَيْكُمُ الْغَمَامَ وَأَنْزَلْنَا عَلَيْكُمُ الْمَنَّ وَالسَّلْوَى كُلُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا رَزَقْنَاكُمْ وَمَا ظَلَمُونَا وَلَكِنْ كَانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ (٥٧) }

{وَإِذْ قُلْتُمْ يَا مُوسَى لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى نَرَى اللَّهَ جَهْرَةً فَأَخَذَتْكُمُ الصَّاعِقَةُ وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ (٥٥) ثُمَّ بَعَثْنَاكُمْ مِنْ بَعْدِ مَوْتِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (٥٦) وَظَلَّلْنَا عَلَيْكُمُ الْغَمَامَ وَأَنْزَلْنَا عَلَيْكُمُ الْمَنَّ وَالسَّلْوَى كُلُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا رَزَقْنَاكُمْ وَمَا ظَلَمُونَا وَلَكِنْ كَانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ (٥٧) } “Hani siz: 'Ey Mûsâ! Biz Allâh'ı apaçık görmedikçe sana asla inanmayız' demiştiniz de siz bakıp dururken sizi yıldırım çarpmıştı. Sonra şükredesiniz diye ölümünüzün ardından sizi tekrar diriltmiştik. Üzerinize bulutu gölge kılmış, size kudret helvası ile bıldırcın indirmiştik: 'Size rızık olarak verdiğimiz temiz şeylerden yiyin' [demiştik]. Onlar Bize zulmetmediler, fakat kendi kendilerine zulmediyorlardı.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَإِذْ قُلْتُمْ يَا مُوسَى لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى نَرَى اللَّهَ جَهْرَةً} وَذَلِكَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَمَرَ مُوسَى ﵇ أَنْ يَأْتِيَهُ فِي نَاسٍ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ يَعْتَذِرُونَ إِلَيْهِ مِنْ عِبَادَةِ الْعِجْلِ، فَاخْتَارَ مُوسَى سَبْعِينَ رَجُلًا

Allâh Teâlâ’nın şu buyruğu: {وَإِذْ قُلْتُمْ يَا مُوسَى لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى نَرَى اللَّهَ جَهْرَةً} “Hani siz: «Ey Mûsâ! Allâh'ı apaçık görünceye kadar sana asla inanmayacağız» demiştiniz.” Bu [şöyle olmuştu]: Allâh Teâlâ, Mûsâ aleyhisselâm'a, buzağıya tapmalarından ötürü O'ndan özür dileyecek İsrâiloğulları'ndan bir grup insanla birlikte huzuruna gelmesini emretti. Bunun üzerine Mûsâ yetmiş adam seçti

مِنْ قَوْمِهِ مِنْ خِيَارِهِمْ، فَقَالَ لَهُمْ: صُومُوا وَتَطَهَّرُوا وَطَهِّرُوا ثِيَابَكُمْ، فَفَعَلُوا، فَخَرَجَ بِهِمْ مُوسَى إِلَى طُورِ سَيْنَاءَ لِمِيقَاتِ رَبِّهِ، فَقَالُوا لِمُوسَى: اطْلُبْ لَنَا نَسْمَعْ كَلَامَ رَبِّنَا، فَقَالَ لَهُمْ: أَفْعَلُ، فَلَمَّا دَنَا مُوسَى إِلَى طُورِ سَيْنَاءَ مِنَ الْجَبَلِ وَقَعَ عَلَيْهِ عَمُودُ الْغَمَامِ وَتَغَشَّى الْجَبَلَ كُلَّهُ، فَدَخَلَ فِي الْغَمَامِ وَقَالَ لِلْقَوْمِ: ادْنُوَا فَدَنَوْا حَتَّى دَخَلُوا فِي الْغَمَامِ وَخَرُّوا سُجَّدًا، وَكَانَ مُوسَى إِذَا كَلَّمَهُ رَبُّهُ وَقَعَ عَلَى وَجْهِهِ نُورٌ سَاطِعٌ لَا يَسْتَطِيعُ أَحَدٌ مِنْ بَنِي آدَمَ أَنْ يَنْظُرَ إِلَيْهِ، فَضُرِبَ دُونَهُمُ الْحِجَابُ وَسَمِعُوهُ وَهُوَ يُكَلِّمُ مُوسَى يَأْمُرُهُ وَيَنْهَاهُ وَأَسْمَعَهُمُ اللَّهُ: أَنِّي أَنَا اللَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنَا ذُو بَكَّةَ (١) أَخْرَجْتُكُمْ مِنْ أَرْضِ مِصْرَ بِيَدٍ شَدِيدَةٍ فَاعْبُدُونِي وَلَا تَعْبُدُوا غَيْرِي، فَلَمَّا فَرَغَ مُوسَى وَانْكَشَفَ الْغَمَامُ أَقْبَلَ إِلَيْهِمْ فَقَالُوا: لَهُ "لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى نَرَى اللَّهَ جَهْرَةً" مُعَايَنَةً وَذَلِكَ أَنَّ الْعَرَبَ تَجْعَلُ الْعِلْمَ بِالْقَلْبِ رُؤْيَةً، فَقَالَ جَهْرَةً لِيَعْلَمَ أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ الْعِيَانُ {فَأَخَذَتْكُمُ الصَّاعِقَةُ} أَيِ الْمَوْتُ، وَقِيلَ: نَارٌ جَاءَتْ مِنَ السَّمَاءِ فَأَحْرَقَتْهُمْ {وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ} أَيْ يَنْظُرُ بَعْضُكُمْ إِلَى بَعْضٍ حِينِ أَخَذَكُمُ الْمَوْتُ. وَقِيلَ: تَعْلَمُونَ، وَالنَّظَرُ يَكُونُ بِمَعْنَى الْعِلْمِ، فَلَمَّا هَلَكُوا جَعَلَ مُوسَى يَبْكِي وَيَتَضَرَّعُ وَيَقُولُ: مَاذَا أَقُولُ لِبَنِي إِسْرَائِيلَ إِذَا أَتَيْتُهُمْ وَقَدْ أَهْلَكْتَ خِيَارَهُمْ؟ "لَوْ شِئْتَ أَهْلَكْتَهُمْ مِنْ قَبْلُ وَإِيَّايَ أَتُهْلِكُنَا بِمَا فَعَلَ السُّفَهَاءُ مِنَّا" (١٥٥-الْأَعْرَافِ) فَلَمْ يَزَلْ يُنَاشِدُ رَبَّهُ حَتَّى أَحْيَاهُمُ اللَّهُ تَعَالَى رَجُلًا بَعْدَ رَجُلٍ بَعْدَ مَا مَاتُوا يَوْمًا وَلَيْلَةً، يَنْظُرُ بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ، كَيْفَ يُحْيَوْنَ فَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى

kavminin en hayırlılarından [yetmiş kişi seçti]. Onlara: “Oruç tutun, temizlenin ve elbiselerinizi temizleyin” dedi; onlar da yaptılar. Mûsâ onları Rabbinin belirlediği vakit için Tûr-i Sînâ'ya götürdü. Mûsâ'ya: “Rabbimizin kelamını işitelim diye bizim için talepte bulun” dediler. O da: “Yaparım” dedi. Mûsâ Tûr-i Sînâ'ya, dağa yaklaştığında üzerine bulut sütunu indi ve bütün dağı kapladı. Mûsâ bulutun içine girdi ve kavme: “Yaklaşın” dedi. Onlar da yaklaşıp bulutun içine girdiler ve secdeye kapandılar. Rabbi Mûsâ ile konuştuğu vakit onun yüzüne öyle parlak bir nur vururdu ki âdemoğlundan hiç kimse ona bakamazdı. Önlerine bir perde çekildi ve O'nun Mûsâ'ya emredip nehyederek konuştuğunu işittiler. Allâh onlara: “Muhakkak ki Ben Allâh'ım, Benden başka ilah yoktur; Mekke'nin (Bekke'nin) Rabbiyim (١), sizi güçlü bir el ile Mısır diyarından çıkardım; öyleyse Bana kulluk edin ve Benden başkasına kulluk etmeyin” hitabını işittirdi. Mûsâ [münacatı] bitirip bulut kalkınca onlara yöneldi; onlar ona: “Allâh'ı apaçık görmedikçe sana asla inanmayız” yani bizzat müşahede etmedikçe [inanmayız] dediler. Çünkü Araplar kalple bilmeyi de 'görme' olarak adlandırırlar; bu sebeple muradın bizzat gözle görmek olduğunu belirtmek için 'cehreten (apaçık)' demiştir. {فَأَخَذَتْكُمُ الصَّاعِقَةُ} “sizi yıldırım çarptı” yani ölüm; gökten inip onları yakan bir ateş olduğu da söylenmiştir. {وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ} “siz bakıp dururken” yani ölüm sizi yakaladığı sırada birbirinize bakıyordunuz. Bilmekteydiniz anlamına geldiği de söylenmiştir; nitekim nazar ilim manasında da kullanılır. Onlar helak olunca Mûsâ ağlayıp yalvarmaya başladı ve şöyle diyordu: “Onların hayırlılarını helak etmişken kavmime gittiğimde İsrâiloğullarına ne diyeceğim? 'Dileseydin onları da beni de daha önce helak ederdin. İçimizdeki beyinsizlerin yaptıklarından ötürü bizi helak mi edeceksin?'” (el-A'râf, 155). Bir gün bir gece ölü kaldıktan sonra Allâh Teâlâ onları birer birer diriltinceye kadar Rabbine yalvarmaya devam etti; nasıl diriltildiklerine birbirlerine bakarak şahit oluyorlardı. İşte Allâh Teâlâ’nın şu buyruğu budur:

{ثُمَّ بَعَثْنَاكُمْ} أَحْيَيْنَاكُمْ، وَالْبَعْثُ: إِثَارَةُ الشَّيْءِ عَنْ مَحَلِّهِ يُقَالُ: بَعَثْتُ الْبَعِيرَ وَبَعَثْتُ النَّائِمَ فَانْبَعَثَ {مِنْ بَعْدِ مَوْتِكُمْ} قَالَ قَتَادَةُ: أَحْيَاهُمْ لِيَسْتَوْفُوا بَقِيَّةَ آجَالِهِمْ وَأَرْزَاقِهِمْ وَلَوْ مَاتُوا بِآجَالِهِمْ لَمْ يُبْعَثُوا إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ.

{ثُمَّ بَعَثْنَاكُمْ} “Sonra sizi diriltmiştik” sizi dirilttik. Ba's (الْبَعْثُ), bir şeyi yerinden harekete geçirmektir; nitekim “Devemi kaldırdım” ve “Uyuyanı uyandırdım, o da kalktı” denir. {مِنْ بَعْدِ مَوْتِكُمْ} “ölümünüzün ardından”. Katâde şöyle demiştir: Kalan ecellerini ve rızıklarını tamamlasınlar diye onları diriltti; şayet kendi ecelleriyle ölmüş olsalardı Kıyamet gününe kadar diriltilmezlerdi.

{لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ وَظَلَّلْنَا عَلَيْكُمُ الْغَمَامَ} فِي التِّيهِ يَقِيكُمْ حَرَّ الشَّمْسِ، وَالْغَمَامُ مِنَ الْغَمِّ وَأَصْلُهُ التَّغْطِيَةُ وَالسَّتْرُ سُمِّيَ السَّحَابُ غَمَامًا لِأَنَّهُ يُغَطِّي وَجْهَ الشَّمْسِ وَذَلِكَ أَنَّهُ لَمْ يَكُنْ لَهُمْ فِي التِّيهِ كُنٌّ يَسْتُرُهُمْ فَشَكَوْا إِلَى مُوسَى فَأَرْسَلَ اللَّهُ تَعَالَى غَمَامًا أَبْيَضَ رَقِيقًا أَطْيَبَ مِنْ غَمَامِ الْمَطَرِ، وَجَعَلَ لَهُمْ عَمُودًا مِنْ نُورٍ يُضِيءُ لَهُمُ اللَّيْلَ إِذْ لَمْ يَكُنْ لَهُمْ قَمَرٌ {وَأَنْزَلْنَا عَلَيْكُمُ الْمَنَّ وَالسَّلْوَى} أَيْ فِي التِّيهِ، وَالْأَكْثَرُونَ عَلَى أَنَّ الْمَنَّ هُوَ التَّرَنْجَبِينُ، وَقَالَ مُجَاهِدٌ: هُوَ شَيْءٌ كَالصَّمْغِ كَانَ يَقَعُ عَلَى الْأَشْجَارِ طَعْمُهُ كَالشَّهْدِ، وَقَالَ وَهْبٌ: هُوَ الْخُبْزُ الرُّقَاقُ، قَالَ الزَّجَّاجُ: جُمْلَةُ الْمَنِّ مَا يَمُنُّ اللَّهُ بِهِ مِنْ غَيْرِ تَعَبٍ.

{لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ وَظَلَّلْنَا عَلَيْكُمُ الْغَمَامَ} “şükredesiniz diye. Üzerinize bulutu gölge kılmıştık”, Tîh çölünde sizi güneşin sıcağından korusun diye. Gamâm (الْغَمَامُ) kelimesi gamm kökünden gelir; aslı örtmek ve gizlemektir. Güneşin yüzünü örttüğü için buluta gamâm denilmiştir. Şöyle ki Tîh sahrasında onları örtecek bir sığınakları yoktu; Mûsâ'ya şikâyette bulundular. Allâh Teâlâ da yağmur bulutundan daha hoş, beyaz ve ince bir bulut gönderdi. Aylarının olmadığı gecelerde kendilerini aydınlatan nurdan bir sütun var etti. {وَأَنْزَلْنَا عَلَيْكُمُ الْمَنَّ وَالسَّلْوَى} “size kudret helvası ile bıldırcın indirmiştik” yani Tîh çölünde. Çoğunluğun görüşüne göre menn (الْمَنُّ), terencübîndir (kudret helvasıdır). Mücâhid: “Ağaçların üzerine düşen, tadı bal peteği gibi olan zamk benzeri bir şeydir” demiştir. Vehb: “O, ince yufka ekmeğidir” demiştir. ez-Zeccâc ise: “Mennin bütünü, Allâh'ın zahmetsizce lütfettiği her şeydir” demiştir.

أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ الْمَلِيحِيُّ أَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النَّعِيمِيُّ أَنَا مُحَمَّدُ بن يوسف ١٢/أأَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ أَنَا أَبُو نُعَيْمٍ أَنَا سُفْيَانُ عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ هُوَ ابْنُ عُمَيْرٍ عَنْ عَمْرِو بْنِ حُرَيْثٍ عَنْ سَعِيدِ بن زيد رض اللَّهُ عَنْهُ قَالَ: قَالَ النَّبِيُّ ﷺ: "الْكَمْأَةُ مِنَ الْمَنِّ وَمَاؤُهَا شِفَاءٌ لِلْعَيْنِ" .

Bize Abdülvâhid el-Melîhî haber verip dedi ki: Bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî haber verdi, dedi ki: Bize Muhammed b. Yûsuf haber verdi [12/a], dedi ki: Bize Muhammed b. İsmâîl haber verdi, dedi ki: Bize Ebû Nuaym haber verdi, dedi ki: Bize Süfyân, Abdülmelik'ten —ki o İbn Umeyr'dir—, o Amr b. Hureys'ten, o da Saîd b. Zeyd radıyallâhu anh'tan rivayet etti; o şöyle dedi: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Kem'e (mantar/domalan) menndendir ve suyu göze şifadır.»

قَالُوا فَكَانَ هَذَا الْمَنُّ كُلَّ لَيْلَةٍ يَقَعُ عَلَى أَشْجَارِهِمْ مِثْلَ الثَّلْجِ، لِكُلِّ إِنْسَانٍ مِنْهُمْ صَاعٌ، فَقَالُوا: يَا مُوسَى قَتَلَنَا هَذَا الْمَنُّ بِحَلَاوَتِهِ فَادْعُ لَنَا رَبَّكَ أَنْ يُطْعِمَنَا اللَّحْمَ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى عَلَيْهِمُ السَّلْوَى وَهُوَ طَائِرٌ يُشْبِهُ السُّمَانَى، وَقِيلَ هُوَ السُّمَانَى بِعَيْنِهِ، بَعَثَ اللَّهُ سَحَابَةً فَمَطَرَتِ السُّمَانَى فِي عَرْضِ مِيلٍ وَطُولِ رُمْحٍ فِي السَّمَاءِ، بَعْضُهُ عَلَى بَعْضٍ وَالسَّلْوَى: الْعَسَلُ، فَكَانَ اللَّهُ يُنْزِلُ عَلَيْهِمُ الْمَنَّ وَالسَّلْوَى كُلَّ صَبَاحٍ مِنْ طُلُوعِ الْفَجْرِ إِلَى طُلُوعِ الشَّمْسِ، فَيَأْخُذُ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ مَا يَكْفِيهِ يَوْمًا وَلَيْلَةً وَإِذَا كَانَ يَوْمُ الْجُمْعَةِ أَخَذَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ مَا يَكْفِيهِ لِيَوْمَيْنِ لِأَنَّهُ لَمْ يَكُنْ يَنْزِلُ يَوْمَ السَّبْتِ.

Dediler ki: Bu menn her gece kar gibi ağaçlarının üzerine düşerdi; onlardan her insana bir sâ' düşerdi. Dediler ki: “Ey Mûsâ! Bu menn tatlılığıyla bizi helak etti; Rabbine dua et de bize et yedirsin.” Bunun üzerine Allâh Teâlâ onlara selvâyı indirdi; o bıldırcına benzeyen bir kuştur, bıldırcının ta kendisi olduğu da söylenmiştir. Allâh bir bulut gönderdi, o bulut bir mil eninde ve gökte bir mızrak boyu yükseklikte üst üste bıldırcın yağdırdı. [Bir görüşe göre de] selvâ: baldır. Allâh her sabah fecrin doğuşundan güneşin doğuşuna kadar onlara menn ve selvâyı indirirdi. Onlardan her biri kendisine bir gün ve bir gece yetecek kadarını alırdı; cuma günü olduğunda ise her biri kendisine iki gün yetecek kadarını alırdı, çünkü cumartesi günü inmezdi.

{كُلُوا} أَيْ: وَقُلْنَا لَهُمْ: كُلُوا {مِنْ طَيِّبَاتِ} حَلَالَاتِ {مَا رَزَقْنَاكُمْ} وَلَا تَدَّخِرُوا لِغَدٍ، فَفَعَلُوا، فَقَطَعَ اللَّهُ ذَلِكَ عَنْهُمْ، وَدَوَّدَ وَفَسَدَ مَا ادَّخَرُوا، فَقَالَ اللَّهُ تَعَالَى: {وَمَا ظَلَمُونَا وَلَكِنْ كَانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ} أَيْ وَمَا بَخَسُوا بِحَقِّنَا، وَلَكِنْ كَانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ بِاسْتِيجَابِهِمْ عَذَابِي، وَقَطْعِ مَادَّةِ الرِّزْقِ الَّذِي كَانَ يُنَزَّلُ عَلَيْهِمْ بِلَا مُؤْنَةٍ فِي الدُّنْيَا وَلَا حِسَابٍ فِي الْعُقْبَى.

{كُلُوا} yani onlara dedik ki: Yiyin {مِنْ طَيِّبَاتِ} helallerinden {مَا رَزَقْنَاكُمْ} “size rızık olarak verdiğimiz [temiz şeylerden yiyin]” ve yarına saklamayın. Onlar ise [sakladılar]; bunun üzerine Allâh onu onlardan kesti, sakladıkları şeyler kurtlandı ve bozuldu. Allâh Teâlâ şöyle buyurdu: {وَمَا ظَلَمُونَا وَلَكِنْ كَانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ} “Onlar Bize zulmetmediler, fakat kendi kendilerine zulmediyorlardı”, yani Bizim hakkımızı eksiltmediler; bilakis azabımı hak etmekle ve dünyada külfetsiz, ahirette de hesapsız olarak kendilerine indirilen rızkın devamını kesmekle kendi nefislerine zulmediyorlardı.

أَخْبَرَنَا حَسَّانُ بْنُ سَعِيدٍ الْمَنِيعِيُّ أَنَا أَبُو طَاهِرٍ مُحَمَّدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ مَحْمِشٍ الزِّيَادِيُّ أَنَا أَبُو بَكْرٍ مُحَمَّدُ بْنُ الْحُسَيْنِ الْقَطَّانُ أَنَا أَحْمَدُ بْنُ يُوسُفَ السُّلَمِيُّ أَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ أَنَا مَعْمَرٌ عَنْ هَمَّامِ بْنِ مُنَبِّهٍ أَنَا أَبُو هُرَيْرَةَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "لَوْلَا بَنُو إِسْرَائِيلَ لَمْ يَخْبُثِ الطَّعَامُ وَلَمْ يَخْنَزِ اللَّحْمُ ، وَلَوْلَا حَوَّاءُ لَمْ تَخُنْ أُنْثَى زَوْجَهَا الدَّهْرَ"

Bize Hassân b. Saîd el-Menîî haber verdi, bize Ebû Tâhir Muhammed b. Muhammed b. Mahmiş ez-Ziyâdî haber verdi, bize Ebû Bekr Muhammed b. el-Huseyn el-Kattân haber verdi, bize Ahmed b. Yûsuf es-Sülemî haber verdi, bize Abdurrezzâk haber verdi, bize Ma'mer, Hemmâm b. Münebbih'ten haber verdi, bize Ebû Hureyre haber verdi; dedi ki: Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: « لَوْلَا بَنُو إِسْرَائِيلَ لَمْ يَخْبُثِ الطَّعَامُ وَلَمْ يَخْنَزِ اللَّحْمُ وَلَوْلَا حَوَّاءُ لَمْ تَخُنْ أُنْثَى زَوْجَهَا الدَّهْرَ » «İsrailoğulları olmasaydı yemek bozulmaz ve et kokmazdı; Havvâ olmasaydı hiçbir kadın ebediyen kocasına hıyanet etmezdi.»

{وَإِذْ قُلْنَا ادْخُلُوا هَذِهِ الْقَرْيَةَ فَكُلُوا مِنْهَا حَيْثُ شِئْتُمْ رَغَدًا وَادْخُلُوا الْبَابَ سُجَّدًا وَقُولُوا حِطَّةٌ نَغْفِرْ لَكُمْ خَطَايَاكُمْ وَسَنَزِيدُ الْمُحْسِنِينَ (٥٨) فَبَدَّلَ الَّذِينَ ظَلَمُوا قَوْلًا غَيْرَ الَّذِي قِيلَ لَهُمْ فَأَنْزَلْنَا عَلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا رِجْزًا مِنَ السَّمَاءِ بِمَا كَانُوا يَفْسُقُونَ (٥٩) }

{وَإِذْ قُلْنَا ادْخُلُوا هَذِهِ الْقَرْيَةَ فَكُلُوا مِنْهَا حَيْثُ شِئْتُمْ رَغَدًا وَادْخُلُوا الْبَابَ سُجَّدًا وَقُولُوا حِطَّةٌ نَغْفِرْ لَكُمْ خَطَايَاكُمْ وَسَنَزِيدُ الْمُحْسِنِينَ (٥٨) فَبَدَّلَ الَّذِينَ ظَلَمُوا قَوْلًا غَيْرَ الَّذِي قِيلَ لَهُمْ فَأَنْزَلْنَا عَلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا رِجْزًا مِنَ السَّمَاءِ بِمَا كَانُوا يَفْسُقُونَ (٥٩) } “Hani: 'Şu şehre girin, oradan dilediğiniz yerde bol bol yiyin; kapıdan secde ederek (eğilerek) girin ve «Hıtta (bizi bağışla)» deyin ki hatalarınızı bağışlayalım; iyilik edenlere daha fazlasını da vereceğiz' demiştik. Fakat zulmedenler, sözü kendilerine söylenenden başkasıyla değiştirdiler. Biz de o zulmedenlerin üzerine, yoldan çıkmaları sebebiyle gökten bir azap indirdik.”

{وَإِذْ قُلْنَا ادْخُلُوا هَذِهِ الْقَرْيَةَ} سُمِّيَتِ الْقَرْيَةُ قَرْيَةً لِأَنَّهَا تَجْمَعُ أَهْلَهَا، وَمِنْهُ الْمِقْرَاةُ: لِلْحَوْضِ، لِأَنَّهَا تَجْمَعُ الْمَاءَ، قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: هِيَ أَرِيحَاءُ وَهِيَ قَرْيَةُ الْجَبَّارِينَ كَانَ فِيهَا قَوْمٌ مِنْ بَقِيَّةِ عَادٍ يُقَالُ لَهُمُ الْعَمَالِقَةُ وَرَأْسُهُمْ عُوجُ بْنُ عُنُقَ، وَقِيلَ: بَلْقَاءُ، وَقَالَ مُجَاهِدٌ: بَيْتُ الْمَقْدِسِ، وَقَالَ الضَّحَّاكُ: هِيَ الرَّمْلَةُ

{وَإِذْ قُلْنَا ادْخُلُوا هَذِهِ الْقَرْيَةَ} “Hani: 'Şu şehre girin' demiştik”. Şehir (karye), ahalisini topladığı için karye (الْقَرْيَةُ) olarak isimlendirilmiştir; nitekim suyu topladığı için havuza da mikrâh (الْمِقْرَاةُ) denilmiştir. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ: “Burası Eriha'dır; orası zorbaların şehridir. Orada Âd kavminin bakiyesinden Amâlika denilen bir kavim vardı ve reisleri Ûc b. Unuk idi” demiştir. Belkā olduğu da söylenmiştir. Mücâhid: “Beytü'l-Makdis'tir” demiştir. ed-Dahhâk: “O Remle,

وَالْأُرْدُنُّ وَفِلَسْطِينُ وَتَدْمُرُ، وَقَالَ مُقَاتِلٌ: إِيلِيَا، وَقَالَ ابْنُ كَيْسَانَ: الشَّامُ {فَكُلُوا مِنْهَا حَيْثُ شِئْتُمْ رَغَدًا} مُوَسَّعًا عَلَيْكُمْ {وَادْخُلُوا الْبَابَ} يَعْنِي بَابًا مِنْ أَبْوَابِ الْقَرْيَةِ وَكَانَ لَهَا سَبْعَةُ أَبْوَابٍ {سُجَّدًا} أَيْ رُكَّعًا خُضَّعًا مُنْحَنِينَ، وَقَالَ وَهْبٌ: فَإِذَا دَخَلْتُمُوهُ فَاسْجُدُوا شُكْرًا لِلَّهِ تَعَالَى {وَقُولُوا حِطَّةٌ} قَالَ قَتَادَةُ: حُطَّ عَنَّا خَطَايَانَا، أُمِرُوا بِالِاسْتِغْفَارِ، قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، لِأَنَّهَا تَحُطُّ الذُّنُوبَ، وَرَفَعَهَا عَلَى تَقْدِيرِ: قُولُوا مَسْأَلَتُنَا حِطَّةٌ {نَغْفِرْ لَكُمْ خَطَايَاكُمْ} الْغَفْرِ وَهُوَ السَّتْرُ، فَالْمَغْفِرَةُ تَسْتُرُ الذُّنُوبَ، وَقَرَأَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ وَ (نَافِعٌ) (١) بِالْيَاءِ وَضَمِّهَا وَفَتْحِ الْفَاءِ، وَقَرَأَهَا ابْنُ عَامِرٍ بِالتَّاءِ وَضَمِّهَا وَفَتْحِ الْفَاءِ، وَفِي الْأَعْرَافِ قَرَأَ جَمِيعًا وَيَعْقُوبُ بِالتَّاءِ وَضَمِّهَا، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ فِيهِمَا بِنَصْبِ النُّونِ وَكَسْرِ الْفَاءِ {وَسَنَزِيدُ الْمُحْسِنِينَ} ثَوَابًا مِنْ فَضْلِنَا

Ürdün, Filistin ve Tedmür'dür” demiştir. Mukātil: “Îliyâ'dır” demiştir. İbn Keysân ise: “Şam'dır” demiştir. {فَكُلُوا مِنْهَا حَيْثُ شِئْتُمْ رَغَدًا} “oradan dilediğiniz yerde bol bol yiyin” size genişçe rızık verilmiş olarak. {وَادْخُلُوا الْبَابَ} “kapıdan girin” yani şehrin kapılarından bir kapıdan; o şehrin yedi kapısı vardı. {سُجَّدًا} “secde ederek” yani rükû edercesine, boyun eğerek, eğilmiş halde. Vehb: “Oraya girdiğinizde Allâh Teâlâ'ya şükür secdesi yapın [demektir]” demiştir. {وَقُولُوا حِطَّةٌ} “ve «Hıtta» deyin”. Katâde: “Günahlarımızı bizden dök, indir [demektir]; istiğfar etmekle emrolundular” demiştir. İbn Abbâs: “Lâ ilâhe illallâh [deyin demektir], çünkü o günahları döker” demiştir. Merfû okunması ise: “Talebimiz günahların dökülmesidir (mas'aletünâ hıttatün)” takdirindedir. {نَغْفِرْ لَكُمْ خَطَايَاكُمْ} “hatalarınızı bağışlayalım”. el-Gafr (الْغَفْرُ), örtmektir; mağfiret de günahları örter. Medine ehli ve Nâfi' (١) yâ (ي) ile, dammeli ve fâ (ف) harfinin fethasıyla (يُغْفَرْ), İbn Âmir ise tâ (ت) ile, dammeli ve fâ harfinin fethasıyla (تُغْفَرْ) okumuştur. el-A'râf'ta ise hepsi ve Ya'kûb tâ ile dammeli okumuşlardır; diğerleri ise her iki yerde nûn (ن) harfinin fethası ve fâ harfinin kesresiyle (نَغْفِرْ) okumuşlardır. {وَسَنَزِيدُ الْمُحْسِنِينَ} “iyilik edenlere daha fazlasını da vereceğiz” lütfumuzdan sevap olarak artıracağız.

{فَبَدَّلَ} فَغَيَّرَ {الَّذِينَ ظَلَمُوا} أَنْفُسَهُمْ وَقَالُوا {قَوْلًا غَيْرَ الَّذِي قِيلَ لَهُمْ} وَذَلِكَ أَنَّهُمْ بَدَّلُوا قَوْلَ الْحِطَّةِ بِالْحِنْطَةِ، فَقَالُوا بِلِسَانِهِمْ: حِطَانَا سِمْقَاثَا أَيْ حِنْطَةٌ حَمْرَاءُ، اسْتِخْفَافًا بِأَمْرِ اللَّهِ تَعَالَى، وَقَالَ مُجَاهِدٌ: طُؤْطِئَ لَهُمُ الْبَابُ لِيَخْفِضُوا رُءُوسَهُمْ فَأَبَوْا أَنْ يَدْخَلُوهَا سُجَّدًا فَدَخَلُوا عَلَى أَسْتَاهِهِمْ مُخَالَفَةً فِي الْفِعْلِ كَمَا بَدَّلُوا الْقَوْلَ وَقَالُوا قَوْلًا غَيْرَ الَّذِي قِيلَ لَهُمْ.

{فَبَدَّلَ} değiştirdiler {الَّذِينَ ظَلَمُوا} kendi nefislerine zulmedenler ve şöyle dediler {قَوْلًا غَيْرَ الَّذِي قِيلَ لَهُمْ} “kendilerine söylenenden başka bir söz”. Şöyle ki Allâh Teâlâ'nın emrini hafife alarak hıtta (bağışlanma) sözünü hınta (buğday) ile değiştirdiler ve kendi dillerinde: “Hıttâ sımkāsâ” yani kızıl buğday dediler. Mücâhid şöyle demiştir: Başlarını eğsinler diye kapı alçaltılmıştı, fakat onlar secde ederek girmekten kaçındılar; sözü değiştirdikleri ve kendilerine söylenenden başka bir söz söyledikleri gibi fiilde de muhalefet ederek kıçları üzerinde sürünerek girdiler.

أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ الْمَلِيحِيُّ أَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النَّعِيمِيُّ أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ أَنَا إِسْحَاقُ بْنُ نَصْرٍ أَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ عَنْ مَعْمَرٍ عَنْ هَمَّامِ بْنِ مُنَبِّهٍ أَنَّهُ سَمِعَ أَبَا هُرَيْرَةَ يَقُولُ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "قِيلَ لِبَنِي إِسْرَائِيلَ ادْخُلُوا الْبَابَ سُجَّدًا وَقُولُوا حِطَّةٌ فَبَدَّلُوا فَدَخَلُوا يَزْحَفُونَ عَلَى أَسَتَاهِمْ وَقَالُوا حَبَّةٌ فِي شَعْرَةٍ" (٢)

Bize Abdülvâhid el-Melîhî haber verdi, bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî haber verdi, bize Muhammed b. Yûsuf haber verdi, bize Muhammed b. İsmâîl haber verdi, bize İshâk b. Nasr haber verdi, bize Abdürrezzâk, Ma'mer'den, o Hemmâm b. Münebbih'ten haber verdi; o Ebû Hureyre'yi şöyle derken işitmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: “İsrâiloğullarına: 'Kapıdan secde ederek (eğilerek) girin ve «Hıtta» deyin' denildi. Fakat onlar bunu değiştirdiler, kıçları üzerinde sürünerek girdiler ve: 'Kıl içinde bir habbe (tane)' dediler.” (٢)

{فَأَنْزَلْنَا عَلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا رِجْزًا مِنَ السَّمَاءِ} قِيلَ: أَرْسَلَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ طَاعُونًا فَهَلَكَ مِنْهُمْ فِي سَاعَةٍ وَاحِدَةٍ سَبْعُونَ أَلْفًا {بِمَا كَانُوا يَفْسُقُونَ} يَعْصُونَ وَيَخْرُجُونَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ تَعَالَى.

{فَأَنْزَلْنَا عَلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا رِجْزًا مِنَ السَّمَاءِ} “Biz de o zulmedenlerin üzerine gökten bir azap indirdik.” Denildi ki: Allâh üzerlerine bir veba (tâûn) gönderdi de bir saat içinde onlardan yetmiş bin kişi helak oldu. {بِمَا كَانُوا يَفْسُقُونَ} isyan ettikleri ve Allâh Teâlâ'nın emrinden çıktıkları için “yoldan çıkmaları sebebiyle”.

{وَإِذِ اسْتَسْقَى مُوسَى لِقَوْمِهِ فَقُلْنَا اضْرِبْ بِعَصَاكَ الْحَجَرَ فَانْفَجَرَتْ مِنْهُ اثْنَتَا عَشْرَةَ عَيْنًا قَدْ عَلِمَ كُلُّ أُنَاسٍ مَشْرَبَهُمْ كُلُوا وَاشْرَبُوا مِنْ رِزْقِ اللَّهِ وَلَا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ (٦٠) }

{وَإِذِ اسْتَسْقَى مُوسَى لِقَوْمِهِ فَقُلْنَا اضْرِبْ بِعَصَاكَ الْحَجَرَ فَانْفَجَرَتْ مِنْهُ اثْنَتَا عَشْرَةَ عَيْنًا قَدْ عَلِمَ كُلُّ أُنَاسٍ مَشْرَبَهُمْ كُلُوا وَاشْرَبُوا مِنْ رِزْقِ اللَّهِ وَلَا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ (٦٠) } “Hani Mûsâ kavmi için su istemişti de Biz: 'Asanla taşa vur!' demiştik. Bunun üzerine taştan on iki pınar fışkırmıştı; her zümre su içeceği yeri bilmişti. 'Allâh'ın rızkından yiyin, için; yeryüzünde bozguncular olarak fesat çıkarmayın' [demiştik].”

{وَإِذِ اسْتَسْقَى مُوسَى} طَلَبَ السُّقْيَا {لِقَوْمِهِ} وَذَلِكَ أَنَّهُمْ عَطِشُوا فِي التِّيهِ فَسَأَلُوا مُوسَى أَنْ يَسْتَسْقِيَ لَهُمْ فَفَعَلَ فَأَوْحَى إِلَيْهِ كَمَا قَالَ: {فَقُلْنَا اضْرِبْ بِعَصَاكَ} وَكَانَتْ مِنْ آسِ الْجَنَّةِ، طُولُهَا عَشَرَةُ أَذْرُعٍ عَلَى طُولِ مُوسَى ﵇ وَلَهَا شُعْبَتَانِ تَتَّقِدَانِ فِي الظُّلْمَةِ نُورًا، وَاسْمُهَا عَلَّيْقٌ حَمَلَهَا، آدَمُ عَلَيْهِ

{وَإِذِ اسْتَسْقَى مُوسَى} su istedi {لِقَوْمِهِ} “kavmi için”. Bu [durum], onların Tîh [çölünde] susamaları ve Mûsâ'dan kendileri için su istemesini talep etmeleri üzerine gerçekleşti. O da [dua edip su istedi]. Bunun üzerine [Allâh] buyurduğu gibi ona vahyetti: {فَقُلْنَا اضْرِبْ بِعَصَاكَ} “'Asanla vur!' demiştik.” [Bu asa] Cennet mersin ağacındandı; uzunluğu Mûsâ aleyhisselâm'ın boyuna uygun olarak on arşındı. Karanlıkta nur saçarak parlayan iki çatalı vardı ve ismi 'Ullayk idi. Onu Âdem aleyhi

السَّلَامُ مِنَ الْجَنَّةِ فَتَوَارَثَهَا الْأَنْبِيَاءُ حَتَّى وَصَلَتْ إِلَى شُعَيْبٍ ﵇ فَأَعْطَاهَا مُوسَى ﵇.

-sselâm Cennet'ten getirmiş, peygamberler onu birbirinden devralmış, nihayet Şuayb aleyhisselâm'a ulaşmış ve o da onu Mûsâ aleyhisselâm'a vermişti.