وَقَالَ الْحَسَنُ: إِذَا رَأَيْتَهُمْ حَسِبْتَهُمْ مَرْضَى وَمَا هُمْ بِمَرْضَى.
el-Hasen dedi ki: Onları gördüğün zaman hasta sanırsın, oysa hasta değillerdir.
قَالَ عِكْرِمَةُ وَسَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: هُوَ أَثَرُ التُّرَابِ عَلَى الْجِبَاهِ.
İkrime ve Saîd b. Cübeyr şöyle dedi: O, alınlardaki toprak izidir.
قَالَ أَبُو الْعَالِيَةِ: إِنَّهُمْ يَسْجُدُونَ عَلَى التُّرَابِ لَا عَلَى الْأَثْوَابِ.
Ebu'l-Âliye dedi ki: Şüphesiz onlar elbiselerin üzerine değil, toprağın üzerine secde ederler.
وَقَالَ عَطَاءٌ الْخُرَاسَانِيُّ: دَخَلَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ كُلُّ مَنْ حَافَظَ عَلَى الصَّلَوَاتِ الْخَمْسِ .
Atâ el-Horasânî şöyle dedi: Beş vakit namazı muhafaza eden herkes bu ayete dâhil olmuştur.
{ذَلِكَ} الَّذِي ذَكَرْتُ، {مَثَلُهُمْ} صِفَتُهُمْ {فِي التَّوْرَاةِ} هَاهُنَا تَمَّ الْكَلَامُ، ثُمَّ ذَكَرَ نَعْتَهُمْ فِي الْإِنْجِيلِ، فَقَالَ: {وَمَثَلُهُمْ} صِفَتُهُمْ، {فِي الْإِنْجِيلِ كَزَرْعٍ أَخْرَجَ شَطْأَهُ} قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ، وَابْنُ عَامِرٍ: "شَطَأَهُ" بِفَتْحِ الطَّاءِ، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِسُكُونِهَا، وَهُمَا لُغَتَانِ كَالنَّهْرِ وَالنَّهَرِ، وَأَرَادَ أَفْرَاخَهُ، يُقَالُ: أَشْطَأَ الزرع فهو مشطىء، إِذَا أَفْرَخَ، قَالَ مُقَاتِلٌ: هُوَ نَبْتٌ وَاحِدٌ، فَإِذَا خَرَجَ مَا بَعْدَهُ فَهُوَ شَطْؤُهُ.
{ ذَلِكَ } zikrettiğim [hususlar], { مَثَلُهُمْ } onların vasıflarıdır { فِي التَّوْرَاةِ } “İşte bu, onların Tevrat’taki vasıflarıdır”. Burada söz tamamlanmıştır. Sonra onların İncil’deki niteliklerini zikrederek şöyle buyurmuştur: { وَمَثَلُهُمْ } onların vasıfları, { فِي الْإِنْجِيلِ كَزَرْعٍ أَخْرَجَ شَطْأَهُ } “İncil’deki vasıfları da filizini çıkarmış bir ekin gibidir”. İbn Kesîr ve İbn Âmir “tâ” harfinin fethasıyla "şetaehû" (شَطَأَهُ) şeklinde; diğer [kıraat imamları] ise sükûnuyla okumuştur. Bu ikisi, en-nehr (النَّهْر) ve en-neher (النَّهَر) kelimeleri gibi iki ayrı lehçedir. Bununla [ekinin] filizlerini kastetmiştir. Ekin filizlendiğinde “Aşta'a'z-zer'u fehuve muştı'un” (أَشْطَأَ الزرع فهو مشطىء) denilir. Mukâtil şöyle demiştir: O tek bir fidandır; kendisinden sonra çıkan sürgünler ise onun şat'ıdır (filizidir).
وَقَالَ السُّدِّيُّ: هُوَ أَنْ يُخْرِجَ مَعَهُ الطَّاقَةَ الْأُخْرَى.
es-Süddî dedi ki: O, kendisiyle beraber diğer sapı/dalı çıkarmasıdır.
قَوْلُهُ: {فَآزَرَهُ} قَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ: "فَأَزَرَهُ" بِالْقَصْرِ وَالْبَاقُونَ بِالْمَدِّ، أَيْ: قَوَّاهُ وَأَعَانَهُ وَشَدَّ أَزْرَهُ، {فَاسْتَغْلَظَ} غَلُظَ ذَلِكَ الزَّرْعُ، {فَاسْتَوَى} أَيْ تَمَّ وَتَلَاحَقَ نَبَاتُهُ وَقَامَ، {عَلَى سُوقِهِ} أُصُولِهِ، {يُعْجِبُ الزُّرَّاعَ} أَعْجَبَ ذَلِكَ زُرَّاعَهُ.
Ayette geçen: { فَآزَرَهُ } “derken onu kuvvetlendirmiş” ifadesini İbn Âmir med siz (kısa elifle) "fe-ezerehû" (فَأَزَرَهُ), diğerleri ise med ile okumuştur; yani: Onu güçlendirdi, ona yardım etti ve belini/sırtını kuvvetlendirdi. { فَاسْتَغْلَظَ } “o da kalınlaşmış”; o ekin kalınlaştı. { فَاسْتَوَى } “sonra doğrulup yükselmiş”; yani bitişi tamamlanıp boy attı ve dikildi, { عَلَى سُوقِهِ } “gövdeleri üzerinde”; sapları/kökleri üzerinde. { يُعْجِبُ الزُّرَّاعَ } “ekincilerin hoşuna gider”; bu durum ekincilerini hayran bırakmıştır.
هَذَا مَثَلٌ ضَرَبَهُ اللَّهُ ﷿ لِأَصْحَابِ مُحَمَّدٍ ﷺ فِي الْإِنْجِيلِ [أَنَّهُمْ يَكُونُونَ قَلِيلًا ثُمَّ يَزْدَادُونَ وَيَكْثُرُونَ.
Bu, Allah azze ve celle'nin İncil'de Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabı için verdiği bir misaldir; [onlar başlangıçta az sayıda olacaklar, sonra çoğalacak ve artacaklardır.
قَالَ قَتَادَةُ: مَثَلُ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فِي الْإِنْجِيلِ] مَكْتُوبٌ أَنَّهُ سَيَخْرُجُ قَوْمٌ يَنْبُتُونَ نَبَاتَ الزَّرْعِ يَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ .
Katâde dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabının İncil'deki misali] şöyle yazılıdır: Ekinin büyümesi gibi büyüyüp yetişen, iyiliği emredip kötülükten nehyeden bir topluluk çıkacaktır.
وَقِيلَ: "الزَّرْعُ" مُحَمَّدٌ ﷺ، و"الشَّطْءُ": أَصْحَابُهُ وَالْمُؤْمِنُونَ.
Şöyle de denilmiştir: "Ekin" Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem, "filiz" ise ashabı ve müminlerdir.
وَرُوِيَ عَنْ مُبَارَكِ بْنِ فَضَالَةَ عَنِ الْحَسَنِ قَالَ: "مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ وَالَّذِينَ مَعَهُ": أَبُو بَكْرٍ الصِّدِّيقُ ﵁، "أَشِدَّاءُ عَلَى الْكُفَّارِ" عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ ﵁، "رُحَمَاءُ بَيْنَهُمْ" عُثْمَانُ بْنُ عَفَّانَ ﵁، "تَرَاهُمْ رُكَّعًا سُجَّدًا" عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ ﵁، "يَبْتَغُونَ فَضْلًا مِنَ اللَّهِ" بَقِيَّةُ الْعَشَرَةِ الْمُبَشَّرِينَ بِالْجَنَّةِ.
Mübârek b. Fedâle'den, o da el-Hasen'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: "Muhammed Allah'ın elçisidir, onunla beraber olanlar": Ebû Bekir es-Sıddîk radıyallâhu anh'tır. "Kâfirlere karşı çetindirler": Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh'tır. "Kendi aralarında merhametlidirler": Osman b. Affân radıyallâhu anh'tır. "Onları rükû edenler, secde edenler olarak görürsün": Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh'tır. "Allah'tan bir lütuf isterler": Cennetle müjdelenen on kişinin (aşere-i mübeşşere) geri kalanlarıdır.
وَقِيلَ: "كَمَثَلِ زَرْعٍ" مُحَمَّدٌ، "أَخْرَجَ شَطْأَهُ" أَبُو بَكْرٍ "فَآزَرَهُ" عُمَرُ "فَاسْتَغْلَظَ" عُثْمَانُ، لِلْإِسْلَامِ "فَاسْتَوَى عَلَى سُوقِهِ" عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ اسْتَقَامَ الْإِسْلَامُ بِسَيْفِهِ، "يُعْجِبُ الزُّرَّاعَ" قَالَ: هُمُ الْمُؤْمِنُونَ.
Şöyle de denilmiştir: "Bir ekin gibidir": Muhammed'dir; "filizini çıkarmış": Ebû Bekir'dir; "derken onu kuvvetlendirmiş": Ömer'dir; "o da kalınlaşmış": İslâm için Osman'dır; "sonra gövdeleri üzerinde doğrulup yükselmiş": Ali b. Ebî Tâlib'dir, İslâm onun kılıcıyla dosdoğru ayakta durmuştur; "ekincilerin hoşuna gider": Dedi ki: Onlar müminlerdir.
{لِيَغِيظَ بِهِمُ الْكُفَّارَ} قَوْلُ عُمَرَ لِأَهْلِ مَكَّةَ بَعْدَمَا أَسْلَمَ: لَا تَعْبُدُوا اللَّهَ سِرًّا بَعْدَ الْيَوْمِ:
{ لِيَغِيظَ بِهِمُ الْكُفَّارَ } “Onlarla kâfirleri öfkelendirmek için”; Ömer'in Müslüman olduktan sonra Mekke halkına: "Bugünden sonra Allah'a gizlice ibadet etmeyin!" sözüdür.
حَدَّثَنَا أَبُو حَامِدٍ أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ الشُّجَاعِيُّ السَّرَخْسِيُّ إِمْلَاءً، أَخْبَرَنَا أَبُو بَكْرٍ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَحْمَدَ الْقَفَّالُ، حَدَّثَنَا أَبُو أَحْمَدَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ الْفَضْلُ السَّمَرْقَنْدِيُّ، حَدَّثَنَا شَيْخِي أَبُو عَبْدِ اللَّهِ مُحَمَّدُ بْنُ الْفَضْلِ الْبَلْخِيُّ، حَدَّثَنَا أَبُو رَجَاءٍ قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدٍ الدَّرَاوَرْدِيُّ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ حُمَيْدٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ: أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ، قَالَ: "أَبُو بَكْرٍ فِي الْجَنَّةِ، وَعُمَرُ فِي الْجَنَّةِ، وَعُثْمَانُ فِي الْجَنَّةِ، وَعَلِيٌّ فِي الْجَنَّةِ، وَطَلْحَةُ فِي الْجَنَّةِ، وَالزُّبَيْرُ فِي الْجَنَّةِ، وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ
Bize Ebû Hâmid Ahmed b. Muhammed eş-Şucâî es-Serahsî imlâ yoluyla rivayet etti, bize Ebû Bekir Abdullah b. Ahmed el-Kaffâl haber verdi, bize Ebû Ahmed Abdullah b. Muhammed [b.] el-Fadl es-Semerkandî rivayet etti, bize şeyhim Ebû Abdillâh Muhammed b. el-Fadl el-Belhî rivayet etti, bize Ebû Recâ Kuteybe b. Saîd rivayet etti, bize Abdülazîz b. Muhammed ed-Derâverdî rivayet etti; Abdurrahman b. Humeyd'den, o babasından, o da Abdurrahman b. Avf'tan nakletti ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Ebû Bekir cennettedir, Ömer cennettedir, Osman cennettedir, Ali cennettedir, Talha cennettedir, Zübeyr cennettedir ve Abdurrahman
بْنُ عَوْفٍ فِي الْجَنَّةِ، وَسَعْدُ بْنُ أَبِي وَقَّاصٍ فِي الْجَنَّةِ، وَسَعِيدُ بْنُ زَيْدٍ فِي الْجَنَّةِ وَأَبُو عُبَيْدَةَ بْنُ الْجَرَّاحِ فِي الْجَنَّةِ" .
b. Avf cennettedir, Sa'd b. Ebî Vakkâs cennettedir, Saîd b. Zeyd cennettedir ve Ebû Ubeyde b. el-Cerrâh cennettedir".
حَدَّثَنَا أَبُو الْمُظَفَّرِ مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ التَّمِيمِيُّ، أَخْبَرَنَا أَبُو مُحَمَّدٍ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عُثْمَانَ بْنِ قَاسِمٍ حَدَّثَنَا خَيْثَمَةُ بْنُ سُلَيْمَانَ بْنِ حَيْدَرَةَ الْأَطْرَابُلْسِيُّ، حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ هَاشِمٍ الْأَنْطَاكِيُّ، حَدَّثَنَا قُطْبَةُ بْنُ الْعَلَاءِ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ، عن خالد الخذاء، عَنْ أَبِي قِلَابَةَ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: "أَرْحَمُ أُمَّتِي أَبُو بَكْرٍ، وَأَشُدُّهُمْ فِي أَمْرِ اللَّهِ عُمَرُ، وَأَصْدَقُهُمْ حَيَاءً عُثْمَانُ، وَأَفْرَضُهُمْ زَيْدٌ، وَأَقْرَؤُهُمْ أُبَيٌّ، وَأَعْلَمُهُمْ بِالْحَلَالِ وَالْحَرَامِ مُعَاذُ بْنُ جَبَلٍ، وَلِكُلِّ أُمَّةٍ أَمِينٌ، وَأَمِينُ هَذِهِ الْأُمَّةِ أَبُو عُبَيْدَةَ بْنُ الْجَرَّاحِ" .
Bize Ebu'l-Muzaffer Muhammed b. Ahmed et-Temîmî rivayet etti, bize Ebû Muhammed Abdurrahman b. Osmân b. Kâsım haber verdi, bize Hayseme b. Süleymân b. Haydere el-Atrâblusî rivayet etti, bize Ahmed b. Hâşim el-Antâkî rivayet etti, bize Kutbe b. el-Alâ rivayet etti, bize Süfyân es-Sevrî, Hâlid el-Hazzâ'dan, o Ebû Kılâbe'den, o Enes b. Mâlik'ten, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet etti; buyurdu ki: "Ümmetimin en merhametlisi Ebû Bekir'dir; Allah'ın emri konusunda en tavizsizi Ömer'dir; hayâ bakımından en doğrusu/üstünü Osman'dır; feraiz (miras) ilmini en iyi bileni Zeyd'dir; Kur'an'ı en iyi okuyanı Übeyy'dir; helal ve haramı en iyi bileni Muâz b. Cebel'dir. Her ümmetin bir emîni (güveniliri) vardır; bu ümmetin emîni de Ebû Ubeyde b. el-Cerrâh'tır".
وَرَوَاهُ مَعْمَرٌ عَنْ قَتَادَةَ مُرْسَلًا وَفِيهِ: "وَأَقْضَاهُمْ عَلِيٌّ" .
Bunu Ma'mer, Katâde'den mürsel olarak rivayet etmiştir ve onda: "Hüküm vermede (kazâda) en isabetlileri Ali'dir" [ifadesi de] vardır.
أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ الْمَلِيحِيُّ، أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النَّعِيمِيُّ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا مُعَلَّى بْنُ أَسَدٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ الْمُخْتَارُ قَالَ خَالِدٌ الْحَذَّاءُ، حُدِّثْنَا عَنْ أَبِي عُثْمَانَ قَالَ حَدَّثَنِي عَمْرُو بن العاص ١٣٤/أأَنَّ النَّبِيَّ ﷺ بَعَثَهُ عَلَى جَيْشِ ذَاتِ السَّلَاسِلِ قَالَ: فَأَتَيْتُهُ فَقُلْتُ: أَيُّ النَّاسِ أَحَبُّ إِلَيْكَ؟ قَالَ: عَائِشَةُ، فَقُلْتُ: مِنَ الرِّجَالِ؟ فَقَالَ: أَبُوهَا، قُلْتُ: ثُمَّ مَنْ؟ قَالَ: عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ فَعَدَّ رِجَالًا فَسَكَتُّ مَخَافَةَ أَنْ يَجْعَلَنِي فِي آخِرِهِمْ .
Bize Abdülvâhid el-Melîhî haber verdi, bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî haber verdi, bize Muhammed b. Yûsuf haber verdi, bize Muhammed b. İsmâîl rivayet etti, bize Muallâ b. Esed rivayet etti, bize Abdülazîz el-Muhtâr rivayet etti; Hâlid el-Hazzâ dedi ki: Bize Ebû Osmân'dan rivayet edildi; o dedi ki: Bana Amr b. el-Âs (134/a) anlattı ki Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem kendisini Zâtüsselâsil ordusunun başına komutan tayin etmişti. Dedi ki: Bunun üzerine onun yanına geldim ve: "İnsanlardan sana en sevimli olanı kimdir?" dedim. "Âişe" buyurdu. Ben: "Erkeklerden [kimdir]?" dedim. "Onun babasıdır" buyurdu. Ben: "Sonra kimdir?" dedim. "Ömer b. el-Hattâb'dır" buyurdu. Birkaç adam daha saydı; beni onların en sonuncusu yapar korkusuyla sustum.
أَخْبَرَنَا أَبُو مَنْصُورٍ عَبْدُ الْمَلِكِ وَأَبُو الْفَتْحِ نَصْرٌ، ابْنَا عَلِيِّ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ مَنْصُورٍ وَمُحَمَّدُ بْنُ الْحُسَيْنِ بْنِ شَاذَوَيْهِ الطُّوسِيُّ بِهَا قَالَا حَدَّثَنَا أَبُو الْحَسَنِ مُحَمَّدُ بْنُ يَعْقُوبَ، أَخْبَرَنَا الْحَسَنُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ كَيْسَانَ النَّحْوِيُّ، حَدَّثَنَا أَبُو إِسْحَاقَ إِبْرَاهِيمُ بْنُ شَرِيكٍ الْأَسَدِيُّ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ هُوَ ابْنُ يَحْيَى بْنِ سَلَمَةَ بْنِ كُهَيْلٍ، حَدَّثَنَا أَبِي عَنْ أَبِيهِ عَنْ سَلَمَةَ عَنْ أَبِي الزَّعْرَاءِ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ
Bize Ebû Mansûr Abdülmelik ile Ebu'l-Feth Nasr —ki bu ikisi Ali b. Ahmed b. Mansûr'un oğullarıdır— ve Tûs'ta Muhammed b. el-Hüseyn b. Şâzeveyh et-Tûsî haber verip dediler ki: Bize Ebu'l-Hasan Muhammed b. Ya'kūb rivayet etti, bize el-Hasan b. Muhammed b. Ahmed b. Keysân en-Nahvî haber verdi, bize Ebû İshâk İbrâhîm b. Şerîk el-Esedî rivayet etti, bize İbrâhîm b. İsmâîl —ki o Yahyâ b. Seleme b. Küheyl'in oğludur— rivayet etti, bize babam babasından, o Seleme'den, o Ebu'z-Za'râ'dan, o da İbn Mes'ûd'dan rivayet etti:
عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: "اقْتَدُوا بِاللَّذَيْنِ مِنْ بَعْدِي مِنْ أَصْحَابِي: أَبِي بَكْرٍ وَعُمَرَ، وَاهْتَدُوا بِهَدْيِ عَمَّارٍ، وَتَمَسَّكُوا بِعَهْدِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ" .
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den naklettiğine göre o şöyle buyurmuştur: "Benden sonra ashabımdan şu iki kişiye uyunuz: Ebû Bekir ve Ömer'e; Ammâr'ın yolundan gidiniz ve Abdullah b. Mes'ûd'un ahdine (öğüdüne) sarılınız".
أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الصَّالِحِيُّ، أَخْبَرَنَا أَبُو الْحُسَيْنِ عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ بِشْرَانَ، أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ مُحَمَّدٍ الصَّفَّارُ، حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنْصُورٍ الرَّمَادِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ عَنْ أَبِي حَازِمٍ، عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ أَنَّ أُحُدًا ارْتَجَّ وَعَلَيْهِ النَّبِيُّ ﷺ وَأَبُو بَكْرٍ وَعُثْمَانُ، فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: "اثْبُتْ أُحُدُ مَا عَلَيْكَ إِلَّا نَبِيٌّ أَوْ صِدِّيقٌ أَوْ شَهِيدٌ" .
Bize Ahmed b. Abdillâh es-Sâlihî haber verdi, bize Ebu'l-Hüseyn Ali b. Muhammed b. Bişrân haber verdi, bize İsmâîl b. Muhammed es-Saffâr haber verdi, bize Ahmed b. Mansûr er-Remâdî rivayet etti, bize Abdürrezzâk rivayet etti, bize Ma'mer, Ebû Hâzim'den, o da Sehl b. Sa'd'dan haber verdi: Üzerinde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, Ebû Bekir ve Osman bulunurken Uhud sarsıldı. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: "Sakin ol ey Uhud! Zira senin üzerinde bir peygamber, bir sıddîk veya bir şehitten başkası yoktur" buyurdu.
أَخْبَرَنَا أَبُو الْحَسَنِ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مُحَمَّدٍ الدَّاوُدِيُّ، أَخْبَرَنَا أَبُو الْحَسَنِ أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ مُوسَى بْنِ الصَّلْتِ، حَدَّثَنَا أَبُو إِسْحَاقَ إِبْرَاهِيمُ بْنُ عَبْدِ الصَّمَدِ الْهَاشِمِيُّ، حَدَّثَنَا أَبُو سَعِيدٍ الْأَشَجُّ، أَخْبَرَنَا وَكِيعٌ، حَدَّثَنَا الْأَعْمَشُ، عَنْ عَدِيِّ بْنِ ثَابِتٍ، عَنْ زِرِّ بْنِ حُبَيْشٍ، عَنْ عَلِيٍّ قَالَ: عَهِدَ إِلَيَّ النَّبِيُّ ﷺ أَنَّهُ لَا يُحِبُّكَ إِلَّا مُؤْمِنٌ، وَلَا يُبْغِضُكَ إِلَّا مُنَافِقٌ .
Bize Ebu'l-Hasan Abdurrahman b. Muhammed ed-Dâvûdî haber verdi, bize Ebu'l-Hasan Ahmed b. Muhammed b. Mûsâ b. es-Salt haber verdi, bize Ebû İshâk İbrâhîm b. Abdisssamed el-Hâşimî rivayet etti, bize Ebû Saîd el-Eşecc rivayet etti, bize Vekî' haber verdi, bize el-A'meş, Adiyy b. Sâbit'ten, o Zirr b. Hubeyş'ten, o da Ali'den rivayet etti; dedi ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bana: "Seni ancak bir mümin sever ve sana ancak bir münafık buğzeder" diye ahitte bulundu (bildirdi).
حَدَّثَنَا أَبُو الْمُظَفَّرِ التَّمِيمِيُّ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عُثْمَانَ، أَخْبَرَنَا خَيْثَمَةُ بْنُ سُلَيْمَانَ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عِيسَى بْنِ حَيَّانَ الْمَدَائِنِيُّ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْفَضْلِ بْنِ عَطِيَّةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنِ ابْنِ بُرَيْدَةَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: "مَنْ مَاتَ مِنْ أَصْحَابِي بِأَرْضٍ كَانَ نُورَهُمْ وَقَائِدَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةَ" .
Bize Ebu'l-Muzaffer et-Temîmî rivayet etti, bize Abdurrahman b. Osmân haber verdi, bize Hayseme b. Süleymân haber verdi, bize Muhammed b. Îsâ b. Hayyân el-Medâinî rivayet etti, bize Muhammed b. el-Fadl b. Atıyye, Abdullah b. Müslim'den, o İbn Büreyde'den, o babasından, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet etti; buyurdu ki: "Ashabımdan herhangi biri bir memlekette vefat ederse, kıyamet gününde onların nurları ve öncüleri (kılavuzları) olur".
قَوْلُهُ ﷿: {لِيَغِيظَ بِهِمُ الْكُفَّارَ} أَيْ إِنَّمَا كَثَّرَهُمْ وَقَوَّاهُمْ لِيَكُونُوا غَيْظًا لِلْكَافِرِينَ.
Azîz ve Celîl olan Allah'ın: {لِيَغِيظَ بِهِمُ الْكُفَّارَ} “(Onların bu durumu) kâfirleri öfkelendirmek içindir” kavli; yani [Allah], kâfirlere bir öfke [kaynağı] olsunlar diye onların sayısını çoğaltmış ve onları güçlendirmiştir.
قَالَ مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ: مَنْ أَصْبَحَ وَفِي قَلْبِهِ غَيْظٌ عَلَى أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَقَدْ أَصَابَتْهُ هَذِهِ الْآيَةُ .
Mâlik b. Enes şöyle demiştir: Kim kalbinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabına karşı bir öfke ile sabahlarsa bu ayet ona isabet etmiştir.
أَخْبَرَنَا أَبُو الطَّيِّبِ طَاهِرُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ الْعَلَاءِ الْبَغَوِيُّ، حَدَّثَنَا أَبُو مَعْمَرٍ الْفَضْلُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ بْنِ إِبْرَاهِيمَ الْإِسْمَاعِيلِيُّ، أَخْبَرَنَا جَدِّي أَبُو بَكْرٍ أَحْمَدُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الْإِسْمَاعِيلِيُّ، أَخْبَرَنِي الْهَيْثَمُ بْنُ خَلَفٍ الدُّورِيُّ، حَدَّثَنَا الْمُفَضَّلُ بْنُ غَسَّانَ بْنِ الْمُفَضَّلِ الْعَلَائِيُّ، حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ بْنِ سَعْدٍ، حَدَّثَنَا عُبَيْدَةُ بْنُ أَبِي رَابِطَةَ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ زِيَادٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُغَفَّلٍ الْمُزَنِيِّ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "اللَّهَ اللَّهَ فِي أَصْحَابِي، اللَّهَ اللَّهَ فِي أَصْحَابِي، اللَّهَ اللَّهَ فِي أَصْحَابِي، لَا تَتَّخِذُوهُمْ غَرَضًا بَعْدِي، فَمَنْ أَحَبَّهُمْ فَبِحُبِّي أَحَبَّهُمْ، وَمَنْ أَبْغَضَهُمْ فَبِبُغْضِي أَبْغَضَهُمْ، وَمَنْ آذَاهُمْ فَقَدْ آذَانِي، وَمَنْ آذَانِي فَقَدْ آذَى اللَّهَ، وَمَنْ آذَى اللَّهَ فَيُوشِكُ أَنْ يَأْخُذَهُ" .
Bize Ebüt-Tayyib Tâhir b. Muhammed b. el-Alâ el-Begavî haber verdi, bize Ebû Ma'mer el-Fadl b. İsmâîl b. İbrâhîm el-İsmâîlî rivayet etti, bize dedem Ebû Bekr Ahmed b. İbrâhîm el-İsmâîlî haber verdi, bana el-Heysem b. Halef ed-Dûrî haber verdi, bize el-Mufaddal b. Gassân b. el-Mufaddal el-Alâî rivayet etti, bize Ya'kûb b. İbrâhîm b. Sa'd rivayet etti, bize Ubeyde b. Ebî Râbıta, Abdurrahman b. Ziyâd'dan, o Abdullah b. Muğaffel el-Müzenî'den rivayet etti; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Ashabım konusunda Allah'tan korkun, Allah'tan korkun! Ashabım konusunda Allah'tan korkun, Allah'tan korkun! Ashabım konusunda Allah'tan korkun, Allah'tan korkun! Benden sonra onları hedef tahtası yapmayın. Kim onları severse beni sevdiğinden dolayı sevmiştir; kim de onlara buğzederse bana buğzettiğinden dolayı buğzetmiştir. Kim onlara eziyet ederse bana eziyet etmiş olur; kim bana eziyet ederse Allah'a eziyet etmiş olur; kim de Allah'a eziyet ederse çok geçmeden [Allah] onu cezalandırır".
حَدَّثَنَا أَبُو الْمُظَفَّرِ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ حَامِدٍ التَّمِيمِيُّ، أَخْبَرَنَا أَبُو مُحَمَّدٍ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عُثْمَانَ بْنِ الْقَاسِمِ، أَخْبَرَنَا أَبُو الْحَسَنِ خَيْثَمَةُ بْنُ سُلَيْمَانَ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْعَبْسِيُّ الْقَصَّارُ بِالْكُوفَةِ، أَخْبَرَنَا وَكِيعُ بْنُ الْجَرَّاحِ، عَنِ الْأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "لَا تَسُبُّوا أَصْحَابِي، فَوَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ لَوْ أَنَّ أَحَدَكُمْ أَنْفَقَ مِثْلَ أُحُدٍ ذَهَبًا مَا أَدْرَكَ مُدَّ أَحَدِهِمْ وَلَا نَصِيفَهُ" .
Bize Ebu'l-Muzaffer b. Muhammed b. Ahmed b. Hâmid et-Temîmî rivayet etti, bize Ebû Muhammed Abdurrahman b. Osmân b. el-Kâsım haber verdi, bize Ebu'l-Hasan Hayseme b. Süleymân haber verdi, bize Kûfe'de İbrâhîm b. Abdillâh el-Absî el-Kassâr rivayet etti, bize Vekî' b. el-Cerrâh, el-A'meş'ten, o Ebû Sâlih'ten, o da Ebû Saîd el-Hudrî'den haber verdi; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Ashabıma sövmeyiniz! Nefsim elinde olan [Allah]'a yemin ederim ki sizden biri Uhud [dağı] kadar altın infak etse, onların ne bir müddüne (ölçeğine) ne de yarısına ulaşabilir".
أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ الْمَلِيحِيُّ، أَخْبَرَنَا أَبُو عَبْدِ اللَّهِ مُحَمَّدُ بْنُ الْحُسَيْنِ الزَّعْفَرَانِيُّ، حَدَّثَنَا أَبُو مُحَمَّدٍ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُرْوَةَ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْحُسَيْنِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ إِشْكَابَ، حَدَّثَنَا شَبَابَةُ بْنُ سَوَّارٍ، حَدَّثَنَا فُضَيْلُ بْنُ مَرْزُوقٍ عَنْ أَبِي خَبَّابٍ عَنْ أَبِي سُلَيْمٍ الْهَمْدَانِيِّ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَلِيٍّ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "إِنْ سَرَّكَ أَنْ تَكُونَ مِنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ فَإِنَّ قَوْمًا يتنحلون حبك يقرؤون الْقُرْآنَ لَا يُجَاوِزُ تَرَاقِيَهُمْ،
Bize Abdülvâhid el-Melîhî haber verdi, bize Ebû Abdillâh Muhammed b. el-Hüseyn ez-Za‘ferânî haber verdi, bize Ebû Muhammed Abdullâh b. Urve rivayet etti, bize Muhammed b. el-Hüseyn b. Muhammed b. İşkâb rivayet etti, bize Şebâbe b. Sevvâr rivayet etti, bize Fudayl b. Merzûk, Ebû Habbâb’dan, o Ebû Süleym el-Hemdânî’den, o babasından, o da Ali’den [şöyle] rivayet etti: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Eğer cennet ehlinden olmak seni sevindiriyorsa, [şunu bil ki] birtakım insanlar senin sevgini [sahte bir şekilde] iddia edecek ve Kur'an okuyacaklar; fakat [okudukları] köprücük kemiklerini geçmeyecektir,
نَبَزَهُمُ الرَّافِضَةُ، فَإِنْ أَدْرَكْتَهُمْ فَجَاهِدْهُمْ فَإِنَّهُمْ مُشْرِكُونَ" ، فِي إِسْنَادِ هَذَا الْحَدِيثِ نَظَرٌ.
Onların lakabı Râfıza'dır. Onlara yetişirsen onlarla mücadele et/savaş, çünkü onlar müşriktirler". Bu hadisin senedinde incelenmesi gereken durum (şüphe/illet) vardır.
قَوْلُ اللَّهِ ﷿: {وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ مِنْهُمْ} قَالَ ابْنُ جَرِيرٍ: يَعْنِي مِنَ الشَّطْءِ الَّذِي أَخْرَجَهُ الزَّرْعُ، وَهُمُ الدَّاخِلُونَ فِي الْإِسْلَامِ بَعْدَ الزَّرْعِ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ، وَرَدَّ الْهَاءَ وَالْمِيمَ عَلَى مَعْنَى الشَّطْءِ لَا عَلَى لَفْظِهِ، وَلِذَلِكَ لَمْ يَقُلْ: "مِنْهُ"، {مَغْفِرَةً وَأَجْرًا عَظِيمًا} يَعْنِي الْجَنَّةَ.
Azîz ve Celîl olan Allah'ın şu kavli: {وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ مِنْهُمْ} “Allah, onlardan iman edip salih ameller işleyenlere bir bağışlanma ve büyük bir mükâfat vadetmiştir.” İbn Cerîr şöyle demiştir: Yani ekinin çıkardığı filizlerden [olanlara]; bunlar da o ekinden sonra kıyamet gününe kadar İslâm'a girecek olan kimselerdir. [Cenâb-ı Hak] ه (he) ve م (mîm) zamirlerini [minhüm / onlardan], şat' (filiz) kelimesinin lafzına değil manasına döndürmüştür; bu sebeple "minhu" [ondan] dememiştir. {مَغْفِرَةً وَأَجْرًا عَظِيمًا} “Bir bağışlanma ve büyük bir mükâfat” yani cenneti [vadetmiştir].