Binûn

Fetih — 2. Sayfa

Kaynak: Meâlimü't-Tenzîl (Begavî Tefsiri) · Begavî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ الْمَلِيحِيُّ، أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النَّعِيمِيُّ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنَا ابْنُ عُلَيَّةَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ صُهَيْبٍ، عَنْ أَنَسٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ غَزَا خَيْبَرَ، فَصَلَّيْنَا عِنْدَهَا صَلَاةَ الْغَدَاةِ بِغَلَسٍ، فَرَكِبَ نَبِيُّ اللَّهِ ﷺ، وَرَكِبَ أَبُو طَلْحَةَ، وَأَنَا رَدِيفُ أَبِي طَلْحَةَ، فَأَجْرَى نَبِيُّ اللَّهِ ﷺ فِي زُقَاقِ خَيْبَرَ وَإِنَّ رُكْبَتِي لَتَمَسُّ فَخِذَ نَبِيِّ اللَّهِ ﷺ، ثُمَّ حُسِرَ الْإِزَارُ عَنْ فَخِذِهِ حَتَّى إِنِّي لِأَنْظُرُ إِلَى بَيَاضِ فَخِذِ نَبِيِّ اللَّهِ ﷺ، فَلَمَّا دَخَلَ الْقَرْيَةَ قَالَ: "اللَّهُ أَكْبَرُ خَرِبَتْ خَيْبَرُ، إِنَّا إِذَا نَزَلْنَا بِسَاحَةِ قَوْمٍ فَسَاءَ صَبَاحُ الْمُنْذَرِينَ"، قَالَهَا ثَلَاثًا، وَخَرَجَ الْقَوْمُ إِلَى أَعْمَالِهِمْ، فَقَالُوا: مُحَمَّدٌ قَالَ عَبْدُ الْعَزِيزِ، وَقَالَ بَعْضُ أَصْحَابِنَا: وَالْخَمِيسُ يَعْنِي: الْجَيْشَ قَالَ: فَأَصَبْنَاهَا عَنْوَةً، فَجَمَعَ السَّبْيَ فَجَاءَ دِحْيَةُ فَقَالَ: يَا نَبِيَّ اللَّهِ [أَعْطِنِي جَارِيَةً مِنَ السَّبْيِ، قَالَ: اذْهَبْ فَخْذْ جَارِيَةً فَأَخَذَ صَفِيَّةَ بِنْتَ حُيَيٍّ، فَجَاءَ رَجُلٌ إِلَى نَبِيِّ اللَّهِ ﷺ فَقَالَ: يَا نَبِيَّ اللَّهِ] أَعْطَيْتَ دَحْيَةَ صَفِيَّةَ بِنْتَ حُيَيٍّ سَيِّدَةَ قُرَيْظَةَ وَالنَّضِيرِ، لَا تَصْلُحُ إِلَّا لَكَ، قَالَ: "ادْعُوهُ بِهَا"، فَجَاءَ بِهَا، فَلَمَّا نَظَرَ إِلَيْهَا النَّبِيُّ ﷺ قَالَ: "خُذْ جَارِيَةً مِنَ السَّبْيِ غَيْرَهَا"، قَالَ: فَأَعْتَقَهَا النَّبِيُّ ﷺ وَتَزَوَّجَهَا،

Bize Abdülvâhid el-Melîhî haber verip dedi ki: Bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî haber verip dedi ki: Bize Muhammed b. Yûsuf haber verip dedi ki: Bize Muhammed b. İsmâîl rivayet edip dedi ki: Bize Ya'kūb b. İbrâhîm rivayet edip dedi ki: Bize İbn Uleyye rivayet edip dedi ki: Bize Abdülazîz b. Suheyb, Enes'ten [şöyle rivayet ettiğini] aktardı: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Hayber'e gazve düzenlemişti. Orada sabah namazını alacakaranlıkta kıldık. Bunun üzerine Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem [bineğine] bindi, Ebû Talha da bindi; ben ise Ebû Talha'nın terkisindeydim. Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem Hayber sokaklarında [atını] koşturdu; öyle ki dizim Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'in uyluğuna değiyordu. Sonra izârı uyluğundan sıyrıldı; öyle ki ben Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'in uyluğunun beyazlığına bakıyordum. Köye girdiğinde: «اللَّهُ أَكْبَرُ خَرِبَتْ خَيْبَرُ، إِنَّا إِذَا نَزَلْنَا بِسَاحَةِ قَوْمٍ فَسَاءَ صَبَاحُ الْمُنْذَرِينَ» «Allah en büyüktür! Hayber harap oldu. Şüphesiz biz bir kavmin sahasına indiğimizde, uyarılmış olanların sabahı ne kötü olur!» buyurdu. Bunu üç defa söyledi. Ahali ise işlerine gitmek üzere çıkmıştı; 'Muhammed!' dediler. Abdülazîz dedi ki: Bazı arkadaşlarımız 've el-hamîs (ve ordu)' [ifadesini de ekledi] dedi; yani 'ordu' demektir. [Enes] dedi ki: Orayı zor kullanarak (savaşla) fethettik. [Resûlullah] esirleri topladı. Bunun üzerine Dıhye gelip: 'Ey Allah'ın Peygamberi! [Bana esirlerden bir cariye ver' dedi. O da: 'Git, bir cariye al' buyurdu. O da Huyey'in kızı Safiyye'yi aldı. Bunun üzerine Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e bir adam gelip şöyle dedi: 'Ey Allah'ın Peygamberi!] Dıhye'ye Kurayza ve Nadîr'in hanımefendisi olan Huyey kızı Safiyye'yi verdin; oysa o ancak sana yakışır.' Resûlullah: 'Onu Safiyye ile birlikte çağırın' buyurdu. Dıhye onu getirdi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ona bakınca: 'Esirlerden onun dışında başka bir cariye al' buyurdu. [Enes] dedi ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onu azat etti ve onunla evlendi.

فَقَالَ لَهُ ثَابِتٌ: يَا أَبَا حَمْزَةَ مَا أَصْدُقُهَا؟ قَالَ: نَفْسَهَا، أَعْتِقْهَا وَتَزَوَّجْهَا، حَتَّى إِذَا كَانَ بِالطَّرِيقِ جَهَّزَتْهَا لَهُ أُمُّ سُلَيْمٍ، فَأَهْدَتْهَا لَهُ مِنَ اللَّيْلِ، فَأَصْبَحَ النَّبِيُّ ﷺ عَرُوسًا، فَقَالَ: مَنْ كَانَ عنده شيء فليجىء بِهِ، وَبَسَطَ نِطَعًا فَجَعَلَ الرَّجُلُ يَجِيءُ بِالتَّمْرِ وَجَعَلَ الْآخَرُ يَجِيءُ بالسمن، قال: ١٣١/أوَأَحْسَبُهُ قَدْ ذَكَرَ السَّوِيقَ، قَالَ: فَحَاسُوا حَيْسًا فَكَانَتْ وَلِيمَةُ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ .

Sâbit ona: 'Ey Ebû Hamza! Ona mehir olarak ne verdi?' diye sordu. O da: 'Kendisini [mehir kıldı]; onu azat etti ve onunla evlendi. Yolda giderlerken Ümmü Süleym Safiyye'yi Peygamber için hazırladı ve geceleyin onu Peygamber'in yanına gelin olarak getirdi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem sabahleyin bir damat olarak uyandı ve: 'Kimin yanında bir şey varsa getirsin' buyurdu. Bir deri yaygı serdi. Kimi hurma getiriyor, kimi sadeyağ getiriyordu. [Ravi] dedi ki: Sanırım sevikten (kavrulmuş un) de bahsetti. [Enes] dedi ki: Onları karıştırıp hays (bir tür tatlı) yaptılar; işte bu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in düğün yemeği oldu.

أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ أَحْمَدَ الْمَلِيحِيُّ، أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النَّعِيمِيُّ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ الشَّيْبَانِيُّ قَالَ: سَمِعْتُ ابْنَ أَبِي أَوْفَى يَقُولُ: أَصَابَتْنَا مَجَاعَةٌ لَيَالِيَ خَيْبَرَ، فَلَمَّا كَانَ يَوْمُ خَيْبَرَ وَقَعْنَا فِي الْحُمُرِ الْأَهْلِيَّةِ فَانْتَحَرْنَاهَا، فَلَمَّا غَلَتِ الْقُدُورُ نَادَى مُنَادِي رَسُولِ اللَّهِ ﷺ اكْفِئُوا الْقُدُورَ وَلَا تَطْعَمُوا مِنْ لُحُومِ الْحُمُرِ شَيْئًا، قَالَ عَبْدُ اللَّهِ: فَقُلْنَا إِنَّمَا نَهَى النَّبِيُّ ﷺ لِأَنَّهَا لَمْ تُخْمَسْ، وَقَالَ آخَرُونَ: حَرَّمَهَا الْبَتَّةَ، وَسَأَلْتُ سَعِيدَ بْنَ جُبَيْرٍ فَقَالَ: حَرَّمَهَا الْبَتَّةَ.

Bize Abdülvâhid b. Ahmed el-Melîhî haber verip dedi ki: Bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî haber verip dedi ki: Bize Muhammed b. Yûsuf haber verip dedi ki: Bize Muhammed b. İsmâîl rivayet edip dedi ki: Bize Mûsâ b. İsmâîl rivayet edip dedi ki: Bize Abdülvâhid eş-Şeybânî rivayet edip dedi ki: İbn Ebî Evfâ'yı şöyle derken işittim: Hayber gecelerinde bize bir açlık isabet etti. Hayber günü olunca ehlî eşeklere rastlayıp onları boğazladık. Tencereler kaynayınca Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in dellalı: 'Tencereleri dökün ve eşek etlerinden hiçbir şey yemeyin!' diye seslendi. Abdullah dedi ki: 'Biz: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem humusu (beşte bir payı) ayrılmadığı için yasakladı dedik; başkaları da: Kesin olarak haram kıldı dediler. Saîd b. Cübeyr'e sordum, o da: 'Onları kesin olarak haram kıldı' dedi.

أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ عَبَدِ الْقَاهِرِ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْغَافِرِ بْنُ مُحَمَّدٍ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عِيسَى الْجُلُودِيُّ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ سُفْيَانَ، حَدَّثَنَا مُسْلِمُ بْنُ الْحَجَّاجِ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ حَبِيبٍ الْحَارِثِيُّ، أَخْبَرَنَا خَالِدُ بْنُ الْحَارِثِ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ هِشَامِ بْنِ زَيْدٍ، عَنْ أَنَسٍ أَنْ امْرَأَةً يَهُودِيَّةً أَتَتْ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ بِشَاةٍ مَسْمُومَةٍ، فَأَكَلَ مِنْهَا، فَجِيءَ بِهَا إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، فَسَأَلَهَا عَنْ ذَلِكَ، فَقَالَتْ: أَرَدْتُ لِأَقْتُلَكَ، قَالَ: "مَا كَانَ اللَّهُ لِيُسَلِّطَكِ عَلَى ذَلِكَ، أَوْ قَالَ: عَلَيَّ "، قَالَ: قَالُوا أَلَا نَقْتُلُهَا؟ قَالَ: لَا قَالَ: فَمَا زِلْتُ أَعْرِفُهَا فِي لَهَوَاتِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ .

Bize İsmâîl b. Abdilkāhir haber verip dedi ki: Bize Abdülgafir b. Muhammed haber verip dedi ki: Bize Muhammed b. Îsâ el-Cülûdî haber verip dedi ki: Bize İbrâhîm b. Muhammed b. Süfyân rivayet edip dedi ki: Bize Müslim b. el-Haccâc rivayet edip dedi ki: Bize Yahyâ b. Habîb el-Hârisî rivayet edip dedi ki: Bize Hâlid b. el-Hâris haber verip dedi ki: Bize Şu'be, Hişâm b. Zeyd'den, o da Enes'ten rivayet etti ki: Yahudi bir kadın Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e zehirlenmiş bir koyun getirdi, o da ondan yedi. Kadın Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e getirildi ve ona bunun sebebi soruldu. Kadın: 'Seni öldürmek istedim' dedi. [Resûlullah]: 'Allah seni buna -yahut: bana- musallat kılacak değildi' buyurdu. [Ravi] dedi ki: 'Onu öldürmeyelim mi?' dediler. [Resûlullah]: 'Hayır' buyurdu. [Enes] dedi ki: 'O zehrin izini Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in küçük dilinde hep görür dururdum'.

وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ: قَالَ يُونُسُ، عَنِ الزُّهْرِيِّ قَالَ عُرْوَةُ، قَالَتْ عَائِشَةُ: كَانَ النَّبِيُّ ﷺ يَقُولُ فِي مَرَضِهِ الَّذِي مَاتَ فِيهِ: "يَا عَائِشَةُ مَا أَزَالُ أَجِدُ أَلَمَ الطَّعَامِ الَّذِي أَكَلْتُ بِخَيْبَرَ، فَهَذَا أَوَانٌ وَجَدْتُ انْقِطَاعَ أَبْهَرِي مِنْ ذَلِكَ السُّمِّ" .

Muhammed b. İsmâîl dedi ki: Yûnus ez-Zührî'den, o Urve'den, o da Âişe'den rivayetle dedi ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem vefat ettiği hastalığında şöyle buyururdu: 'Ey Âişe! Hayber'de yediğim o yemeğin acısını hâlâ hissetmekteyim. İşte bu an, o zehirden ötürü aort damarımın kesildiğini hissettiğim vakittir'.

أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ الْمَلِيحِيُّ، أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النَّعِيمِيُّ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، أَخْبَرَنَا حِرَمِيٌّ، أَخْبَرَنَا شُعْبَةُ قَالَ: أَخْبَرَنِي عِمَارَةُ، عَنْ عِكْرِمَةَ،

Bize Abdülvâhid el-Melîhî haber verip dedi ki: Bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî haber verip dedi ki: Bize Muhammed b. Yûsuf haber verip dedi ki: Bize Muhammed b. İsmâîl rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed b. Beşşâr haber verip dedi ki: Bize Haremî haber verip dedi ki: Bize Şu'be haber verip dedi ki: Bana Umâre, İkrime'den bildirdi,

عَنْ عَائِشَةَ قَالَتْ: لِمَا فُتِحَتْ خَيْبَرُ قُلْنَا: الْآنَ نَشْبَعُ مِنَ التَّمْرِ .

Âişe'den rivayetle bildirdi; o şöyle dedi: 'Hayber fethedilince: Artık hurmaya doyacağız dedik'.

أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ الْمَلِيحِيُّ، أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النَّعِيمِيُّ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ الْمِقْدَامِ، حَدَّثَنَا فُضَيْلُ بْنُ سُلَيْمَانَ، حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ عُقْبَةَ، أَخْبَرَنِي نَافِعٌ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ أَجْلَى الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى مِنْ أَرْضِ الْحِجَازِ، وَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ لَمَّا ظَهَرَ عَلَى أَهْلِ خَيْبَرَ أَرَادَ أَنْ يُخْرِجَ الْيَهُودَ مِنْهَا، وَكَانَتِ الْأَرْضُ حِينَ ظَهَرَ عَلَيْهَا لِلَّهِ وَلِرَسُولِهِ وَلِلْمُسْلِمِينَ، فَسَأَلَ الْيَهُودُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ أَنْ يَتْرُكَهُمْ عَلَى أَنْ يَكْفُوا الْعَمَلَ وَلَهُمْ نِصْفُ الثَّمَرِ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "نُقِرُّكُمْ عَلَى ذَلِكَ مَا شِئْنَا". فَأَقَرُّوا حَتَّى أَجْلَاهُمْ عُمَرُ فِي إِمَارَتِهِ إِلَى تَيْمَاءَ وَأَرَيْحَاءَ .

Bize Abdülvâhid el-Melîhî haber verip dedi ki: Bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî haber verip dedi ki: Bize Muhammed b. Yûsuf haber verip dedi ki: Bize Muhammed b. İsmâîl rivayet edip dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mikdâm rivayet edip dedi ki: Bize Fudayl b. Süleymân rivayet edip dedi ki: Bize Mûsâ b. Ukbe rivayet etti; bana Nâfi', İbn Ömer'den bildirdi ki: Ömer b. el-Hattâb Yahudileri ve Hristiyanları Hicaz topraklarından sürgün etti. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Hayber ehline üstün geldiğinde Yahudileri oradan çıkarmak istemişti. Oraya üstün geldiğinde toprak Allah'a, Resûlü'ne ve Müslümanlara aitti. Yahudiler Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den, ürünün yarısı kendilerinin olmak üzere ziraat işini üstlenmeleri şartıyla kendilerini bırakmasını istediler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Dilediğimiz müddetçe sizi bu şart üzere burada tutarız' buyurdu. Böylece Ömer kendi hilafeti döneminde onları Teymâ ve Erîhâ'ya sürgün edene kadar orada kaldılar.

قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ: فَلَمَّا سَمِعَ أَهْلُ فَدَكٍ بِمَا صَنَعَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بِخَيْبَرَ بَعَثُوا إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ يَسْأَلُونَهُ أَنْ يُسَيِّرَهُمْ وَيَحْقِنُ لَهُمْ دِمَاءَهُمْ، وَيُخَلُّوا لَهُ الْأَمْوَالَ، فَفَعَلَ. ثُمَّ إِنَّ أَهْلَ خَيْبَرَ سَأَلُوا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ أَنْ يُعَامِلَهُمُ الْأَمْوَالَ عَلَى النِّصْفِ، فَفَعَلَ عَلَى أَنَّا إِذَا شِئْنَا أَخْرَجْنَاكُمْ، فَصَالِحَهُ أَهْلُ فَدَكٍ عَلَى مِثْلِ ذَلِكَ، فَكَانَتْ خَيْبَرُ لِلْمُسْلِمِينَ وَكَانَتْ فَدَكٌ خَالِصَةً لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ، لِأَنَّهُمْ لَمْ يَجْلِبُوا عَلَيْهَا بِخَيْلٍ وَلَا رِكَابٍ.

Muhammed b. İshâk dedi ki: Fedek ehli Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Hayber'de yaptıklarını duyunca, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e [elçi] göndererek kendilerini sürgün etmesini, canlarını bağışlamasını ve malları ona bırakmayı istediler; o da bunu kabul etti. Daha sonra Hayber ehli, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den mahsulleri yarı yarıya pay etmek üzere kendileriyle ortakçılık yapmasını istediler. Resûlullah da 'Dilediğimiz zaman sizi çıkarmak şartıyla' bunu kabul etti. Fedek ehli de onunla bunun benzeri üzere sulh yaptı. Böylece Hayber Müslümanların oldu; Fedek ise üzerine at ve deve sürülmediği için sırf Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e tahsis edildi.

فَلَمَّا اطْمَأَنَّ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ أَهْدَتْ لَهُ زَيْنَبُ بِنْتُ الْحَارِثِ امْرَأَةُ سَلَامِ بْنِ مِشْكَمٍ شَاةً مَصْلِيَّةً، وَقَدْ سَأَلَتْ أَيَّ عُضْوٍ مِنَ الشَّاةِ أَحَبُّ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ؟ فَقِيلَ لَهَا: الذِّرَاعُ، فَأَكْثَرَتْ فِيهَا السُّمَّ، وَسَمَّمَتْ سَائِرَ الشَّاةِ، ثُمَّ جَاءَتْ بِهَا فَلَمَّا وَضَعَتْهَا بَيْنَ يَدَيْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، تَنَاوُلَ الذِّرَاعَ فَأَخَذَهَا فَلَاكَ مِنْهَا مُضْغَةً فَلَمْ يَسُغْهَا، وَمَعَهُ بِشْرُ بْنُ الْبَرَاءِ بْنُ مَعْرُورٍ، وَقَدْ أَخَذَ مِنْهَا كَمَا أَخَذَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ، فَأَمَّا بِشْرٌ فَأَسَاغَهَا، وَأَمَّا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فَلَفِظَهَا، ثُمَّ قَالَ: "إِنَّ هَذَا الْعَظْمَ لِيُخْبِرُنِي أَنَّهُ مَسْمُومٌ"، ثُمَّ دَعَا بِهَا فَاعْتَرَفَتْ، فَقَالَ: "مَا حَمَلَكِ عَلَى ذَلِكَ؟ " قَالَتْ: بَلَغْتَ مِنْ قَوْمِي مَا لَمْ يَخْفَ عَلَيْكَ، فَقُلْتُ: إِنْ كَانَ مَلِكًا اسْتَرَحْتُ مِنْهُ، وَإِنْ كَانَ نَبِيًّا فَسَيُخْبَرُ، فَتَجَاوَزَ عَنْهَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ، وَمَاتَ بِشْرُ بْنُ الْبَرَاءِ مِنْ أَكْلَتِهِ الَّتِي أَكَلَ.

Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem [durumu] sükûnete erdirince, Sellâm b. Mişkem'in karısı Zeyneb bint el-Hâris ona kızartılmış bir koyun hediye etti. Koyunun hangi uzvunun Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e daha sevimli olduğunu sormuş, kendisine: 'Ön kolu' denmişti. O da ön kola zehri çok koydu ve koyunun diğer yerlerini de zehirledi. Sonra onu getirdi. Onu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in önüne koyduğunda, [Resûlullah] kolu alıp ondan bir lokma çiğnedi fakat yutmadı. Yanında Bişr b. el-Berâ b. Ma'rûr vardı; o da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in aldığı gibi etten aldı. Bişr onu yuttu, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ise ağzından çıkardı. Sonra: 'Şu kemik bana zehirlenmiş olduğunu haber veriyor' buyurdu. Sonra kadını çağırttı, o da itiraf etti. [Resûlullah]: 'Seni buna ne sevk etti?' diye sordu. Kadın: 'Kavmime yaptığın şey sana gizli kalmayacak bir boyuta ulaştı. Ben de: Eğer bir hükümdarsa ondan kurtulurum, eğer bir peygambere haber verilir dedim' dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onu bağışladı. Bişr b. el-Berâ ise yediği o lokmadan dolayı vefat etti.

قَالَ: وَدَخَلَتْ أُمُّ بِشْرِ بْنِ الْبَرَاءِ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ تَعُودُهُ فِي مَرَضِهِ الَّذِي تُوُفِّيَ فِيهِ، فَقَالَ:

[Râvi] dedi ki: Bişr b. el-Berâ'nın annesi, vefat ettiği hastalığı esnasında Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i hasta ziyaretinde bulunmak üzere yanına girdi. [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurdu:

"يَا أُمَّ بِشْرٍ مَا زَالَتْ أَكْلَةُ خَيْبَرَ الَّتِي أَكَلْتُ بِخَيْبَرَ مَعَ ابْنَكِ تُعَاوِدُنِي فَهَذَا أَوَانُ انْقِطَاعِ أَبْهَرِي" ، وَكَانَ الْمُسْلِمُونَ يَرَوْنَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ مَاتَ شَهِيدًا مَعَ مَا أَكْرَمَهُ اللَّهُ مِنَ النُّبُوَّةِ.

'Ey Bişr'in annesi! Hayber'de oğlunla birlikte yediğim o Hayber lokmasının acısı bana dönüp durmaktadır. İşte bu an, aort damarımın kesildiği vakittir'. Müslümanlar, Allah'ın kendisine ikram ettiği peygamberlikle birlikte Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şehit olarak öldüğü görüşündeydiler.

{وَأُخْرَى لَمْ تَقْدِرُوا عَلَيْهَا قَدْ أَحَاطَ اللَّهُ بِهَا وَكَانَ اللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرًا (٢١) وَلَوْ قَاتَلَكُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوَلَّوُا الْأَدْبَارَ ثُمَّ لَا يَجِدُونَ وَلِيًّا وَلَا نَصِيرًا (٢٢) سُنَّةَ اللَّهِ الَّتِي قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلُ وَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّةِ اللَّهِ تَبْدِيلًا (٢٣) }

{وَأُخْرَى لَمْ تَقْدِرُوا عَلَيْهَا قَدْ أَحَاطَ اللَّهُ بِهَا وَكَانَ اللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرًا (٢١) وَلَوْ قَاتَلَكُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوَلَّوُا الْأَدْبَارَ ثُمَّ لَا يَجِدُونَ وَلِيًّا وَلَا نَصِيرًا (٢٢) سُنَّةَ اللَّهِ الَّتِي قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلُ وَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّةِ اللَّهِ تَبْدِيلًا (٢٣)} “Henüz güç yetiremediğiniz, fakat Allah'ın [ilim ve kudretiyle] kuşattığı başka [ganimetler de vardır]. Allah her şeye hakkıyla kadirdir. (21) Eğer kâfirler sizinle savaşsalardı, arkalarına dönüp kaçarlardı; sonra da ne bir dost ne de bir yardımcı bulamazlardı. (22) [Bu,] Allah'ın öteden beri süregelen sünnetidir. Allah'ın sünnetinde asla bir değişiklik bulamazsın. (23)”

{وَهُوَ الَّذِي كَفَّ أَيْدِيَهُمْ عَنْكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ عَنْهُمْ بِبَطْنِ مَكَّةَ مِنْ بَعْدِ أَنْ أَظْفَرَكُمْ عَلَيْهِمْ وَكَانَ اللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرًا (٢٤) }

{وَهُوَ الَّذِي كَفَّ أَيْدِيَهُمْ عَنْكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ عَنْهُمْ بِبَطْنِ مَكَّةَ مِنْ بَعْدِ أَنْ أَظْفَرَكُمْ عَلَيْهِمْ وَكَانَ اللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرًا (٢٤)} “O, Mekke'nin göbeğinde sizi onlara karşı muzaffer kıldıktan sonra onların ellerini sizden, sizin ellerinizi de onlardan çekendir. Allah, yaptıklarınızı hakkıyla görendir. (24)”

قَوْلُهُ ﷿: {وَأُخْرَى لَمْ تَقْدِرُوا عَلَيْهَا} أَيْ وَعْدُكُمُ اللَّهَ فَتَحَ بَلْدَةٍ أُخْرَى لَمْ تَقْدِرُوا عَلَيْهَا، {قَدْ أَحَاطَ اللَّهُ بِهَا} حَتَّى يَفْتَحَهَا لَكُمْ كَأَنَّهُ حَفِظَهَا لَكُمْ وَمَنَعَهَا مِنْ غَيْرِكُمْ حَتَّى تَأْخُذُوهَا، قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: عَلِمَ اللَّهُ أَنَّهُ يَفْتَحُهَا لَكُمْ.

Aziz ve Celil olan Allah'ın: {وَأُخْرَى لَمْ تَقْدِرُوا عَلَيْهَا} “Henüz güç yetiremediğiniz başka [ganimetler de vardır]” kavli, yani Allah size henüz güç yetiremediğiniz başka bir beldenin fethini vadetti; {قَدْ أَحَاطَ اللَّهُ بِهَا} “Allah onu kuşatmıştır”, ta ki onu sizin için fethetsin. Sanki onu siz ele geçirene kadar sizin için korumuş ve başkalarından engellemiştir. İbn Abbâs: 'Allah onu sizin için fethedeceğini bildi' demiştir.

وَاخْتَلَفُوا فِيهَا، فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ، وَالْحَسَنُ وَمُقَاتِلٌ: هِيَ فَارِسُ وَالرُّومُ، وَمَا كَانَتِ الْعَرَبُ تَقْدِرُ عَلَى قِتَالِ فَارِسَ وَالرُّومِ، بَلْ كَانُوا خُوَّلًا لَهُمْ حَتَّى قَدَرُوا عَلَيْهَا بِالْإِسْلَامِ.

Bunun hakkında ihtilaf ettiler; İbn Abbâs, el-Hasan ve Mukâtil: 'O, Fars ve Bizans'tır' dediler. Araplar Fars ve Bizans ile savaşmaya güç yetiremezlerdi, bilakis İslam ile onlara güç yetirene kadar onların buyruğu altındaydılar.

وَقَالَ الضَّحَّاكُ وَابْنُ زَيْدٍ: هِيَ خَيْبَرُ، وَعْدَهَا اللَّهُ نَبِيَّهُ ﷺ قَبْلَ أَنْ يُصِيبَهَا، وَلَمْ يَكُونُوا يَرْجُونَهَا.

Dahhâk ve İbn Zeyd dediler ki: 'O Hayber'dir. Allah onu henüz ele geçirmeden önce Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e vadetti; hâlbuki onlar onu ummuyorlardı.'

وَقَالَ قَتَادَةُ: هِيَ مَكَّةُ. وَقَالَ عِكْرِمَةُ: حُنَيْنٌ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: مَا فَتَحُوا حَتَّى الْيَوْمَ.

Katâde: 'O Mekke'dir' dedi. İkrime: 'Huneyn'dir' dedi. Mücâhid ise: 'Bugüne kadar fethettikleridir' dedi.

{وَكَانَ اللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرًا} .

{وَكَانَ اللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرًا} “Ve Allah her şeye kadirdir.”

{وَلَوْ قَاتَلَكُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا} يعني: أسد، وَغَطَفَانَ، وَأَهْلَ خَيْبَرَ، {لَوَلَّوُا الْأَدْبَارَ} [لَانْهَزَمُوا] ، {ثُمَّ لَا يَجِدُونَ وَلِيًّا وَلَا نَصِيرًا} .

{وَلَوْ قَاتَلَكُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا} “Eğer inkâr edenler sizinle savaşsalardı” yani: Esed, Gatafân ve Hayber ehli, {لَوَلَّوُا الْأَدْبَارَ} “arkalarını dönüp kaçarlardı” [bozguna uğrarlardı], {ثُمَّ لَا يَجِدُونَ وَلِيًّا وَلَا نَصِيرًا} “sonra da ne bir dost ne de bir yardımcı bulamazlardı.”

{سُنَّةَ اللَّهِ الَّتِي قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلُ} أَيْ كَسُنَّةِ اللَّهِ فِي نَصْرِ أَوْلِيَائِهِ وَقَهْرِ أَعْدَائِهِ، {وَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّةِ اللَّهِ تَبْدِيلًا} .

{سُنَّةَ اللَّهِ الَّتِي قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلُ} “Allah'ın öteden beri süregelen sünnetidir” yani Allah'ın dostlarına yardım etmesi ve düşmanlarını kahretmesindeki sünneti gibidir, {وَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّةِ اللَّهِ تَبْدِيلًا} “ve sen Allah'ın sünnetinde asla bir değişiklik bulamazsın.”

قَوْلُهُ ﷿: {وَهُوَ الَّذِي كَفَّ أَيْدِيَهُمْ عَنْكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ عَنْهُمْ بِبَطْنِ مَكَّةَ مِنْ بَعْدِ أَنْ أَظْفَرَكُمْ عَلَيْهِمْ وَكَانَ اللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرًا} قَرَأَ أَبُو عَمْرٍو بِالْيَاءِ، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِالتَّاءِ، وَاخْتَلَفُوا فِي هَؤُلَاءِ:

Azîz ve Celîl olan [Allah]'ın şu âyeti: {وَهُوَ الَّذِي كَفَّ أَيْدِيَهُمْ عَنْكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ عَنْهُمْ بِبَطْنِ مَكَّةَ مِنْ بَعْدِ أَنْ أَظْفَرَكُمْ عَلَيْهِمْ وَكَانَ اللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرًا} “O, Mekke'nin bağrında, onlara karşı size zafer nasip ettikten sonra, onların ellerini sizden, sizin ellerinizi de onlardan çekendir. Allah, yaptıklarınızı hakkıyla görendir.” Ebû Amr [bu âyeti] yâ ile («ya'melûn» şeklinde) okumuştur; diğer [kıraat imamları] ise tâ ile («ta'melûn» şeklinde) okumuşlardır. Bunların [kimler olduğu] hususunda ise ihtilaf etmişlerdir:

أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ عبد القاهر ١٣١/ب أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْغَافِرِ بْنُ مُحَمَّدٍ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عِيسَى الْجُلُودِيُّ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ سُفْيَانَ، حَدَّثَنَا مُسْلِمُ بْنُ الْحَجَّاجِ، حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ مُحَمَّدٍ النَّاقِدُ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، أَخْبَرَنَا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ، عَنْ ثَابِتٍ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ ﵃: أَنَّ ثَمَانِينَ رَجُلًا مِنْ أَهْلِ مَكَّةَ، هَبَطُوا عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ مِنْ جَبَلِ التَّنْعِيمِ مُتَسَلِّحِينَ يُرِيدُونَ غَدْرَ النَّبِيِّ ﷺ وَأَصْحَابِهِ، فَأَخَذَهُمْ سِلْمًا فَاسْتَحْيَاهُمْ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ ﷿ هَذِهِ الْآيَةَ: "وَهُوَ الَّذِي كَفَّ أَيْدِيَهُمْ عَنْكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ عَنْهُمْ بِبَطْنِ مَكَّةَ مِنْ بَعْدِ أَنْ أَظْفَرَكُمْ عَلَيْهِمْ".

Bize İsmâîl b. Abdilkāhir haber verip dedi ki: Bize Abdülgafir b. Muhammed haber verip dedi ki: Bize Muhammed b. Îsâ el-Cülûdî haber verip dedi ki: Bize İbrâhîm b. Muhammed b. Süfyân rivayet edip dedi ki: Bize Müslim b. el-Haccâc rivayet edip dedi ki: Bize Amr b. Muhammed en-Nâkıd rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd b. Hârûn rivayet edip dedi ki: Bize Hammâd b. Seleme, Sâbit'ten, o da Enes b. Mâlik radıyallâhu anh'tan bildirdi: Mekke ehlinden seksen adam, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ve ashâbına hainlik yapmak isteyerek silahlı halde Ten'îm dağından Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in üzerine indiler. [Peygamber] onları barış yoluyla esir aldı ve canlarını bağışladı. Bunun üzerine Aziz ve Celil olan Allah şu ayeti indirdi: "O, Mekke'nin göbeğinde sizi onlara karşı muzaffer kıldıktan sonra onların ellerini sizden, sizin ellerinizi de onlardan çekendir".

قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُغَفَّلٍ الْمُزَنِيُّ: كُنَّا مَعَ النَّبِيِّ ﷺ بِالْحُدَيْبِيَةِ فِي أَصْلِ الشَّجَرَةِ الَّتِي قَالَ اللَّهُ تَعَالَى فِي الْقُرْآنِ، وَعَلَى ظَهْرِهِ غُصْنٌ مِنْ أَغْصَانِ تِلْكَ الشَّجَرَةِ فَرَفَعْتُهُ عَنْ ظَهْرِهِ، وَعَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ بَيْنَ يَدَيْهِ يَكْتُبُ كِتَابَ الصُّلْحِ، فَخَرَجَ عَلَيْنَا ثَلَاثُونَ شَابًّا عَلَيْهِمُ السِّلَاحُ فَثَارُوا فِي وُجُوهِنَا، فَدَعَا عَلَيْهِمْ نَبِيُّ اللَّهِ ﷺ فَأَخَذَ اللَّهُ بِأَبْصَارِهِمْ فَقُمْنَا إِلَيْهِمْ فَأَخَذْنَاهُمْ، فَقَالَ لَهُمْ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "جِئْتُمْ فِي عَهْدٍ؟ أَوْ هَلْ جَعَلَ لَكُمْ أَحَدٌ أَمَانًا؟ " فَقَالُوا: اللَّهُمَّ لَا فَخَلَّى سَبِيلَهُمْ ، [فَأَنْزَلَ اللَّهُ ﷿ هَذِهِ الْآيَةَ] .

Abdullah b. Muğaffel el-Müzenî dedi ki: Hudeybiye'de, Allah Teâlâ'nın Kur'an'da bahsettiği ağacın dibinde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile beraberdik. O ağacın dallarından biri sırtının üzerindeydi, onu sırtından kaldırdım. Ali b. Ebî Tâlib de önünde sulh mektubunu yazıyordu. Ansızın üzerlerinde silah bulunan otuz genç çıkageldi ve karşımıza dikildiler. Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem onlara beddua etti, Allah da onların gözlerini bağladı; üzerlerine varıp onları yakaladık. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onlara: 'Bir ahit üzere mi geldiniz? Yoksa bir kimse size eman mı verdi?' diye sordu. 'Allah hakkı için hayır' dediler. Bunun üzerine [Resûlullah] onları serbest bıraktı, [ve Aziz ve Celil olan Allah bu ayeti indirdi].

{هُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوكُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَالْهَدْيَ مَعْكُوفًا أَنْ يَبْلُغَ مَحِلَّهُ وَلَوْلَا رِجَالٌ مُؤْمِنُونَ وَنِسَاءٌ مُؤْمِنَاتٌ لَمْ تَعْلَمُوهُمْ أَنْ تَطَئُوهُمْ فَتُصِيبَكُمْ مِنْهُمْ مَعَرَّةٌ بِغَيْرِ عِلْمٍ لِيُدْخِلَ اللَّهُ فِي رَحْمَتِهِ مَنْ يَشَاءُ لَوْ تَزَيَّلُوا لَعَذَّبْنَا الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا (٢٥) }

{هُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوكُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَالْهَدْيَ مَعْكُوفًا أَنْ يَبْلُغَ مَحِلَّهُ وَلَوْلَا رِجَالٌ مُؤْمِنُونَ وَنِسَاءٌ مُؤْمِنَاتٌ لَمْ تَعْلَمُوهُمْ أَنْ تَطَئُوهُمْ فَتُصِيبَكُمْ مِنْهُمْ مَعَرَّةٌ بِغَيْرِ عِلْمٍ لِيُدْخِلَ اللَّهُ فِي رَحْمَتِهِ مَنْ يَشَاءُ لَوْ تَزَيَّلُوا لَعَذَّبْنَا الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا (٢٥)} “Onlar inkâr eden, sizi Mescid-i Haram'dan ve alıkonulmuş kurbanlıkları yerlerine ulaşmaktan menedenlerdir. Eğer kendilerini bilmediğiniz için çiğneyip de bu yüzden bilmeyerek bir vebale uğrayacağınız mümin erkekler ve mümin kadınlar olmasaydı [savaşa izin verilirdi]. Bu, Allah'ın dilediğini rahmetine sokması içindir. Şayet [müminler kâfirlerden] ayrılmış olsalardı, içlerinden inkâr edenleri elbette can yakıcı bir azap ile cezalandırırdık. (25)”

قَوْلُهُ ﷿: {هُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوكُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ} الْآيَةَ. رَوَى الزُّهْرِيُّ، عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، عَنِ الْمِسْوَرِ بْنِ مَخْرَمَةَ وَمَرْوَانَ بْنِ الْحَكَمِ قَالَا خَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ مِنَ الْمَدِينَةِ عَامَ الْحُدَيْبِيَةِ فِي بِضْعَ عَشْرَةَ مِائَةٍ مِنْ أَصْحَابِهِ، يُرِيدُونَ زِيَارَةَ الْبَيْتِ، لَا يُرِيدُ قِتَالًا وَسَاقَ مَعَهُ سَبْعِينَ بَدَنَةً، وَالنَّاسُ سَبْعُمِائَةِ رَجُلٍ، وَكَانَتْ كُلُّ بَدَنَةٍ عَنْ عَشَرَةِ نَفَرٍ، فَلَمَّا أَتَى ذَا الْحُلَيْفَةِ قَلَّدَ الْهَدْيَ وَأَشْعَرَهُ وَأَحْرَمَ مِنْهَا بِعُمْرَةٍ، وَبَعَثَ عَيْنًا لَهُ مِنْ خُزَاعَةَ يُخْبِرُهُ عَنْ قُرَيْشٍ، وَسَارَ النَّبِيُّ ﷺ حَتَّى كَانَ بِغَدِيرِ الْأَشْطَاطِ قَرِيبًا مِنْ عُسْفَانَ، أَتَاهُ عَيْنَةُ الْخُزَاعِيُّ وَقَالَ: إِنَّ قُرَيْشًا قَدْ جَمَعُوا لَكَ جُمُوعًا، وَقَدْ جَمَعُوا لَكَ الْأَحَابِيشَ، وَهُمْ مُقَاتِلُوكَ وَصَادُّوكَ عَنِ الْبَيْتِ، فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: "أَشِيرُوا عَلَيَّ أَيُّهَا النَّاسُ، أَتَرَوْنَ

Allah Azze ve Celle'nin: {هُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوكُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ} “Onlar inkâr eden ve sizi Mescid-i Harâm'dan alıkoyanlardır...” ayeti [hakkında]: ez-Zührî, Urve b. ez-Zübeyr'den, o da el-Misver b. Mahrame ve Mervân b. el-Hakem'den şöyle rivayet etmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Hudeybiye yılında ashâbından bin küsur kişiyle beraber Beyt'i ziyaret etmek maksadıyla Medine'den yola çıktı; savaşmak niyetinde değildi. Yanında yetmiş kurbanlık deve sevk etti. İnsanlar yedi yüz kişiydi ve her kurbanlık deve on kişi içindi. Zülhuleyfe'ye vardığında kurbanlıklara gerdanlık taktı (kurbanlık nişanesi vurdu), hörgüçlerini yardı ve oradan umre için ihrama girdi. Kureyş hakkında kendisine haber getirmesi için Huzâa kabilesinden bir gözcü gönderdi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, Usfân yakınlarındaki Gadîrüleşbât'a varıncaya kadar yürüdü. Huzâalı gözcüsü gelip şöyle dedi: 'Kureyş sana karşı topluluklar biriktirdi ve senin için Ahâbîş'i bir araya getirdi. Onlar seninle savaşacak ve seni Beyt'ten menedeceklerdir.' Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Ey insanlar! Bana görüş bildirin; ne dersiniz...» buyurdu.

أَنْ أَمِيلَ عَلَى ذَرَارِيِّ هَؤُلَاءِ الَّذِينَ عَاوَنُوهُمْ فَنُصِيبَهُمْ؟ فَإِنْ قَعَدُوا قَعَدُوا مَوْتُورِينَ، وَإِنْ نَجَوْا تَكُنْ عُنُقًا قَطَعَهَا اللَّهُ؟ أَوْ تَرَوْنَ أَنْ نَؤُمَّ الْبَيْتَ فَمَنْ صَدَّنَا عَنْهُ قَاتَلْنَاهُ؟ ".

onlara yardım eden şu kimselerin çoluk çocuğunun üzerine yürüyüp onları vuralım mı? Eğer yerlerinde otururlarsa intikamı alınmamış olarak otururlar; şayet kaçarlarsa Allah'ın kopardığı bir boyun olurlar. Yoksa doğrudan Beyt'e mi yönelelim; kim bizi ondan alıkoyarsa onunla savaşalım mı?' buyurdu.

فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ: يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّمَا خَرَجْتَ عَامِدًا لِهَذَا الْبَيْتِ لَا تُرِيدُ قِتَالَ أَحَدٍ وَلَا حَرْبًا، فَتَوَجَّهْ لَهُ فَمَنْ صَدَّنَا عَنْهُ قَاتَلْنَاهُ.

Ebû Bekir: 'Ey Allah'ın Resûlü! Sen ancak bu Beyt'i kast ederek çıktın; kimseyle savaşmak ve harb etmek istemiyorsun. O halde oraya yönel, kim bizi ondan alıkoyarsa onunla savaşırız' dedi.

فَقَالَ: "امْضُوا عَلَى اسْمِ اللَّهِ"، فَنَفَرُوا، قَالَ النَّبِيُّ ﷺ: "إِنَّ خَالِدَ بْنَ الْوَلِيدِ بِالْغَمِيمِ فِي خَيْلٍ لِقُرَيْشٍ طَلِيعَةٍ، فَخُذُوا ذَاتَ الْيَمِينِ"، فَوَاللَّهِ مَا شَعَرَ بِهِمْ خَالِدٌ حَتَّى إِذَا هُمْ بِقِتْرَةِ الْجَيْشِ فَانْطَلَقَ يَرْكُضُ نَذِيرًا لِقُرَيْشٍ، وَسَارَ النَّبِيُّ ﷺ حَتَّى إِذَا كَانَ بِالثَّنِيَّةِ الَّتِي يَهْبِطُ عَلَيْهِمْ مِنْهَا بَرَكَتْ بِهِ رَاحِلَتُهُ، فَقَالَ النَّاسُ: حَلَّ حَلَّ، فَأَلَحَّتْ، فَقَالُوا: "خَلَأَتِ الْقَصْوَاءُ، فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: مَا خَلَأَتِ الْقَصْوَاءُ وَمَا ذَاكَ لَهَا بِخُلُقٍ، وَلَكِنْ حَبَسَهَا حَابِسُ الْفِيلِ"، ثُمَّ قَالَ: "وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ لَا تَدْعُونِي قُرَيْشٌ الْيَوْمَ إِلَى خُطَّةٍ يُعَظِّمُونَ فِيهَا حُرُمَاتِ اللَّهِ وَفِيهَا صِلَةُ الرَّحِمِ إِلَّا أَعْطَيْتُهُمْ إِيَّاهُ، ثُمَّ زَجَرَهَا فَوَثَبَتْ.

[Resûlullah]: 'Allah'ın adıyla yürüyün' buyurdu. Yola koyuldular. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Hâlid b. el-Velîd Gamîm'de Kureyş'in süvari öncü birliği içindedir; siz sağ tarafa yönelin' buyurdu. Allah'a yemin olsun ki Hâlid ordunun tozunu görünceye kadar onları fark etmedi; sonra Kureyş'e uyarıcı olarak atını koşturup gitti. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem yürüdü; nihayet Kureyş'in üzerine ineceği tepeye vardığında devesi çöktü. İnsanlar: 'Hıl, hıl' dediler; fakat deve direndi. 'Kasvâ çöktü, inat etti' dediler. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Kasvâ çöküp inat etmedi, bu onun huyu da değildir; lâkin onu Fil'i engelleyen engelledi' buyurdu. Sonra şöyle dedi: 'Nefsim elinde olan [Allah]'a yemin ederim ki bugün Kureyş benden, Allah'ın haram kıldığı şeyleri tazim edecekleri ve içinde akrabalık bağını gözetme bulunan hangi planı isterse, onu muhakkak kendilerine veririm.' Sonra deveyi azarladı, deve sıçrayıp kalktı.

قَالَ: فَعَدَلَ عَنْهُمْ حَتَّى نَزَلَ بِأَقْصَى الْحُدَيْبِيَةِ عَلَى ثَمَدٍ قَلِيلِ الْمَاءِ يَتَبَرَّضُهُ النَّاسُ تَبَرُّضًا، فَلَمْ يَلْبَثِ النَّاسُ أَنْ نَزَحُوهُ، وَشَكَا النَّاسُ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ الْعَطَشَ، فَنَزَعَ سَهْمًا مِنْ كِنَانَتِهِ وَأَعْطَاهُ رَجُلًا مِنْ أَصْحَابِهِ يُقَالُ لَهُ نَاجِيَةُ بْنُ عُمَيْرٍ، وَهُوَ سَائِقُ بُدْنِ النَّبِيِّ ﷺ، فَنَزَلَ فِي الْبِئْرِ فَغَرَزَهُ فِي جَوْفِهِ، فَوَاللَّهِ مَا زَالَ يَجِيشُ لَهُمْ بِالرَّيِّ حَتَّى صَدَّرُوا عَنْهُ، فَبَيْنَمَا هُمْ كَذَلِكَ إِذْ جَاءَهُ بُدَيْلُ بْنُ وَرْقَاءَ الْخُزَاعِيُّ فِي نَفَرٍ مِنْ قَوْمِهِ وَكَانَتْ خُزَاعَةُ عَيْبَةَ نُصْحِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ مِنْ أَهْلِ تِهَامَةَ، فَقَالَ: إِنِّي تَرَكْتُ كَعْبَ بْنَ لُؤَيٍّ نَزَلُوا أَعْدَادَ مِيَاهِ الْحُدَيْبِيَةِ مَعَهُمُ الْعُوذُ الْمَطَافِيلُ، وَهُمْ مُقَاتِلُوكَ وَصَادُّوكَ عَنِ الْبَيْتِ.

[Ravi] dedi ki: Onlardan sapıp Hudeybiye'nin en uzak yerine, insanların damla damla su çektiği suyu az bir kuyuya indi. Çok geçmeden insanlar onun suyunu tükettiler ve insanlardan Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e susuzluk şikâyeti geldi. Sadakından bir ok çıkardı ve onu ashâbından, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in kurbanlık develerinin sürücüsü olan Nâciye b. Umeyr adındaki bir adama verdi. O kuyuya inip oku kuyunun dibine sapladı. Allah'a yemin olsun ki onlar oradan ayrılıncaya kadar su kendilerine fışkırıp kanasıya yetti. Onlar bu haldeyken Büdeyl b. Verkā el-Huzâî, kavminden bir grup insanla geldi. Huzâa kabilesi Tihâme halkından olup Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in sırdaşı ve samimi dostu idi. Büdeyl: 'Ben Kâ'b b. Lüeyy'i, yanlarında yavrulu develeriyle Hudeybiye'nin bol sulu yerlerine inmiş halde bıraktım; onlar seninle savaşacak ve seni Beyt'ten menedecekler' dedi.

فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: " إِنَّا لَمْ نَجِئْ لِقِتَالِ أَحَدٍ، وَلَكِنَّا جِئْنَا مُعْتَمِرِينَ، وَإِنَّ قُرَيْشًا قَدْ نَهَكَتْهُمُ الْحَرْبُ وَأَضَرَّتْ بهم، فإن شاؤوا مَادَدْتُهُمْ مُدَّةً وَيُخَلُّوا بَيْنِي وَبَيْنَ النَّاسِ، فَإِنْ أظهر فإن شاؤوا أَنْ يَدْخُلُوا فِيمَا دَخَلَ فِيهِ النَّاسُ فَعَلُوا، وَإِلَّا فَقَدْ جُمُّوا وَإِنْ هُمْ أَبَوْا فَوَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ لَأُقَاتِلَنَّهُمْ عَلَى أَمْرِي هَذَا حَتَّى تَنْفَرِدَ سَالِفَتِي، أَوْ لَيُنْفِذَنَّ اللَّهُ أَمْرَهُ".

Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: 'Biz kimseyle savaşmak için gelmedik, ancak umre yapmak üzere geldik. Gerçek şu ki savaş Kureyş'i yıpratmış ve onlara zarar vermiştir. Dilerlerse onlarla belirli bir süre için mütareke yaparım; onlar da benimle insanların arasından çekilirler. Şayet üstün gelirsem, onlar dilerlerse insanların girdiği şeye (İslam'a) girerler; dilerlerse [savaştan uzak kalıp] güç toplarlar. Eğer kabul etmezlerse, nefsim elinde olan [Allah]'a yemin ederim ki bu davam uğruna boynum gövdemden ayrılıncaya kadar onlarla savaşırım ya da Allah emrini muhakkak yerine getirir.'

فَقَالَ بُدَيْلٌ: سَأُبَلِّغُهُمْ مَا تَقُولُ، فَانْطَلَقَ حَتَّى أَتَى قُرَيْشًا، قَالَ: إِنَّا قَدْ جِئْنَاكُمْ مِنْ عِنْدِ هَذَا الرَّجُلِ، وَسَمِعْنَاهُ يَقُولُ قَوْلًا فَإِنْ شِئْتُمْ أَنْ نَعْرِضَهُ عَلَيْكُمْ فَعَلْنَا، قال: فقال سفاؤهم: لَا حَاجَةَ لَنَا أَنْ تُخْبِرَنَا عَنْهُ بِشَيْءٍ، وَقَالَ ذُو الرَّأْيِ مِنْهُمْ: هَاتِ مَا سَمِعْتَهُ يَقُولُ.

Büdeyl: 'Söylediklerini onlara ileteceğim' dedi ve ayrılıp Kureyş'e geldi. 'Biz o adamın yanından size geldik ve onun bir söz söylediğini işittik; dilerseniz onu size arz ederiz' dedi. [Ravi] dedi ki: İçlerindeki beyinsizler: 'Bize ondan hiçbir şey haber vermene ihtiyacımız yok' dediler; aralarındaki akıl sahipleri ise: 'Onun ne söylediğini duyduysan anlat' dediler.

قَالَ: سَمِعْتُهُ يَقُولُ كَذَا وَكَذَا، فَحَدَّثَهُمْ بِمَا قَالَ النَّبِيُّ ﷺ. فَقَامَ عُرْوَةُ بْنُ مَسْعُودٍ الثَّقَفِيُّ فَقَالَ: أَيْ قَوْمُ أَلَسْتُمْ بِالْوَالِدِ؟ قَالُوا: بَلَى، قَالَ: أَوَلَسْتُ بِالْوَلَدِ؟ قَالُوا: بَلَى، قَالَ: فَهَلْ تَتَّهِمُونِي؟ قَالُوا:

[Büdeyl]: 'Onu şöyle şöyle söylerken işittim' dedi ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in söylediklerini onlara anlattı. Bunun üzerine Urve b. Mes'ûd es-Sekafî ayağa kalkıp: 'Ey kavmim! Siz benim babam yerinde değil misiniz?' dedi. 'Evet' dediler. 'Ben de sizin evladınız değil miyim?' dedi. 'Evet' dediler. 'Benden şüphe ediyor musunuz?' dedi. Onlar:

لَا قَالَ: أَلَسْتُمْ تَعْلَمُونَ أَنِّي اسْتَنْفَرْتُ أَهْلَ عُكَاظٍ، فَلَمَّا بَلَحُوا عَلَيَّ جِئْتُكُمْ بِأَهْلِي وَوَلَدِي وَمَنْ أَطَاعَنِي؟ قَالُوا: بَلَى، قَالَ: فَإِنَّ هَذَا قَدْ عَرَضَ عَلَيْكُمْ خُطَّةَ رُشْدٍ فَاقْبَلُوهَا وَدَعُونِي آتِهِ، قَالُوا: ائْتِهِ. فَأَتَاهُ فَجَعَلَ يُكَلِّمُ النَّبِيَّ ﷺ، فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ نَحْوًا مِنْ قَوْلِهِ لِبُدَيْلٍ. فَقَالَ عُرْوَةُ عِنْدَ ذَلِكَ: يَا مُحَمَّدُ أَرَأَيْتَ إِنِ اسْتَأْصَلْتَ قَوْمَكَ فَهَلْ سَمِعْتَ بِأَحَدٍ مِنَ الْعَرَبِ اجْتَاحَ أَصْلَهُ قَبْلَكَ؟ وَإِنْ تَكُنِ الْأُخْرَى، فَإِنِّي وَاللَّهِ لَأَرَى وُجُوهًا وَأَشْوَابًا مِنَ النَّاسِ خَلِيقًا أَنْ يَفِرُّوا وَيَدَعُوكَ.

'Hayır' dediler. [Urve]: 'Ukâz ehlini yardıma çağırdığımı, onlar bana karşı ağırdan alınca ailemle, çocuklarımla ve bana itaat edenlerle size geldiğimi bilmiyor musunuz?' dedi. 'Evet [biliyoruz]' dediler. 'O halde bu adam size doğru ve makul bir teklif sunmuştur, onu kabul edin ve beni bırakın ona gideyim' dedi. 'Ona git' dediler. Urve [Peygamber'e] geldi ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile konuşmaya başladı. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de ona Büdeyl'e söylediğine benzer şeyler söyledi. Bunun üzerine Urve: 'Ey Muhammed! Kavminin kökünü kazıyacak olsan, senden önce kendi kökünü kurutan bir Arap duydun mu hiç? Yok eğer diğeri olursa, Allah'a yemin ederim ki ben birtakım yüzler ve çeşitli yerlerden toplanmış, kaçıp seni terk etmeye pek uygun bir insan topluluğu görüyorum' dedi.

فَقَالَ لَهُ أَبُو بَكْرٍ الصِّدِّيقُ: امْصُصْ بَظَرَ اللَّاتِ ، أَنْحَنُ نَفِرُّ عَنْهُ وَنَدَعُهُ؟.

Bunun üzerine Ebû Bekir es-Sıddîk ona: 'Lât'ın zekerini em! Biz mi ondan kaçıp onu terk edeceğiz?' dedi.

فَقَالَ: مَنْ ذَا؟ قَالُوا: أَبُو بَكْرٍ، فَقَالَ: أَمَّا وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ لَوْلَا يَدٌ كَانَتْ لَكَ عِنْدِي لَمْ أَجْزِكَ بِهَا لَأَجَبْتُكَ.

[Urve]: 'Bu kim?' dedi. 'Ebû Bekir' dediler. [Urve]: 'Nefsim elinde olan [Allah]'a yemin ederim ki benim üzerimde henüz karşılığını veremediğim bir iyiliğin olmasaydı sana mutlaka cevap verirdim' dedi.

قَالَ: وَجَعَلَ يُكَلِّمُ النَّبِيَّ ﷺ، وكلما كلمه ١٣٢/أأَخْذَ بِلِحْيَتِهِ، وَالْمُغَيَّرَةُ بْنُ شُعْبَةَ قَائِمٌ عَلَى رَأْسِ النَّبِيِّ ﷺ وَمَعَهُ السَّيْفُ وَعَلَيْهِ الْمِغْفَرُ، فَكُلَّمَا أَهْوَى عُرْوَةُ بِيَدِهِ إِلَى لِحْيَةِ النَّبِيِّ ﷺ ضَرَبَ يَدَهُ بِنَعْلِ السَّيْفِ، وَقَالَ: أَخِّرْ يَدَكَ عَنْ لِحْيَةِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، فَرَفَعَ عُرْوَةُ رَأْسَهُ فَقَالَ: مَنْ هَذَا؟ قَالُوا: الْمُغِيرَةُ بْنُ شُعْبَةَ، فَقَالَ: أَيْ غُدَرُ أَلَسْتُ أَسْعَى فِي غُدَرَتِكَ.

[Ravi] dedi ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile konuşmaya devam etti; onunla her konuştuğunda sakalını tutuyordu. Muğîre b. Şu'be ise kılıcı yanında ve başında miğferiyle Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in başucunda dikiliyordu. Urve elini Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in sakalına her uzattığında, kılıcının kabzasıyla onun eline vuruyor ve: 'Elini Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in sakalından çek!' diyordu. Urve başını kaldırıp: 'Bu kim?' dedi. 'Muğîre b. Şu'be' dediler. Bunun üzerine [Urve]: 'Ey vefasız hain! Ben hâlâ senin ihanetinin [diyetini ödemek için] uğraşmıyor muyum?' dedi.

وَكَانَ الْمُغِيرَةُ صَحِبَ قَوْمًا فِي الْجَاهِلِيَّةِ فَقَتَلَهُمْ وَأَخَذَ أَمْوَالَهُمْ ثُمَّ جَاءَ فَأَسْلَمَ، فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: "أَمَّا الْإِسْلَامُ فَأَقْبَلُ، وَأَمَّا الْمَالُ فَلَسْتُ مِنْهُ فِي شَيْءٍ".

Muğîre, Câhiliye döneminde bir topluluğa arkadaşlık etmiş, sonra onları öldürüp mallarını almış, ardından da gelip Müslüman olmuştu. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: 'İslam'ı kabul ederim, fakat mala gelince ondan hiçbir şeyde ben yokum' buyurmuştu.

ثُمَّ إِنَّ عُرْوَةَ جَعَلَ يَرْمُقُ أَصْحَابَ النَّبِيِّ ﷺ، قَالَ: فَوَاللَّهِ-مَا تَنَخَّمَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ نُخَامَةً إِلَّا وَقَعَتْ فِي كَفِّ رَجُلٍ مِنْهُمْ، فَدَلَكَ بِهَا وَجْهَهُ وَجِلْدَهُ، وَإِذَا أَمَرَهُمُ ابْتَدَرُوا أَمْرَهُ، وَإِذَا تَوَضَّأَ كَادُوا يَقْتَتِلُونَ عَلَى وُضُوئِهِ، وَإِذَا تَكَلَّمَ خَفَضُوا أَصْوَاتَهُمْ عِنْدَهُ، وَمَا يَحُدُّونَ إِلَيْهِ النَّظَرَ تَعْظِيمًا لَهُ، فَرَجَعَ عُرْوَةُ إِلَى أَصْحَابِهِ، فَقَالَ: أَيْ قَوْمِ وَاللَّهِ لَقَدْ وَفَدْتُ عَلَى الْمُلُوكِ وَوَفَدْتُ عَلَى قَيْصَرَ وَكِسْرَى وَالنَّجَاشِيِّ، وَاللَّهِ إِنْ رَأَيْتُ مَلِكًا قَطُّ يُعَظِّمُهُ أَصْحَابُهُ مَا يُعَظِّمُ أَصْحَابُ مُحَمَّدٍ مُحَمَّدًا، وَاللَّهِ إِنْ تَنَخَّمَ نُخَامَةً إِلَّا وَقَعَتْ فِي كَفِّ رَجُلٍ مِنْهُمْ، فَدَلَكَ بِهَا وَجْهَهُ وَجِلْدَهُ، وَإِذَا أَمَرَهُمُ ابْتَدَرُوا أَمْرَهُ، وَإِذَا تَوَضَّأَ كَادُوا يَقْتَتِلُونَ عَلَى وُضُوئِهِ، وَإِذَا تَكَلَّمَ خَفَضُوا أَصْوَاتَهُمْ عِنْدَهُ، وَمَا يَحُدُّونَ إِلَيْهِ النَّظْرَةَ تَعْظِيمًا لَهُ، وَإِنَّهُ قَدْ عَرَضَ عَلَيْكُمْ خُطَّةَ رُشْدٍ فَاقْبَلُوهَا.

Sonra Urve, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashâbını gözlemlemeye başladı. [Ravi] dedi ki: Allah'a yemin olsun ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir balgam çıkarsa muhakkak onlardan bir adamın avucuna düşüyor, o da onunla yüzünü ve tenini sıvazlıyordu. Onlara bir şey emrettiğinde hemen emrini yerine getirmeye koşuyorlar, abdest aldığında neredeyse onun abdest suyu için birbirleriyle savaşıyorlardı. Konuştuğu zaman onun yanında seslerini alçaltıyorlar ve ona duydukları tazim sebebiyle yüzüne dik dik bakmıyorlardı. Urve arkadaşlarının yanına döndü ve şöyle dedi: 'Ey kavmim! Allah'a yemin ederim ki ben hükümdarlara elçi olarak gittim; Kayser'e, Kisrâ'ya ve Necâşî'ye gittim. Vallahi Muhammed'in ashâbının Muhammed'e tazim ettiği gibi ashâbı tarafından tazim edilen hiçbir kral görmedim. Allah'a yemin ederim ki o bir balgam çıkarsa muhakkak onlardan bir adamın avucuna düşüyor, o da onunla yüzünü ve tenini sıvazlıyor. Onlara bir şey emrettiğinde hemen emrine koşuyorlar, abdest aldığında neredeyse abdest suyu için birbirleriyle savaşıyorlar. Konuştuğunda onun yanında seslerini alçaltıyorlar ve ona duydukları tazim sebebiyle yüzüne dik dik bakmıyorlar. O size doğru ve makul bir teklif sunmuştur, onu kabul edin.'

فَقَالَ رَجُلٌ مِنْ بَنِي كِنَانَةَ: دَعُونِي آتِهِ، فَقَالُوا: ائْتِهِ، فَلَمَّا أَشْرَفَ عَلَى النَّبِيِّ ﷺ وَأَصْحَابِهِ،

Bunun üzerine Benî Kinâne'den bir adam: "Bırakın beni, ona gideyim" dedi. Onlar da: "Ona git" dediler. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile ashâbını görüp yanlarına yaklaşınca,

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "هَذَا فُلَانٌ وَهُوَ مِنْ قَوْمٍ يُعَظِّمُونَ الْبُدْنَ، فَابْعَثُوهَا لَهُ"، فَبُعِثَتْ لَهُ وَاسْتَقْبَلَهُ النَّاسُ يُلَبُّونَ، فَلَمَّا رَأَى ذَلِكَ قَالَ: سُبْحَانَ اللَّهِ مَا يَنْبَغِي لِهَؤُلَاءِ أَنْ يُصَدُّوا عَنِ الْبَيْتِ؟

Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Bu falandır; o, kurbanlık develere tazim gösteren bir kavimdendir. Kurbanlıkları ona doğru salın' buyurdu. Kurbanlıklar ona doğru salındı ve insanlar onu telbiye getirerek karşıladılar. Bunu görünce: 'Sübhânallah! Bunların Beyt'ten menedilmesi asla doğru olmaz!' dedi.

فَلَمَّا رَجَعَ إِلَى أَصْحَابِهِ قَالَ: رَأَيْتُ الْبُدْنَ قَدْ قُلِّدَتْ وَأُشْعِرَتْ، فَمَا أَرَى أَنْ يُصَدُّوا عَنِ الْبَيْتِ.

Arkadaşlarımın yanına dönünce şöyle dedi: 'Kurbanlık develerin gerdanlandığını ve işaretlendiğini gördüm; onların Beyt'ten alıkonulmasını uygun görmüyorum.'

ثُمَّ بَعَثُوا إِلَيْهِ الْحُلَيْسَ بْنَ عَلْقَمَةَ وَكَانَ يَوْمَئِذٍ سَيِّدُ الْأَحَابِيشِ، فَلَمَّا رَآهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ قَالَ: إِنَّ هَذَا مِنْ قَوْمٍ يَتَأَلَّهُونَ فَابْعَثُوا بِالْهَدْيِ فِي وَجْهِهِ حَتَّى يَرَاهُ، فَلَمَّا رَأَى الْهَدْيَ يَسِيلُ عَلَيْهِ مِنْ عَرْضِ الْوَادِي فِي قَلَائِدِهِ قَدْ أُكِلَ أَوْبَارُهُ مِنْ طُولِ الْحَبْسِ، رَجَعَ إِلَى قُرَيْشٍ وَلَمْ يَصِلْ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ إِعْظَامًا لِمَا رَأَى فَقَالَ: يَا مَعْشَرَ قُرَيْشٍ إِنِّي قَدْ رَأَيْتُ مَا لَا يَحِلُّ صُدَّ الْهَدْيُ فِي قَلَائِدِهِ، وَقَدْ أُكِلَ أَوْبَارُهُ مِنْ طُولِ الْحَبْسِ عَنْ مَحِلِّهِ، فَقَالُوا لَهُ: اجْلِسْ إِنَّمَا أَنْتَ رَجُلٌ أَعْرَابِيٌّ لَا عِلْمَ لَكَ، فَغَضِبَ الْحُلَيْسُ عِنْدَ ذَلِكَ، فَقَالَ: يَا مَعْشَرَ قُرَيْشٍ وَاللَّهِ مَا عَلَى هَذَا حَالَفْنَاكُمْ، وَلَا عَلَى هَذَا عَاقَدْنَاكُمْ، أَنْ تَصُدُّوا عَنْ بَيْتِ اللَّهِ مَنْ جَاءَهُ مُعَظِّمًا لَهُ، وَالَّذِي نَفْسُ الْحُلَيْسِ بِيَدِهِ لَتُخَلُّنَّ بَيْنَ مُحَمَّدٍ وَبَيْنَ مَا جَاءَ لَهُ، أَوْ لَأَنْفِرَنَّ بِالْأَحَابِيشِ نَفْرَةَ رَجُلٍ وَاحِدٍ، فَقَالُوا لَهُ: مَهْ، كُفَّ عَنَّا يَا حُلَيْسُ حَتَّى نَأْخُذَ لِأَنْفُسِنَا بِمَا نَرْضَى بِهِ.

Sonra ona el-Huleys b. Alkame'yi gönderdiler; o gün Ehâbîş'in reisiydi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onu görünce: 'Bu, [ibadette] dindarlık gösteren bir kavimdendir; kurbanlıkları onun göreceği şekilde karşısına çıkarın' buyurdu. Huleys kurbanlıkların vadinin genişliğinden gerdanlıkları içinde aktığını, uzun süre hapsedilmekten tüylerinin dökülüp yıprandığını görünce, gördüğü manzaranın büyüklüğünden ötürü Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına varmadan Kureyş'e geri döndü ve: 'Ey Kureyş topluluğu! Ben helal olmayan bir şey gördüm; kurbanlıklar gerdanlıkları içinde kurban edilecekleri yerden alıkonulmaktan ötürü tüyleri dökülmüş halde engellenmiş' dedi. Ona: 'Otur sen, sen sadece bir bedevisin, senin bir bilgin yok' dediler. Bunun üzerine Huleys öfkelendi ve: 'Ey Kureyş topluluğu! Vallahi biz sizinle, Allah'ın evine onu tazim etmek üzere gelen kimseyi engelleyesiniz diye ittifak yapmadık, sizinle bu şart üzere sözleşmedik! Huleys'in nefsi elinde olan [Allah]'a yemin ederim ki ya Muhammed ile gelme gayesi arasından çekilirsiniz ya da Ehâbîş'i tek bir adam gibi harekete geçirir [savaşa çekerim]' dedi. Ona: 'Dur, sakin ol ey Huleys! Biz kendimiz için razı olacağımız bir şartı elde edene kadar bize dokunma' dediler.

فَقَامَ رَجُلٌ مِنْهُمْ يُقَالُ لَهُ مِكْرَزُ بْنُ حَفْصٍ، فَقَالَ: دَعُونِي آتِهِ، فَقَالُوا: ائْتِهِ، فَلَمَّا أَشْرَفَ عَلَيْهِمْ قَالَ النَّبِيُّ ﷺ هَذَا مِكْرَزٌ وَهُوَ رَجُلٌ فَاجِرٌ، فَجَعَلَ يُكَلِّمُ النَّبِيَّ ﷺ، فَبَيْنَمَا هُوَ يُكَلِّمُهُ إِذْ جَاءَ سُهَيْلُ بْنُ عَمْرٍو، وَقَالَ عِكْرِمَةُ: فَلَمَّا رَآهُ النَّبِيُّ ﷺ قَالَ: قَدْ سَهُلَ لَكُمْ مِنْ أَمْرِكُمْ.

İçlerinden Mikrez b. Hafs denilen bir adam ayağa kalkıp: 'Beni bırakın ona gideyim' dedi. 'Ona git' dediler. Onlara yaklaşınca Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Bu Mikrez'dir, o fâcir bir adamdır' buyurdu. O, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile konuşmaya başladı. O konuşurken Süheyl b. Amr çıkageldi. İkrime dedi ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onu görünce: 'İşiniz sizin için kolaylaştı' buyurdu.

قَالَ الزُّهْرِيُّ فِي حَدِيثِهِ: فَجَاءَ سُهَيْلُ بْنُ عَمْرٍو، فَقَالَ: هَاتِ نَكْتُبُ بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمْ كِتَابًا، فَدَعَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ ﵁ فَقَالَ لَهُ: اكْتُبْ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ.

ez-Zührî hadisinde dedi ki: Süheyl b. Amr geldi ve: 'Gel, bizimle sizin aranızda bir muahede metni yazalım' dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh'ı çağırıp ona: 'Bismillâhirrahmânirrahîm yaz' buyurdu.

فَقَالَ سُهَيْلٌ: أَمَّا الرَّحْمَنُ فَوَاللَّهِ مَا أَدْرِي مَا هُوَ، وَلَكِنِ اكْتُبْ بِاسْمِكَ اللَّهُمَّ، كَمَا كُنْتَ تَكْتُبُ.

Süheyl: 'Rahmân'a gelince; vallahi onun ne olduğunu bilmiyorum, lâkin eskiden yazdığın gibi "Bismikellâhümme" (Allah'ım, senin adınla) yaz' dedi.

فَقَالَ الْمُسْلِمُونَ: وَاللَّهِ لَا نَكْتُبُهَا إِلَّا بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ.

Müslümanlar: 'Vallahi biz onu "Bismillâhirrahmânirrahîm"den başka bir şey olarak yazmayız' dediler.

فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ لِعَلِيٍّ: " اكْتُبْ بِاسْمِكَ اللَّهُمَّ، ثُمَّ قَالَ: اكْتُبْ: هَذَا مَا قَضَى عَلَيْهِ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ".

Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Ali'ye: 'Bismikellâhümme yaz' buyurdu, sonra da: 'Bu, Allah'ın Resûlü Muhammed'in üzerinde hüküm verdiği/kararlaştırdığı şeydir yaz' buyurdu.

فَقَالَ سُهَيْلٌ: وَاللَّهِ لَوْ كُنَّا نَعْلَمُ أَنَّكَ رَسُولُ اللَّهِ مَا صَدَدْنَاكَ عَنِ الْبَيْتِ وَلَا قَاتَلْنَاكَ، وَلَكِنِ اكْتُبْ: مُحَمَّدَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ.

Süheyl: 'Vallahi eğer senin Allah'ın Resûlü olduğunu bilseydik seni Beyt'ten menetmez ve seninle savaşmazdık; fakat "Muhammed b. Abdillâh" yaz' dedi.

فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: وَاللَّهِ إِنِّي لِرَسُولُ اللَّهِ وَإِنْ كَذَّبْتُمُونِي، اكْتُبْ يَا عَلِيُّ: مُحَمَّدَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ.

Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Vallahi siz beni yalanlasanız da şüphesiz ben Allah'ın Resûlüyüm. Ey Ali, "Muhammed b. Abdillâh" yaz' buyurdu.

قَالَ الزُّهْرِيُّ: وَذَلِكَ لِقَوْلِهِ: لَا يَسْأَلُونَ خُطَّةً يُعَظِّمُونَ فِيهَا حُرُمَاتِ اللَّهِ إِلَّا أَعْطَيْتُهُمْ إِيَّاهَا، فَكَتَبَ: هَذَا مَا قَاضَى عَلَيْهِ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ سُهَيْلَ بْنَ عَمْرٍو، وَاصْطَلَحَا عَلَى وَضْعِ الْحَرْبِ عَنِ النَّاسِ عَشْرَ سِنِينَ، يَأْمَنُ فِيهِ النَّاسُ وَيَكُفُّ بَعْضُهُمْ عَنْ بَعْضٍ، فَقَالَ لَهُ النَّبِيُّ ﷺ: وَعَلَى أَنْ تُخَلُّوا بَيْنَنَا وَبَيْنَ الْبَيْتِ، فَنَطُوفَ بِهِ، فَقَالَ سُهَيْلٌ: وَاللَّهِ لَا تَتَحَدَّثُ الْعَرَبُ إِنَّا أُخِذْنَا ضُغْطَةً وَلَكِنْ ذَلِكَ مِنَ الْعَامِ الْمُقْبِلِ، فَكَتَبَ، فَقَالَ سُهَيْلٌ: وَعَلَى أَنَّهُ لَا يَأْتِيكَ مِنَّا رَجُلٌ -وَإِنْ كَانَ عَلَى دِينِكَ -إِلَّا رَدَدْتَهُ إِلَيْنَا، فَقَالَ الْمُسْلِمُونَ: سُبْحَانَ اللَّهِ كَيْفَ يُرَدُّ إِلَى الْمُشْرِكِينَ وَقَدْ جَاءَ مُسْلِمًا؟.

ez-Zührî dedi ki: Bu, onun şu sözünden dolayı idi: "Benden Allah'ın hürmetlerini yüceltecekleri bir teklifte bulunurlarsa, mutlaka onu onlara veririm." Böylece [kâtip]: "Bu, Muhammed b. Abdillâh ile Süheyl b. Amr'ın üzerinde anlaştığı metindir: İnsanların emniyet içinde olmaları ve birbirlerinden el çekmeleri üzere aralarındaki savaşı on yıl süreyle bırakmak hususunda sulh yaptılar" diye yazdı. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ona: "[Bir de] bizimle Beyt'in arasını serbest bırakmanız ve onu tavaf etmemiz şartıyla" dedi. Süheyl: "Vallahi Araplar bizim baskı altına alınıp boyun eğdirildiğimizi konuşmayacaklar; ancak bu gelecek yıl olacak" dedi. Böylece yazdı. Süheyl: "Bizden -senin dininde olsa bile- sana bir adam gelirse mutlaka onu bize geri vereceksin şartıyla" dedi. Müslümanlar: "Sübhânallâh! Müslüman olarak geldiği halde müşriklere nasıl geri verilir?" dediler.

وَرَوَى أَبُو إِسْحَاقَ عَنِ الْبَرَاءِ قِصَّةَ الصلح وَفِيهِ قَالُوا: لَوْ نَعْلَمُ أَنَّكَ رَسُولُ اللَّهِ مَا مَنَعْنَاكَ شَيْئًا وَلَكِنْ أَنْتَ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ: أَنَا رَسُولُ اللَّهِ وَأَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، ثُمَّ قَالَ لِعَلِيٍّ ﵁: امْحُ رَسُولَ اللَّهِ، قَالَ: لَا وَاللَّهِ لَا أَمْحُوكَ أَبَدًا، قَالَ: "فَأَرِنِيهِ"، فَأَرَاهُ إِيَّاهُ، فَمَحَاهُ النَّبِيُّ ﷺ بِيَدِهِ، وَفِي رِوَايَتِهِ: فَأَخَذَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ الْكِتَابَ وَلَيْسَ يُحْسِنُ أَنْ يَكْتُبَ، فَكَتَبَ: هَذَا مَا قَضَى مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ.

Ebû İshâk, el-Berâ'dan sulh kıssasını rivayet etti. Orada [müşrikler] şöyle dediler: "Senin Allah'ın Resûlü olduğunu bilseydik seni hiçbir şeyden engellemezdik; fakat sen Muhammed b. Abdillâh'sın." O da: "Ben Allah'ın Resûlüyüm ve ben Muhammed b. Abdillâh'ım" buyurdu. Sonra Ali radıyallâhu anh'a: "Allah'ın Resûlü [ibaresini] sil" buyurdu. [Ali]: "Hayır, vallahi seni asla silmem" dedi. [Resûlullah]: "Bana onun yerini göster" buyurdu. Ona gösterdi, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem eliyle onu sildi. Onun rivayetinde: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem mektubu aldı -ki güzel yazamazdı- ve 'Bu, Muhammed b. Abdillâh'ın hükme bağladığı şeydir' diye yazdı."

قَالَ الْبَرَاءُ: صَالَحَ عَلَى ثَلَاثَةِ أَشْيَاءَ: عَلَى أَنَّ مَنْ أَتَاهُ مِنَ الْمُشْرِكِينَ رَدَّهُ إِلَيْهِمْ، وَمَنْ أَتَاهُمْ مِنَ الْمُسْلِمِينَ لَمْ يَرُدُّوهُ، وَعَلَى أَنْ يَدْخُلَهَا مِنْ قَابِلٍ، وَيُقِيمَ بِهَا ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ، وَلَا يَدْخُلْهَا إِلَّا بِجُلُبَّانِ السِّلَاحِ السَّيْفِ وَالْقَوْسِ وَنَحْوِهِ.

el-Berâ dedi ki: Üç şey üzere sulh yaptı: Müşriklerden kendisine kim gelirse onu onlara geri vermesi, Müslümanlardan onlara gideni ise onların geri vermemesi; gelecek yıl oraya (Mekke'ye) girmesi ve orada üç gün kalması; oraya kılıç, yay ve benzeri kınındaki silahtan başkasıyla girmemesi şartı üzere.

وَرَوَى ثَابِتٌ عَنْ أَنَسٍ: أَنْ قريشًا صالحوا ١٣٢/ب النَّبِيَّ ﷺ فَاشْتَرَطُوا: أَنَّ مَنْ جَاءَنَا مِنْكُمْ لَمْ نَرُدَّهُ عَلَيْكُمْ، وَمَنْ جَاءَكُمْ مِنَّا رَدَدْتُمُوهُ عَلَيْنَا، فَقَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّهِ أَنَكْتُبُ هَذَا؟ قَالَ: "نَعَمْ إِنَّهُ مَنْ ذَهَبَ مِنَّا إِلَيْهِمْ فَأَبْعَدَهُ اللَّهُ، وَمَنْ جَاءَنَا مِنْهُمْ سَيَجْعَلُ اللَّهُ لَهُ فَرَجًا وَمَخْرَجًا".

Sâbit, Enes'ten rivayet etti ki: Kureyş, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile sulh yaptı ve şöyle şart koştular: "Bizden size kim gelirse onu bize geri vereceksiniz; sizden bize kim gelirse onu size geri vermeyeceğiz." [Müslümanlar]: "Ey Allah'ın Resûlü, bunu yazacak mıyız?" dediler. O da: "Evet, bizden onlara gideni Allah [rahmetinden] uzaklaştırsın; onlardan bize gelene ise Allah bir ferahlık ve çıkış yolu yaratacaktır" buyurdu.

رَجَعْنَا إِلَى حَدِيثِ الزُّهْرِيِّ قَالَ: فَبَيْنَا هُمْ كَذَلِكَ إِذْ جَاءَ أَبُو جَنْدَلِ بْنُ سُهَيْلِ بْنِ عَمْرٍو، يَرْسُفُ فِي قُيُودِهِ قَدِ انْفَلَتَ وَخَرَجَ مِنْ أَسْفَلِ مَكَّةَ، حَتَّى رَمَى بِنَفْسِهِ بَيْنَ أَظْهُرِ الْمُسْلِمِينَ، فَقَالَ سُهَيْلٌ: هَذَا يَا مُحَمَّدُ أَوَّلُ مَنْ أُقَاضِيكَ عَلَيْهِ أَنْ تَرُدَّهُ إِلَيَّ، فَقَالَ النَّبِيُّ: إِنَّا لَمْ نَقْضِ الْكِتَابَ بَعْدُ، قال: فوالله إذا لَا أُصَالِحُكَ عَلَى شَيْءٍ أَبَدًا، فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: فَأَجِرْهُ لِي، فَقَالَ: فَمَا أَنَا بِمُجِيرِهِ لَكَ، قَالَ: بَلَى فَافْعَلْ، قَالَ: مَا أَنَا بِفَاعِلٍ، ثُمَّ جَعَلَ سُهَيْلٌ يَجُرُّهُ لِيَرُدَّهُ إِلَى قُرَيْشٍ، قَالَ أَبُو جَنْدَلٍ: أَيْ مَعْشَرَ الْمُسْلِمِينَ أَرُدُّ إِلَى الْمُشْرِكِينَ وَقَدْ جِئْتُ مُسْلِمًا أَلَا تَرَوْنَ مَا لَقِيتُ؟ وَكَانَ قَدْ عُذِّبَ عَذَابًا شَدِيدًا فِي اللَّهِ.

ez-Zührî'nin hadisine döndük; dedi ki: Onlar bu halde iken, Süheyl b. Amr'ın oğlu Ebû Cendel zincirlerini sürüyerek çıkageldi; kaçıp Mekke'nin alt tarafından çıkmış ve nihayet kendini Müslümanların arasına atmıştı. Süheyl: "Ey Muhammed! Bu, onu bana geri vermen hususunda seninle anlaştığım ilk kimsedir" dedi. Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem]: "Biz antlaşma metnini henüz bitirmedik" buyurdu. [Süheyl]: "Vallahi o takdirde seninle hiçbir konuda asla sulh yapmam" dedi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: "Onu benim hatırım için bana bağışla" buyurdu. O: "Onu senin için bağışlamam" dedi. [Peygamber]: "Hayır, bunu yap" buyurdu. O: "Yapmam" dedi. Sonra Süheyl onu Kureyş'e geri götürmek için çekmeye başladı. Ebû Cendel: "Ey Müslümanlar topluluğu! Ben Müslüman olarak gelmişken müşriklere mi geri verileceğim? Başıma gelenleri görmüyor musunuz?" dedi. O, Allah uğrunda şiddetli bir işkenceye maruz kalmıştı.

وَفِي الْحَدِيثِ: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: يَا أَبَا جَنْدَلٍ احْتَسِبْ فَإِنَّ اللَّهَ جَاعِلٌ لَكَ وَلِمَنْ مَعَكَ مِنَ الْمُسْتَضْعَفِينَ فَرَجًا وَمَخْرَجًا، إِنَّا قَدْ عَقَدْنَا بَيْنَنَا وَبَيْنَ الْقَوْمِ عَقْدًا وَصُلْحًا، وَإِنَّا لَا نَغْدِرُ، فَوَثَبَ عُمَرُ يَمْشِي إِلَى جَنْبِ أَبِي جَنْدَلٍ، وَيَقُولُ: اصْبِرْ فَإِنَّمَا هُمُ الْمُشْرِكُونَ وَدَمُ أَحَدِهِمْ كَدَمِ كَلْبٍ، وَيُدْنِي قَائِمَ السَّيْفِ مِنْهُ، قَالَ عُمَرُ: رَجَوْتُ أَنْ يَأْخُذَ السَّيْفَ فَيَضْرِبَ بِهِ أَبَاهُ فَضَنَّ الرَّجُلُ بِأَبِيهِ.

Hadiste [şöyle geçmektedir]: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Ey Ebû Cendel! Sabret ve mükâfatını Allah'tan bekle; zira Allah sana ve seninle beraber olan zayıf düşürülmüş kimselere bir ferahlık ve çıkış yolu yaratacaktır. Biz bu kavimle aramızda bir sözleşme ve sulh yaptık; biz ahdimizi bozmayız" buyurdu. Ömer sıçrayıp Ebû Cendel'in yanına yürüdü ve: "Sabret, onlar sadece müşriktir, onlardan birinin kanı bir köpeğin kanı gibidir" diyerek kılıcın kabzasını ona yaklaştırıyordu. Ömer dedi ki: "Kılıcı alıp onunla babasını vurmasını ummuştum; fakat adam babasına kıyamadı."

وَقَدْ كَانَ أَصْحَابُ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ خَرَجُوا وَهُمْ لَا يَشُكُّونَ فِي الْفَتْحِ، لِرُؤْيَا رَآهَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ، فَلَمَّا رَأَوْا ذَلِكَ دَخَلَ النَّاسَ أَمْرٌ عَظِيمٌ حَتَّى كَادُوا يَهْلَكُونَ، وَزَادَهُمْ أَمْرُ أَبِي جَنْدَلٍ شَرًّا إِلَى مَا بِهِمْ.

Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabı, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in gördüğü bir rüyadan dolayı fetihten asla şüphe etmeksizin yola çıkmışlardı. Bu durumu görünce insanları neredeyse helak olacakları kadar büyük bir keder sardı. Ebû Cendel'in durumu da onların kederine keder kattı.

قَالَ عُمَرُ: [وَاللَّهِ] (١) مَا شَكَكْتُ مُنْذُ أَسْلَمْتُ إِلَّا يَوْمَئِذٍ.

Ömer dedi ki: "[Vallahi] Müslüman olduğumdan beri o günkü kadar hiç şüpheye düşmemiştim."

قَالَ الزُّهْرِيُّ فِي حَدِيثِهِ عَنْ عُرْوَةَ عَنْ [مَرْوَانَ] (٢) وَالْمِسْوَرِ، وَرَوَاهُ أَبُو وَائِلٍ عَنْ سَهْلِ بْنِ حُنَيْفٍ قَالَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ ﵁: فَأَتَيْتُ النَّبِيَّ ﷺ، فَقُلْتُ: أَلَسْتَ نَبِيَّ اللَّهِ حَقًّا؟ قَالَ: بَلَى، قُلْتُ: أَلَسْنَا عَلَى الْحَقِّ وَعَدُوُّنَا عَلَى الْبَاطِلِ؟ قَالَ: بَلَى، قُلْتُ: أَلَيْسَ قَتْلَانَا فِي الْجَنَّةِ وَقَتْلَاهُمْ فِي النَّارِ؟ قَالَ: بَلَى، قُلْتُ: فَلِمَ نُعْطِي الدَّنِيَّةَ فِي دِينِنَا إِذَنْ؟ قَالَ: إِنِّي رَسُولُ اللَّهِ وَلَسْتُ أَعْصِيهِ وَهُوَ نَاصِرِي، قُلْتُ: أَوَلَيْسَ كُنْتَ تُحَدِّثُنَا أَنَّا سَنَأْتِي الْبَيْتَ فَنَطُوفُ بِهِ؟ قَالَ: بَلَى، أَفَأَخْبَرْتُكَ أَنَّا نَأْتِيهِ الْعَامَ؟ قُلْتُ: لَا قَالَ: فَإِنَّكَ آتِيهِ وَمُطَوِّفٌ بِهِ، قَالَ: فَأَتَيْتُ أَبَا بَكْرٍ، فَقُلْتُ: يَا أَبَا بَكْرٍ أَلَيْسَ هَذَا نَبِيُّ اللَّهِ حَقًّا؟ قَالَ: بَلَى. قُلْتُ: أَلَسْنَا عَلَى الْحَقِّ وَعَدُوُّنَا عَلَى الْبَاطِلِ؟ قَالَ: بَلَى. قُلْتُ: أَلَيْسَ قَتْلَانَا فِي الْجَنَّةِ وَقَتْلَاهُمْ فِي النَّارِ؟ قَالَ: بَلَى، قُلْتُ: فَلِمَ نُعْطِي الدَّنِيَّةَ فِي دِينِنَا إِذَنْ؟ قَالَ: أَيُّهَا الرَّجُلُ إِنَّهُ رَسُولُ اللَّهِ لَيْسَ يَعْصِي رَبَّهُ وَهُوَ نَاصِرُهُ، فَاسْتَمْسِكْ بِغَرْزِهِ فَوَاللَّهِ إِنَّهُ عَلَى الْحَقِّ، قُلْتُ: أَلَيْسَ كَانَ يُحَدِّثُنَا أَنَّا سَنَأْتِي الْبَيْتَ فَنَطُوفُ بِهِ؟ قَالَ: بَلَى، أَفَأَخْبَرَكَ أَنَّكَ تَأْتِيهِ الْعَامَ؟ قُلْتُ: لَا قَالَ: فَإِنَّكَ آتِيهِ وَمُطَوِّفٌ بِهِ.

ez-Zührî, Urve'den, o da [Mervân] ve el-Misver'den rivayet ettiği hadisinde dedi ki -bunu Ebû Vâil de Sehl b. Huneyf'ten rivayet etmiştir-: Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh dedi ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: "Sen gerçekten Allah'ın peygamberi değil misin?" dedim. "Evet" buyurdu. "Biz hak üzerinde, düşmanımız ise batıl üzerinde değil mi?" dedim. "Evet" buyurdu. "Bizim ölülerimiz cennette, onların ölüleri ise cehennemde değil mi?" dedim. "Evet" buyurdu. "Öyleyse dinimiz hususunda niçin bu zilleti kabul ediyoruz?" dedim. "Şüphesiz ben Allah'ın Resûlüyüm, O'na isyan etmem ve O benim yardımcımdır" buyurdu. Dedim ki: "Sen bize Beyt'e varıp onu tavaf edeceğimizi söylemiyor muydun?" "Evet, fakat sana oraya bu yıl varacağımızı mı haber verdim?" buyurdu. "Hayır" dedim. "Şüphesiz sen oraya varacak ve onu tavaf edeceksin" buyurdu. [Ömer] dedi ki: Sonra Ebû Bekir'e gelip: "Ey Ebû Bekir! Bu [zat] gerçekten Allah'ın peygamberi değil mi?" dedim. "Evet" dedi. "Biz hak üzerinde, düşmanımız ise batıl üzerinde değil mi?" dedim. "Evet" dedi. "Bizim ölülerimiz cennette, onların ölüleri cehennemde değil mi?" dedim. "Evet" dedi. "Öyleyse dinimiz hususunda niçin bu zilleti kabul ediyoruz?" dedim. "Ey adam! Şüphesiz o, Allah'ın Resûlüdür; Rabbine isyan etmez ve O, onun yardımcısıdır. Onun izine sımsıkı sarıl; vallahi o hak üzeredir" dedi. "O bize Beyt'e varıp onu tavaf edeceğimizi söylemiyor muydu?" dedim. "Evet, fakat sana oraya bu yıl varacağını mı haber verdi?" dedi. "Hayır" dedim. "Şüphesiz sen oraya varacak ve onu tavaf edeceksin" dedi.

قَالَ الزُّهْرِيُّ: قَالَ عُمَرُ: فَعَمِلْتُ لِذَلِكَ أَعْمَالًا.

ez-Zührî dedi ki: Ömer: "Bu [yaptığım fevrî hareketin kefareti] için birtakım [salih] ameller işledim" dedi.

قَالَ: فَلَمَّا فَرَغَ مِنْ قَضِيَّةِ الْكِتَابِ، قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ لِأَصْحَابِهِ: قُومُوا فَانْحَرُوا، ثُمَّ احْلِقُوا، قَالَ: فَوَاللَّهِ مَا قَامَ رَجُلٌ مِنْهُمْ، حَتَّى قَالَ ذَلِكَ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ، فَلَمَّا لَمْ يَقُمْ مِنْهُمْ أَحَدٌ، قَامَ فَدَخَلَ عَلَى أُمِّ سَلَمَةَ، فَذَكَرَ لَهَا مَا لَقِيَ مِنَ النَّاسِ، فَقَالَتْ أُمُّ سَلَمَةَ: يَا نَبِيَّ اللَّهِ أَتُحِبُّ ذَلِكَ؟ اخْرُجْ ثُمَّ لَا تُكَلِّمْ أَحَدًا مِنْهُمْ كَلِمَةً حَتَّى تَنْحَرَ بُدْنَكَ وَتَدْعُوَ حَالِقَكَ فَيَحْلِقَكَ، فَخَرَجَ فَلَمْ يُكَلِّمْ أَحَدًا مِنْهُمْ حَتَّى فَعَلَ ذَلِكَ، نَحَرَ بُدْنَهُ وَدَعَا حَالِقَهُ فَحَلَقَهُ فَلَمَّا رَأَوْا ذَلِكَ قَامُوا فَنَحَرُوا، وَجَعَلَ بَعْضُهُمْ يَحْلِقُ بَعْضًا حَتَّى كَادَ بَعْضُهُمْ أَنْ يَقْتُلَ بَعْضًا غَمًّا.

Dedi ki: Antlaşma metni işi bitince, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ashabına: "Kalkın, kurbanlarınızı kesin, sonra da tıraş olun" buyurdu. Dedi ki: Vallahi, bunu üç defa söylediği halde onlardan tek bir adam bile kalkmadı. Onlardan hiçbiri kalkmayınca, kalkıp Ümmü Seleme'nin yanına girdi ve insanların bu tutumunu ona anlattı. Ümmü Seleme: "Ey Allah'ın Peygamberi! Bunu yapmalarını ister misin? Çık, kurbanlık develerini kesinceye ve berberini çağırıp o seni tıraş edinceye kadar onlardan hiçbiriyle tek kelime konuşma" dedi. [Peygamber] çıktı ve bunu yapıncaya kadar onlardan hiçbiriyle konuşmadı; kurbanlık develerini kesti ve berberini çağırıp tıraş oldu. Onlar bunu görünce kalkıp kurbanlarını kestiler ve birbirlerini öyle bir tıraş etmeye başladılar ki kederden neredeyse birbirlerini öldüreceklerdi.

قَالَ ابْنُ عُمَرَ وَابْنُ عَبَّاسٍ: حَلَقَ رِجَالٌ يَوْمَ الْحُدَيْبِيَةِ وَقَصَّرَ آخَرُونَ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: يَرْحَمُ اللَّهُ الْمُحَلِّقِينَ، قَالُوا: وَالْمُقَصِّرِينَ؟ قَالَ: يَرْحَمُ اللَّهُ الْمُحَلِّقِينَ، قَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّهِ وَالْمُقَصِّرِينَ؟ قَالَ:

İbn Ömer ve İbn Abbâs şöyle dedi: Hudeybiye günü birtakım kimseler saçlarını kazıttı, diğer bazıları ise kısalttı. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Allah saçlarını kazıtanlara merhamet etsin» buyurdu. [Ashab:] "Ve kısaltanlara da [merhamet etsin mi]?" dediler. [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: «Allah saçlarını kazıtanlara merhamet etsin» buyurdu. [Ashab:] "Ey Allah'ın Resûlü! Ya kısaltanlar?" dediler. [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]:

وَالْمُقَصِّرِينَ، قَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّهِ فَلِمَ ظَاهَرْتَ التَّرَحُّمَ لِلْمُحَلِّقِينَ دُونَ الْمُقَصِّرِينَ؟ قَالَ: لِأَنَّهُمْ لَمْ يَشُكُّوا. قَالَ ابْنُ عُمَرَ: وَذَلِكَ لِأَنَّهُ تَرَبَّصَ قَوْمٌ وَقَالُوا لَعَلَّنَا نَطُوفُ بِالْبَيْتِ.

"Ve kısaltanlara da." "Ey Allah'ın Resûlü, kısaltanlar dururken niçin kazıtanlara tekrar tekrar merhamet diledin?" dediler. "Çünkü onlar şüphe etmediler" buyurdu. İbn Ömer dedi ki: Bu, bir grubun bekleyip 'Belki de Beyt'i tavaf ederiz' demelerinden dolayı idi.

قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: وَأَهْدَى رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَامَ الْحُدَيْبِيَةِ فِي هَدَايَاهُ جَمَلًا لِأَبِي جَهْلٍ فِي رَأْسِهِ بُرَّةٌ مِنْ فِضَّةٍ لِيَغِيظَ الْمُشْرِكِينَ بِذَلِكَ.

İbn Abbâs dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Hudeybiye yılında kurbanlıkları arasında, müşrikleri öfkelendirmek için burnunda gümüşten bir halka bulunan Ebû Cehil'e ait bir deveyi de kurbanlık olarak hediye etmişti.

وَقَالَ الزُّهْرِيُّ فِي حَدِيثِهِ: ثُمَّ جَاءَهُ نِسْوَةٌ مُؤْمِنَاتٌ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى "يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا جَاءَكُمُ الْمُؤْمِنَاتُ مُهَاجِرَاتٍ"، حَتَّى بَلَّغَ "بِعِصَمِ الْكَوَافِرِ" (الْمُمْتَحِنَةِ-١٠) ، فَطَلَّقَ عُمَرُ ﵁ يَوْمَئِذٍ امْرَأَتَيْنِ كَانَتَا لَهُ فِي الشِّرْكِ، فَتَزَوَّجَ إِحْدَاهُمَا مُعَاوِيَةُ بْنُ أَبِي سُفْيَانَ، وَالْأُخْرَى صَفْوَانُ بْنُ أُمَيَّةَ، قَالَ: فَنَهَاهُمْ أَنْ يَرُدُّوا النِّسَاءَ وَأَمَرَ بِرَدِّ الصَّدَاقِ.

ez-Zührî hadisinde dedi ki: Sonra ona mümin kadınlar geldi. Bunun üzerine Yüce Allah: "Ey iman edenler! Mümin kadınlar muhacir olarak size geldiklerinde..." ayetini "kâfir kadınların nikâh bağlarını tutmayın" kısmına kadar indirdi (el-Mümtehine, 10). Ömer radıyallâhu anh o gün şirk üzere olan iki karısını boşadı; onlardan biriyle Muâviye b. Ebî Süfyân, diğeriyle de Safvân b. Ümeyye evlendi. Dedi ki: [Allah] kadınları geri vermelerini yasakladı ve mehirlerinin iade edilmesini emretti.

قَالَ: ثُمَّ رَجَعَ النَّبِيُّ ﷺ إِلَى الْمَدِينَةِ، فَجَاءَهُ أَبُو بَصِيرٍ عُتْبَةُ بْنُ أُسَيْدٍ، رَجُلٌ مِنْ قُرَيْشٍ وَهُوَ مُسْلِمٌ، وَكَانَ مِمَّنْ حُبِسَ بِمَكَّةَ فَكَتَبَ فِيهِ أَزْهَرُ بْنُ عَبْدِ عَوْفٍ وَالْأَخْنَسُ بْنُ شَرِيقٍ الثَّقَفِيُّ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَبَعَثَا فِي طَلَبِهِ رَجُلًا مِنْ بَنِي عَامِرِ بْنِ لُؤَيٍّ، وَمَعَهُ مَوْلًى لَهُمْ، فَقَدِمَا عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، وَقَالَا الْعَهْدَ الَّذِي جَعَلْتَ لَنَا، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: يَا أَبَا بَصِيرٍ إِنَّا قَدْ أَعْطَيْنَا هَؤُلَاءِ الْقَوْمَ مَا قَدْ عَلِمْتَ، وَلَا يَصِحُّ فِي دِينِنَا الْغَدْرُ، وَإِنَّ اللَّهَ جَاعِلٌ لَكَ وَلِمَنْ مَعَكَ مِنَ الْمُسْتَضْعَفِينَ فَرَجًا وَمَخْرَجًا، ثُمَّ دَفَعَهُ إِلَى الرَّجُلَيْنِ فَخَرَجَا بِهِ حَتَّى بَلَغَا ذَا الْحُلَيْفَةِ، فَنَزَلُوا يَأْكُلُونَ مِنْ تَمْرٍ لَهُمْ، فَقَالَ أَبُو بَصِيرٍ لِأَحَدِ الرَّجُلَيْنِ: وَاللَّهِ إِنِّي لَأَرَى سَيْفَكَ هَذَا جَيِّدًا، فَاسْتَلَّهُ الْآخَرُ، فَقَالَ: أَجَلْ وَاللَّهِ إِنَّهُ لِجَيِّدٌ لَقَدْ جَرَّبْتُ بِهِ ثُمَّ جَرَّبْتُ بِهِ، فَقَالَ أَبُو بَصِيرٍ: أَرِنِي أنظر إليه، فأخذوه وَعَلَاهُ بِهِ فَضَرَبَهُ حَتَّى بَرَدَ، وَفَرَّ الْآخَرُ حَتَّى أَتَى الْمَدِينَةَ فَدَخَلَ الْمَسْجِدَ يَعْدُو، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ حِينَ رَآهُ: لَقَدْ رَأَى هَذَا ذُعْرًا، فَلَمَّا انْتَهَى إِلَى النَّبِيِّ ﷺ، قال: ويلك مالك؟ قَالَ: قُتِلَ وَاللَّهِ صَاحِبِي وإني لمقتول، ١٣٣/أفَوَاللَّهِ مَا بَرِحَ حَتَّى طَلَعَ أَبُو بَصِيرٍ مُتَوَشِّحًا السَّيْفَ حَتَّى وَقَفَ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، فَقَالَ: يَا نَبِيَّ اللَّهِ أَوْفَى اللَّهُ ذِمَّتَكَ قَدْ رَدَدْتَنِي إِلَيْهِمْ ثُمَّ أَنْجَانِي اللَّهُ مِنْهُمْ، فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: وَيْلَ أُمِّهِ مِسْعَرَ حَرْبٍ، لَوْ كَانَ مَعَهُ أَحَدٌ، فَلَمَّا سَمِعَ ذَلِكَ عَرَفَ أَنَّهُ سَيَرُدُّهُ إِلَيْهِمْ، فَخَرَجَ حَتَّى أَتَى سِيفَ الْبَحْرِ، وَبَلَغَ الْمُسْلِمِينَ الَّذِينَ كَانُوا حُبِسُوا بِمَكَّةَ قَوْلَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ لِأَبِي بَصِيرٍ: وَيْلُ أُمِّهِ مِسْعَرَ حَرْبٍ لَوْ كَانَ مَعَهُ أَحَدٌ، فَخَرَجَ عِصَابَةٌ مِنْهُمْ إِلَيْهِ، وَانْفَلَتَ أَبُو جَنْدَلِ بْنِ سُهَيْلٍ فَلَحِقَ بِأَبِي بَصِيرٍ، حَتَّى اجْتَمَعَ إِلَيْهِ قَرِيبٌ مِنْ سَبْعِينَ رَجُلًا فَوَاللَّهِ مَا يَسْمَعُونَ بِعِيرٍ خَرَجَتْ لِقُرَيْشٍ إِلَى الشَّامِ إِلَّا اعْتَرَضُوا لَهَا فَقَتَلُوهُمْ وَأَخَذُوا أَمْوَالَهُمْ، فَأَرْسَلَتْ قُرَيْشٌ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ تُنَاشِدُهُ اللَّهَ وَالرَّحِمَ لَمَا أَرْسَلَ إِلَيْهِمْ، فَمَنْ أَتَاهُ فَهُوَ آمِنٌ، فَأَرْسَلَ إِلَيْهِمُ النَّبِيَّ ﷺ، فَقَدِمُوا عَلَيْهِ بِالْمَدِينَةِ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى: "وَهُوَ الَّذِي كَفَّ أَيْدِيَهُمْ عَنْكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ عَنْهُمْ بِبَطْنِ مَكَّةَ مِنْ بَعْدِ أَنْ أَظْفَرَكُمْ عَلَيْهِمْ وَكَانَ اللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرًا" حَتَّى بَلَغَ "حَمِيَّةَ الْجَاهِلِيَّةِ"،

Dedi ki: Sonra Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Medine'ye döndü. Derken Kureyş'ten Müslüman bir adam olan Ebû Basîr Utbe b. Useyd ona geldi. O, Mekke'de hapsedilenlerdendi. Ezher b. Abdiavf ile el-Ahnes b. Şerîk es-Sekafî onun hakkında Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e mektup yazdılar ve onu aramak üzere Benî Âmir b. Lüeyy'den bir adam ile onların azatlı bir kölesini gönderdiler. Bu ikisi Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzuruna gelip: "Bize verdiğin ahit [gereği onu teslim et]" dediler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Ey Ebû Basîr! Bildiğin üzere biz bu kavme [söz] verdik. Dinimizde ahdi bozmak caiz olmaz. Şüphesiz Allah sana ve seninle beraber olan zayıf düşürülmüş kimselere bir ferahlık ve çıkış yolu yaratacaktır" buyurdu. Sonra onu o iki adama teslim etti. Onu alıp çıktılar ve nihayet Zülhuleyfe'ye vardılar. Yanlarındaki hurmadan yemek üzere konakladılar. Ebû Basîr iki adamdan birine: "Vallahi senin şu kılıcını çok güzel görüyorum" dedi. Diğeri kılıcı kınından sıyırıp: "Evet, vallahi çok iyidir, onu defalarca denedim" dedi. Ebû Basîr: "Göster de ona bakayım" dedi. Onu elinden alıp üzerine yüklendi ve ölünceye kadar ona vurdu. Diğeri ise kaçıp nihayet Medine'ye vardı ve koşarak mescide girdi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onu görünce: "Bu adam korkutucu bir şey görmüş" buyurdu. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına varınca: "Yazıklar olsun sana, neyin var?" buyurdu. "Vallahi arkadaşım öldürüldü, ben de muhakkak öldürüleceğim!" dedi. Vallahi çok geçmeden Ebû Basîr kılıcını kuşanmış vaziyette çıkageldi ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzurunda durup: "Ey Allah'ın Peygamberi! Allah senin ahdini yerine getirdi; beni onlara teslim ettin, sonra da Allah beni onlardan kurtardı" dedi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: "Anası ağlayasıca! Yanında biri daha olsa bir savaş tutuşturucusu olurdu!" buyurdu. [Ebû Basîr] bunu işitince [Peygamber'in] kendisini onlara geri teslim edeceğini anladı. Çıkıp nihayet deniz sahiline gitti. Mekke'de hapsedilen Müslümanlara, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Ebû Basîr hakkında: "Anası ağlayasıca! Yanında biri daha olsa bir savaş tutuşturucusu olurdu!" dediği haberi ulaştı. Bunun üzerine onlardan bir grup onun yanına çıktı. Ebû Cendel b. Süheyl de kaçıp Ebû Basîr'e katıldı. Nihayet onun yanında yaklaşık yetmiş adam toplandı. Vallahi, Kureyş'in Şam'a doğru yola çıkan hiçbir kervanını işitmediler ki önünü kesip adamlarını öldürmüş ve mallarını almış olmasınlar. Bunun üzerine Kureyş, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e elçi gönderip Allah ve akrabalık hakkı için onlara haber göndermesini, kendisine kim gelirse onun güvende olacağını rica etti. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onlara haber gönderdi, onlar da Medine'ye onun yanına geldiler. Bunun üzerine Yüce Allah: "O, Mekke'nin karnında (Hudeybiye'de) onlara karşı size zafer verdikten sonra, onların ellerini sizden, sizin ellerinizi de onlardan çekendir. Allah yaptıklarınızı hakkıyla görendir" ayetini "cahiliye taassubu" kısmına kadar indirdi.

وَكَانَتْ حَمِيَّتُهُمْ أَنَّهُمْ لَمْ يُقِرُّوا أَنَّهُ نَبِيُّ اللَّهِ ﷺ، وَلَمْ يُقِرُّوا بِبَسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ، وَحَالُوا بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْبَيْتِ .

Onların taassubu; onun Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem olduğunu ikrar etmemeleri, 'Bismillâhirrahmânirrahîm'i kabul etmemeleri ve onunla Beyt'in arasına engel olmalarıydı.

قَالَ اللَّهُ ﷿: {هُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا} يَعْنِي كُفَّارَ مَكَّةَ، {وَصَدُّوكُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ} أَنْ تَطُوفُوا بِهِ، {وَالْهَدْيَ} أَيْ: وَصَدُّوا الْهَدْيَ، وَهِيَ الْبُدْنُ الَّتِي سَاقَهَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَكَانَتْ سَبْعِينَ بَدَنَةً، {مَعْكُوفًا} مَحْبُوسًا، يُقَالُ: عَكَفْتُهُ عَكْفًا إِذَا حَبَسْتُهُ وَعُكُوفًا لَازِمٌ، كَمَا يُقَالُ: رَجَعَ رَجْعًا وَرُجُوعًا، {أَنْ يَبْلُغَ مَحِلَّهُ} مَنْحَرَهُ وَحَيْثُ يَحُلُّ نَحْرُهُ يَعْنِي الْحَرَمَ، {وَلَوْلَا رِجَالٌ مُؤْمِنُونَ وَنِسَاءٌ مُؤْمِنَاتٌ} يَعْنِي الْمُسْتَضْعَفِينَ بِمَكَّةَ، {لَمْ تَعْلَمُوهُمْ} لَمْ تعرفوهم، {أَنْ تَطَأوهم} بِالْقَتْلِ وَتُوقِعُوا بِهِمْ، {فَتُصِيبَكُمْ مِنْهُمْ مَعَرَّةٌ بِغَيْرِ عِلْمٍ} قَالَ ابْنُ زَيْدٍ: مَعَرَّةٌ إِثْمٌ. وَقَالَ ابْنُ إِسْحَاقَ: غُرْمُ الدِّيَةِ.

Allah Azze ve Celle buyurdu ki: { هُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا } “Onlar inkâr edenlerdir”; yani Mekke kâfirleridir. { وَصَدُّوكُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ } “ve sizi Mescid-i Haram'dan alıkoyanlardır”; [orayı] tavaf etmekten [alıkoydular]. { وَالْهَدْيَ } “ve kurbanlıkları da”; yani kurbanlıkları da [alıkoydular]. Bu, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in sevk ettiği ve yetmiş deve olan kurbanlıklardır. { مَعْكُوفًا } “alıkonulmuş olarak”; hapsedilmiş olarak. عَكَفْتُهُ عَكْفًا (onu hapsettim) denir, geçişsiz olarak عُكُوفًا şeklinde de kullanılır; nitekim رَجَعَ رَجْعًا وَرُجُوعًا denildiği gibi. { أَنْ يَبْلُغَ مَحِلَّهُ } “yerine ulaşmaktan”; kesim yerine ve kesilmesinin helal olduğu yere, yani Harem'e [ulaşmaktan]. { وَلَوْلَا رِجَالٌ مُؤْمِنُونَ وَنِسَاءٌ مُؤْمِنَاتٌ } “Eğer mümin erkekler ve mümin kadınlar olmasaydı”; yani Mekke'deki zayıf düşürülmüş kimseler [olmasaydı]. { لَمْ تَعْلَمُوهُمْ } “kendilerini bilmediğiniz”; kendilerini tanımadığınız, { أَنْ تَطَئُوهُمْ } “onları çiğnemeniz”; öldürerek ve üzerlerine saldırarak [çiğnemeniz], { فَتُصِيبَكُمْ مِنْهُمْ مَعَرَّةٌ بِغَيْرِ عِلْمٍ } “ve bilmeyerek onlar yüzünden size bir vebal isabet etmesi [ihtimali bulunmasaydı Mekke'ye girmenize izin verilirdi]”. İbn Zeyd: "Maarra (مَعَرَّة), günahtır" dedi. İbn İshâk: "Diyet borcudur" dedi.

وَقِيلَ: الْكَفَّارَةُ لِأَنَّ اللَّهَ ﷿ أَوْجَبَ عَلَى قَاتِلِ الْمُؤْمِنِ فِي دَارِ الْحَرْبِ إِذَا لَمْ يُعْلَمُ إِيمَانُهُ الْكَفَّارَةَ دُونَ الدِّيَةِ، فَقَالَ: "فَإِنْ كَانَ مِنْ قَوْمٍ عَدُوٍّ لَكُمْ وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ" (النِّسَاءِ-٩٢) .

Bunun kefaret olduğu da söylenmiştir; çünkü Allah Azze ve Celle, dârülharpte imanı bilinmeyen bir mümini öldüren kimseye diyet değil kefaret yüklemiş ve şöyle buyurmuştur: "Eğer o, size düşman bir topluluktan olup da mümin ise, bir mümin köle azat etmek gerekir" (en-Nisâ, 92).

وَقِيلَ: هُوَ أَنَّ الْمُشْرِكِينَ يَعِيبُونَكُمْ وَيَقُولُونَ قَتَلُوا أَهْلَ دِينَهُمْ، وَالْمَعَرَّةُ: الْمَشَقَّةُ، يَقُولُ: لولا أن تطؤوا رِجَالًا مُؤْمِنِينَ وَنِسَاءً مُؤْمِنَاتٍ لَمْ تَعْلَمُوهُمْ فَيَلْزَمُكُمْ بِهِمْ كَفَّارَةٌ أَوْ يَلْحَقُكُمْ سُبَّةٌ. وَجَوَابُ لَوْلَا مَحْذُوفٌ، تَقْدِيرُهُ: لَأُذِنَ لَكُمْ فِي دُخُولِهَا وَلَكِنَّهُ حَالَ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَ ذَلِكَ.

Şöyle de denilmiştir: Bu, müşriklerin sizi ayıplayıp "Kendi dindaşlarını öldürdüler" demeleridir. Maarra (الْمَعَرَّة), meşakkat/sıkıntı demektir. Şöyle buyurmaktadır: Bilmediğiniz mümin erkekleri ve mümin kadınları çiğnemeniz ve bu yüzden size bir kefaret gerekmesi veya bir leke sürülmesi [ihtimali] olmasaydı... Levlâ'nın (لَوْلَا) cevabı hazfedilmiştir, takdiri şöyledir: Oraya girmenize izin verilirdi, lâkin [Allah] sizinle bunun arasına engel koydu.

{لِيُدْخِلَ اللَّهُ فِي رَحْمَتِهِ مَنْ يَشَاءُ} فَاللَّامُ فِي "لِيُدْخِلَ" مُتَعَلِّقٌ بِمَحْذُوفٍ دَلَّ عَلَيْهِ مَعْنَى الْكَلَامِ، يَعْنِي: حَالَ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَ ذَلِكَ لِيُدْخِلَ اللَّهُ فِي رَحْمَتِهِ فِي دِينِ الْإِسْلَامِ مَنْ يَشَاءُ مِنْ أَهْلِ مَكَّةَ بَعْدَ الصُّلْحِ قَبْلَ أَنْ تَدْخُلُوهَا، {لَوْ تَزَيَّلُوا} لَوْ تَمَيَّزُوا يَعْنِي الْمُؤْمِنِينَ مِنَ الْكُفَّارِ، {لَعَذَّبْنَا الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا} بِالسَّبْيِ وَالْقَتْلِ بِأَيْدِيكُمْ.

{ لِيُدْخِلَ اللَّهُ فِي رَحْمَتِهِ مَنْ يَشَاءُ } “[Bu,] Allah’ın dilediğini rahmetine girdirmesi içindir.” “Li-yüdhile”deki (لِيُدْخِلَ) lâm harfi, sözün anlamının delalet ettiği hazfedilmiş bir ifadeye taalluk etmektedir; yani: Siz oraya girmeden önce, antlaşmadan sonra Mekke halkından dilediğini rahmetine -İslam dinine- girdirmesi için sizinle bunun arasına engel koydu. { لَوْ تَزَيَّلُوا } “Eğer birbirinden ayrılsalardı”, yani müminler kâfirlerden ayrışsalardı, { لَعَذَّبْنَا الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا } “onlardan inkâr edenleri acı bir azapla cezalandırırdık”; sizin ellerinizle esir edilmek ve öldürülmek suretiyle.

وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ: "لَعَذَّبْنَا" جَوَابٌ لِكَلَامَيْنِ أَحَدِهِمَا: "لَوْلَا رِجَالٌ"، وَالثَّانِي: "لَوْ تَزَيَّلُوا"، ثُمَّ قَالَ: {لِيُدْخِلَ اللَّهُ فِي رَحْمَتِهِ مَنْ يَشَاءُ} يَعْنِي الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ.

İlim ehlinden bazıları şöyle dedi: "Le-azzebnâ" (لَعَذَّبْنَا), iki ifadenin birden cevabıdır; birincisi: "Levlâ ricâlün" (لَوْلَا رِجَالٌ), ikincisi ise: "Lev tezeyyelû" (لَوْ تَزَيَّلُوا) ifadesidir. Sonra { لِيُدْخِلَ اللَّهُ فِي رَحْمَتِهِ مَنْ يَشَاءُ } “Allah dilediğini rahmetine soksun diye” buyurdu; yani mümin erkekleri ve mümin kadınları.

وقوله: {فِي رَحْمَتِهِ} أي جنته. وقال قتادة في هذه الآية: إن الله يدفع بالمؤمنين عن الكفار كما دفع بالمستضعفين من المؤمنين عن مشركي مكة.

O'nun: { فِي رَحْمَتِهِ } “rahmetine” sözü; yani cennetine demektir. Katâde bu ayet hakkında şöyle dedi: Allah, müminlerin zayıf düşürülmüş olanlarıyla Mekke müşriklerinden [azabı] savdığı gibi, müminler sebebiyle kâfirlerden [azabı] savar.

{إِذْ جَعَلَ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي قُلُوبِهِمُ الْحَمِيَّةَ حَمِيَّةَ الْجَاهِلِيَّةِ فَأَنْزَلَ اللَّهُ سَكِينَتَهُ عَلَى رَسُولِهِ وَعَلَى الْمُؤْمِنِينَ وَأَلْزَمَهُمْ كَلِمَةَ التَّقْوَى وَكَانُوا أَحَقَّ بِهَا وَأَهْلَهَا وَكَانَ اللَّهُ بِكُلِ شَيْءٍ عَلِيمًا (٢٦) }

{ إِذْ جَعَلَ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي قُلُوبِهِمُ الْحَمِيَّةَ حَمِيَّةَ الْجَاهِلِيَّةِ فَأَنْزَلَ اللَّهُ سَكِينَتَهُ عَلَى رَسُولِهِ وَعَلَى الْمُؤْمِنِينَ وَأَلْزَمَهُمْ كَلِمَةَ التَّقْوَى وَكَانُوا أَحَقَّ بِهَا وَأَهْلَهَا وَكَانَ اللَّهُ بِكُلِ شَيْءٍ عَلِيمًا (٢٦) } “Hani o inkâr edenler kalplerine taassubu, cahiliye taassubunu yerleştirmişlerdi. Bunun üzerine Allah, Resûlü'nün ve müminlerin üzerine sekinetini indirdi; onlara takva sözünü gerekli kıldı. Zaten onlar buna daha layık ve buna ehil idiler. Allah her şeyi hakkıyla bilendir.”

{إِذْ جَعَلَ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي قُلُوبِهِمُ الْحَمِيَّةَ} حِينَ صَدُّوا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ وَأَصْحَابَهُ عَنِ الْبَيْتِ، وَلَمْ يُقِرُّوا بِبَسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ، وَأَنْكَرُوا مُحَمَّدًا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ، وَالْحَمِيَّةُ: الْأَنَفَةُ، يُقَالُ: فَلَانَ ذُو حَمِيَّةٍ إِذَا كَانَ ذَا غَضَبٍ وَأَنَفَةٍ.

{ إِذْ جَعَلَ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي قُلُوبِهِمُ الْحَمِيَّةَ } “Hani o inkâr edenler kalplerine taassubu yerleştirmişlerdi”; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i ve ashabını Beyt'ten alıkoyduklarında, 'Bismillâhirrahmânirrahîm'i kabul etmediklerinde ve Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in Allah'ın Resûlü olduğunu inkâr ettiklerinde. Hamiyyet (الْحَمِيَّةُ), gurur/kibir ve öfke demektir. Bir kimse öfkeli ve gururlu/kibirli olduğunda فَلَانٌ ذُو حَمِيَّةٍ (filan kişi hamiyyet sahibidir) denir.

قَالَ مُقَاتِلٌ: قَالَ أَهْلُ مَكَّةَ: قَدْ قَتَلُوا أَبْنَاءَنَا وَإِخْوَانَنَا ثُمَّ يَدْخُلُونَ عَلَيْنَا، [فَتَتَحَدَّثُ الْعَرَبُ أَنَّهُمْ دَخَلُوا عَلَيْنَا] عَلَى رَغْمِ أَنْفِنَا، وَاللَّاتِ وَالْعُزَّى لَا يَدْخُلُونَهَا عَلَيْنَا، فَهَذِهِ "حَمِيَّةُ الْجَاهِلِيَّةِ"، الَّتِي دَخَلَتْ قُلُوبَهُمْ.

Mukâtil dedi ki: Mekke halkı şöyle dedi: "Oğullarımızı ve kardeşlerimizi öldürdüler, sonra da yanımıza girecekler, [böylece Araplar onların burnumuzu sürterek] bize rağmen içeri girdiklerini [konuşacak]. Lât ve Uzzâ'ya yemin olsun ki onlar yanımıza giremeyecekler." İşte kalplerine giren "cahiliye taassubu" budur.

{فَأَنْزَلَ اللَّهُ سَكِينَتَهُ عَلَى رَسُولِهِ وَعَلَى الْمُؤْمِنِينَ} حَتَّى لَمْ يَدْخُلْهُمْ مَا دَخْلَهُمْ مِنَ الْحَمِيَّةِ فَيَعْصُوا اللَّهَ فِي قِتَالِهِمْ، {وَأَلْزَمَهُمْ كَلِمَةَ التَّقْوَى} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ، وَمُجَاهِدٌ، وَالضَّحَّاكُ، وقَتَادَةُ، وَعِكْرِمَةُ، وَالسُّدِّيُّ، وَابْنُ زَيْدٍ، وَأَكْثَرُ الْمُفَسِّرِينَ: كَلِمَةُ التَّقْوَى "لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ" .

{ فَأَنْزَلَ اللَّهُ سَكِينَتَهُ عَلَى رَسُولِهِ وَعَلَى الْمُؤْمِنِينَ } “Bunun üzerine Allah, Resûlü'nün ve müminlerin üzerine sekinetini indirdi”; öyle ki onlara [müşriklere] gelen taassup kendilerine gelmedi de onlarla savaşma hususunda Allah'a isyan etmediler. { وَأَلْزَمَهُمْ كَلِمَةَ التَّقْوَى } “onlara takva sözünü gerekli kıldı”. İbn Abbâs, Mücâhid, ed-Dahhâk, Katâde, İkrime, es-Süddî, İbn Zeyd ve müfessirlerin çoğu: "Takva sözü, 'Lâ ilâhe illallâh'tır" dediler.

وَرُوِيَ عَنْ أُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ مَرْفُوعًا.

Bu, Übey b. Ka'b'dan merfû olarak da rivayet edilmiştir.

وَقَالَ عَلِيٌّ وَابْنُ عُمَرَ: "كَلِمَةُ التَّقْوَى" لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَاللَّهُ أَكْبَرُ .

Ali ve İbn Ömer: "'Takva sözü', Lâ ilâhe illallâh ve Allâhu ekber'dir" dediler.

وَقَالَ عَطَاءُ بْنُ أَبِي رَبَاحٍ: هِيَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لَا شَرِيكَ لَهُ، لَهُ الْمُلْكُ وَلَهُ الْحَمْدُ وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ .

Atâ b. Ebî Rabâh da şöyle dedi: "O; 'Lâ ilâhe illallâhu vahdehû lâ şerîke leh, lehü'l-mülkü ve lehü'l-hamdü ve hüve alâ külli şey'in kadîr' [sözü]dür."

وَقَالَ عَطَاءٌ الْخُرَاسَانِيُّ: هِيَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ .

Atâ el-Horasânî: "O, 'Lâ ilâhe illallâh Muhammedün Resûlullâh'tır" dedi.

وَقَالَ الزُّهْرِيُّ: هِيَ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ .

ez-Zührî: "O, 'Bismillâhirrahmânirrahîm'dir" dedi.

{وَكَانُوا أَحَقَّ بِهَا} مِنْ كُفَّارِ مَكَّةَ، {وَأَهْلَهَا} أَيْ وَكَانُوا أَهْلَهَا فِي عِلْمِ اللَّهِ، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى اخْتَارَ لِدِينِهِ وَصُحْبَةِ نَبِيِّهِ أَهْلَ الْخَيْرِ، {وَكَانَ اللَّهُ بِكُلِ شَيْءٍ عَلِيمًا} .

{ وَكَانُوا أَحَقَّ بِهَا } “Zaten onlar buna daha layık”; Mekke kâfirlerinden daha layık, { وَأَهْلَهَا } “ve buna ehil idiler”; yani Allah'ın ilminde buna ehil idiler. Çünkü Yüce Allah kendi dini ve Peygamberi'nin sohbeti/arkadaşlığı için hayır ehlini seçmiştir. { وَكَانَ اللَّهُ بِكُلِ شَيْءٍ عَلِيمًا } “Allah her şeyi hakkıyla bilendir.”

{لَقَدْ صَدَقَ اللَّهُ رَسُولَهُ الرُّؤْيَا بِالْحَقِّ لَتَدْخُلُنَّ الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ آمِنِينَ مُحَلِّقِينَ رُءُوسَكُمْ وَمُقَصِّرِينَ لَا تَخَافُونَ فَعَلِمَ مَا لَمْ تَعْلَمُوا فَجَعَلَ مِنْ دُونِ ذَلِكَ فَتْحًا قَرِيبًا (٢٧) }

{ لَقَدْ صَدَقَ اللَّهُ رَسُولَهُ الرُّؤْيَا بِالْحَقِّ لَتَدْخُلُنَّ الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ آمِنِينَ مُحَلِّقِينَ رُءُوسَكُمْ وَمُقَصِّرِينَ لَا تَخَافُونَ فَعَلِمَ مَا لَمْ تَعْلَمُوا فَجَعَلَ مِنْ دُونِ ذَلِكَ فَتْحًا قَرِيبًا (٢٧) } “Andolsun Allah, Resûlü'nün rüyasını hak olarak doğruladı. Allah dilerse, başlarınızı tıraş etmiş ve kısaltmış olarak, korkusuzca, güven içinde Mescid-i Haram'a mutlaka gireceksiniz. Fakat [Allah] sizin bilmediğinizi bildi de bundan önce yakın bir fetih verdi.”

{لَقَدْ صَدَقَ اللَّهُ رَسُولَهُ الرُّؤْيَا بِالْحَقِّ لَتَدْخُلُنَّ الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ آمِنِينَ} وَذَلِكَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ أُرِيَ فِي الْمَنَامِ بِالْمَدِينَةِ قَبْلَ أَنْ يَخْرُجَ إِلَى الْحُدَيْبِيَةِ أَنَّهُ يَدْخُلُ هُوَ وَأَصْحَابُهُ الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ آمنين، ويحلقون رؤوسهم وَيُقَصِّرُونَ، فَأَخْبَرَ بِذَلِكَ أَصْحَابَهُ، فَفَرِحُوا وَحَسِبُوا أَنَّهُمْ دَاخِلُو مَكَّةَ عَامَهُمْ ذَلِكَ، فَلَمَّا انْصَرَفُوا وَلَمْ يَدْخُلُوا شَقَّ عَلَيْهِمْ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ هَذِهِ الْآيَةَ .

{ لَقَدْ صَدَقَ اللَّهُ رَسُولَهُ الرُّؤْيَا بِالْحَقِّ لَتَدْخُلُنَّ الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ آمِنِينَ } “Andolsun Allah, Resûlü'nün rüyasını hak olarak doğruladı. Allah dilerse, güven içinde Mescid-i Haram'a mutlaka gireceksiniz”. Bu şundan dolayıdır: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e Hudeybiye'ye çıkmadan önce Medine'de rüyasında kendisinin ve ashabının güven içinde Mescid-i Haram'a girdikleri, başlarını tıraş ettikleri ve kısalttıkları gösterildi. Bunu ashabına haber verince sevindiler ve o yıl Mekke'ye gireceklerini sandılar. Giremeyip geri döndüklerinde bu onlara ağır geldi; bunun üzerine Allah bu ayeti indirdi.

وَرُوِيَ عَنْ مَجْمَعِ بْنِ جَارِيَةَ الْأَنْصَارِيِّ: قَالَ شَهْدِنَا الْحُدَيْبِيَةَ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، [فَلَمَّا انْصَرَفْنَا عَنْهَا إِذَا النَّاسُ يَهُزُّونَ الْأَبَاعِرَ، فَقَالَ بَعْضُهُمْ: مَا بَالُ النَّاسِ؟ فَقَالُوا: أُوحِيَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، قَالَ: فَخَرَجْنَا نُوجِفُ، فَوَجَدْنَا النَّبِيَّ ﷺ] (٤) وَاقِفًا عَلَى رَاحِلَتِهِ عِنْدَ كُرَاعِ الْغَمِيمِ، فَلَمَّا اجْتَمَعَ إِلَيْهِ النَّاسُ قَرَأَ: "إِنَّا فَتَحْنَا لَكَ فَتْحًا مُبِينًا"، فَقَالَ عُمَرُ: أَوَ فَتْحٌ هُوَ يَا رَسُولَ اللَّهِ؟ قَالَ: "نَعَمْ وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ" .

Mecma' b. Câriye el-Ensârî'den rivayet edildiğine göre şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte Hudeybiye'de bulunduk. [Oradan döndüğümüzde insanlar develerini hızla sürüyorlardı. Biri diğerine: 'İnsanlara ne oluyor?' dedi. 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e vahiy indi' dediler. Dedi ki: Hızla gittik ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i] Kürâü'l-Gamîm mevkiinde biniti üzerinde dururken bulduk. İnsanlar onun etrafında toplanınca: "Şüphesiz biz sana apaçık bir fetih verdik" ayetini okudu. Ömer: "Bu bir fetih midir ey Allah'ın Resûlü?" dedi. "Evet, nefsim elinde olan [Allah]'a yemin olsun ki [öyledir]" buyurdu.

فَفِيهِ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ بِالْفَتْحِ صُلْحُ الْحُدَيْبِيَةِ، وَتَحَقُّقُ الرُّؤْيَا كَانَ فِي الْعَامِ الْمُقْبِلِ، فَقَالَ جَلَّ ذِكْرُهُ:

Bunda, fetih ile kastedilenin Hudeybiye sulhu olduğuna ve rüyanın gerçekleşmesinin gelecek yılda olduğuna delil vardır. Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurdu:

"لَقَدْ صَدَقَ اللَّهُ رَسُولَهُ الرُّؤْيَا بِالْحَقِّ"، أَخْبَرَ أَنَّ الرُّؤْيَةَ الَّتِي أَرَاهُ إِيَّاهَا فِي مَخْرَجِهِ إِلَى الْحُدَيْبِيَةِ أَنَّهُ يَدْخُلُ هُوَ وَأَصْحَابُهُ الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ صِدْقٌ وَحَقٌّ.

{ لَقَدْ صَدَقَ اللَّهُ رَسُولَهُ الرُّؤْيَا بِالْحَقِّ } “Andolsun ki Allah, Resûlü'nün rüyasını hak ile doğru çıkardı” [ayeti hakkında Allah], Hudeybiye'ye çıkışında ona gösterdiği, kendisinin ve ashabının Mescid-i Harâm'a gireceklerine dair rüyanın dosdoğru ve hak olduğunu haber verdi.

قَوْلُهُ: {لَتَدْخُلُنَّ} يَعْنِي وَقَالَ: لَتَدْخُلُنَّ. وَقَالَ ابْنُ كَيْسَانَ: "لَتَدْخُلُنَّ" مِنْ قَوْلِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ لِأَصْحَابِهِ حِكَايَةً عَنْ رُؤْيَاهُ، فَأَخْبَرَ اللَّهُ عَنْ رَسُولِهِ أَنَّهُ قَالَ ذَلِكَ، وإنما استثنى ١٣٣/ب مَعَ عِلْمِهِ بِدُخُولِهَا بِإِخْبَارِ اللَّهِ تَعَالَى، تَأَدُّبًا بِآدَابِ اللَّهِ، حَيْثُ قَالَ لَهُ: "وَلَا تَقُولَنَّ لِشَيْءٍ إِنِّي فَاعِلٌ ذَلِكَ غَدًا إِلَّا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ" (الْكَهْفِ-٢٣) .

O'nun: { لَتَدْخُلُنَّ } “mutlaka gireceksiniz” sözü; yani ve: 'Mutlaka gireceksiniz' dedi [anlamındadır]. İbn Keysân: "'Mutlaka gireceksiniz' ifadesi, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in gördüğü rüyayı naklederek ashabına söylediği sözdendir; Allah da Resûlü'nün bunu söylediğini haber vermiştir. Yüce Allah'ın bildirmesiyle oraya gireceğini bildiği halde istisnada bulunması (inşallah demesi), Allah'ın kendisine: 'Hiçbir şey hakkında: "Ben bunu yarın mutlaka yapacağım" deme; ancak Allah dilerse [yapacağım de]' (el-Kehf, 23) buyurduğu üzere Allah'ın edebine uymak içindir" dedi.

وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: "إِنْ" بِمَعْنَى إِذْ، مَجَازُهُ: إِذْ شَاءَ اللَّهُ، كَقَوْلِهِ: "إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ".

Ebû Ubeyde: "'İn' (إِنْ), 'iz' (إِذْ) anlamındadır; mecazi anlamı: 'Allah dilediğinde/dilediği için' demektir; tıpkı: 'Eğer inanıyorsanız' (إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ) ayetinde olduğu gibi" dedi.

وَقَالَ الْحُسَيْنُ بْنُ الْفَضْلِ: يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الِاسْتِثْنَاءُ مِنَ الدُّخُولِ، لِأَنَّ بَيْنَ الرُّؤْيَا وَتَصْدِيقِهَا سَنَةٌ، وَمَاتَ فِي تِلْكَ السَّنَةِ نَاسٌ فَمَجَازُ الْآيَةِ: لَتَدْخُلُنَّ الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ كُلُّكُمْ إِنْ شَاءَ اللَّهُ.

el-Hüseyn b. el-Fadl dedi ki: İstisnanın girmeye yönelik olması caizdir; çünkü rüya ile onun doğrulanması arasında bir yıl vardı ve o yılda bazı insanlar öldü. Ayetin mecazi anlamı şöyledir: Allah dilerse hepiniz Mescid-i Haram'a mutlaka gireceksiniz.

وَقِيلَ الِاسْتِثْنَاءُ وَاقِعٌ عَلَى الْأَمْنِ لَا عَلَى الدُّخُولِ، لِأَنَّ الدُّخُولَ لَمْ يَكُنْ فِيهِ شَكٌّ، كَقَوْلِ النَّبِيِّ ﷺ عِنْدَ دُخُولِ الْمَقْبَرَةِ: "وَإِنَّا إِنْ شَاءَ اللَّهُ بِكُمْ لَاحِقُونَ" (١) ، فَالِاسْتِثْنَاءُ رَاجِعٌ إِلَى اللُّحُوقِ لَا إِلَى الْمَوْتِ.

İstisnanın girmeye değil güvenliğe ait olduğu da söylenmiştir; zira girmede şüphe yoktu. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in kabristana girerken: "İnşallah biz de size katılacağız" sözünde olduğu gibi; buradaki istisna ölüme değil [onlara] katılmaya racidir.

{مُحَلِّقِينَ رُءُوسَكُمْ} كُلَّهَا، {وَمُقَصِّرِينَ} بِأَخْذِ بَعْضِ شُعُورِهَا، {لَا تَخَافُونَ فَعَلِمَ مَا لَمْ تَعْلَمُوا} أَنَّ الصَّلَاحَ كَانَ فِي الصُّلْحِ وَتَأْخِيرِ الدُّخُولِ، وَهُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى: "وَلَوْلَا رِجَالٌ مُؤْمِنُونَ وَنِسَاءٌ مُؤْمِنَاتٌ" الْآيَةَ (الْفَتْحِ-٢٥) . {فَجَعَلَ مِنْ دُونِ ذَلِكَ} أَيْ مِنْ قَبْلِ دُخُولِكُمْ الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ، {فَتْحًا قَرِيبًا} وَهُوَ صُلْحُ الْحُدَيْبِيَةِ عِنْدَ الْأَكْثَرِينَ، وَقِيلَ: فَتْحُ خَيْبَرَ.

{ مُحَلِّقِينَ رُءُوسَكُمْ } “başlarınızı [tamamen] kazıtmış”; tamamını, { وَمُقَصِّرِينَ } “ve kısaltmış olarak”; saçlarının bir kısmını alarak. { لَا تَخَافُونَ فَعَلِمَ مَا لَمْ تَعْلَمُوا } “korkusuzca. Fakat [Allah] sizin bilmediğinizi bildi”; yani hayrın ve maslahatın sulhta ve girişin ertelenmesinde olduğunu bildi. Bu, Yüce Allah'ın: "Eğer mümin erkekler ve mümin kadınlar olmasaydı..." (el-Feth, 25) ayetidir. { فَجَعَلَ مِنْ دُونِ ذَلِكَ } “bundan önce verdi”; yani Mescid-i Haram'a girişinizden önce, { فَتْحًا قَرِيبًا } “yakın bir fetih”. Bu, çoğunluğa göre Hudeybiye sulhudur; Hayber'in fethi olduğu da söylenmiştir.

{هُوَ الَّذِي أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدَى وَدِينِ الْحَقِّ لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ وَكَفَى بِاللَّهِ شَهِيدًا (٢٨) }

{ هُوَ الَّذِي أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدَى وَدِينِ الْحَقِّ لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ وَكَفَى بِاللَّهِ شَهِيدًا } (28) “O, Peygamberini hidayet ve hak din ile gönderendir; onu bütün dinlere üstün kılsın diye. Şahit olarak Allah yeter. (28)”

{مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ وَالَّذِينَ مَعَهُ أَشِدَّاءُ عَلَى الْكُفَّارِ رُحَمَاءُ بَيْنَهُمْ تَرَاهُمْ رُكَّعًا سُجَّدًا يَبْتَغُونَ فَضْلًا مِنَ اللَّهِ وَرِضْوَانًا سِيمَاهُمْ فِي وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ ذَلِكَ مَثَلُهُمْ فِي التَّوْرَاةِ وَمَثَلُهُمْ فِي الْإِنْجِيلِ كَزَرْعٍ أَخْرَجَ شَطْأَهُ فَآزَرَهُ فَاسْتَغْلَظَ فَاسْتَوَى عَلَى سُوقِهِ يُعْجِبُ الزُّرَّاعَ لِيَغِيظَ بِهِمُ الْكُفَّارَ وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ مِنْهُمْ مَغْفِرَةً وَأَجْرًا عَظِيمًا (٢٩) }

{ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ وَالَّذِينَ مَعَهُ أَشِدَّاءُ عَلَى الْكُفَّارِ رُحَمَاءُ بَيْنَهُمْ تَرَاهُمْ رُكَّعًا سُجَّدًا يَبْتَغُونَ فَضْلًا مِنَ اللَّهِ وَرِضْوَانًا سِيمَاهُمْ فِي وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ ذَلِكَ مَثَلُهُمْ فِي التَّوْرَاةِ وَمَثَلُهُمْ فِي الْإِنْجِيلِ كَزَرْعٍ أَخْرَجَ شَطْأَهُ فَآزَرَهُ فَاسْتَغْلَظَ فَاسْتَوَى عَلَى سُوقِهِ يُعْجِبُ الزُّرَّاعَ لِيَغِيظَ بِهِمُ الْكُفَّارَ وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ مِنْهُمْ مَغْفِرَةً وَأَجْرًا عَظِيمًا (٢٩) } “Muhammed Allah'ın Resûlüdür. O'nunla beraber olanlar da kâfirlere karşı çetin, kendi aralarında merhametlidirler. Onları rükû edenler, secde edenler olarak görürsün; Allah'tan bir lütuf ve rıza isterler. Onların alametleri, yüzlerindeki secde izidir. İşte onların Tevrat'taki vasıfları budur. İncil'deki vasıfları ise şöyledir: Filizini çıkarmış, derken onu güçlendirmiş, kalınlaşmış ve gövdesi üzerine dikilmiş bir ekin gibidirler; bu ekicilerin hoşuna gider. [Allah] kâfirleri onlar sebebiyle öfkelendirmek için [böyle yapmıştır]. Allah, onlardan iman edip salih ameller işleyenlere bir bağışlanma ve büyük bir mükâfat vaat etmiştir.”

{هُوَ الَّذِي أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدَى وَدِينِ الْحَقِّ لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ وَكَفَى بِاللَّهِ شَهِيدًا} عَلَى أَنَّكَ نَبِيٌّ صَادِقٌ فِيمَا تُخْبِرُ.

{ هُوَ الَّذِي أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدَى وَدِينِ الْحَقِّ لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ وَكَفَى بِاللَّهِ شَهِيدًا } “O, Resûlü'nü hidayet ve hak din ile gönderendir; onu bütün dinlere üstün kılmak için. Şahit olarak Allah yeter”; haber verdiğin hususlarda senin sadık bir peygamber olduğuna.

{مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ} تَمَّ الْكَلَامُ هَاهُنَا، قَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ، شَهِدَ لَهُ بِالرِّسَالَةِ، ثُمَّ قَالَ مُبْتَدِئًا: {وَالَّذِينَ مَعَهُ} فَالْوَاوُ فِيهِ لِلِاسْتِئْنَافِ، أَيْ: وَالَّذِينَ مَعَهُ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ، {أَشِدَّاءُ عَلَى الْكُفَّارِ} غِلَاظٌ عَلَيْهِمْ كَالْأَسَدِ عَلَى فَرِيسَتِهِ لَا تَأْخُذُهُمْ فِيهِمْ رَأْفَةٌ، {رُحَمَاءُ بَيْنَهُمْ} مُتَعَاطِفُونَ مُتَوَادُّونَ بَعْضُهُمْ

{ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ } “Muhammed Allah'ın Resûlüdür”. Söz burada tamamlanmıştır; bunu İbn Abbâs söylemiştir; onun risaletine şahitlik etmiştir. Sonra yeni bir söze başlayarak: { وَالَّذِينَ مَعَهُ } “O'nunla beraber olanlar da” buyurmuştur; buradaki vâv (و) istînâf (başlangıç) içindir; yani: Müminlerden onunla beraber olanlar... { أَشِدَّاءُ عَلَى الْكُفَّارِ } “kâfirlere karşı çetindirler”; avına karşı aslan gibi onlara karşı serttirler, onlara karşı bir acıma duymazlar. { رُحَمَاءُ بَيْنَهُمْ } “kendi aralarında merhametlidirler”; birbirlerine karşı şefkatli ve sevgi doludurlar;

لِبَعْضٍ، كَالْوَلَدِ مَعَ الْوَالِدِ، كَمَا قَالَ: "أَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ أَعِزَّةٍ عَلَى الْكَافِرِينَ": (الْمَائِدَةِ-٥٤) : {تَرَاهُمْ رُكَّعًا سُجَّدًا} أَخْبَرَ عَنْ كَثْرَةِ صَلَاتِهِمْ وَمُدَاوَمَتِهِمْ عَلَيْهَا، {يَبْتَغُونَ فَضْلًا مِنَ اللَّهِ} أَنْ يُدْخِلَهُمُ الْجَنَّةَ، {وَرِضْوَانًا} أَنْ يَرْضَى عَنْهُمْ، {سِيمَاهُمْ} أَيْ عَلَامَتُهُمْ، {فِي وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ} اخْتَلَفُوا فِي هَذِهِ السِّيمَا: فَقَالَ قَوْمٌ: هُوَ نُورٌ وَبَيَاضٌ فِي وُجُوهِهِمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ يُعْرَفُونَ بِهِ أَنَّهُمْ سَجَدُوا فِي الدُّنْيَا، وَهُوَ رِوَايَةُ عَطِيَّةَ الْعَوْفِيِّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ عَطَاءُ بْنُ أَبِي رَبَاحٍ وَالرَّبِيعُ بْنُ أَنَسٍ: اسْتَنَارَتْ وُجُوهُهُمْ مِنْ كَثْرَةِ مَا صَلُّوا. وَقَالَ شَهْرُ بْنُ حَوْشَبٍ: تَكُونُ مَوَاضِعُ السُّجُودِ مِنْ وُجُوهِهِمْ كَالْقَمَرِ لَيْلَةَ الْبَدْرِ.

çocuğun babasıyla [durumu] gibi; nitekim şöyle buyurmuştur: "Müminlere karşı alçak gönüllü, kâfirlere karşı ise onurlu ve şiddetlidirler" (el-Mâide, 54). { تَرَاهُمْ رُكَّعًا سُجَّدًا } “Onları rükû edenler, secde edenler olarak görürsün”; onların namazlarının çokluğunu ve ona devamlılıklarını haber vermiştir. { يَبْتَغُونَ فَضْلًا مِنَ اللَّهِ } “Allah'tan bir lütuf isterler”; kendilerini cennete koymasını, { وَرِضْوَانًا } “ve bir rıza [isterler]”; kendilerinden razı olmasını [isterler]. { سِيمَاهُمْ } “Onların alametleri”; yani işaretleri, { فِي وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ } “yüzlerindeki secde izidir”. Bu sima (alamet) hakkında ihtilaf ettiler: Bir grup dedi ki: O, kıyamet gününde yüzlerindeki bir nur ve beyazlıktır; dünyada secde ettikleri onunla bilinir. Bu, Atıyye el-Avfî'nin İbn Abbâs'tan rivayetidir. Atâ b. Ebî Rebâh ve er-Rebî' b. Enes: "Çok namaz kılmalarından dolayı yüzleri aydınlanmıştır" dediler. Şehr b. Havşeb: "Yüzlerindeki secde yerleri dolunay gecesindeki ay gibi olur" dedi.

وَقَالَ آخَرُونَ: هُوَ السَّمْتُ الْحَسَنُ وَالْخُشُوعُ وَالتَّوَاضُعُ. وَهُوَ رِوَايَةُ الْوَالِبِيِّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: لَيْسَ بِالَّذِي تَرَوْنَ لَكِنَّهُ سِيمَاءُ الْإِسْلَامِ وَسَجِيَّتُهُ وَسَمْتُهُ وَخُشُوعُهُ. وَهُوَ قَوْلُ مُجَاهِدٍ، وَالْمَعْنَى: أَنَّ السُّجُودَ أَوْرَثَهُمُ الْخُشُوعَ وَالسَّمْتُ الْحَسَنُ الَّذِي يُعْرَفُونَ بِهِ.

Başkaları ise şöyle dedi: O; güzel vakar/hâl, huşû ve tevazudur. Bu, el-Vâlibî'nin İbn Abbâs'tan rivayetidir; şöyle demiştir: "O sizin gördüğünüz [alındaki iz] değildir; lâkin o İslâm'ın alameti, onun tabiatı, vakarı ve huşûsudur." Bu, Mücâhid'in de görüşüdür. Anlamı şudur: Secde onlara huşû ve kendisiyle tanındıkları güzel bir vakar kazandırmıştır.

وَقَالَ الضَّحَّاكُ: هُوَ صُفْرَةُ الْوَجْهِ مِنَ السَّهَرِ.

ed-Dahhâk dedi ki: O, uykusuzluktan [gece ibadetinden] dolayı yüzün sararmasıdır.