Binûn

Âl-i İmrân — 2. Sayfa

Kaynak: Meâlimü't-Tenzîl (Begavî Tefsiri) · Begavî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

مِنْ خَيْرٍ أَوْ شَرٍّ {وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ} أَيْ لَا يُنْقَصُ مِنْ حَسَنَاتِهِمْ وَلَا يُزَادُ عَلَى سَيِّئَاتِهِمْ.

hayırdan veya şerden [ne yapmışsa]. {وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ} “Onlara asla haksızlık edilmez” yani ne iyiliklerinden eksiltilir ne de kötülüklerine ekleme yapılır.

{قُلِ اللَّهُمَّ مَالِكَ الْمُلْكِ تُؤْتِي الْمُلْكَ مَنْ تَشَاءُ وَتَنْزِعُ الْمُلْكَ مِمَّنْ تَشَاءُ وَتُعِزُّ مَنْ تَشَاءُ وَتُذِلُّ مَنْ تَشَاءُ بِيَدِكَ الْخَيْرُ إِنَّكَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٢٦) }

{قُلِ اللَّهُمَّ مَالِكَ الْمُلْكِ تُؤْتِي الْمُلْكَ مَنْ تَشَاءُ وَتَنْزِعُ الْمُلْكَ مِمَّنْ تَشَاءُ وَتُعِزُّ مَنْ تَشَاءُ وَتُذِلُّ مَنْ تَشَاءُ بِيَدِكَ الْخَيْرُ إِنَّكَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٢٦) } “De ki: 'Ey mülkün sahibi olan Allah'ım! Sen mülkü dilediğine verirsin, mülkü dilediğinden çekip alırsın; dilediğini aziz kılar, dilediğini zelil edersin. Hayır yalnız Senin elindedir. Şüphesiz Sen her şeye hakkıyla güç yetirensin.' (26)”

قَوْلُهُ تَعَالَى {قُلِ اللَّهُمَّ مَالِكَ الْمُلْكِ} قَالَ قَتَادَةُ ذُكِرَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ سَأَلَ رَبَّهُ أَنْ يَجْعَلَ مُلْكَ فَارِسَ وَالرُّومِ فِي أُمَّتِهِ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى هَذِهِ الْآيَةَ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄ وَأَنَسُ بْنُ مَالِكٍ ﵁ لَمَّا افْتَتَحَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ مَكَّةَ وَعَدَ أُمَّتَهُ مُلْكَ فَارِسَ وَالرُّومِ قَالَ الْمُنَافِقُونَ وَالْيَهُودُ: هَيْهَاتَ هَيْهَاتَ مِنْ أَيْنَ لِمُحَمَّدٍ ﷺ مُلْكُ فَارِسَ وَالرُّومِ؟ وَهُمْ أَعَزُّ وَأَمْنَعُ مِنْ ذَلِكَ أَلَمْ يَكْفِ مُحَمَّدًا مَكَّةُ وَالْمَدِينَةُ حَتَّى طَمِعَ فِي مُلْكِ فَارِسَ وَالرُّومِ؟ فَأَنْزَلَ اللَّهُ هَذِهِ الْآيَةَ {قُلِ اللَّهُمَّ} (١) قِيلَ: مَعْنَاهُ يَا اللَّهُ فَلَمَّا حُذِفَ حَرْفُ النِّدَاءِ زِيدَ الْمِيمُ فِي آخِرِهِ، وَقَالَ قَوْمٌ: لِلْمِيمِ فِيهِ مَعْنًى، وَمَعْنَاهَا يَا أَللَّهُ أُمَّنَا بِخَيْرٍ أَيِ: اقْصِدْنَا، حُذِفَ مِنْهُ حَرْفُ النِّدَاءِ كَقَوْلِهِمْ: هَلُمَّ إِلَيْنَا، كَانَ أَصْلُهُ هَلْ أُمَّ إِلَيْنَا، ثُمَّ كَثُرَتْ فِي الْكَلَامِ فَحُذِفَتِ الْهَمْزَةُ اسْتِخْفَافًا وَرُبَّمَا خَفَّفُوا أيضا فقالوا: لا هُمَّ، قَوْلُهُ {مَالِكَ الْمُلْكِ} [يَعْنِي يَا مَالِكَ الْمُلْكِ] (٢) أَيْ مَالِكَ الْعِبَادِ وَمَا مَلَكُوا، وَقِيلَ يا مالك السموات وَالْأَرْضِ، وَقَالَ اللَّهُ تَعَالَى فِي بَعْضِ الْكُتُبِ: "أَنَا اللَّهُ مَلِكُ الْمُلُوكِ، وَمَالِكُ الْمُلُوكِ وَقُلُوبُ الْمُلُوكِ وَنَوَاصِيهِمْ بِيَدِي فَإِنِ الْعِبَادُ أَطَاعُونِي جَعَلْتُهُمْ عَلَيْهِمْ رَحْمَةً وَإِنْ عَصَوْنِي جَعَلْتُهُمْ عَلَيْهِمْ عُقُوبَةً فَلَا تَشْتَغِلُوا بِسَبِّ الْمُلُوكِ وَلَكِنْ تُوبُوا إِلَيَّ أَعْطِفْهُمْ عَلَيْكُمْ " (٣) .

Yüce Allah'ın: {قُلِ اللَّهُمَّ مَالِكَ الْمُلْكِ} “De ki: Ey mülkün sahibi olan Allah'ım!” buyruğu hakkında Katâde şöyle demiştir: Anlatıldığına göre Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem Rabbinden Fars ve Rum mülkünü ümmetine vermesini diledi, bunun üzerine Yüce Allah bu ayeti indirdi. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ ve Enes b. Mâlik radıyallâhu anh ise şöyle demişlerdir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Mekke'yi fethettiğinde ümmetine Fars ve Rum mülkünü vadetti. Münafıklar ve Yahudiler: "Heyhât, heyhât! Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem nerede, Fars ve Rum mülkü nerede? Onlar bundan çok daha güçlü ve korunmalıdırlar. Muhammed'e Mekke ve Medine yetmedi mi ki Fars ve Rum mülküne göz dikti?" dediler. Bunun üzerine Allah bu ayeti indirdi: {قُلِ اللَّهُمَّ} “De ki: Ey Allah'ım!” (١) [Buradaki 'Allahümme' lafzının] anlamının "Yâ Allah" olduğu söylenmiştir; nida harfi hazfedilince sonuna mim harfi eklenmiştir. Bir topluluk da şöyle demiştir: Buradaki mim harfinin bir anlamı vardır; anlamı "Ey Allah'ım, bize hayırla yönel (أُمَّنَا)" yani bizi kastet demektir. Tıpkı "Bize gel" anlamında "helümme ileynâ (هَلُمَّ إِلَيْنَا)" demeleri gibi nida harfi düşürülmüştür. Aslı "hel umme ileynâ (هَلْ أُمَّ إِلَيْنَا)" idi, sonra kullanımda çoğalınca telaffuz kolaylığı için hemze düşürüldü. Bazen daha da hafifleterek "Lâhumme (لا هُمَّ)" de dediler. {مَالِكَ الْمُلْكِ} “Mülkün sahibi” [yani Ey mülkün sahibi!] (٢) buyruğu, kulların ve onların sahip oldukları şeylerin sahibi demektir. Göklerin ve yerin sahibi [demektir] de denilmiştir. Yüce Allah bazı [semavi] kitaplarda şöyle buyurmuştur: "Ben Allah'ım; kralların hükümdarıyım ve kralların sahibiyim. Kralların kalpleri ve perçemleri benim elimdedir. Eğer kullar bana itaat ederlerse, onları kendilerine bir rahmet kılarım; şayet bana isyan ederlerse, onları kendilerine bir ceza kılarım. Öyleyse krallara sövmekle meşgul olmayın, fakat bana tövbe edin ki onları size merhametli kılayım." (٣)

قَوْلُهُ تَعَالَى: {تُؤْتِي الْمُلْكَ مَنْ تَشَاءُ} قَالَ مُجَاهِدٌ وَسَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: يَعْنِي مُلْكَ النُّبُوَّةِ وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: تُؤْتِي الْمُلْكَ مَنْ تَشَاءُ مُحَمَّدًا وَأَصْحَابَهُ {وَتَنْزِعُ الْمُلْكَ مِمَّنْ تَشَاءُ} أَبِي جَهْلٍ وَصَنَادِيدِ قُرَيْشٍ وَقِيلَ: تُؤْتِي الْمُلْكَ مَنْ تَشَاءُ: الْعَرَبَ وَتَنْزِعُ الْمُلْكَ مِمَّنْ تَشَاءُ: فَارِسَ وَالرُّومَ، وَقَالَ السُّدِّيُّ تُؤْتِي الْمُلْكَ مَنْ تَشَاءُ، آتَى اللَّهُ الْأَنْبِيَاءَ ﵈ وَأَمَرَ الْعِبَادَ بِطَاعَتِهِمْ {وَتَنْزِعُ الْمُلْكَ مِمَّنْ تَشَاءُ} نَزَعَهُ مِنَ الْجَبَّارِينَ وَأَمَرَ الْعِبَادَ بِخِلَافِهِمْ، وَقِيلَ تُؤْتِي مَنْ تَشَاءُ: آدَمَ وَوَلَدَهُ وَتَنْزِعُ الْمُلْكَ مِمَّنْ تَشَاءُ إِبْلِيسَ وَجُنُودَهُ.

Yüce Allah'ın: {تُؤْتِي الْمُلْكَ مَنْ تَشَاءُ} “Sen mülkü dilediğine verirsin” buyruğu hakkında Mücâhid ve Saîd b. Cübeyr: Peygamberlik mülkünü kastetmektedir, demişlerdir. Kelbî ise şöyle demiştir: {تُؤْتِي الْمُلْكَ مَنْ تَشَاءُ} "Sen mülkü dilediğine verirsin" yani Muhammed'e ve ashabına; {وَتَنْزِعُ الْمُلْكَ مِمَّنْ تَشَاءُ} “mülkü dilediğinden çekip alırsın” yani Ebû Cehil ve Kureyş'in ileri gelenlerinden. Şöyle de denilmiştir: Mülkü dilediğine, yani Araplara verirsin; mülkü dilediğinden, yani Fars ve Rum'dan çekip alırsın. Süddî ise şöyle demiştir: {تُؤْتِي الْمُلْكَ مَنْ تَشَاءُ} "Sen mülkü dilediğine verirsin", Allah peygamberlere aleyhimüsselâm [mülkü] verdi ve kullara onlara itaat etmelerini emretti. {وَتَنْزِعُ الْمُلْكَ مِمَّنْ تَشَاءُ} "Mülkü dilediğinden çekip alırsın", onu zorbalardan çekip aldı ve kullara onlara muhalefet etmelerini emretti. Şöyle de denilmiştir: Mülkü dilediğine, yani Âdem'e ve evlatlarına verirsin; mülkü dilediğinden, yani İblis ve ordularından çekip alırsın.

وَقَوْلُهُ تَعَالَى: {وَتُعِزُّ مَنْ تَشَاءُ وَتُذِلُّ مَنْ تَشَاءُ} قَالَ عَطَاءٌ تُعِزُّ مَنْ تَشَاءُ: الْمُهَاجِرِينَ وَالْأَنْصَارَ وَتُذِلُّ مَنْ تَشَاءُ: فَارِسَ وَالرُّومَ، وَقِيلَ تُعِزُّ مَنْ تَشَاءُ مُحَمَّدًا ﷺ وَأَصْحَابَهُ حَتَّى دَخَلُوا مَكَّةَ فِي عَشْرَةِ آلَافٍ ظَاهِرِينَ عَلَيْهَا، وَتُذِلُّ مَنْ تَشَاءُ: أَبَا جَهْلٍ وَأَصْحَابَهُ حتى حُزَّت رؤوسهم وَأُلْقُوا فِي الْقَلِيبِ، وَقِيلَ تُعِزُّ مَنْ

Yüce Allah'ın: {وَتُعِزُّ مَنْ تَشَاءُ وَتُذِلُّ مَنْ تَشَاءُ} “Dilediğini aziz kılar, dilediğini de zelil edersin” buyruğu hakkında Atâ şöyle demiştir: Dilediğini aziz kılarsın; Muhacirleri ve Ensar'ı [kastederek]. Dilediğini zelil edersin; Fars ve Rum'u [kastederek]. Şöyle de denilmiştir: Dilediğini aziz kılarsın; Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i ve ashabını, nihayet ona üstün gelerek Mekke'ye on bin kişiyle girdiler. Dilediğini zelil edersin; Ebû Cehil'i ve yandaşlarını, nihayet başları kesildi ve [Bedir'deki] kuyuya (kalîb) atıldılar. Şöyle de denilmiştir: Dilediğini

تَشَاءُ بِالْإِيمَانِ وَالْهِدَايَةِ، وَتُذِلُّ مَنْ تَشَاءُ بِالْكُفْرِ وَالضَّلَالَةِ، وَقِيلَ تُعِزُّ مَنْ تَشَاءُ بِالطَّاعَةِ وَتُذِلُّ مَنْ تَشَاءُ بِالْمَعْصِيَةِ، وَقِيلَ تُعِزُّ مَنْ تَشَاءُ بِالنَّصْرِ وَتُذِلُّ مَنْ تَشَاءُ بِالْقَهْرِ، وَقِيلَ تُعِزُّ مَنْ تَشَاءُ بِالْغِنَى وَتُذِلُّ مَنْ تَشَاءُ بِالْفَقْرِ، وَقِيلَ تُعِزُّ مَنْ تَشَاءُ بِالْقَنَاعَةِ وَالرِّضَى وَتُذِلُّ مَنْ تَشَاءُ بِالْحِرْصِ وَالطَّمَعِ {بِيَدِكَ الْخَيْرُ} أَيْ بِيَدِكَ الْخَيْرُ وَالشَّرُّ فَاكْتَفَى بِذِكْرِ أَحَدِهِمَا قَالَ تَعَالَى: " سَرَابِيلَ تَقِيكُمُ الْحَرَّ " (٨١ -النَّحْلِ) أَيِ الْحَرَّ وَالْبَرْدَ فَاكْتَفَى بِذِكْرِ أَحَدِهِمَا {إِنَّكَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ}

iman ve hidayetle aziz kılarsın, dilediğini küfür ve sapkınlıkla zelil edersin. Şöyle de denilmiştir: Dilediğini itaatle aziz kılar, dilediğini isyanla zelil edersin. Şöyle de denilmiştir: Dilediğini zaferle aziz kılar, dilediğini hezimetle zelil edersin. Şöyle de denilmiştir: Dilediğini zenginlikle aziz kılar, dilediğini fakirlikle zelil edersin. Şöyle de denilmiştir: Dilediğini kanaat ve rıza ile aziz kılar, dilediğini hırs ve tamah ile zelil edersin. {بِيَدِكَ الْخَيْرُ} “Hayır yalnız Senin elindedir” yani hayır da şer de Senin elindedir; ancak ikisinden birinin zikriyle yetinilmiştir. Nitekim Yüce Allah: "Sizi sıcaktan koruyan elbiseler..." (en-Nahl 81) yani sıcaktan ve soğuktan koruyan [demiş] ve ikisinden birini zikretmekle yetinmiştir. {إِنَّكَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ} “Şüphesiz Sen her şeye hakkıyla güç yetirensin”.

{تُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهَارِ وَتُولِجُ النَّهَارَ فِي اللَّيْلِ وَتُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَتُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَيِّ وَتَرْزُقُ مَنْ تَشَاءُ بِغَيْرِ حِسَابٍ (٢٧) }

{تُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهَارِ وَتُولِجُ النَّهَارَ فِي اللَّيْلِ وَتُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَتُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَيِّ وَتَرْزُقُ مَنْ تَشَاءُ بِغَيْرِ حِسَابٍ (٢٧) } “Geceyi gündüze katarsın, gündüzü de geceye katarsın. Ölüden diriyi çıkarırsın, diriden de ölüyü çıkarırsın. Dilediğine de hesapsız rızık verirsin. (27)”

قَوْلُهُ تَعَالَى {تُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهَارِ} أَيْ تُدْخِلُ اللَّيْلَ فِي النَّهَارِ حَتَّى يَكُونَ النَّهَارُ خَمْسَ عَشْرَةَ سَاعَةً وَاللَّيْلُ تِسْعَ سَاعَاتٍ {وَتُولِجُ النَّهَارَ فِي اللَّيْلِ} حَتَّى يَكُونَ اللَّيْلُ خَمْسَ عَشْرَةَ سَاعَةً وَالنَّهَارُ تِسْعَ سَاعَاتٍ، فَمَا نَقَصَ مِنْ أَحَدِهِمَا زَادَ فِي الْآخَرِ {وَتُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَتُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَيِّ} قَرَأَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَحَفْصٌ عَنْ عَاصِمٍ "الْمَيِّتَ" بِتَشْدِيدِ الْيَاءِ هَاهُنَا وَفِي الْأَنْعَامِ وَيُونُسَ وَالرُّومِ وَفِي الْأَعْرَافِ "لِبَلَدٍ مَيِّتٍ" وَفِي فَاطِرٍ "إِلَى بَلَدٍ مَيِّتٍ" زاد نافع " أو من كَانَ مَيْتًا فَأَحْيَيْنَاهُ " (١٢٢ -الْأَنْعَامِ) وَ" لَحْمَ أَخِيهِ مَيْتًا " (١٢ -الْحُجُرَاتِ) وَ" الْأَرْضُ الْمَيْتَةُ أَحْيَيْنَاهَا " (٣٣ -يس) فَشَدَّدَهَا، وَالْآخَرُونَ يُخَفِّفُونَهَا، وَشَدَّدَ يَعْقُوبُ " يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ " "لَحْمَ أَخِيهِ مَيْتًا" قَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ وَسَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ وَمُجَاهِدٌ وَقَتَادَةُ: مَعْنَى الْآيَةِ: يُخْرِجُ الْحَيَوَانَ مِنَ النُّطْفَةِ وَهِيَ مَيْتَةٌ، وَيُخْرِجُ النُّطْفَةَ مِنَ الْحَيَوَانِ.

Yüce Allah'ın: {تُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهَارِ} “Geceyi gündüze katarsın” buyruğu, yani gündüz on beş saat, gece dokuz saat oluncaya kadar geceyi gündüze sokarsın; {وَتُولِجُ النَّهَارَ فِي اللَّيْلِ} “gündüzü de geceye katarsın” gece on beş saat, gündüz dokuz saat oluncaya kadar [gündüzü geceye sokarsın] demektir. Birinden ne eksilirse diğerine o eklenir. {وَتُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَتُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَيِّ} “Ölüden diriyi çıkarırsın, diriden de ölüyü çıkarırsın”. Medine ehli, Hamza, Kisâî ve Âsım'dan rivayetle Hafs, buradaki ve el-En'âm, Yûnus ve er-Rûm surelerindeki "el-meyyit (الْمَيِّتَ)" kelimesini ve el-A'râf suresindeki "libeledin meyyitin (لِبَلَدٍ مَيِّتٍ)" ile Fâtır suresindeki "ilâ beledin meyyitin (إِلَى بَلَدٍ مَيِّتٍ)" ibarelerini yâ harfinin şeddesiyle okumuşlardır. Nâfi buna şeddeleyerek: "Ölü iken dirilttiğimiz..." (el-En'âm 122), "...ölü kardeşinin etini..." (el-Hucurât 12) ve "Ölü toprak onlar için bir delildir; biz onu dirilttik..." (Yâsîn 33) ayetlerini de eklemiştir. Diğerleri ise bunu şeddesiz (şeddeli yâ yerine hafifleterek) okurlar. Ya'kûb ise "yuhricu'l-hayye mine'l-meyyit (يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ)" ve "lahme ahîhi meyten (لَحْمَ أَخِيهِ مَيْتًا)" kelimelerini şeddeli okumuştur. İbn Mes'ûd, Saîd b. Cübeyr, Mücâhid ve Katâde şöyle demişlerdir: Ayetin anlamı; canlıyı ölü olan nutfeden (sperm/yumurtadan) çıkarır, nutfeyi de canlıdan çıkarır demektir.

وَقَالَ عِكْرِمَةُ وَالْكَلْبِيُّ: يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ أَيِ الْفَرْخَ مِنَ الْبَيْضَةِ وَيُخْرِجُ الْبَيْضَةَ مِنَ الطَّيْرِ، وَقَالَ الْحَسَنُ وَعَطَاءٌ. يُخْرِجُ الْمُؤْمِنَ مِنَ الْكَافِرِ وَيُخْرِجُ الْكَافِرَ مِنَ الْمُؤْمِنِ، فَالْمُؤْمِنُ حَيُّ الْفُؤَادِ، وَالْكَافِرُ مَيِّتُ الْفُؤَادِ قَالَ الله تعالى: " أوَ مَنْ كَانَ مَيْتًا فَأَحْيَيْنَاهُ " (١٢٢ -الْأَنْعَامِ) وَقَالَ الزَّجَّاجُ: يُخْرِجُ النَّبَاتَ الْغَضَّ الطَّرِيَّ مِنَ الْحَبِّ الْيَابِسِ، وَيُخْرِجُ الْحَبَّ الْيَابِسَ مِنَ النَّبَاتِ الْحَيِّ النَّامِي {وَتَرْزُقُ مَنْ تَشَاءُ بِغَيْرِ حِسَابٍ} مِنْ غَيْرِ تَضْيِيقٍ [وَلَا تَقْتِيرٍ] (١) .

İkrime ve Kelbî ise: Canlıyı ölüden çıkarır, yani civcivi yumurtadan çıkarır ve yumurtayı da kuştan çıkarır, demişlerdir. Hasan ve Atâ: Mümini kâfirden çıkarır, kâfiri de müminden çıkarır; çünkü mümin kalbi diri olandır, kâfir ise kalbi ölü olandır, demişlerdir. Nitekim Yüce Allah: "Ölü iken dirilttiğimiz..." (el-En'âm 122) buyurmuştur. Zeccâc ise şöyle demiştir: Kuru tohumdan taze ve körpe bitkiyi çıkarır, canlı ve büyüyen bitkiden de kuru tohumu çıkarır. {وَتَرْزُقُ مَنْ تَشَاءُ بِغَيْرِ حِسَابٍ} “Dilediğine de hesapsız rızık verirsin” daraltmadan [ve kısmadan rızıklandırırsın] (١).

أَخْبَرَنَا أَبُو الْقَاسِمِ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ الْحَنَفِيُّ، أَنَا أَبُو بَكْرٍ أَحْمَدُ بْنُ الْحَسَنِ الْحِيرِيُّ، أَنَا أَبُو جَعْفَرٍ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ إِسْمَاعِيلَ بْنِ إِبْرَاهِيمَ الْهَاشِمِيُّ، أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ زَيْدٍ الصَّائِغُ، أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ أَبِي الْأَزْهَرِ، أَنَا الْحَارِثُ بْنُ عُمَيْرٍ، أَنَا جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ ﵄ قَالَ: قَالَ

Bize Ebu’l-Kāsım Abdullah b. Muhammed el-Hanefî haber verdi, bize Ebû Bekir Ahmed b. el-Hasan el-Hîrî bildirdi, bize Ebû Ca'fer Abdullah b. İsmâîl b. İbrâhîm el-Hâşimî bildirdi, bize Muhammed b. Alî b. Zeyd es-Sâiğ bildirdi, bize Muhammed b. Ebi’l-Ezher bildirdi, bize el-Hâris b. Umeyr bildirdi, bize Ca'fer b. Muhammed, babasından, o dedesinden, o da Ali b. Ebî Tâlib’den radıyallâhu anh bildirdiğine göre o şöyle demiştir: Dedi ki:

رَسُولُ اللَّهِ ﷺ "إِنَّ فَاتِحَةَ الْكِتَابِ وَآيَةَ الْكُرْسِيِّ وَالْآيَتَيْنِ مِنْ آلِ عِمْرَانَ (شَهِدَ اللَّهُ -إِلَى قَوْلِهِ -إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلَامُ -وَ -قُلِ اللَّهُمَّ مَالِكَ الْمُلْكِ -إِلَى قَوْلِهِ -بِغَيْرِ حِسَابٍ) مُعَلَّقَاتٌ، مَا بَيْنَهُنَّ وَبَيْنَ اللَّهِ ﷿ حِجَابٌ، قُلْنَ: يَا رَبُّ تُهْبِطُنَا إِلَى أَرْضِكَ وَإِلَى مَنْ يَعْصِيكَ؟ قَالَ اللَّهُ ﷿: بِي حَلَفْتُ لَا يَقْرَؤُكُنَّ أَحَدٌ مِنْ عِبَادِي دُبُرَ كُلِّ صَلَاةٍ إِلَّا جَعَلْتُ الْجَنَّةَ مَثْوَاهُ عَلَى مَا كَانَ مِنْهُ وَلَأُسْكِنَنَّهُ فِي حَظِيرَةِ الْقُدْسِ وَلَنَظَرْتُ إِلَيْهِ بِعَيْنِيَ الْمَكْنُونَةِ كُلَّ يَوْمٍ سَبْعِينَ مَرَّةً وَلَقَضَيْتُ لَهُ كُلَّ يَوْمٍ سَبْعِينَ حَاجَةً أَدْنَاهَا الْمَغْفِرَةُ وَلَأَعَذْتُهُ مِنْ كُلِّ عَدُوٍّ وَحَاسِدٍ وَنَصَرْتُهُ مِنْهُمْ" (١) رَوَاهُ الْحَارِثُ عَنْ عَمْرٍو وَهُوَ ضَعِيفٌ.

Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Fâtiha Suresi, Âyetü'l-Kürsî ve Âl-i İmrân'dan iki ayet (Şehidallâh'tan 'Şüphesiz Allah katında din İslam'dır' sözüne kadar olan kısım ve 'De ki: Ey mülkün sahibi olan Allah'ım'dan 'hesapsız rızık verirsin' sözüne kadar olan kısım) asılı durmaktadır; onlarla Allah azze ve celle arasında hiçbir perde yoktur. Onlar: 'Ey Rabbimiz! Bizi yeryüzüne ve Sana isyan edenlerin yanına mı indiriyorsun?' dediler. Allah azze ve celle şöyle buyurdu: 'Kendi zatıma yemin ettim ki, kullarımdan her kim sizi her namazın peşinden okursa, kendisinde ne [günah] olursa olsun mutlaka onun durağını cennet kılarım, onu Hadîratü'l-Kuds'e yerleştiririm, ona her gün saklı bakışımla yetmiş defa nazar ederim, onun her gün en düşüğü bağışlanma olmak üzere yetmiş ihtiyacını gideririm ve onu her bir düşmandan ve hasetçiden koruyup onlara karşı ona yardım ederim.'" (١) Bunu Hâris, Amr'dan rivayet etmiştir ve o zayıftır.

{لَا يَتَّخِذِ الْمُؤْمِنُونَ الْكَافِرِينَ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ وَمَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ فَلَيْسَ مِنَ اللَّهِ فِي شَيْءٍ إِلَّا أَنْ تَتَّقُوا مِنْهُمْ تُقَاةً وَيُحَذِّرُكُمُ اللَّهُ نَفْسَهُ وَإِلَى اللَّهِ الْمَصِيرُ (٢٨) }

{لَا يَتَّخِذِ الْمُؤْمِنُونَ الْكَافِرِينَ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ وَمَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ فَلَيْسَ مِنَ اللَّهِ فِي شَيْءٍ إِلَّا أَنْ تَتَّقُوا مِنْهُمْ تُقَاةً وَيُحَذِّرُكُمُ اللَّهُ نَفْسَهُ وَإِلَى اللَّهِ الْمَصِيرُ (٢٨) } “Müminler, müminleri bırakıp da kâfirleri dost edinmesinler. Kim bunu yaparsa, artık onun Allah ile hiçbir bağı kalmamıştır. Ancak onlardan gelebilecek bir tehlikeden korunmanız başkadır. Allah sizi bizzat Kendisinden sakındırır. Dönüş ancak Allah'adır. (28)”

قَوْلُهُ ﷿: {لَا يَتَّخِذِ الْمُؤْمِنُونَ الْكَافِرِينَ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵁: كَانَ الْحَجَّاجُ بْنُ عَمْرِو بْنِ أَبِي الْحُقَيْقِ وَقَيْسُ بْنُ زَيْدٍ {يَظُنُّونَ} (٢) بِنَفَرٍ مِنَ الْأَنْصَارِ لِيَفْتِنُوهُمْ عَنْ دِينِهِمْ، فَقَالَ رِفَاعَةُ بْنُ الْمُنْذِرِ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ جُبَيْرٍ وَسَعِيدُ بْنُ خَيْثَمَةَ لِأُولَئِكَ النَّفَرِ: اجْتَنِبُوا هَؤُلَاءِ الْيَهُودَ لَا يَفْتِنُونَكُمْ عَنْ دِينِكُمْ، فَأَبَى أُولَئِكَ النَّفَرُ إِلَّا مُبَاطَنَتَهُمْ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى هَذِهِ الْآيَةَ.

Yüce Allah'ın: {لَا يَتَّخِذِ الْمُؤْمِنُونَ الْكَافِرِينَ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ} “Müminler, müminleri bırakıp da kâfirleri dost edinmesinler” buyruğu hakkında İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: Haccâc b. Amr b. Ebi'l-Hukayk ve Kays b. Zeyd, Ensar'dan bir grubu dinlerinden saptırmak için peşlerine düşüyorlardı (٢). Bunun üzerine Rifâa b. el-Münzir, Abdullah b. Cübeyr ve Saîd b. Hayseme o gruba: "Bu Yahudilerden uzak durun, sizi dininizden saptırmasınlar" dediler. Fakat o grup onlarla sırdaş ve samimi dost olmaktan vazgeçmedi. Bunun üzerine Yüce Allah bu ayeti indirdi.

وَقَالَ مُقَاتِلٌ: نَزَلَتْ فِي حَاطِبِ بْنِ أَبِي بَلْتَعَةَ وَغَيْرِهِ وَكَانُوا يُظْهِرُونَ الْمَوَدَّةَ لِكُفَّارِ مَكَّةَ.

Mukâtil ise şöyle demiştir: Hâtıb b. Ebî Beltea ve Mekke kâfirlerine sevgi gösteren diğer kimseler hakkında inmiştir.

وَقَالَ الْكَلْبِيُّ عَنْ أَبِي صَالِحٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ نَزَلَتْ فِي الْمُنَافِقِينَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أُبَيٍّ وَأَصْحَابِهِ كَانُوا يَتَوَلَّوْنَ الْيَهُودَ وَالْمُشْرِكِينَ وَيَأْتُونَهُمْ بِالْأَخْبَارِ وَيَرْجُونَ أَنْ يَكُونَ لَهُمُ الظَّفَرُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَأَنْزَلَ اللَّهُ ﷿ هَذِهِ الْآيَةَ، وَنَهَى الْمُؤْمِنِينَ عَنْ مِثْلِ [فِعْلِهِمْ] (٣) .

Kelbî, Ebû Sâlih'ten, o da İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ rivayetle şöyle demiştir: Bu ayet münafıklar; yani Abdullah b. Übeyy ve arkadaşları hakkında inmiştir. Onlar Yahudileri ve müşrikleri dost ediniyor, onlara haberler taşıyor ve onların Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem karşı galip gelmesini umuyorlardı. Bunun üzerine Allah azze ve celle bu ayeti indirdi ve müminleri onların [yaptığı gibi yapmaktan] (٣) menetti.

قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَمَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ} أَيْ مُوَالَاةَ الْكُفَّارِ فِي نَقْلِ الْأَخْبَارِ إِلَيْهِمْ وَإِظْهَارِهِمْ عَلَى عَوْرَةِ الْمُسْلِمِينَ {فَلَيْسَ مِنَ اللَّهِ فِي شَيْءٍ} [أَيْ لَيْسَ مِنْ دِينِ اللَّهِ فِي شَيْءٍ] ثُمَّ اسْتَثْنَى فَقَالَ {إِلَّا أَنْ تَتَّقُوا مِنْهُمْ تُقَاةً} يَعْنِي: إِلَّا أَنْ تَخَافُوا مِنْهُمْ مَخَافَةً، قَرَأَ مُجَاهِدٌ وَيَعْقُوبُ "تَقِيَّةً" عَلَى وَزْنِ بَقِيَّةٍ لِأَنَّهُمْ كَتَبُوهَا بِالْيَاءِ وَلَمْ يَكْتُبُوهَا بِالْأَلِفِ، مِثْلَ حَصَاةٍ وَنَوَاةٍ، وَهِيَ مَصْدَرٌ يقال تقيته ٥٦/أتُقَاةً وَتَقَى تَقِيَّةً وَتَقْوًى فَإِذَا قُلْتَ اتَّقَيْتَ كَانَ الْمَصْدَرُ الِاتِّقَاءَ، وَإِنَّمَا قَالَ تَتَّقُوا مِنَ الِاتِّقَاءِ ثُمَّ قَالَ: تُقَاةً وَلَمْ يَقُلِ اتِّقَاءً لِأَنَّ مَعْنَى اللَّفْظَيْنِ إِذَا كَانَ وَاحِدًا يَجُوزُ إِخْرَاجُ مَصْدَرِ أَحَدِهِمَا عَلَى لَفْظِ الْآخَرِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: " وَتَبَتَّلْ إِلَيْهِ تَبْتِيلًا " (٨ -الْمُزَّمِّلِ)

Yüce Allah'ın: {وَمَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ} “Kim bunu yaparsa” yani kâfirlere haber taşımak ve Müslümanların mahremiyetini onlara açmak suretiyle onları dost edinirse {فَلَيْسَ مِنَ اللَّهِ فِي شَيْءٍ} “Allah'tan hiçbir şey üzere değildir” [yani Allah'ın dininden hiçbir şey üzere değildir] buyruğudur. Ardından bir istisna yaparak şöyle buyurmuştur: {إِلَّا أَنْ تَتَّقُوا مِنْهُمْ تُقَاةً} “Ancak onlardan [gelebilecek bir tehlikeden] tam bir sakınma ile sakınmanız müstesnadır.” Yani onlardan tam bir korkuyla korkmanız müstesnadır. Mücâhid ve Ya'kūb, "تَقِيَّةً" şeklinde, "بَقِيَّةٍ" vezninde okumuşlardır; çünkü onlar bu kelimeyi "حَصَاةٍ" ve "نَوَاةٍ" gibi elif ile değil, yâ harfi ile yazmışlardır. Bu bir mastardır; Arapçada “تقيته تُقَاةً” (ondan tam olarak sakındım) ve “تَقَى تَقِيَّةً وَتَقْوًى” denilir. Şayet “اتَّقَيْتَ” dersen, mastarı “الِاتِّقَاءَ” olur. Fiili “الِاتِّقَاءُ” kökünden “تَتَّقُوا” şeklinde zikretmişken, ardından “اتِّقَاءً” demeyip “تُقَاةً” buyurması şundandır: İki lafzın anlamı bir olduğunda, Yüce Allah'ın Muzzemmil Suresi 8. ayetteki “وَتَبَتَّلْ إِلَيْهِ تَبْتِيلًا” “O'na tam bir ihlasla yönel” buyruğunda olduğu gibi, birinin mastarını diğerinin lafzı üzere getirmek caizdir.

وَمَعْنَى الْآيَةِ: أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى نَهَى الْمُؤْمِنِينَ عَنْ مُوَالَاةِ الْكُفَّارِ وَمُدَاهَنَتِهِمْ وَمُبَاطَنَتِهِمْ إِلَّا أَنْ يَكُونَ الْكُفَّارُ غَالِبِينَ ظَاهِرِينَ، أَوْ يَكُونَ الْمُؤْمِنُ فِي قَوْمٍ كُفَّارٍ يَخَافُهُمْ فَيُدَارِيهِمْ بِاللِّسَانِ وَقَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْإِيمَانِ دَفْعًا عَنْ نَفْسِهِ مِنْ غَيْرِ أَنْ يَسْتَحِلَّ دَمًا حَرَامًا أَوْ مَالًا حَرَامًا، أَوْ يُظْهِرَ الْكُفَّارَ عَلَى عَوْرَةِ الْمُسْلِمِينَ، وَالتَّقِيَّةُ لَا تَكُونُ إِلَّا مَعَ خَوْفِ الْقَتْلِ وَسَلَامَةِ النِّيَّةِ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: " إِلَّا مَنْ أُكْرِهَ وَقَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْإِيمَانِ " (١٠٦ -النَّحْلِ) ثُمَّ هَذَا رُخْصَةٌ، فَلَوْ صَبَرَ حَتَّى قُتِلَ فَلَهُ أَجْرٌ عَظِيمٌ وَأَنْكَرَ قَوْمٌ التَّقِيَّةَ [الْيَوْمَ] (١) قَالَ مُعَاذُ بْنُ جَبَلٍ وَمُجَاهِدٌ: كَانَتِ التَّقِيَّةُ فِي [بُدُوِّ] (٢) الْإِسْلَامِ قَبْلَ اسْتِحْكَامِ الدِّينِ وَقُوَّةِ الْمُسْلِمِينَ، وَأَمَّا الْيَوْمَ فَقَدْ أَعَزَّ اللَّهُ الْإِسْلَامَ فَلَيْسَ يَنْبَغِي لِأَهْلِ الْإِسْلَامِ أَنْ يَتَّقُوا مِنْ عَدُوِّهِمْ، وَقَالَ يَحْيَى الْبَكَّاءُ: قُلْتُ لِسَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ فِي أَيَّامِ الْحَجَّاجِ: إِنَّ الْحَسَنَ كَانَ يَقُولُ لَكُمُ التَّقِيَّةُ بِاللِّسَانِ وَالْقَلْبُ مُطْمَئِنٌّ بِالْإِيمَانِ؟ فَقَالَ سَعِيدٌ: لَيْسَ فِي الْإِسْلَامِ تَقِيَّةٌ إِنَّمَا التَّقِيَّةُ فِي أَهْلِ الْحَرْبِ {وَيُحَذِّرُكُمُ اللَّهُ نَفْسَهُ} أَيْ يُخَوِّفُكُمُ اللَّهُ عُقُوبَتَهُ عَلَى مُوَالَاةِ الْكُفَّارِ وَارْتِكَابِ الْمَنْهِيِّ عَنْهُ وَمُخَالَفَةِ الْمَأْمُورِ {وَإِلَى اللَّهِ الْمَصِيرُ}

Ayetin anlamı şudur: Yüce Allah müminleri; kâfirler üstün ve galip olmadıkça ya da mümin onlardan korktuğu kâfir bir topluluk arasında bulunmadıkça, kâfirleri dost edinmekten, onlara dalkavukluk etmekten ve onlarla içli dışlı sırdaş olmaktan men etmiştir. Bu durumda mümin; haram bir kanı veya haram bir malı helal saymaksızın yahut Müslümanların mahremiyetini kâfirlere ifşa etmeksizin, nefsini savunmak amacıyla kalbi iman ile mutmain olduğu halde onları diliyle idare eder. Takiyye ancak öldürülme korkusu ve niyetin sağlamlığı ile birlikte olur. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: "...kalbi iman ile mutmain olduğu halde zorlanan hariç..." (en-Nahl 106). Sonra bu bir ruhsattır; şayet öldürülünceye kadar sabrederse onun için büyük bir ecir vardır. Bir grup ise [günümüzde] (١) takiyyeyi inkâr etmiştir. Muâz b. Cebel ve Mücâhid şöyle demişlerdir: Takiyye, din sağlamlaşmadan ve Müslümanlar güçlenmeden önce İslam'ın ilk [zamanlarında] (٢) idi. Bugün ise Allah İslam'ı aziz kılmıştır; artık İslam ehlinin düşmanlarından takiyye yapmaları gerekmez. Yahyâ el-Bekkâ şöyle demiştir: Haccâc günlerinde Saîd b. Cübeyr'e: "Hasan, 'Kalp iman ile mutmain olduğu halde dille takiyye yapabilirsiniz' diyordu?" dedim. Saîd: "İslam'da takiyye yoktur; takiyye ancak harp ehli olan kâfirlere karşıdır" dedi. {وَيُحَذِّرُكُمُ اللَّهُ نَفْسَهُ} “Allah sizi bizzat Kendisinden sakındırır” yani kâfirleri dost edinme, yasaklanmış şeyleri işleme ve emredilene muhalefet etme hususunda Allah sizi Kendi azabından korkutur. {وَإِلَى اللَّهِ الْمَصِيرُ} “Dönüş ancak Allah'adır”.

{قُلْ إِنْ تُخْفُوا مَا فِي صُدُورِكُمْ أَوْ تُبْدُوهُ يَعْلَمْهُ اللَّهُ وَيَعْلَمُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٢٩) }

{قُلْ إِنْ تُخْفُوا مَا فِي صُدُورِكُمْ أَوْ تُبْدُوهُ يَعْلَمْهُ اللَّهُ وَيَعْلَمُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٢٩) } “De ki: Göğüslerinizdekini gizleseniz de açığa vursanız da Allah onu bilir. O, göklerde olanı da yerde olanı da bilir. Allah her şeye hakkıyla kadirdir. (29)”

{يَوْمَ تَجِدُ كُلُّ نَفْسٍ مَا عَمِلَتْ مِنْ خَيْرٍ مُحْضَرًا وَمَا عَمِلَتْ مِنْ سُوءٍ تَوَدُّ لَوْ أَنَّ بَيْنَهَا وَبَيْنَهُ أَمَدًا بَعِيدًا وَيُحَذِّرُكُمُ اللَّهُ نَفْسَهُ وَاللَّهُ رَءُوفٌ بِالْعِبَادِ (٣٠) }

{يَوْمَ تَجِدُ كُلُّ نَفْسٍ مَا عَمِلَتْ مِنْ خَيْرٍ مُحْضَرًا وَمَا عَمِلَتْ مِنْ سُوءٍ تَوَدُّ لَوْ أَنَّ بَيْنَهَا وَبَيْنَهُ أَمَدًا بَعِيدًا وَيُحَذِّرُكُمُ اللَّهُ نَفْسَهُ وَاللَّهُ رَءُوفٌ بِالْعِبَادِ (٣٠) } “Herkesin yaptığı her hayrı hazır bulacağı, yaptığı her kötülükten de kendisiyle onun arasında uzak bir mesafe olmasını arzu edeceği günü [hatırlayın]. Allah sizi bizzat Kendisinden sakındırır. Allah kullarına çok şefkatlidir. (30)”

{قُلْ إِنْ تُخْفُوا مَا فِي صُدُورِكُمْ} أَيْ قُلُوبِكُمْ مِنْ مَوَدَّةِ الْكُفَّارِ {أَوْ تُبْدُوهُ} مُوَالَاتُهُمْ قَوْلًا وَفِعْلًا {يَعْلَمْهُ اللَّهُ} وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: إِنْ تُسِرُّوا مَا فِي قُلُوبِكُمْ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ مِنَ التَّكْذِيبِ أَوْ تُظْهِرُوهُ، بِحَرْبِهِ وَقِتَالِهِ، يَعْلَمْهُ اللَّهُ وَيَحْفَظْهُ عَلَيْكُمْ حَتَّى يُجَازِيَكُمْ بِهِ ثُمَّ قَالَ: {وَيَعْلَمُ} رُفِعَ عَلَى الِاسْتِئْنَافِ {مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ} يَعْنِي إِذَا كَانَ لَا يَخْفَى عَلَيْهِ شيء في السموات وَلَا فِي الْأَرْضِ فَكَيْفَ تَخْفَى عَلَيْهِ مُوَالَاتُكُمُ الْكُفَّارَ وَمَيْلُكُمْ إِلَيْهِمْ بِالْقَلْبِ؟ {وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ}

{قُلْ إِنْ تُخْفُوا مَا فِي صُدُورِكُمْ} “De ki: Göğüslerinizde olanı gizleseniz de” yani kalplerinizdeki kâfirlere yönelik sevgiyi; {أَوْ تُبْدُوهُ} “yahut açığa vursanız da” söz ve fiille onlara olan dostluğunuzu; {يَعْلَمْهُ اللَّهُ} “Allah onu bilir”. Kelbî şöyle demiştir: Resûlullah'ı sallallâhu aleyhi ve sellem yalanlama hususunda kalplerinizde olanı gizleseniz de veya onunla savaşarak ve vuruşarak bunu açığa vursanız da Allah onu bilir ve karşılığını size verinceye kadar onu aleyhinizde muhafaza eder. Sonra şöyle buyurdu: {وَيَعْلَمُ} “bilir” kelimesi mübteda olarak merfû kılınmıştır; {مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ} “göklerde olanı da yerde olanı da”. Yani göklerde ve yerde hiçbir şey O'na gizli kalmadığına göre, kâfirleri dost edinmeniz ve kalben onlara meyil göstermeniz O'na nasıl gizli kalabilir? {وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ} “Allah her şeye hakkıyla güç yetirendir”.

قَوْلُهُ تَعَالَى: {يَوْمَ تَجِدُ كُلُّ نَفْسٍ} نَصَبَ يَوْمًا بِنَزْعِ حَرْفِ الصِّفَةِ أَيْ فِي يَوْمِ، وَقِيلَ: بِإِضْمَارِ فِعْلٍ أَيِ: اذْكُرُوا وَاتَّقُوا يَوْمَ تَجِدُ كُلُّ نَفْسٍ {مَا عَمِلَتْ مِنْ خَيْرٍ مُحْضَرًا} لَمْ يُبْخَسْ مِنْهُ شَيْءٌ كَمَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: " وَوَجَدُوا مَا عَمِلُوا حَاضِرًا " (٤٩ -الْكَهْفِ) {وَمَا عَمِلَتْ مِنْ سُوءٍ} جَعَلَهُ بَعْضُهُمْ خَبَرًا فِي مَوْضِعِ النَّصْبِ أَيْ تَجِدُ مُحْضَرًا مَا عَمِلَتْ مِنَ الْخَيْرِ [وَالشَّرِّ فَتُسَرُّ بِمَا عَمِلَتْ مِنَ الْخَيْرِ] وجعله

Yüce Allah'ın: {يَوْمَ تَجِدُ كُلُّ نَفْسٍ} “Herkesin bulacağı gün” buyruğunda; “yevme” (يَوْمَ) kelimesi harf-i cerrin hazfedilmesiyle (nez'u'l-hâfız) mansub kılınmıştır, yani “[o] günde” demektir. Bir görüşe göre ise gizli bir fiil takdiriyle [mansubdur]; yani: “Herkesin bulacağı günü hatırlayın ve [o günden] sakının” takdirindedir. {مَا عَمِلَتْ مِنْ خَيْرٍ مُحْضَرًا} “yaptığı her hayrı hazır [olarak]” [ifadesi], ondan hiçbir şey eksiltilmemiştir [demektir]; nitekim Yüce Allah: { وَوَجَدُوا مَا عَمِلُوا حَاضِرًا } “Yaptıklarını hazır buldular” (Kehf, 49) buyurmuştur. {وَمَا عَمِلَتْ مِنْ سُوءٍ} “ve yaptığı kötülükten [de]” [ifadesini] bazıları nasb mahallinde [matuf] kılmıştır; yani hayırdan [ve şerden yaptığını hazır bulur da hayırdan yaptığıyla sevinir]. Bazıları ise bunu...

بعضهم خيرا مُسْتَأْنَفًا، دَلِيلُ هَذَا التَّأْوِيلِ: قِرَاءَةُ ابْنِ مَسْعُودٍ ﵄ "وَمَا عَمِلَتْ مِنْ سُوءٍ وَدَّتْ لَوْ أَنَّ بَيْنَهَا وَبَيْنَهُ أَمَدًا بَعِيدًا".

yeni bir cümlenin başlangıcı (mübteda) kılmıştır. Bu yorumun delili, İbn Mes'ûd'un radıyallâhu anh: "Yaptığı her kötülükten de kendisiyle onun arasında uzak bir mesafe olmasını arzu eder" şeklindeki kıraatidir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: {تَوَدُّ لَوْ أَنَّ بَيْنَهَا} أَيْ بَيْنَ النَّفْسِ {وَبَيْنَهُ} يَعْنِي وَبَيْنَ السُّوءِ {أَمَدًا بَعِيدًا} قَالَ السُّدِّيُّ: مَكَانًا بَعِيدًا، وَقَالَ مُقَاتِلٌ: كَمَا بَيْنَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ، وَالْأَمَدُ الْأَجَلُ وَالْغَايَةُ الَّتِي يُنْتَهَى إِلَيْهَا، وَقَالَ الْحَسَنُ: يَسُرُّ أَحَدَهُمْ أَنْ لَا يَلْقَى عَمَلَهُ أَبَدًا، وَقِيلَ يَوَدُّ أَنَّهُ لَمْ يَعْمَلْهُ {وَيُحَذِّرُكُمُ اللَّهُ نَفْسَهُ وَاللَّهُ رَءُوفٌ بِالْعِبَادِ}

Yüce Allah'ın: {تَوَدُّ لَوْ أَنَّ بَيْنَهَا} “kendisiyle ... arasında ... olmasını arzu eder” yani nefis ile; {وَبَيْنَهُ} “onun arasında” yani kötülük arasında; {أَمَدًا بَعِيدًا} “uzak bir mesafe”. Süddî: Uzak bir mekân, demiştir. Mukâtil: Doğu ile batı arası kadar, demiştir. Âmed (الْأَمَدُ), süre ve varılacak nihai gayedir. Hasan: Onlardan biri ameliyle hiçbir zaman karşılaşmamayı arzu eder, demiştir. Onu hiç işlememiş olmayı arzu eder, diye de söylenmiştir. {وَيُحَذِّرُكُمُ اللَّهُ نَفْسَهُ وَاللَّهُ رَءُوفٌ بِالْعِبَادِ} “Allah sizi bizzat Kendisinden sakındırır. Allah kullarına çok şefkatlidir”.

{قُلْ إِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ فَاتَّبِعُونِي يُحْبِبْكُمُ اللَّهُ وَيَغْفِرْ لَكُمْ ذُنُوبَكُمْ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٣١) قُلْ أَطِيعُوا اللَّهَ وَالرَّسُولَ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْكَافِرِينَ (٣٢) }

{قُلْ إِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ فَاتَّبِعُونِي يُحْبِبْكُمُ اللَّهُ وَيَغْفِرْ لَكُمْ ذُنُوبَكُمْ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٣١) قُلْ أَطِيعُوا اللَّهَ وَالرَّسُولَ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْكَافِرِينَ (٣٢) } “De ki: 'Eğer Allah'ı seviyorsanız bana uyun ki Allah da sizi sevsin ve günahlarınızı bağışlasın. Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.' (31) De ki: 'Allah'a ve Resul'e itaat edin.' Eğer yüz çevirirlerse, şüphesiz Allah kâfirleri sevmez. (32)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: {قُلْ إِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ فَاتَّبِعُونِي يُحْبِبْكُمُ اللَّهُ} نَزَلَتْ فِي الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى حَيْثُ قَالُوا: نَحْنُ أَبْنَاءُ اللَّهِ وَأَحِبَّاؤُهُ (١) .

Yüce Allah'ın: {قُلْ إِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ فَاتَّبِعُونِي يُحْبِبْكُمُ اللَّهُ} “De ki: Eğer Allah'ı seviyorsanız bana uyun ki Allah da sizi sevsin” buyruğu, Yahudi ve Hristiyanların: "Biz Allah'ın oğulları ve sevgilileriyiz" (١) demeleri üzerine inmiştir.

وَقَالَ الضَّحَّاكُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄: وَقَفَ النَّبِيُّ ﷺ عَلَى قُرَيْشٍ وَهُمْ فِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَقَدْ نَصَبُوا أَصْنَامَهُمْ وَعَلَّقُوا عَلَيْهَا بَيْضَ النَّعَامِ وَجَعَلُوا فِي آذَانِهَا (الشُّنُوفَ) (٢) وَهُمْ يَسْجُدُونَ لَهَا، فَقَالَ: يَا مَعْشَرَ قُرَيْشٍ وَاللَّهِ لَقَدْ خَالَفْتُمْ مِلَّةَ أَبِيكُمْ إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ" (٣) فَقَالَتْ لَهُ قُرَيْشٌ إِنَّمَا نَعْبُدُهَا حُبًّا لِلَّهِ لِيُقَرِّبُونَا إِلَى اللَّهِ زُلْفَى، فَقَالَ اللَّهُ تَعَالَى: قُلْ يَا مُحَمَّدُ إِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ وَتَعْبُدُونَ الْأَصْنَامَ لِيُقَرِّبُوكُمْ إِلَيْهِ فَاتَّبِعُونِي يُحْبِبْكُمُ اللَّهُ، فَأَنَا رَسُولُهُ إِلَيْكُمْ وَحُجَّتُهُ عَلَيْكُمْ، أَيِ اتَّبِعُوا شَرِيعَتِي وَسُنَّتِي يُحْبِبْكُمُ اللَّهُ فَحُبُّ الْمُؤْمِنِينَ لِلَّهِ اتِّبَاعُهُمْ أَمْرَهُ وَإِيثَارُ طَاعَتِهِ وَابْتِغَاءُ مَرْضَاتِهِ، وَحُبُّ اللَّهِ لِلْمُؤْمِنِينَ ثَنَاؤُهُ عَلَيْهِمْ وَثَوَابُهُ لَهُمْ وَعَفْوُهُ عَنْهُمْ فَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَيَغْفِرْ لَكُمْ ذُنُوبَكُمْ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ} .

Dahhâk, İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ rivayetle şöyle demiştir: Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem, Mescid-i Haram'da putlarını dikmiş, üzerlerine devekuşu yumurtaları asmış, kulaklarına küpeler takmış (٢) ve onlara secde etmekte olan Kureyşlilerin yanına vardı ve: "Ey Kureyş topluluğu! Vallahi siz babanız İbrahim ve İsmail'in dinine muhalefet ettiniz" (٣) buyurdu. Kureyş ona: "Biz onlara ancak Allah sevgisinden ötürü, bizi Allah'a daha çok yaklaştırsınlar diye ibadet ediyoruz" dediler. Bunun üzerine Yüce Allah şöyle buyurdu: De ki ey Muhammed: Eğer Allah'ı seviyorsanız ve putlara sizi O'na yaklaştırsın diye kulluk ediyorsanız bana uyun ki Allah da sizi sevsin; çünkü ben O'nun size gönderdiği elçisi ve aleyhinize olan hüccetiyim. Yani benim şeriatıma ve sünnetime uyun ki Allah da sizi sevsin. Müminlerin Allah sevgisi; O'nun emrine uymaları, O'na itaati üstün tutmaları ve O'nun rızasını aramalarıdır. Allah'ın müminleri sevmesi ise; onları övmesi, onlara sevap vermesi ve onları affetmesidir. İşte Yüce Allah'ın şu buyruğu budur: {وَيَغْفِرْ لَكُمْ ذُنُوبَكُمْ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ} “ve günahlarınızı bağışlasın. Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir”.

وَقِيلَ لَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أُبَيٍّ لِأَصْحَابِهِ إِنَّ مُحَمَّدًا يَجْعَلُ طَاعَتَهُ كَطَاعَةِ اللَّهِ وَيَأْمُرُنَا أَنْ نُحِبَّهُ كَمَا أَحَبَّتِ النَّصَارَى عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ فَنَزَلَ قَوْلُهُ تَعَالَى: {قُلْ أَطِيعُوا اللَّهَ وَالرَّسُولَ فَإِنْ تَوَلَّوْا} أَعْرَضُوا عَنْ طَاعَتِهِمَا {فَإِنَّ اللَّهَ لايُحِبّ الْكَافِرِينَ} لَا يَرْضَى فِعْلَهُمْ وَلَا يَغْفِرُ لَهُمْ.

Şöyle de denilmiştir: Bu ayet indiğinde Abdullah b. Übeyy arkadaşlarına: "Muhammed kendisine itaati Allah'a itaat gibi kılıyor ve Hristiyanların Meryem oğlu İsa'yı sevdiği gibi bizim de kendisini sevmemizi emrediyor" dedi. Bunun üzerine Yüce Allah'ın şu buyruğu indi: {قُلْ أَطِيعُوا اللَّهَ وَالرَّسُولَ فَإِنْ تَوَلَّوْا} “De ki: Allah'a ve Resul'e itaat edin. Eğer yüz çevirirlerse” yani ikisine itaatten yüz çevirirlerse; {فَإِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْكَافِرِينَ} “şüphesiz Allah kâfirleri sevmez” onların yaptıklarından razı olmaz ve onları bağışlamaz.

أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ الْمُلَيْحِيُّ، أَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النُّعَيْمِيُّ، أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سِنَانٍ، أَنَا فُلَيْحٌ، أَنَا هِلَالُ بْنُ عَلِيٍّ عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ﵁ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: "كُلُّ أُمَّتِي يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ إِلَّا مَنْ أَبَى" قَالُوا وَمَنْ يَأْبَى؟ قَالَ "مَنْ أَطَاعَنِي دَخَلَ

Bize Abdülvâhid el-Melîhî haber verdi, bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî bildirdi, bize Muhammed b. Yûsuf bildirdi, bize Muhammed b. İsmâîl bildirdi, bize Muhammed b. Sinân bildirdi, bize Füleyh bildirdi, bize Hilâl b. Alî, Atâ b. Yesâr'dan, o da Ebû Hüreyre'den radıyallâhu anh bildirdi ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Dayatanlar hariç bütün ümmetim cennete girecektir.» "Kim dayatır ki?" dediler. Buyurdu ki: «Bana itaat eden girer

الْجَنَّةَ وَمِنْ عَصَانِي فَقَدْ أَبَى" (١) .

cennete; bana isyan eden ise dayatmış demektir." (١)

أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ الْمُلَيْحِيُّ، أَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النُّعَيْمِيُّ، أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عُبَادَةَ، أَنَا يَزِيدُ نَا سُلَيْمُ بْنُ حَيَّانَ [وَأَثْنَى عَلَيْهِ] ، (٢) أَنَا سَعِيدُ بْنُ مِينَاءَ قَالَ: حَدَّثَنَا أَوْ سَمِعْتُ جَابِرَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ يَقُولُ: جَاءَتْ مَلَائِكَةٌ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ وَهُوَ نَائِمٌ. فَقَالَ بَعْضُهُمْ: إِنَّهُ نَائِمٌ وَقَالَ بَعْضُهُمْ: إِنَّ الْعَيْنَ نَائِمَةٌ وَالْقَلْبَ يَقْظَانُ فَقَالُوا: إِنَّ لِصَاحِبِكُمْ هَذَا مَثَلًا فَاضْرِبُوا لَهُ مَثَلًا فَقَالُوا: مَثَلُهُ كَمَثَلِ رَجُلٍ بَنَى دَارًا وَجَعَلَ فِيهَا مَأْدُبَةً وَبَعَثَ دَاعِيًا، فَمَنْ أَجَابَ الدَّاعِيَ دَخَلَ الدَّارَ وَأَكَلَ مِنَ الْمَأْدُبَةِ، وَمَنْ لَمْ يُجِبِ الدَّاعِيَ لَمْ يَدْخُلِ الدَّارَ وَلَمْ يَأْكُلْ مِنَ الْمَأْدُبَةِ، فَقَالُوا: أَوِّلُوهَا لَهُ يَفْقَهُهَا، فَقَالُوا: أَمَّا الدَّارُ الْجَنَّةُ وَالدَّاعِي مُحَمَّدٌ ﷺ فَمَنْ أَطَاعَ مُحَمَّدًا فَقَدْ أَطَاعَ اللَّهَ وَمَنْ عَصَى مُحَمَّدًا فَقَدْ عَصَى اللَّهَ وَمُحَمَّدٌ ﷺ فَرَّقَ بَيْنَ النَّاسِ" (٣)

Bize Abdülvâhid el-Melîhî haber verdi, bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî bildirdi, bize Muhammed b. Yûsuf bildirdi, bize Muhammed b. İsmâîl bildirdi, bize Muhammed b. Ubâde bildirdi, bize Yezîd haber verdi, bize Süleym b. Hayyân bildirdi [ve onu övdü] (٢), bize Saîd b. Mînâ bildirdi; o dedi ki: Câbir b. Abdillâh'ın şöyle dediğini bize anlattı yahut işittim: Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem uyurken yanına melekler geldi. Onlardan bazısı: "O uyuyor" dedi, bazısı da: "Göz uyur fakat kalp uyanıktır" dedi. Bunun üzerine: "Şu arkadaşınız için bir misal vardır, ona bir misal getirin" dediler. Şöyle söylediler: "Onun misali; bir ev inşa edip orada bir ziyafet sofrası kuran ve bir davetçi gönderen adamın misali gibidir. Kim davetçiye icabet ederse eve girer ve ziyafetten yer. Kim de davetçiye icabet etmezse eve giremez ve ziyafetten yiyemez." Bunun üzerine: "Bunu ona tevil edin de anlasın" dediler. Onlar da şöyle dediler: "Ev cennettir, davetçi ise Muhammed'dir sallallâhu aleyhi ve sellem. Kim Muhammed'e itaat ederse Allah'a itaat etmiştir; kim de Muhammed'e isyan ederse Allah'a isyan etmiştir. Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem insanlar arasını ayıran [ölçü]dür." (٣)

{إِنَّ اللَّهَ اصْطَفَى آدَمَ وَنُوحًا وَآلَ إِبْرَاهِيمَ وَآلَ عِمْرَانَ عَلَى الْعَالَمِينَ (٣٣) ذُرِّيَّةً بَعْضُهَا مِنْ بَعْضٍ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (٣٤) }

{إِنَّ اللَّهَ اصْطَفَى آدَمَ وَنُوحًا وَآلَ إِبْرَاهِيمَ وَآلَ عِمْرَانَ عَلَى الْعَالَمِينَ (٣٣) ذُرِّيَّةً بَعْضُهَا مِنْ بَعْضٍ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (٣٤) } “Şüphesiz Allah Âdem'i, Nuh'u, İbrahim ailesini ve İmrân ailesini âlemlere üstün kıldı. (33) Birbirinden türeyen bir zürriyet olarak. Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir. (34)”

وَقَوْلُهُ تَعَالَى: {إِنَّ اللَّهَ اصْطَفَى آدَمَ وَنُوحًا} الْآيَةَ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: قَالَتِ الْيَهُودُ نَحْنُ مِنْ أَبْنَاءِ إِبْرَاهِيمَ وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ، وَنَحْنُ عَلَى دِينِهِمْ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى هَذِهِ الْآيَةَ. يَعْنِي: إِنَّ اللَّهَ اصْطَفَى هَؤُلَاءِ بِالْإِسْلَامِ وَأَنْتُمْ عَلَى غَيْرِ دِينِ الْإِسْلَامِ {اصْطَفَى} اخْتَارَ، افْتَعَلَ مِنَ الصَّفْوَةِ وَهِيَ الْخَالِصُ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ {آدَمَ} أَبُو الْبَشَرِ {وَنُوحًا وَآلَ إِبْرَاهِيمَ وَآلَ عِمْرَانَ} قِيلَ: أَرَادَ بِآلِ إِبْرَاهِيمَ وَآلِ عِمْرَانَ إِبْرَاهِيمَ ﵇ وَعِمْرَانَ أَنْفُسَهُمَا كَقَوْلِهِ تَعَالَى " وَبَقِيَّةٌ مِمَّا تَرَكَ آلُ مُوسَى وَآلُ هَرُونَ " (٢٤٨ -الْبَقَرَةِ) يَعْنِي مُوسَى وَهَارُونَ.

Yüce Allah'ın: {إِنَّ اللَّهَ اصْطَفَى آدَمَ وَنُوحًا} “Şüphesiz Allah Âdem'i, Nuh'u ... üstün kıldı” ayeti hakkında İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: Yahudiler, "Biz İbrahim, İshak ve Yakub'un evlatlarındanız ve onların dini üzereyiz" dediler. Bunun üzerine Yüce Allah bu ayeti indirdi. Yani: Allah bunları İslam ile seçkin kılmıştır; siz ise İslam dininden başka bir hal üzeresiniz. İstafâ (اصْطَفَى), seçti demektir; her şeyin halisi anlamına gelen 'safve' kökünden iftiâl babındandır. {آدَمَ} “Âdem'i” insanlığın babasıdır; {وَنُوحًا وَآلَ إِبْرَاهِيمَ وَآلَ عِمْرَانَ} “Nuh'u, İbrahim ailesini ve İmrân ailesini”. İbrahim ailesi ve İmrân ailesinden bizzat İbrahim aleyhisselâm ve İmrân'ın kastedildiği söylenmiştir. Tıpkı Yüce Allah'ın: "...Musa ailesinin ve Harun ailesinin geriye bıraktıklarından kalanlar..." (el-Bakara 248) buyruğunda bizzat Musa ve Harun'u kastetmesi gibi.

وَقَالَ آخَرُونَ: آلَ إِبْرَاهِيمَ: إِسْمَاعِيلُ وَإِسْحَاقُ وَيَعْقُوبُ وَالْأَسْبَاطُ، وَكَانَ مُحَمَّدٌ ﷺ مِنْ آلِ إِبْرَاهِيمَ ﵇، وَأَمَّا آلَ عِمْرَانَ فَقَالَ مُقَاتِلٌ: هُوَ عِمْرَانُ بْنُ يَصْهُرَ بْنِ فَاهَتْ بْنِ لَاوِي بْنِ يَعْقُوبَ ﵇ {وَالِدُ} مُوسَى وَهَارُونَ. وَقَالَ الْحَسَنُ وَوَهْبٌ: هُوَ عِمْرَانُ بْنُ أَشْهَمَ بْنِ أَمُونَ مِنْ وَلَدِ سُلَيْمَانَ بْنِ

Başkaları ise şöyle demiştir: İbrahim ailesi; İsmail, İshak, Yakub ve Esbât'tır (torunlar/kabileler). Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem de İbrahim aleyhisselâm'ın ailesindendir. İmrân ailesine gelince; Mukâtil şöyle demiştir: O, Yakub aleyhisselâm oğlu Lâvî oğlu Fâhet oğlu Yashur oğlu İmrân olup Musa ve Harun'un babasıdır. Hasan ve Vehb ise şöyle demişlerdir: O, ... oğlu Süleyman'ın soyundan gelen Emmûn oğlu Eşhem oğlu İmrân'dır...

دَاوُدَ ﵉ [وَالِدُ] مَرْيَمَ وَعِيسَى. وَقِيلَ: عِمْرَانُ بْنُ مَاثَانَ وَإِنَّمَا خَصَّ هَؤُلَاءِ بِالذِّكْرِ لِأَنَّ الْأَنْبِيَاءَ وَالرُّسُلَ كُلَّهُمْ مِنْ نَسْلِهِمْ {عَلَى الْعَالَمِينَ ذُرِّيَّةً} اشْتِقَاقُهَا مِنْ ذَرَأَ بِمَعْنَى خَلَقَ، وَقِيلَ: مِنَ الذَّرِّ لِأَنَّهُ اسْتِخْرَاجُهُمْ مِنْ صلب آدم ٥٦/ب كَالذَّرِّ، وَيُسَمَّى الْأَوْلَادُ وَالْآبَاءُ ذُرِّيَّةً، فَالْأَبْنَاءُ ذُرِّيَّةٌ لِأَنَّهُ ذَرَأَهُمْ، وَالْآبَاءُ ذُرِّيَّةٌ لِأَنَّهُ ذَرَأَ الْأَبْنَاءَ مِنْهُمْ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: " وَآيَةٌ لَهُمْ أَنَّا حَمَلْنَا ذُرِّيَّتَهُمْ " (٤١ -يس) أَيْ آبَاءَهُمْ

gelen Emmûn oğlu Eşhem oğlu İmrân'dır; aleyhimesselâm Meryem'in [babası] ve İsa'nın [dedesidir], demişlerdir. İmrân b. Mâsân olduğu da söylenmiştir. Bunların özellikle zikredilmesinin sebebi, peygamberlerin ve elçilerin tamamının onların soyundan gelmiş olmasıdır. {عَلَى الْعَالَمِينَ ذُرِّيَّةً} “âlemlere üstün kıldı. Birbirinden türeyen bir zürriyet olarak”. Zürriyet kelimesinin kökü yaratmak anlamındaki 'zeree (ذَرَأَ)' fiilindendir. Zerre (الذَّرِّ) kelimesinden geldiği de söylenmiştir; zira onların Âdem'in sulbünden çıkarılmaları zerreler gibi olmuştur. Hem evlatlara hem de atalara zürriyet denir; evlatlar zürriyettir çünkü Allah onları yaratmıştır (zeree), atalar da zürriyettir çünkü Allah evlatları onlardan türetip yaratmıştır. Nitekim Yüce Allah: "Onların zürriyetlerini ... taşımamız da onlar için bir delildir" (Yâsîn 41) yani atalarını taşımamız, buyurmuştur.

{ذُرِّيَّةً} نُصِبَ عَلَى مَعْنَى وَاصْطَفَى ذُرِّيَّةً {بَعْضُهَا مِنْ بَعْضٍ} أَيْ بَعْضُهَا مِنْ وَلَدِ بَعْضٍ، [وَقِيلَ بَعْضُهَا مِنْ بَعْضٍ فِي التَّنَاصُرِ] (١) وَقِيلَ: بَعْضُهَا عَلَى دِينِ بَعْضٍ {وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ}

{ذُرِّيَّةً} “Zürriyet olarak” kelimesi, 'bir zürriyeti seçti' anlamında mensub kılınmıştır. {بَعْضُهَا مِنْ بَعْضٍ} “Birbirinden türeyen” yani bazısı bazısının soyundan gelen [demektir]. [Bazısının bazısına yardımı hususunda birbirinden olduğu da söylenmiştir] (١). Bazısının bazısının dini üzere olduğu da söylenmiştir. {وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ} “Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir”.

{إِذْ قَالَتِ امْرَأَةُ عِمْرَانَ رَبِّ إِنِّي نَذَرْتُ لَكَ مَا فِي بَطْنِي مُحَرَّرًا فَتَقَبَّلْ مِنِّي إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (٣٥) }

{إِذْ قَالَتِ امْرَأَةُ عِمْرَانَ رَبِّ إِنِّي نَذَرْتُ لَكَ مَا فِي بَطْنِي مُحَرَّرًا فَتَقَبَّلْ مِنِّي إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (٣٥) } “Hani İmrân'ın karısı şöyle demişti: 'Rabbim! Karnımdakini sırf Sana adanmış olarak adadım; benden kabul buyur. Şüphesiz hakkıyla işiten, hakkıyla bilen yalnız Sensin.' (35)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: {إِذْ قَالَتِ امْرَأَةُ عِمْرَانَ} وَهِيَ حَنَّةُ بِنْتُ قَافُوذَا أُمُّ مَرْيَمَ، وَعِمْرَانُ هُوَ عِمْرَانُ بْنُ مَاثَانَ وَلَيْسَ بِعِمْرَانَ أَبِي مُوسَى ﵇، وَبَيْنَهُمَا أَلْفٌ وَثَمَانُونَ سَنَةً، وَكَانَ بنو ماثان رؤوس بَنِي إِسْرَائِيلَ وَأَحْبَارَهُمْ وَمُلُوكَهُمْ وَقِيلَ: عِمْرَانُ بْنُ أَشْهَمَ.

Yüce Allah'ın: {إِذْ قَالَتِ امْرَأَةُ عِمْرَانَ} “Hani İmrân'ın karısı şöyle demişti” buyruğundaki kadın, Meryem'in annesi Kâfûzâ kızı Hanne'dir. İmrân ise Mâsân oğlu İmrân'dır; Musa'nın aleyhisselâm babası olan İmrân değildir. İkisi arasında bin seksen yıl vardır. Mâsân oğulları İsrâiloğulları'nın ileri gelenleri, din bilginleri ve hükümdarları idiler. İmrân b. Eşhem olduğu da söylenmiştir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: {رَبِّ إِنِّي نَذَرْتُ لَكَ مَا فِي بَطْنِي مُحَرَّرًا} أَيْ جَعَلْتُ الَّذِي فِي بَطْنِي مُحَرَّرًا نَذْرًا مِنِّي لَكَ {فَتَقَبَّلْ مِنِّي إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ} وَالنَّذْرُ: مَا يُوجِبُهُ الْإِنْسَانُ عَلَى نَفْسِهِ {مُحَرَّرًا} أَيْ عَتِيقًا خَالِصًا لِلَّهِ مُفْرَغًا لِعِبَادَةِ اللَّهِ وَلِخِدْمَةِ الْكَنِيسَةِ لَا أَشْغَلُهُ بِشَيْءٍ مِنَ الدُّنْيَا، وَكُلُّ مَا أُخْلِصَ فَهُوَ مُحَرَّرٌ يُقَالُ: حَرَّرْتُ الْعَبْدَ إِذَا أَعْتَقْتُهُ وَخَلَّصْتُهُ مِنَ الرِّقِّ.

Yüce Allah'ın: {رَبِّ إِنِّي نَذَرْتُ لَكَ مَا فِي بَطْنِي مُحَرَّرًا} “Rabbim! Karnımdakini sırf Sana adanmış olarak adadım” buyruğu, yani karnımda olanı Sana bir adak olarak hür kıldım; {فَتَقَبَّلْ مِنِّي إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ} “benden kabul buyur. Şüphesiz hakkıyla işiten, hakkıyla bilen yalnız Sensin” demektir. Nezir (النَّذْرُ), insanın kendi nefsine vacip kıldığı şeydir. Muharrar (مُحَرَّرًا), yani hür, sırf Allah'a tahsis edilmiş, Allah'a ibadet ve mabedin hizmeti için boşaltılmış, onu dünya işlerinden hiçbir şeyle meşgul etmeyeceğim demektir. Sırf ihlasla tahsis edilen her şeye muharrar denir; nitekim köleyi azat edip kölelikten kurtardığında "harretu'l-abde (حَرَّرْتُ الْعَبْدَ)" denir.

قَالَ الْكَلْبِيُّ وَمُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ وَغَيْرُهُمَا: كَانَ الْمُحَرَّرُ إِذَا حُرِّرَ جُعِلَ فِي الْكَنِيسَةِ يَقُومُ عَلَيْهَا وَيَكْنُسُهَا وَيَخْدِمُهَا وَلَا يَبْرَحُهَا حَتَّى يَبْلُغَ الْحُلُمَ، ثُمَّ يُخَيَّرُ إِنْ أَحَبَّ أَقَامَ وَإِنْ أَحَبَّ ذَهَبَ حَيْثُ شَاءَ وَإِنْ أَرَادَ أَنْ يَخْرُجَ بَعْدَ التَّخْيِيرِ لَمْ يَكُنْ لَهُ ذَلِكَ، وَلَمْ يَكُنْ أَحَدٌ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ وَالْعُلَمَاءِ إِلَّا وَمِنْ نَسْلِهِ مُحَرَّرًا لِبَيْتِ الْمَقْدِسِ، وَلَمْ يَكُنْ مُحَرَّرًا إِلَّا الْغِلْمَانُ، وَلَا تَصْلُحُ لَهُ الْجَارِيَةُ لِمَا يُصِيبُهَا مِنَ الْحَيْضِ وَالْأَذَى، فَحَرَّرَتْ أَمُّ مَرْيَمَ مَا فِي بَطْنِهَا، وَكَانَتِ الْقِصَّةُ فِي ذَلِكَ أَنَّ زَكَرِيَّا وَعِمْرَانَ تَزَوَّجَا أُخْتَيْنِ، وَكَانَتْ أَشْيَاعُ بِنْتُ قَافُوذَا أُمُّ يَحْيَى عِنْدَ زَكَرِيَّا، وَكَانَتْ حَنَّةُ بِنْتُ قَافُوذَا أُمُّ مَرْيَمَ عِنْدَ عِمْرَانَ، وَكَانَ قَدْ أُمْسِكَ عَنْ حَنَّةَ الْوَلَدُ حَتَّى أَسَنَّتْ وَكَانُوا أَهْلَ بَيْتٍ مِنَ اللَّهِ بِمَكَانٍ، فَبَيْنَمَا هِيَ فِي ظِلِّ شَجَرَةٍ بَصُرَتْ بِطَائِرٍ يُطْعِمُ فَرْخًا فَتَحَرَّكَتْ بِذَلِكَ نَفْسُهَا لِلْوَلَدِ فَدَعَتِ اللَّهَ أَنْ يَهَبَ لَهَا وَلَدًا وَقَالَتْ: اللَّهُمَّ لَكَ عَلَيَّ إِنْ رَزَقْتَنِي وَلَدًا أَنْ أَتَصَدَّقَ بِهِ عَلَى بَيْتِ الْمَقْدِسِ

Kelbî, Muhammed b. İshâk ve başkaları şöyle demiştir: [Mabede] adanan çocuk, adandığı zaman mabede konulur; oranın işleriyle ilgilenir, orayı süpürür ve oraya hizmet eder, ergenlik çağına ulaşıncaya kadar da oradan ayrılmazdı. Sonra [tercihinde] serbest bırakılırdı; dilerse kalır, dilerse istediği yere giderdi. Ancak [kalmayı] tercih ettikten sonra [oradan] çıkmak isterse artık buna hakkı olmazdı. Peygamberlerden ve âlimlerden hiçbiri yoktu ki soyundan Beytü'l-Makdis'e adanmış biri bulunmasın. [Mabede] sadece erkek çocuklar adanırdı; kız çocuğu ise gördüğü aybaşı hali ve eziyetler sebebiyle buna elverişli olmazdı. Meryem'in annesi de karnındakini adadı. Bu olayın aslı şöyleydi: Zekeriyyâ ile İmrân iki kız kardeşle evlenmişlerdi. Yahyâ'nın annesi Kâfûzâ kızı Eşyâ‘ Zekeriyyâ'nın, Meryem'in annesi Kâfûzâ kızı Hanne ise İmrân'ın nikâhı altındaydı. Hanne yaşlanıncaya kadar çocuğu olmamıştı. Onlar Allah katında seçkin bir konuma sahip bir aile idiler. Bir gün Hanne bir ağacın gölgesindeyken yavrusunu besleyen bir kuş gördü; bunun üzerine içinde çocuk arzusu uyandı ve kendisine bir çocuk bağışlaması için Allah'a dua edip şöyle dedi: 'Allahım! Bana bir çocuk bahşedersen, onu Beytü'l-Makdis'e adamak boynumun borcu olsun.'

فَيَكُونُ مِنْ سَدَنَتِهِ وَخَدَمَتِهِ، فَحَمَلَتْ بِمَرْيَمَ فَحَرَّرَتْ مَا فِي بَطْنِهَا، وَلَمْ تَعْلَمْ مَا هُوَ فَقَالَ لَهَا زَوْجُهَا: وَيْحَكِ مَا صَنَعْتِ، أَرَأَيْتِ إِنْ كَانَ مَا فِي بَطْنِكِ أُنْثَى لَا تَصْلُحُ لِذَلِكَ؟ فَوَقَعَا جَمِيعًا فِي هَمٍّ مِنْ ذَلِكَ فَهَلَكَ عِمْرَانُ وَحَنَّةُ حَامِلٌ بِمَرْيَمَ

böylece oranın bakıcılarından ve hizmetçilerinden olsun.' Derken Meryem'e hamile kaldı ve ne olduğunu bilmeksizin karnındakini adadı. Kocası ona: 'Yazıklar olsun sana, ne yaptın! Ya karnındaki buna uygun olmayan bir kız çocuğu olursa ne yapacaksın?' dedi. Bu yüzden her ikisi de büyük bir endişeye kapıldılar. Hanne Meryem'e hamile iken İmrân vefat etti.

{فَلَمَّا وَضَعَتْهَا قَالَتْ رَبِّ إِنِّي وَضَعْتُهَا أُنْثَى وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا وَضَعَتْ وَلَيْسَ الذَّكَرُ كَالْأُنْثَى وَإِنِّي سَمَّيْتُهَا مَرْيَمَ وَإِنِّي أُعِيذُهَا بِكَ وَذُرِّيَّتَهَا مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ (٣٦) }

{فَلَمَّا وَضَعَتْهَا قَالَتْ رَبِّ إِنِّي وَضَعْتُهَا أُنْثَى وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا وَضَعَتْ وَلَيْسَ الذَّكَرُ كَالْأُنْثَى وَإِنِّي سَمَّيْتُهَا مَرْيَمَ وَإِنِّي أُعِيذُهَا بِكَ وَذُرِّيَّتَهَا مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ (٣٦) } “Onu doğurunca dedi ki: 'Rabbim! Doğurduğum bir kız oldu.' —Oysa Allah onun ne doğurduğunu daha iyi bilmekteydi— 'Erkek, kız gibi değildir. Ben ona Meryem adını verdim. Onu ve soyunu kovulmuş şeytandan Sana sığındırıyorum.' (36)”

{فَلَمَّا وَضَعَتْهَا} أَيْ وَلَدَتْهَا إِذَا هِيَ جَارِيَةٌ، وَالْهَاءُ فِي قَوْلِهِ "وَضَعَتْهَا" رَاجِعَةٌ إِلَى النَّذِيرِ لَا إِلَى مَا وُلِدَ لِذَلِكَ أُنِّثَ {قَالَتْ} حَنَّةُ وَكَانَتْ تَرْجُو أَنْ يَكُونَ غُلَامًا {رَبِّ إِنِّي وَضَعْتُهَا أُنْثَى} اعْتِذَارًا إِلَى اللَّهِ ﷿ {وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا وَضَعَتْ} بِجَزْمِ التَّاءِ إِخْبَارًا عَنِ اللَّهِ ﷿ وَهِيَ قِرَاءَةُ الْعَامَّةِ وَقَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ وَأَبُو بَكْرٍ وَيَعْقُوبُ وَضَعْتُ بِرَفْعِ التَّاءِ جَعَلُوهَا مِنْ كَلَامِ أَمِّ مَرْيَمَ {وَلَيْسَ الذَّكَرُ كَالْأُنْثَى} فِي خِدْمَةِ الْكَنِيسَةِ وَالْعِبَادِ الَّذِينَ فِيهَا لِعَوْرَتِهَا وَضَعْفِهَا وَمَا يَعْتَرِيهَا مِنَ الْحَيْضِ وَالنِّفَاسِ {وَإِنِّي سَمَّيْتُهَا مَرْيَمَ} وَمَرْيَمُ بِلُغَتِهِمُ الْعَابِدَةُ وَالْخَادِمَةُ، وَكَانَتْ مَرْيَمُ أَجْمَلَ النِّسَاءِ فِي وَقْتِهَا وَأَفْضَلَهُنَّ {وَإِنِّي أُعِيذُهَا} أَمْنَعُهَا وَأُجِيرُهَا {بِكَ وَذُرِّيَّتَهَا} أَوْلَادَهَا {مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ} فَالشَّيْطَانُ الطَّرِيدُ اللَّعِينُ، وَالرَّجِيمُ الْمَرْمِيُّ بِالشُّهُبِ.

{فَلَمَّا وَضَعَتْهَا} “Onu doğurunca” yani onu dünyaya getirdiğinde bir de baktı ki o bir kız çocuğudur. "Veda'athâ (وَضَعَتْهَا)" sözündeki zamir doğan çocuğa değil adanan şeye (nezir) racidir, bu sebeple müennes gelmiştir. Bir erkek çocuk olmasını umut eden Hanne: {قَالَتْ} {رَبِّ إِنِّي وَضَعْتُهَا أُنْثَى} “dedi ki: Rabbim! Doğurduğum bir kız oldu” diyerek Allah'a azze ve celle özür beyan etti. {وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا وَضَعَتْ} “Oysa Allah onun ne doğurduğunu daha iyi bilmekteydi” ibaresi Allah'tan azze ve celle bir haber olarak t harfinin cezmıyla okunmuştur ve çoğunluğun kıraatidir. İbn Âmir, Ebû Bekir ve Ya'kûb ise bunu t harfinin ref'iyle "veda'tu (وَضَعْتُ)" şeklinde Meryem'in annesinin sözü olarak okumuşlardır. {وَلَيْسَ الذَّكَرُ كَالْأُنْثَى} “Erkek, kız gibi değildir” yani mabedin ve oradaki ibadet ehlinin hizmetinde kızın avret durumu, zayıflığı ve ona isabet eden hayız ile nifas halleri sebebiyle kız çocuğu erkek gibi değildir. {وَإِنِّي سَمَّيْتُهَا مَرْيَمَ} “Ben ona Meryem adını verdim”. Meryem onların dilinde abide (ibadet eden) ve hizmetkâr anlamına gelirdi. Meryem döneminin en güzel ve en faziletli kadınıydı. {وَإِنِّي أُعِيذُهَا} “Onu ... sığındırıyorum” koruyor ve himaye ediyorum; {بِكَ وَذُرِّيَّتَهَا} “Sana ve soyunu” evlatlarını; {مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ} “kovulmuş şeytandan”. Şeytan, kovulmuş ve lanetlenmiş; recîm ise göktaşlarıyla taşlanmış olandır.

أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ الْمُلَيْحِيُّ، أَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النُّعَيْمِيُّ، أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، أَنَا أَبُو الْيَمَانِ، أَنَا شُعَيْبٌ عَنِ الزُّهْرِيِّ، حَدَّثَنِي سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ، قَالَ: قَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ ﵁: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: "مَا مِنْ بَنِي آدَمَ مَوْلُودٌ إِلَّا يَمَسُّهُ الشَّيْطَانُ حِينَ يُولَدُ، فَيَسْتَهِلُّ الصَّبِيُّ صَارِخًا مِنَ الشَّيْطَانِ غَيْرَ مَرْيَمَ وَابْنِهَا" ثُمَّ يَقُولُ أَبُو هُرَيْرَةَ ﵁: "وَإِنِّي أُعِيذُهَا بِكَ وَذُرِّيَّتَهَا مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ" (١) .

Bize Abdülvâhid el-Melîhî haber verdi, bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî bildirdi, bize Muhammed b. Yûsuf bildirdi, bize Muhammed b. İsmâîl bildirdi, bize Ebu'l-Yemân bildirdi, bize Şuayb, Zührî'den haber verdi; bana Saîd b. el-Müseyyeb anlattı; o dedi ki: Ebû Hüreyre radıyallâhu anh şöyle dedi: Resûlullah'ı sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyururken işittim: "Âdemoğlundan doğan hiçbir çocuk yoktur ki doğduğu anda şeytan ona dokunmasın; çocuk da şeytanın dokunmasından ötürü feryat ederek ağlar. Meryem ve oğlu bundan müstesnadır." Sonra Ebû Hüreyre radıyallâhu anh şöyle der: "'Onu ve soyunu kovulmuş şeytandan Sana sığındırıyorum' [ayetini okuyunuz]." (١)

أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ الْمُلَيْحِيُّ، أَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النُّعَيْمِيُّ، أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، أَنَا أَبُو الْيَمَانِ، أَنَا شُعَيْبٌ، عَنْ أَبِي الزِّنَادِ عَنِ الْأَعْرَجِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ "كُلُّ بَنِي آدَمَ يَطْعَنُ الشَّيْطَانُ فِي جَنْبِهِ بِأُصْبُعِهِ حِينَ يُولَدُ غَيْرَ عِيسَى بن مَرْيَمَ ذَهَبَ يَطْعَنُ فَطَعَنَ فِي الْحِجَابِ" .

Bize Abdülvâhid el-Melîhî haber verdi, bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî bildirdi, bize Muhammed b. Yûsuf bildirdi, bize Muhammed b. İsmâîl bildirdi, bize Ebu'l-Yemân bildirdi, bize Şuayb, Ebu'z-Zinâd'dan, o el-A'rec'den, o da Ebû Hüreyre'den radıyallâhu anh haber verdi; [Ebû Hüreyre] dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Âdemoğlundan doğan her bir ferdin, doğduğu vakit şeytan parmağıyla böğrüne dürter; Meryem oğlu Îsâ müstesna. [Şeytan] dürtmeye gittiğinde [aradaki] perdeye dürttü.»

{فَتَقَبَّلَهَا رَبُّهَا بِقَبُولٍ حَسَنٍ وَأَنْبَتَهَا نَبَاتًا حَسَنًا وَكَفَّلَهَا زَكَرِيَّا كُلَّمَا دَخَلَ عَلَيْهَا زَكَرِيَّا الْمِحْرَابَ وَجَدَ عِنْدَهَا رِزْقًا قَالَ يَا مَرْيَمُ أَنَّى لَكِ هَذَا قَالَتْ هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يَرْزُقُ مَنْ يَشَاءُ بِغَيْرِ حِسَابٍ (٣٧) }

{فَتَقَبَّلَهَا رَبُّهَا بِقَبُولٍ حَسَنٍ وَأَنْبَتَهَا نَبَاتًا حَسَنًا وَكَفَّلَهَا زَكَرِيَّا كُلَّمَا دَخَلَ عَلَيْهَا زَكَرِيَّا الْمِحْرَابَ وَجَدَ عِنْدَهَا رِزْقًا قَالَ يَا مَرْيَمُ أَنَّى لَكِ هَذَا قَالَتْ هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يَرْزُقُ مَنْ يَشَاءُ بِغَيْرِ حِسَابٍ (٣٧) } “Bunun üzerine Rabbi onu güzel bir kabulle kabul buyurdu ve onu güzel bir bitki gibi yetiştirdi; Zekeriyyâ'yı da ona kefil (bakıcı) kıldı. Zekeriyyâ ne zaman mabede, onun yanına girse yanında bir rızık bulurdu. 'Ey Meryem! Bu sana nereden geldi?' derdi. O da: 'Bu, Allah katındandır. Şüphesiz Allah dilediğine hesapsız rızık verir' derdi. (37)”

قَوْلُهُ {فَتَقَبَّلَهَا رَبُّهَا بِقَبُولٍ حَسَنٍ} أَيْ تَقَبَّلَ اللَّهُ مَرْيَمَ مِنْ حَنَّةَ مَكَانَ الْمُحَرَّرِ، وَتَقَبَّلَ بِمَعْنَى قَبِلَ وَرَضِيَ، وَالْقَبُولُ مَصْدَرُ قَبِلَ يَقْبَلُ قَبُولًا مِثْلَ الْوَلُوعِ وَالْوَزُوعَ وَلَمْ يَأْتِ غَيْرُ هَذِهِ الثَّلَاثَةِ. وَقِيلَ: مَعْنَى التَّقَبُّلِ التَّكَفُّلُ فِي التَّرْبِيَةِ وَالْقِيَامِ بِشَأْنِهَا {وَأَنْبَتَهَا نَبَاتًا حَسَنًا} مَعْنَاهُ: وَأَنْبَتَهَا فَنَبَتَتْ نَبَاتًا حَسَنًا وَقِيلَ هَذَا مَصْدَرٌ عَلَى غَيْرِ [اللَّفْظِ] (١) وَكَذَلِكَ قَوْلُهُ {فَتَقَبَّلَهَا رَبُّهَا بِقَبُولٍ حَسَنٍ} [وَمَثَلُهُ شَائِعٌ كَقَوْلِكَ تَكَلَّمْتُ كَلَامًا وَقَالَ جُوَيْبِرٌ عَنِ الضَّحَّاكِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ {فَتَقَبَّلَهَا رَبُّهَا بِقَبُولٍ حَسَنٍ} ] (٢) أَيْ سَلَكَ بِهَا طَرِيقَ السُّعَدَاءِ {وَأَنْبَتَهَا نَبَاتًا حَسَنًا} يَعْنِي سَوَّى خَلْقَهَا مِنْ غَيْرِ زِيَادَةٍ وَلَا نُقْصَانٍ فَكَانَتْ تَنْبُتُ فِي الْيَوْمِ مَا يَنْبُتُ الْمَوْلُودُ فِي الْعَامِ {وَكَفَّلَهَا زَكَرِيَّا} قَالَ أَهْلُ الْأَخْبَارِ: أَخَذَتْ حَنَّةُ مَرْيَمَ حِينَ وَلَدَتْهَا فَلَفَّتْهَا فِي خِرْقَةٍ وَحَمْلَتْهَا إِلَى الْمَسْجِدِ فَوَضَعَتْهَا عِنْدَ الأحبار، أبناء هرون وَهُمْ يَوْمَئِذٍ يَلُونَ مِنْ بَيْتِ الْمَقْدِسِ مَا يَلِي الْحَجَبَةُ مِنَ الْكَعْبَةِ فَقَالَتْ لَهُمْ: دُونَكُمْ هَذِهِ النَّذِيرَةَ، فَتَنَافَسَ فِيهَا الْأَحْبَارُ لِأَنَّهَا كَانَتْ بِنْتَ إِمَامِهِمْ وَصَاحِبِ قُرْبَانِهِمْ فَقَالَ لَهُمْ زَكَرِيَّا: أَنَا أَحَقُّكُمْ بِهَا، عِنْدِي خَالَتُهَا، فَقَالَتْ لَهُ الْأَحْبَارُ: لَا نَفْعَلُ ذَلِكَ، فَإِنَّهَا لَوْ تُرِكَتْ لِأَحَقِّ النَّاسِ لَهَا لَتُرِكَتْ لِأُمِّهَا الَّتِي وَلَدَتْهَا لَكِنَّا نَقْتَرِعُ عَلَيْهَا فَتَكُونُ عِنْدَ مَنْ خَرَجَ سَهْمُهُ، فَانْطَلَقُوا وَكَانُوا [تِسْعَةً وَعِشْرِينَ] (٣) رَجُلًا إِلَى نَهْرٍ جَارٍ، قَالَ السُّدِّيُّ: هُوَ نَهْرُ الْأُرْدُنِّ فَأَلْقَوْا أَقْلَامَهُمْ فِي الْمَاءِ عَلَى أَنَّ مَنْ ثَبَتَ قَلَمُهُ فِي الْمَاءِ فَصَعَدَ فَهُوَ أَوْلَى بِهَا.

Yüce Allah'ın: {فَتَقَبَّلَهَا رَبُّهَا بِقَبُولٍ حَسَنٍ} “Bunun üzerine Rabbi onu güzel bir kabulle kabul buyurdu” sözü; yani Allah Meryem'i, muharrar adanan erkek çocuğun yerine Hanne'den kabul etti demektir. Tekabbel (تَقَبَّلَ), kabul etti ve razı oldu anlamındadır. Kabul (الْقَبُولُ), "kabîle yekbelu kabûlen (قَبِلَ يَقْبَلُ قَبُولًا)" fiilinin mastarıdır; velû' (الْوَلُوعِ) ve vezû' (الْوَزُوعَ) kelimeleri gibi olup bu üçünden başkası gelmemiştir. Tekabbülün anlamının, terbiyesini ve bakımını üstlenmek olduğu da söylenmiştir. {وَأَنْبَتَهَا نَبَاتًا حَسَنًا} “ve onu güzel bir bitki gibi yetiştirdi” buyruğunun anlamı; onu büyüttü, o da güzel bir şekilde yetişip büyüdü demektir. Bunun lafzî olmayan bir mef'ûl-i mutlak olduğu da söylenmiştir; nitekim {فَتَقَبَّلَهَا رَبُّهَا بِقَبُولٍ حَسَنٍ} sözü de böyledir. [Bunun bir benzeri senin 'tekellemti kelâmen (تَكَلَّمْتُ كَلَامًا)' demen gibi yaygındır. Cüveybir, Dahhâk'tan, o da İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ: {فَتَقَبَّلَهَا رَبُّهَا بِقَبُولٍ حَسَنٍ} buyruğu hakkında] (٢) yani onu bahtiyar insanların yoluna sevk etti demiştir. {وَأَنْبَتَهَا نَبَاتًا حَسَنًا} yani yaratılışını fazlalıksız ve eksiksiz olarak tastamam kıldı; öyle ki diğer çocukların bir yılda büyüdüğü kadar o bir günde büyüyordu. {وَكَفَّلَهَا زَكَرِيَّا} “Zekeriyyâ'yı da ona kefil kıldı”. Tarihçiler şöyle demiştir: Hanne Meryem'i doğurduğunda onu bir beze sardı ve mescide götürerek Harun'un soyundan gelen din bilginlerinin yanına bıraktı. Onlar o günlerde Kâbe hizmetçilerinin Kâbe'deki konumu gibi Beytülmakdis'in yönetimini ellerinde bulunduruyorlardı. Hanne onlara: 'Bu adanmış çocuğu alın' dedi. Din bilginleri onun imamlarının ve kurban sorumlularının kızı olması sebebiyle ona bakmak için yarıştılar. Zekeriyyâ onlara: 'Ona bakmaya en layık olanınız benim; zira teyzesi benim yanımdadır' dedi. Din bilginleri ona: 'Bunu yapmayız; şayet o en layık olana bırakılsaydı onu doğuran annesine bırakılırdı. Ancak biz onun için kura çekeriz, oku kime çıkarsa onun yanında kalır' dediler. Bunun üzerine [yirmi dokuz] (٣) kişi olarak akarsuyun yanına gittiler. Süddî bunun Ürdün Nehri olduğunu söylemiştir. Kalemlerini suya attılar; kalemi suda sabit kalıp yukarıya doğru yüzen kimse ona bakmaya daha layık olacaktı.

وَقِيلَ: كَانَ عَلَى كُلِّ قَلَمٍ اسْمُ وَاحِدٍ مِنْهُمْ.

Her kalemin üzerinde onlardan birinin isminin yazılı olduğu da söylenmiştir.

وَقِيلَ: كَانُوا يَكْتُبُونَ التَّوْرَاةَ فَأَلْقَوْا أَقْلَامَهُمُ الَّتِي كَانَتْ بِأَيْدِيهِمْ فِي الْمَاءِ [فَارْتَزَّ] (٤) قَلَمُ زَكَرِيَّا فَارْتَفَعَ فَوْقَ الْمَاءِ وَانْحَدَرَتْ أَقْلَامُهُمْ وَرَسَبَتْ فِي النَّهْرِ، قَالَهُ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ وَجَمَاعَةٌ.

Onların Tevrat'ı yazdıkları ve ellerindeki kalemleri suya attıkları, Zekeriyyâ'nın kaleminin [suya dikilip] (٤) suyun üstüne çıktığı, diğerlerinin kalemlerinin ise aşağıya kayıp nehirde battığı da söylenmiştir. Bunu Muhammed b. İshâk ve bir topluluk söylemiştir.

وَقِيلَ: جَرَى قَلَمُ زَكَرِيَّا مُصْعِدًا إِلَى أَعْلَى الْمَاءِ وَجَرَتْ أَقْلَامُهُمْ بِجَرْيِ الْمَاءِ.

Zekeriyyâ'nın kaleminin akıntının tersine yukarıya doğru yüzdüğü, onların kalemlerinin ise suyun akıntısıyla birlikte aktığı da söylenmiştir.

وَقَالَ السُّدِّيُّ وَجَمَاعَةٌ: بَلْ ثَبَتَ قَلَمُ زَكَرِيَّا وَقَامَ فَوْقَ الْمَاءِ كَأَنَّهُ فِي طِينٍ، وَجَرَتْ أَقْلَامُهُمْ مَعَ جَرْيَةِ الْمَاءِ

es-Süddî ve bir topluluk ise şöyle demiştir: Bilakis Zekeriyyâ'nın kalemi sabit kalıp sanki çamurdaymış gibi suyun üzerinde dikildi; onların kalemleri ise suyun akıntısıyla birlikte akıp gitti.

فَذَهَبَ بِهَا الْمَاءُ فَسَهَمَهُمْ وَقَرَعَهُمْ زَكَرِيَّا، وَكَانَ زَكَرِيَّا رَأْسَ الْأَحْبَارِ وَنَبِيَّهُمْ فَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى {وَكَفَّلَهَا زَكَرِيَّا} قَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَعَاصِمٌ بِتَشْدِيدِ الْفَاءِ فَيَكُونُ زَكَرِيَّا فِي مَحَلِّ النَّصْبِ أَيْ ضَمَنَهَا اللَّهُ زَكَرِيَّا وَضَمَّهَا إِلَيْهِ بِالْقُرْعَةِ، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِالتَّخْفِيفِ فَيَكُونُ زَكَرِيَّا فِي مَحَلِّ الرَّفْعِ أَيْ ضَمَّهَا زَكَرِيَّا إِلَى نَفْسِهِ وَقَامَ بِأَمْرِهَا، وَهُوَ زَكَرِيَّا بْنُ آذَنَ بْنِ مُسْلِمِ بْنِ صَدُوقَ، مِنْ أَوْلَادِ سُلَيْمَانَ بْنِ دَاوُدَ ﵉.

Bunun üzerine su [onların kalemlerini] alıp götürdü. Zekeriyyâ kura çekiminde onlara üstün geldi ve kurayı kazandı. Zekeriyyâ din bilginlerinin başı ve onların peygamberi idi. İşte bu, Yüce Allah'ın: {وَكَفَّلَهَا زَكَرِيَّا} “Zekeriyyâ'yı da ona kefil kıldı” kavlidir. Hamza, Kisâî ve Âsım fâ harfinin şeddesiyle [vekeffelehâ] okumuşlardır; bu durumda Zekeriyyâ nasb mahallinde (mef'ûl/nesne) olur; yani Allah, kura yoluyla Zekeriyyâ'yı ona kefil kıldı ve onu Zekeriyyâ'nın yanına verdi demektir. Diğerleri ise şeddesiz [ve kefelehâ] okumuşlardır; bu durumda Zekeriyyâ ref mahallinde (fâil/özne) olur; yani Zekeriyyâ onu kendi yanına aldı ve onun bakımını üstlendi demektir. O, Süleyman b. Dâvûd'un aleyhimesselâm soyundan Âzen b. Müslim b. Sadûk oğlu Zekeriyyâ'dır.

وَقَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَحَفْصٌ عَنْ عَاصِمٍ: زَكَرِيَّا مَقْصُورًا وَالْآخَرُونَ يَمُدُّونَهُ.

Hamza, Kisâî ve Âsım'dan rivayetle Hafs, [Zekeriyyâ ismini] maksûr (uzatmasız) olarak 'Zekeriyyâ' şeklinde okumuşlar; diğerleri ise onu med ile (uzatarak 'Zekeriyyâ’') okumuşlardır.

فَلَمَّا ضَمَّ زَكَرِيَّا مَرْيَمَ إِلَى نَفْسِهِ بَنَى لَهَا، بَيْتًا وَاسْتَرْضَعَ لَهَا وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ ضَمَّهَا إِلَى خَالَتِهَا أَمِّ يحيى حتى ٥٧/أإِذَا شَبَّتْ وَبَلَغَتْ مَبْلَغَ النِّسَاءِ بَنَى لَهَا مِحْرَابًا فِي الْمَسْجِدِ، وَجُعِلَ بَابُهُ فِي وَسَطِهَا لَا يُرْقَى إِلَيْهَا إِلَّا بِالسُّلَّمِ مِثْلَ بَابِ الْكَعْبَةِ لَا يَصْعَدُ إِلَيْهَا غَيْرُهُ، وَكَانَ يَأْتِيهَا بِطَعَامِهَا وَشَرَابِهَا وَدُهْنِهَا كُلَّ يَوْمٍ {كُلَّمَا دَخَلَ عَلَيْهَا زَكَرِيَّا الْمِحْرَابَ} وَأَرَادَ بِالْمِحْرَابِ الْغُرْفَةَ، وَالْمِحْرَابُ أَشْرَفُ الْمَجَالِسِ وَمُقَدَّمُهَا، وَكَذَلِكَ هُوَ مِنَ الْمَسْجِدِ، وَيُقَالُ لِلْمَسْجِدِ أَيْضًا مِحْرَابٌ قَالَ الْمُبَرِّدُ: لَا يَكُونُ الْمِحْرَابُ إِلَّا أَنْ يُرْتَقَى إِلَيْهِ بِدَرَجَةٍ، وَقَالَ الرَّبِيعُ بْنُ أَنَسٍ: كَانَ زَكَرِيَّا إِذَا خَرَجَ يُغْلِقُ عَلَيْهَا سَبْعَةَ أَبْوَابٍ فَإِذَا دَخَلَ عَلَيْهَا غُرْفَتَهَا {وَجَدَ عِنْدَهَا رِزْقًا} أَيْ فَاكِهَةً فِي غَيْرِ حِينِهَا، فَاكِهَةَ الصَّيْفِ فِي الشِّتَاءِ وَفَاكِهَةَ الشِّتَاءِ فِي الصَّيْفِ {قَالَ يَا مَرْيَمُ أَنَّى لَكِ هَذَا} قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: مَعْنَاهُ مِنْ أَيْنَ لَكِ هَذَا؟ وَأَنْكَرَ بَعْضُهُمْ عَلَيْهِ، وَقَالَ: مَعْنَاهُ مِنْ أَيِّ جِهَةٍ لَكِ هَذَا؟ لِأَنَّ "أَنَّى" لِلسُّؤَالِ عَنِ الْجِهَةِ وَأَيْنَ لِلسُّؤَالِ عَنِ الْمَكَانِ {قَالَتْ هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ} أَيْ مِنْ قِطْفِ الْجَنَّةِ، قَالَ الْحَسَنُ: حِينَ وُلِدَتْ مَرْيَمُ لَمْ تَلْقُمْ ثَدْيًا قَطُّ، كَانَ يَأْتِيهَا رِزْقُهَا مِنَ الْجَنَّةِ، فَيَقُولُ لَهَا زَكَرِيَّا: أَنَّى لَكِ هَذَا؟ قَالَتْ: هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ تَكَلَّمَتْ وَهِيَ صَغِيرَةٌ {إِنَّ اللَّهَ يَرْزُقُ مَنْ يَشَاءُ بِغَيْرِ حِسَابٍ}

Zekeriyyâ, Meryem'i kendi yanına alınca onun için bir ev yaptı ve ona bir sütanne tuttu. Muhammed b. İshâk şöyle demiştir: Büyüyüp kadınlık çağına erene kadar onu teyzesi olan Yahyâ'nın annesinin yanına verdi. Büyüyüp kadınlık çağına erince de mescidde onun için bir mihrap yaptı. Mescidin kapısını da orta kısmında yaptı; Kâbe'nin kapısı gibi ancak merdivenle oraya çıkılabiliyordu ve oraya kendisinden başkası çıkmıyordu. Her gün onun yiyeceğini, içeceğini ve yağını getiriyordu. {كُلَّمَا دَخَلَ عَلَيْهَا زَكَرِيَّا الْمِحْرَابَ} “Zekeriyyâ, onun yanına her ne zaman mihraba girse”; mihrap ile odayı kastetmiştir. Mihrap, meclislerin en şereflisi ve en önde olanıdır; mescidin [mihrabı] da böyledir. Mescide de mihrap denir. Müberred: 'Mihrap ancak merdivenle çıkılan yerdir' demiştir. Rebî' b. Enes ise şöyle demiştir: Zekeriyyâ [Meryem'in yanından] çıktığında üzerine yedi kapı kilitlerdi. Odasında onun yanına girdiğinde {وَجَدَ عِنْدَهَا رِزْقًا} “onun yanında bir rızık bulurdu”; yani mevsimi dışında bir meyve, kışın yaz meyvesi, yazın kış meyvesi bulurdu. {قَالَ يَا مَرْيَمُ أَنَّى لَكِ هَذَا} “Dedi ki: 'Ey Meryem! Bu sana nereden [geldi]?'”. Ebû Ubeyde bunun manasının 'Bu sana nereden geldi?' demek olduğunu söylemiştir. Bazıları ise buna itiraz edip: 'Bunun manası: Bu sana hangi cihetten/yönden geldi? demektir; zira 'ennâ' yönü sormak içindir, 'eyne' ise mekanı sormak içindir' demiştir. {قَالَتْ هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ} “Dedi ki: 'O, Allah katındandır'”; yani cennet meyvelerindendir. Hasan şöyle demiştir: Meryem doğduğunda hiçbir zaman göğüs emmedi; onun rızkı cennetten gelirdi. Zekeriyyâ ona: 'Bu sana nereden geldi?' dediğinde, o henüz küçükken konuştu ve: 'O, Allah katındandır' dedi. {إِنَّ اللَّهَ يَرْزُقُ مَنْ يَشَاءُ بِغَيْرِ حِسَابٍ} “Şüphesiz Allah, dilediğine hesapsız rızık verir”.

وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ: ثُمَّ أَصَابَتْ بَنِي إِسْرَائِيلَ أَزْمَةٌ وَهِيَ عَلَى ذَلِكَ مِنْ حَالِهَا حَتَّى ضَعُفَ زَكَرِيَّا عَنْ حَمْلِهَا فَخَرَجَ عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ فَقَالَ يَا بَنِي إِسْرَائِيلَ: تَعْلَمُونَ وَاللَّهِ لَقَدْ كَبُرَتْ سِنِّي وَضَعُفْتُ عَنْ حَمْلِ مَرْيَمَ بِنْتِ عِمْرَانَ فَأَيُّكُمْ يَكْفُلُهَا بَعْدِي؟ قَالُوا: وَاللَّهِ لَقَدْ جَهِدْنَا وَأَصَابَنَا مِنَ السَّنَةِ مَا تَرَى، فَتَدَافَعُوهَا بَيْنَهُمْ ثُمَّ لَمْ يَجِدُوا مِنْ حَمْلِهَا بُدًّا، فَتَقَارَعُوا عَلَيْهَا بِالْأَقْلَامِ فَخَرَجَ السَّهْمُ عَلَى رَجُلٍ نَجَّارٍ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ يُقَالُ لَهُ: يُوسُفُ بْنُ يَعْقُوبَ وَكَانَ ابْنَ عَمِّ مَرْيَمَ فَحَمَلَهَا، فَعَرَفَتْ مَرْيَمُ فِي وَجْهِهِ شِدَّةَ مُؤْنَةِ ذَلِكَ عَلَيْهِ فَقَالَتْ لَهُ: يَا يُوسُفُ أَحْسِنْ بِاللَّهِ الظَّنَّ فَإِنَّ اللَّهَ سَيَرْزُقُنَا، فَجَعَلَ يُوسُفُ يُرْزَقُ بِمَكَانِهَا مِنْهُ، فَيَأْتِيهَا كُلَّ يَوْمٍ مِنْ كَسْبِهِ بِمَا يُصْلِحُهَا فَإِذَا أَدْخَلَهُ عَلَيْهَا فِي الْكَنِيسَةِ أَنْمَاهُ اللَّهُ، فَيَدْخُلُ عَلَيْهَا زَكَرِيَّا فَيَرَى عِنْدَهَا فَضْلًا مِنَ الرِّزْقِ، لَيْسَ بِقَدْرِ مَا يَأْتِيهَا بِهِ يُوسُفُ، فَيَقُولُ: يَا مَرْيَمُ أَنَّى لَكِ هَذَا قَالَتْ: هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ، إِنَّ اللَّهَ يَرْزُقُ مَنْ يَشَاءُ بِغَيْرِ حِسَابٍ (١) .

Muhammed b. İshâk şöyle demiştir: Sonra Meryem bu durumdayken İsrâiloğulları bir kıtlığa uğradı; öyle ki Zekeriyyâ onun bakımını üstlenmekten aciz kaldı. Bunun üzerine İsrâiloğullarının karşısına çıkıp şöyle dedi: 'Ey İsrâiloğulları! Allah'a yemin olsun ki yaşım ilerledi ve İmrân kızı Meryem'in bakımını üstlenmekten aciz kaldım. Benden sonra ona hanginiz kefil olacak?' Onlar: 'Allah'a yemin olsun ki biz de darlık içindeyiz ve gördüğün gibi kuraklık bize de isabet etti' dediler ve onu birbirlerine havale ettiler. Sonra onun bakımını üstlenmekten başka çare bulamayınca onun için kalemlerle kura çektiler. Kura oku, İsrâiloğullarından Yûsuf b. Ya'kûb adındaki bir marangoza çıktı. O, Meryem'in amcasının oğluydu; böylece onun bakımını üstlendi. Meryem, bunun ona getirdiği geçim zorluğunu onun yüzünden anladı ve ona şöyle dedi: 'Ey Yûsuf! Allah hakkında hüsnüzanda bulun; zira Allah bizi rızıklandıracaktır.' Böylece Yûsuf, Meryem'in kendi yanındaki konumu sebebiyle rızıklandırılmaya başlandı. Her gün kazancından ona yetecek kadarını getiriyordu. Onu mabette Meryem'in yanına soktuğunda Allah onu bereketlendirip artırıyordu. Zekeriyyâ onun yanına girdiğinde, onun yanında Yûsuf'un getirdiğinden çok daha fazla bir rızık görüyordu ve: 'Ey Meryem! Bu sana nereden geldi?' diyordu. O da: 'O, Allah katındandır. Şüphesiz Allah, dilediğine hesapsız rızık verir' diyordu (١).

قَالَ أَهْلُ الْأَخْبَارِ فَلَمَّا رَأَى ذَلِكَ زَكَرِيَّا قَالَ: إِنَّ الَّذِي قَدَرَ عَلَى أَنْ يَأْتِيَ مَرْيَمَ بِالْفَاكِهَةِ فِي غَيْرِ حِينِهَا

Haber ehli [tarihçiler] şöyle demiştir: Zekeriyyâ bunu görünce şöyle dedi: "Mevsimi dışında Meryem'e meyveyi getirmeye güç yetiren [Allah],

مِنْ غَيْرِ سَبَبٍ لَقَادِرٌ عَلَى أَنْ يُصْلِحَ زَوْجَتِي وَيَهَبَ لِي وَلَدًا فِي غَيْرِ حِينِهِ مِنَ الْكِبَرِ فَطَمِعَ فِي الْوَلَدِ، وَذَلِكَ أَنَّ أَهْلَ بَيْتِهِ كَانُوا قَدِ انْقَرَضُوا وَكَانَ زَكَرِيَّا قَدْ شَاخَ وَأَيِسَ مِنَ الْوَلَدِ.

hiçbir sebep olmaksızın hanımımı ıslah etmeye ve yaşlılık sebebiyle vakti geçmiş olmasına rağmen bana bir çocuk bağışlamaya elbette güç yetirir. Böylece çocuk sahibi olmayı arzuladı. Çünkü ev halkının nesli tükenmişti, Zekeriyyâ da yaşlanmış ve çocuktan ümidini kesmişti.

{هُنَالِكَ دَعَا زَكَرِيَّا رَبَّهُ قَالَ رَبِّ هَبْ لِي مِنْ لَدُنْكَ ذُرِّيَّةً طَيِّبَةً إِنَّكَ سَمِيعُ الدُّعَاءِ (٣٨) فَنَادَتْهُ الْمَلَائِكَةُ وَهُوَ قَائِمٌ يُصَلِّي فِي الْمِحْرَابِ أَنَّ اللَّهَ يُبَشِّرُكَ بِيَحْيَى مُصَدِّقًا بِكَلِمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَسَيِّدًا وَحَصُورًا وَنَبِيًّا مِنَ الصَّالِحِينَ (٣٩) }

{هُنَالِكَ دَعَا زَكَرِيَّا رَبَّهُ قَالَ رَبِّ هَبْ لِي مِنْ لَدُنْكَ ذُرِّيَّةً طَيِّبَةً إِنَّكَ سَمِيعُ الدُّعَاءِ (٣٨) فَنَادَتْهُ الْمَلَائِكَةُ وَهُوَ قَائِمٌ يُصَلِّي فِي الْمِحْرَابِ أَنَّ اللَّهَ يُبَشِّرُكَ بِيَحْيَى مُصَدِّقًا بِكَلِمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَسَيِّدًا وَحَصُورًا وَنَبِيًّا مِنَ الصَّالِحِينَ (٣٩) } “Orada Zekeriyyâ Rabbine dua edip dedi ki: 'Rabbim! Bana katından tertemiz bir zürriyet bağışla. Şüphesiz Sen duayı hakkıyla işitensin.' (38) O, mihrapta durmuş namaz kılarken melekler ona şöyle seslendi: 'Allah sana, Allah'tan bir kelimeyi doğrulayıcı, bir efendi, nefsine hakim ve salihlerden bir peygamber olarak Yahyâ'yı müjdelemektedir.' (39)”

قَالَ اللَّهُ تَعَالَى {هُنَالِكَ} أَيْ عِنْدَ ذَلِكَ {دَعَا زَكَرِيَّا رَبَّهُ} فَدَخْلَ الْمِحْرَابَ [وَأَغْلَقَ الْبَابَ] (١) وَنَاجَى رَبَّهُ {قَالَ رَبِّ} أَيْ يَا رَبِّ {هَبْ لِي} أَعْطِنِي {مِنْ لَدُنْكَ} أَيْ مِنْ عِنْدِكَ {ذُرِّيَّةً طَيِّبَةً} أَيْ وَلَدًا مُبَارَكًا تَقِيًّا صَالِحًا رَضِيًّا، وَالذُّرِّيَّةُ تَكُونُ وَاحِدًا وَجَمْعًا ذَكَرًا وَأُنْثَى، وَهُوَ هَاهُنَا وَاحِدٌ، بِدَلِيلِ قَوْلِهِ ﷿ " فَهَبْ لِي مِنْ لَدُنْكَ وَلِيًّا " (٥ -مَرْيَمَ) وَإِنَّمَا قَالَ: طَيِّبَةً لِتَأْنِيثِ لَفْظِ الذُّرِّيَّةِ {إِنَّكَ سَمِيعُ الدُّعَاءِ} أَيْ سَامِعُهُ، وَقِيلَ مُجِيبُهُ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: " إِنِّي آمَنْتُ بِرَبِّكُمْ فَاسْمَعُونِ " (٢٥ -يس) أَيْ فَأَجِيبُونِي

Yüce Allah şöyle buyurdu: {هُنَالِكَ} yani o vakitte {دَعَا زَكَرِيَّا رَبَّهُ} “Zekeriyyâ Rabbine dua etti”. Bunun üzerine mihraba girdi, [kapıyı kapattı] (١) ve Rabbine gizlice yalvardı: {قَالَ رَبِّ} yani 'Ey Rabbim!' {هَبْ لِي} 'bana bağışla' {مِنْ لَدُنْكَ} yani Senin katından {ذُرِّيَّةً طَيِّبَةً} yani bereketli, takvalı, salih ve rıza kazanmış bir çocuk. 'Zürriyet' kelimesi tekil ve çoğul, müzekker ve müennes için kullanılır; buradaki kullanımı ise Yüce Allah'ın: “Bana katından bir vâris bağışla” (Meryem - 5) kavlinin delaletiyle tekildir. 'Tayyibeten' şeklinde müennes getirmesi ise 'zürriyet' lafzının müennes olmasından dolayıdır. {إِنَّكَ سَمِيعُ الدُّعَاءِ} “Şüphesiz Sen duayı işitensin” yani duyanısın; Yüce Allah'ın: “Şüphesiz ben sizin Rabbinize iman ettim, beni dinleyin” (Yâsîn - 25) yani 'bana icabet edin' kavlinde olduğu gibi 'icabet edenisin' de denilmiştir.

{فَنَادَتْهُ الْمَلَائِكَةُ} قَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ فَنَادَاهُ بِالْيَاءِ، وَالْآخَرُونَ بِالتَّاءِ، فَمَنْ قَرَأَ بِالتَّاءِ فَلِتَأْنِيثِ لَفْظِ الْمَلَائِكَةِ وَلِلْجَمْعِ مَعَ أَنَّ الذُّكُورَ إِذَا تَقَدَّمَ فِعْلُهُمْ وَهُمْ جَمَاعَةٌ كَانَ التَّأْنِيثُ فِيهَا أَحْسَنَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: " قَالَتِ الْأَعْرَابُ " (١٤ -الْحُجُرَاتِ) وَعَنْ إِبْرَاهِيمَ قَالَ: كَانَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْعُودٍ ﵄ يُذَكِّرُ الْمَلَائِكَةَ فِي الْقُرْآنِ. قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: إِنَّمَا نَرَى عَبْدَ اللَّهِ اخْتَارَ ذَلِكَ خِلَافًا لِلْمُشْرِكِينَ فِي قَوْلِهِمُ الْمَلَائِكَةُ بَنَاتُ اللَّهِ تَعَالَى، وَرَوَى الشَّعْبِيُّ أَنَّ ابْنَ مَسْعُودٍ ﵁ قَالَ: إِذَا اخْتَلَفْتُمْ فِي التَّاءِ وَالْيَاءِ فَاجْعَلُوهَا يَاءً وَذَكِّرُوا الْقُرْآنَ.

{فَنَادَتْهُ الْمَلَائِكَةُ} “Melekler ona seslendi”. Hamza ve Kisâî yâ harfi ile [fenâdâhu] şeklinde, diğerleri ise tâ harfi ile [fenâdethu] şeklinde okumuşlardır. Tâ ile okuyan, melekler lafzının müennesliği ve çoğulluğu sebebiyledir; zira erkekler çoğul olup fiilleri öne geçtiğinde Yüce Allah'ın: “Bedevîler dedi ki” (Hucurât - 14) kavlinde olduğu gibi müennes kılınması daha güzeldir. İbrâhim'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Abdullah b. Mes'ûd radıyallâhu anh Kur'an'da melekleri müzekker kılardı. Ebû Ubeyde şöyle demiştir: Bizce Abdullah'ın bunu tercih etmesi, müşriklerin 'Melekler Allah'ın kızlarıdır' sözlerine muhalefet etmek içindir. Şa'bî, İbn Mes'ûd'un radıyallâhu anh şöyle dediğini rivayet etmiştir: Tâ ve yâ konusunda ihtilafa düşerseniz onu yâ yapınız ve Kur'an'ı müzekker kılınız.

وَأَرَادَ بِالْمَلَائِكَةِ هَاهُنَا: جِبْرِيلَ ﵇ وَحْدَهُ كَقَوْلِهِ تَعَالَى فِي سُورَةِ النَّحْلِ " يُنَزِّلُ الْمَلَائِكَةَ" يَعْنِي جِبْرِيلَ (بِالرُّوحِ) بِالْوَحْيِ، وَيَجُوزُ فِي الْعَرَبِيَّةِ أَنْ يُخْبَرَ عَنِ الْوَاحِدِ بِلَفْظِ الْجَمْعِ كَقَوْلِهِمْ: سَمِعْتُ هَذَا الْخَبَرَ مِنَ النَّاسِ، وَإِنَّمَا سَمِعَ مِنْ وَاحِدٍ، نَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: " الَّذِينَ قَالَ لَهُمُ النَّاسُ " (١٧٣ -آلِ عِمْرَانَ) يَعْنِي نُعَيْمَ بْنَ مَسْعُودٍ "إِنَّ النَّاسَ" يَعْنِي أَبَا سُفْيَانَ بْنَ حَرْبٍ، وَقَالَ الْمُفَضَّلُ بْنُ سَلَمَةَ: إِذَا كَانَ الْقَائِلُ رَئِيسًا يَجُوزُ الْإِخْبَارُ عَنْهُ بِالْجَمْعِ لِاجْتِمَاعِ أَصْحَابِهِ مَعَهُ، وَكَانَ جِبْرِيلُ ﵇ رَئِيسَ الْمَلَائِكَةِ وَقَلَّ مَا يُبْعَثُ إِلَّا وَمَعَهُ جَمْعٌ، فَجَرَى عَلَى ذَلِكَ.

Burada melekler ile sadece Cibrîl'i aleyhisselâm kastetmiştir; tıpkı Nahl Suresi'ndeki Yüce Allah'ın: “Melekleri indirir” yani Cibrîl'i, “(Rûh ile)” yani vahiy ile [kavli gibi]. Arapçada tek bir kimseden çoğul lafzıyla haber verilmesi caizdir; nitekim 'Bu haberi insanlardan işittim' derler, halbuki tek bir kişiden işitmiştir. Bunun benzeri Yüce Allah'ın: “Onlar ki insanlar kendilerine... dediler” (Âl-i İmrân - 173) yani Nuaym b. Mes'ûd'u kastetmiştir; “Şüphesiz insanlar...” yani Ebû Süfyân b. Harb'i kastetmiştir. Mufaddal b. Seleme şöyle demiştir: Sözü söyleyen kişi bir önder olduğunda, arkadaşlarının onunla birlikte bulunmasından ötürü ondan çoğul lafzıyla haber verilmesi caizdir. Cibrîl aleyhisselâm da meleklerin reisi idi ve yanında bir topluluk olmaksızın nadiren gönderilirdi; bu sebeple ifade bu şekilde cereyan etmiştir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَهُوَ قَائِمٌ يُصَلِّي فِي الْمِحْرَابِ} أَيْ فِي الْمَسْجِدِ وَذَلِكَ أَنَّ زَكَرِيَّا كَانَ الْحَبْرَ الْكَبِيرَ الَّذِي يُقَرِّبُ الْقُرْبَانَ، فَيَفْتَحُ بَابَ الْمَذْبَحِ فَلَا يَدْخُلُونَ حَتَّى يَأْذَنَ لَهُمْ فِي الدُّخُولِ، فَبَيْنَمَا هُوَ قَائِمٌ يُصَلِّي فِي الْمِحْرَابِ، يَعْنِي فِي الْمَسْجِدِ عِنْدَ الْمَذْبَحِ يُصَلِّي، وَالنَّاسُ يَنْتَظِرُونَ أَنْ يَأْذَنَ لَهُمْ فِي الدُّخُولِ فَإِذَا هُوَ بِرَجُلٍ

Allâh Teâlâ'nın: {وَهُوَ قَائِمٌ يُصَلِّي فِي الْمِحْرَابِ} “O, mihrapta durmuş namaz kılarken” kavli; yani mescitte [namaz kılarken demektir]. Bu da şöyledir: Zekeriyyâ, kurbanı takdim eden büyük din bilgini idi. Kurban yerinin kapısını açar, o kendilerine girmeleri için izin verinceye kadar [diğerleri] içeri girmezlerdi. O mihrapta, yani mescitte kurban yerinin yanında ayakta durup namaz kılarken ve insanlar da kendilerine girmeleri için izin vermesini beklerlerken birden bir adamla karşılaştı...

شَابٍّ عَلَيْهِ ثِيَابٌ بِيضٌ فَفَزِعَ مِنْهُ فَنَادَاهُ، وَهُوَ جِبْرِيلُ ﵇ يَا زَكَرِيَّا {إِنَّ اللَّهَ يُبَشِّرُكِ} قَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ وَحَمْزَةُ {إِنَّ اللَّهَ} بِكَسْرِ الْأَلِفِ عَلَى إِضْمَارِ الْقَوْلِ تَقْدِيرُهُ: فَنَادَتْهُ الْمَلَائِكَةُ فَقَالَتْ {إِنَّ اللَّهَ يُبَشِّرُكِ} وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِالْفَتْحِ بِإِيقَاعِ النِّدَاءِ عَلَيْهِ، كَأَنَّهُ قَالَ: فَنَادَتْهُ الْمَلَائِكَةُ بِأَنَّ اللَّهَ يُبَشِّرُكَ، قَرَأَ حَمْزَةُ يَبْشُرُكَ وَبَابُهُ بِالتَّخْفِيفِ كُلَّ الْقُرْآنِ إِلَّا قَوْلَهُ: " فَبِمَ تُبَشِّرُونَ " (٥٤ -الْحِجْرِ) فَإِنَّهُمُ اتَّفَقُوا عَلَى تَشْدِيدِهَا وَوَافَقَهُ الْكِسَائِيُّ هَاهُنَا فِي الْمَوْضِعَيْنِ وَفِي سُبْحَانَ وَالْكَهْفِ وعسق وَوَافَقَ ابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرٍو فِي "عسق" وَالْبَاقُونَ بِالتَّشْدِيدِ، فَمَنْ قَرَأَ بِالتَّشْدِيدِ فَهُوَ مِنْ بَشَّرَ يُبَشِّرُ تَبْشِيرًا، وَهُوَ أَعْرَبُ اللُّغَاتِ وَأَفْصَحُهَا. دَلِيلُ التَّشْدِيدِ قَوْلُهُ تَعَالَى " فَبَشِّرْ عِبَادِ " (الزَّمْرِ -١٧) " وَبَشَّرْنَاهُ بِإِسْحَاقَ " (١١٢ -الصَّافَّاتِ) "قَالُوا بَشَّرْنَاكَ بِالْحَقِّ" (٥٥ -الْحِجْرِ) وَغَيْرُهَا مِنَ الْآيَاتِ، وَمَنْ خَفَّفَ فَهُوَ مِنْ بَشَرَ يَبْشُرُ وَهِيَ لُغَةُ تِهَامَةَ، وَقَرَأَهُ ابْنُ مَسْعُودٍ ﵁ {بِيَحْيَى} هُوَ اسْمٌ لَا يُجَرُّ لِمَعْرِفَتِهِ وَلِلزَّائِدِ فِي أَوَّلِهِ مِثْلَ يَزِيدَ وَيَعَمُرَ، وَجَمْعُهُ يَحْيَوْنَ، مِثْلَ مُوسَوْنَ وَعِيسَوْنَ وَاخْتَلَفُوا فِي أَنَّهُ لِمَ سُمِّيَ يَحْيَى؟ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: لِأَنَّ اللَّهَ أَحْيَا بِهِ عُقْرَ أُمِّهِ، قَالَ قَتَادَةُ: لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَحْيَا قَلْبَهُ بِالْإِيمَانِ وَقِيلَ: لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَحْيَاهُ بِالطَّاعَةِ حَتَّى لَمْ يَعْصِ وَلَمْ يَهُمَّ بِمَعْصِيَةٍ {مُصَدِّقًا} نُصِبَ عَلَى الْحَالِ {بِكَلِمَةٍ مِنَ اللَّهِ} يَعْنِي عِيسَى ﵇، سُمِّيَ عِيسَى كَلِمَةَ اللَّهِ لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَالَ لَهُ: كُنْ مِنْ غَيْرِ أَبٍ فَكَانَ، فَوَقَعَ عَلَيْهِ اسْمُ الْكَلِمَةِ لِأَنَّهُ بِهَا كَانَ، وَقِيلَ: سُمِّيَ كَلِمَةً لِأَنَّهُ يُهْتَدَى بِهِ كَمَا يُهْتَدَى بِكَلَامِ اللَّهِ تَعَالَى، وَقِيلَ: هِيَ بِشَارَةُ اللَّهِ تَعَالَى مَرْيَمَ بِعِيسَى ﵇ بِكَلَامِهِ عَلَى لِسَانِ جِبْرِيلَ ﵇. وَقِيلَ: لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَخْبَرَ الْأَنْبِيَاءَ بِكَلَامِهِ فِي كُتُبِهِ أَنَّهُ يَخْلُقُ نَبِيًّا بِلَا أَبٍ، فَسَمَّاهُ كَلِمَةً لِحُصُولِهِ بِذَلِكَ الْوَعْدِ. وَكَانَ يَحْيَى ﵇ أَوَّلَ مَنْ آمَنَ بِعِيسَى ﵇ وَصَدَّقَهُ، وَكَانَ يَحْيَى ﵇ أَكْبَرَ مِنْ عِيسَى بِسِتَّةِ أَشْهُرٍ، وَكَانَا ابْنَيِ الْخَالَةِ، ثُمَّ قُتِلَ يَحْيَى قَبْلَ أَنْ يُرْفَعَ عِيسَى ﵇. وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ {بِكَلِمَةٍ مِنَ اللَّهِ} أَيْ بِكِتَابٍ مِنَ اللَّهِ وَآيَاتِهِ، تَقُولُ الْعَرَبُ: أَنْشِدْنِي كَلِمَةَ فُلَانٍ أَيْ قَصِيدَتَهُ.

üzerinde beyaz elbiseler bulunan bir gençti. Ondan korktu, o da ona seslendi; o Cibrîl aleyhisselâm idi: 'Ey Zekeriyyâ! {إِنَّ اللَّهَ يُبَشِّرُكِ} “Allah sana müjdeliyor”'. İbn Âmir ve Hamza 'kale' sözünün takdir edilmesiyle elifin kesresiyle {إِنَّ اللَّهَ} şeklinde okumuşlardır; takdiri: 'Melekler ona seslendi ve: Allah sana müjdeliyor dedi' şeklindedir. Diğerleri ise nidanın üzerine vaki olmasıyla fetha ile okumuşlardır; sanki: 'Melekler ona Allah'ın kendisini müjdelediğini seslendi' demiş gibidir. Hamza, Kur'an'ın tamamında şeddesiz olarak [yebşuruke] ve bu kökten gelenleri okumuştur; ancak: “Neyle müjdeliyorsunuz?” (Hicr - 54) kavli müstesnadır; zira onda şeddeli okunmasında ittifak etmişlerdir. Kisâî de burada iki yerde, İsrâ'da, Kehf'te ve Şûrâ'da ona muvafakat etmiştir. İbn Kesîr ve Ebû Amr ise Şûrâ'da muvafakat etmişlerdir; diğer kurrâlar ise şeddeli okumuşlardır. Şeddeli okuyan kimsenin okuyuşu 'beşşere-yübeşşiru-tebşîran' fiilindendir ki bu dillerin en fasihi ve en yaygınıdır. Şeddenin delili Yüce Allah'ın: “Kullarıma müjdele” (Zümer - 17), “Onu İshak ile müjdeledik” (Sâffât - 112), “Seni hak ile müjdeledik dediler” (Hicr - 55) ve diğer ayetlerdir. Şeddesiz okuyan kimsenin okuyuşu ise 'beşere-yebşuru' fiilindendir ve bu Tihâme lehçesidir. İbn Mes'ûd radıyallâhu anh ise bunu {بِيَحْيَى} “Yahyâ ile” şeklinde okumuştur. Bu, marife (özel isim) olması ve başında Yezîd ve Ya'mur gibi zâid harf bulunması sebebiyle gayrimunsarif (kesre ve tenvin almayan) bir isimdir; çoğulu da Mûsevn ve Îsevn gibi Yahyevndir. Onun neden Yahyâ olarak isimlendirildiği konusunda ihtilaf etmişlerdir: İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ: 'Çünkü Allah onunla annesinin kısırlığını ihya etti (diriltti)' demiştir. Katâde: 'Çünkü Yüce Allah onun kalbini imanla diriltti' demiştir. Yüce Allah'ın onu taat ile dirilttiği, öyle ki hiç isyan etmediği ve isyana yeltenmediği de söylenmiştir. {مُصَدِّقًا} “doğrulayıcı olarak” kelimesi hâl olarak nasb edilmiştir. {بِكَلِمَةٍ مِنَ اللَّهِ} “Allah'tan bir kelimeyi” yani Îsâ'yı aleyhisselâm; Îsâ'ya 'Allah'ın kelimesi' denmiştir çünkü Yüce Allah ona babasız olarak 'Ol' dedi ve o da oldu. Böylece o kelime ile var olduğu için ona kelime ismi verildi. Yüce Allah'ın kelamıyla hidayet bulunduğu gibi onunla da hidayet bulunduğu için kelime olarak isimlendirildiği de söylenmiştir. Bunun Yüce Allah'ın, Cibrîl'in aleyhisselâm lisanıyla kendi kelâmı vasıtasıyla Meryem'e Îsâ'yı aleyhisselâm müjdelemesi olduğu da söylenmiştir. Yüce Allah kitaplarındaki kelâmıyla peygamberlere babasız bir peygamber yaratacağını haber verdiği için bu vaat ile gerçekleşmesinden ötürü onu kelime olarak isimlendirdiği de söylenmiştir. Yahyâ aleyhisselâm, Îsâ'ya aleyhisselâm iman eden ve onu tasdik eden ilk kişiydi. Yahyâ aleyhisselâm, Îsâ'dan altı ay büyüktü ve onlar teyze çocuklarıydılar; sonra Yahyâ, Îsâ aleyhisselâm semaya kaldırılmadan önce öldürüldü. Ebû Ubeyde {بِكَلِمَةٍ مِنَ اللَّهِ} kavli hakkında: 'Allah'ın bir kitabı ve O'nun ayetleri demektir; Araplar 'Bana filancanın kelimesini oku' derler, yani kasidesini kastederler' demiştir.

قَوْلُهُ تعالى: {وَسَيِّدًا} فعيل مِنْ سَادَ يَسُودُ وَهُوَ الرَّئِيسُ الَّذِي يُتْبَعُ وَيُنْتَهَى إِلَى قَوْلِهِ، قَالَ الْمُفَضَّلُ: أَرَادَ سَيِّدًا فِي الدِّينِ. قَالَ الضحاك: السيد ٥٧/ب الْحَسَنُ الْخُلُقَ. قَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: السَّيِّدُ الَّذِي يُطِيعُ رَبَّهُ ﷿. وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ: السَّيِّدُ الْفَقِيهُ الْعَالِمُ، وَقَالَ قَتَادَةُ: سَيِّدٌ فِي الْعِلْمِ وَالْعِبَادَةِ وَالْوَرَعِ، وَقِيلَ: الْحَلِيمُ الَّذِي لَا يُغْضِبُهُ شَيْءٌ. قَالَ مُجَاهِدٌ: الْكَرِيمُ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى، وَقَالَ الضَّحَّاكُ: السَّيِّدُ التَّقِيُّ، قَالَ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ: الَّذِي لَا يَحْسِدُ وَقِيلَ: الَّذِي يَفُوقُ قَوْمَهُ فِي جَمِيعِ خِصَالِ الْخَيْرِ، وَقِيلَ: هُوَ الْقَانِعُ بِمَا قَسَمَ اللَّهُ لَهُ. وَقِيلَ: السَّخِيُّ، قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ "مَنْ سَيِّدُكُمْ يَا بُنِيَ سَلَمَةَ"؟ قَالُوا: جَدُّ بْنُ قَيْسٍ عَلَى أَنَّا نُبَخِّلُهُ قَالَ: "وَأَيُّ دَاءٍ أَدْوَأُ مِنَ الْبُخْلِ، لَكِنَّ سَيِّدَكُمْ عَمْرُو بْنُ الْجَمُوحِ" .

Yüce Allah'ın: {وَسَيِّدًا} “efendi” buyruğu; sâde yesûdu fiilinden türemiş fe'îl veznindedir. O, kendisine uyulan ve sözüne başvurulan önder/lider kimsedir. Mufaddal: 'Dinde bir efendiyi kastetmiştir' demiştir. Dahhâk: 'Seyyid, ahlakı güzel olandır' demiştir. Saîd b. Cübeyr: 'Seyyid, Rabbi azze ve celle'ye itaat eden kimsedir' demiştir. Saîd b. el-Müseyyeb ise: 'Seyyid, fakih ve âlim kimsedir' demiştir. Katâde: 'İlimde, ibadette ve vera'da efendidir' demiştir. Bir görüşe göre: 'Kendisini hiçbir şeyin öfkelendirmediği hilim sahibi kimsedir.' Mücâhid: 'Yüce Allah katında değerli/kerîm olan kimsedir' demiştir. Dahhâk: 'Seyyid, takva sahibi kimsedir' demiştir. Süfyân es-Sevrî: 'Haset etmeyen kimsedir' demiştir. Bir görüşe göre: 'Bütün hayır hasletlerinde kavminden üstün olan kimsedir.' Bir görüşe göre: 'O, Allah'ın kendisine taksim ettiğine kanaat edendir.' Bir diğer görüşe göre ise: 'Cömert kimsedir.' Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «مَنْ سَيِّدُكُمْ يَا بُنِيَ سَلَمَةَ» «Ey Selimeoğulları! Sizin efendiniz kimdir?» diye sormuş; onlar: 'Cedd b. Kays'tır; ne var ki biz onu biraz cimri buluruz' demişlerdir. Bunun üzerine [Resûlullah]: «وَأَيُّ دَاءٍ أَدْوَأُ مِنَ الْبُخْلِ، لَكِنَّ سَيِّدَكُمْ عَمْرُو بْنُ الْجَمُوحِ» «Cimrilikten daha kötü hangi dert vardır ki! Bilakis sizin efendiniz Amr b. el-Cemûh'tur» buyurmuştur.

قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَحَصُورًا وَنَبِيًّا مِنَ الصَّالِحِينَ} الْحَصُورُ أَصْلُهُ مِنَ الْحَصْرِ وَهُوَ الْحَبْسُ. وَالْحَصُورُ فِي قَوْلِ ابْنِ مَسْعُودٍ ﵁ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَسَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ وَقَتَادَةَ ﵃ وَعَطَاءٍ وَالْحَسَنِ: الَّذِي لَا يَأْتِي النِّسَاءَ وَلَا يَقْرَبُهُنَّ، وَهُوَ عَلَى هَذَا الْقَوْلِ فَعُولٌ بِمَعْنَى فَاعِلٍ يَعْنِي أَنَّهُ يَحْصُرُ نَفْسَهُ عَنِ الشَّهَوَاتِ [وَقِيلَ: هُوَ الْفَقِيرُ الَّذِي لَا مَالَ] (١) لَهُ فَيَكُونُ الْحَصُورُ بِمَعْنَى الْمَحْصُورِ يَعْنِي الْمَمْنُوعَ مِنَ النِّسَاءِ. قَالَ سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ: كَانَ لَهُ مِثْلُ هُدْبَةِ الثَّوْبِ وَقَدْ تَزَوَّجَ مَعَ ذَلِكَ لِيَكُونَ أَغَضَّ لِبَصَرِهِ. وَفِيهِ قَوْلٌ آخَرُ: إِنَّ الْحَصُورَ هُوَ الْمُمْتَنِعُ مِنَ الْوَطْءِ مَعَ الْقُدْرَةِ عَلَيْهِ. وَاخْتَارَ قَوْمٌ هَذَا الْقَوْلَ لِوَجْهَيْنِ {أَحَدُهُمَا} : لِأَنَّ الْكَلَامَ خَرَجَ مَخْرَجَ الثَّنَاءِ، وَهَذَا أَقْرَبُ إِلَى استحقاق الثناء، و {الثاني} : أَنَّهُ أَبْعَدُ مِنْ إِلْحَاقِ الْآفَةِ بِالْأَنْبِيَاءِ.

Yüce Allah'ın: {وَحَصُورًا وَنَبِيًّا مِنَ الصَّالِحِينَ} “nefsine hakim ve salihlerden bir peygamber” kavli; 'hasûr' kelimesinin aslı menetmek/tutmak manasındaki 'hasr' kökündendir. İbn Mes'ûd radıyallâhu anh, İbn Abbâs, Saîd b. Cübeyr, Katâde radıyallâhu anhüm, Atâ ve Hasan'ın kavline göre 'hasûr': Kadınlara gitmeyen ve onlara yaklaşmayan kimsedir; bu kavle göre fâil manasında fe'ûl veznindedir; yani nefsini şehvetlerden alıkoyan demektir. [Hiç malı olmayan fakirdir de denilmiştir] (١); bu durumda hasûr, mahsûr manasında olur yani kadınlardan alıkonulmuş/menedilmiş demektir. Saîd b. el-Müseyyeb: 'Onun elbise püskülü gibi [bir uzvu] vardı; buna rağmen gözünü daha çok sakınmak için evlendi' demiştir. Bu hususta diğer bir kavil de şudur: Hasûr; güç yetirdiği halde cinsel ilişkiden kaçınan kimsedir. Bir grup bu kavli iki gerekçeyle tercih etmiştir: Birincisi: Söz övgü sadedinde vârid olmuştur ve bu durum övgüyü hak etmeye daha yakındır; ikincisi ise: Peygamberlere bir kusur/hastalık isnat edilmesinden daha uzaktır.

{قَالَ رَبِّ أَنَّى يَكُونُ لِي غُلَامٌ وَقَدْ بَلَغَنِيَ الْكِبَرُ وَامْرَأَتِي عَاقِرٌ قَالَ كَذَلِكَ اللَّهُ يَفْعَلُ مَا يَشَاءُ (٤٠) }

{قَالَ رَبِّ أَنَّى يَكُونُ لِي غُلَامٌ وَقَدْ بَلَغَنِيَ الْكِبَرُ وَامْرَأَتِي عَاقِرٌ قَالَ كَذَلِكَ اللَّهُ يَفْعَلُ مَا يَشَاءُ (٤٠) } “[Zekeriyyâ] dedi ki: 'Rabbim! Bana ihtiyarlık ulaştığı, karım da kısır olduğu halde benim nasıl bir oğlum olabilir?' [Allah] buyurdu ki: 'Öyledir, Allah dilediğini yapar.' (40)”

قَوْلُهُ تَعَالَى {قَالَ رَبِّ} أَيْ يَا سَيِّدِي، قَالَ لِجِبْرِيلَ ﵇، هَذَا قَوْلُ الْكَلْبِيِّ وَجَمَاعَةٍ، وَقِيلَ: قَالَهُ لِلَّهِ ﷿ {أَنَّى يَكُونُ} أَيْنَ يَكُونُ {لِي غُلَامٌ} أَيِ ابْنٌ {وَقَدْ بَلَغَنِيَ الْكِبَرُ} هَذَا مِنَ الْمَقْلُوبِ أَيْ وَقَدْ بَلَغْتُ الْكِبَرَ وَشِخْتُ كَمَا يُقَالُ بَلَغَنِي الْجَهْدُ أَيْ أَنَا فِي الْجَهْدِ، وَقِيلَ: مَعْنَاهُ وَقَدْ الْكِبَرُ وَأَدْرَكَنِي وَأَضْعَفَنِي. قَالَ الْكَلْبِيُّ: كَانَ زَكَرِيَّا يَوْمَ بُشِّرَ بِالْوَلَدِ ابْنَ ثِنْتَيْنِ وَتِسْعِينَ سَنَةً، وَقِيلَ: ابْنُ تِسْعٍ وَتِسْعِينَ سَنَةً. وَقَالَ الضَّحَّاكُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄: كَانَ ابْنَ عِشْرِينَ وَمِائَةِ سَنَةٍ، وَكَانَتِ امْرَأَتُهُ بِنْتَ ثَمَانٍ وَتِسْعِينَ سَنَةً فَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَامْرَأَتِي عَاقِرٌ} أَيْ عَقِيمٌ لَا تَلِدُ يُقَالُ: رَجُلٌ عَاقِرٌ وَامْرَأَةٌ عَاقِرٌ، وَقَدْ عَقُرَ بِضَمِّ الْقَافِ يَعْقِرُ عُقْرًا، وَعُقَارَةً {قَالَ كَذَلِكَ اللَّهُ يَفْعَلُ مَا يَشَاءُ} فَإِنْ قِيلَ لِمَ قَالَ زَكَرِيَّا بَعْدَمَا وَعَدَهُ اللَّهُ تَعَالَى: {أَنَّى يَكُونُ لِي غُلَامٌ} أَكَانَ شَاكًّا فِي وَعْدِ اللَّهِ وَفِي قُدْرَتِهِ؟ قِيلَ: إِنَّ زَكَرِيَّا لَمَّا سَمِعَ نِدَاءَ الْمَلَائِكَةِ جَاءَهُ الشَّيْطَانُ فَقَالَ: يَا زَكَرِيَّا إِنَّ الصَّوْتَ الَّذِي سَمِعْتَ لَيْسَ هُوَ مِنَ اللَّهِ إِنَّمَا هُوَ مِنَ الشَّيْطَانِ، وَلَوْ كَانَ مِنَ اللَّهِ لَأَوْحَاهُ إِلَيْكَ كَمَا يُوحِي إِلَيْكَ فِي سَائِرِ الْأُمُورِ، فَقَالَ ذَلِكَ دَفْعًا لِلْوَسْوَسَةِ، قَالَهُ عِكْرِمَةُ وَالسُّدِّيُّ، وَجَوَابٌ آخَرُ: وَهُوَ أَنَّهُ لَمْ يَشُكَّ فِي وَعْدِ اللَّهِ إِنَّمَا شَكَّ فِي كَيْفِيَّتِهِ أَيْ كَيْفَ ذَلِكَ؟

Yüce Allah'ın: {قَالَ رَبِّ} “[Zekeriyyâ] dedi ki: Rabbim!” yani 'Ey Efendim!' [demektir]; bunu Cebrâîl aleyhisselâm'a söylemiştir. Bu, Kelbî'nin ve bir topluluğun kavlidir. [Diğer] bir görüşe göre ise bunu Azîz ve Celîl olan Allah'a söylemiştir. {أَنَّى يَكُونُ} “Nasıl olur?” yani nereden/nasıl olur {لِي غُلَامٌ} “benim bir oğlum” yani bir erkek çocuğum? {وَقَدْ بَلَغَنِيَ الْكِبَرُ} “Bana ihtiyarlık ulaştığı halde”; bu [ifade] maklûbdur (özne ile nesnenin yer değiştirdiği ters ifadedir); yani 'Ben ihtiyarlığa ulaştım ve yaşlandım' [demektir]. Nitekim meşakkat içinde olan kimse hakkında 'Bana meşakkat ulaştı' denilmesi gibidir. [Başka] bir görüşe göre ise bunun anlamı: 'İhtiyarlık bana ulaştı, beni yakaladı ve beni zayıf düşürdü' [demektir]. Kelbî şöyle demiştir: Zekeriyyâ çocukla müjdelendiği gün doksan iki yaşındaydı. Doksan dokuz yaşında olduğu da söylenmiştir. Dahhâk'ın İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiğine göre ise yüz yirmi yaşındaydı; hanımı ise doksan sekiz yaşındaydı. Yüce Allah'ın: {وَامْرَأَتِي عَاقِرٌ} “karım da kısır olduğu halde” yani doğurmayan kısır [bir kadın] iken buyurması bundandır. [Arapçada] kısır erkek için ‘raculün âkır’ (رَجُلٌ عَاقِرٌ), kısır kadın için ‘imraetün âkır’ (وَامْرَأَةٌ عَاقِرٌ) denir. Fiili kâf harfinin ötresiyle 'akure' (عَقُرَ), muzarisi 'ya'kıru' (يَعْقِرُ), masdarı ise 'ukr' (عُقْرًا) ve 'ukâra' (عُقَارَةً) şeklinde gelir. {قَالَ كَذَلِكَ اللَّهُ يَفْعَلُ مَا يَشَاءُ} “[Allah] buyurdu ki: 'Öyledir, Allah dilediğini yapar.'” Eğer: 'Allah Teâlâ kendisine vaatte bulunduktan sonra Zekeriyyâ niçin: {أَنَّى يَكُونُ لِي غُلَامٌ} “Benim nasıl bir oğlum olabilir?” demiştir? Allah'ın vaadinde ve O'nun kudretinde şüphe mi ediyordu?' denilirse, şöyle cevap verilir: Zekeriyyâ meleklerin nidasını işitince şeytan ona gelip şöyle dedi: 'Ey Zekeriyyâ! İşittiğin o ses Allah'tan değildir, o ancak şeytandandır. Şayet Allah'tan olsaydı, diğer hususlarda sana vahyettiği gibi bunu da [bizzat] sana vahyederdi.' İşte [Zekeriyyâ] bu vesveseyi defetmek için böyle söylemiştir. Bunu İkrime ve Süddî demiştir. Başka bir cevap ise şudur: O, Allah'ın vaadinde şüphe etmemiş, bilakis bunun keyfiyetinde şüphe etmiştir; yani 'Bu nasıl gerçekleşecek?' [demiştir].

{قَالَ رَبِّ اجْعَلْ لِي آيَةً قَالَ آيَتُكَ أَلَّا تُكَلِّمَ النَّاسَ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ إِلَّا رَمْزًا وَاذْكُرْ رَبَّكَ كَثِيرًا وَسَبِّحْ بِالْعَشِيِّ وَالْإِبْكَارِ (٤١) وَإِذْ قَالَتِ الْمَلَائِكَةُ يَا مَرْيَمُ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفَاكِ وَطَهَّرَكِ وَاصْطَفَاكِ عَلَى نِسَاءِ الْعَالَمِينَ (٤٢) }

{قَالَ رَبِّ اجْعَلْ لِي آيَةً قَالَ آيَتُكَ أَلَّا تُكَلِّمَ النَّاسَ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ إِلَّا رَمْزًا وَاذْكُرْ رَبَّكَ كَثِيرًا وَسَبِّحْ بِالْعَشِيِّ وَالْإِبْكَارِ (٤١) وَإِذْ قَالَتِ الْمَلَائِكَةُ يَا مَرْيَمُ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفَاكِ وَطَهَّرَكِ وَاصْطَفَاكِ عَلَى نِسَاءِ الْعَالَمِينَ (٤٢) } “Dedi ki: 'Rabbim! Bana bir işaret ver.' [Allah] buyurdu ki: 'Senin işaretin, insanlarla üç gün ancak işaretleşme dışında konuşmamandır. Rabbini çokça zikret, akşam ve sabah O'nu tesbih et.' (41) Hani melekler şöyle demişti: 'Ey Meryem! Şüphesiz Allah seni seçti, seni tertemiz kıldı ve seni âlemlerin kadınlarına üstün kılıp seçti.' (42)”

قَوْلُهُ تَعَالَى {قَالَ رَبِّ اجْعَلْ لِي آيَةً} أَيْ عَلَامَةً أَعْلَمُ بِهَا وَقْتَ حَمْلِ امْرَأَتِي فَأَزِيدُ فِي الْعِبَادَةِ شُكْرًا لَكَ {قَالَ آيَتُكَ أَلَّا تُكَلِّمَ النَّاسَ} تَكُفَّ عَنِ الْكَلَامِ {ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ} وَتُقْبِلَ بِكُلِّيَّتِكَ عَلَى عِبَادَتِي، لَا أَنَّهُ حَبَسَ لِسَانَهُ عَنِ الْكَلَامِ، وَلَكِنَّهُ نَهْيٌ عَنِ الْكَلَامِ وَهُوَ صَحِيحٌ سَوِيٌّ، كَمَا قَالَ فِي سُورَةِ مَرْيَمَ الْآيَةَ (١٠) {أَلَّا تُكَلِّمَ النَّاسَ ثَلَاثَ لَيَالٍ سَوِيًّا} يَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَسَبِّحْ بِالْعَشِيِّ وَالْإِبْكَارِ} فَأَمَرَهُ بِالذِّكْرِ وَنَهَاهُ عَنْ كَلَامِ النَّاسِ.

Yüce Allah'ın: {قَالَ رَبِّ اجْعَلْ لِي آيَةً} “Dedi ki: 'Rabbim! Bana bir işaret ver'” yani hanımımın hamile kalma vaktini bileceğim ve Sana şükür olarak ibadeti artıracağım bir alamet ver kavli; {قَالَ آيَتُكَ أَلَّا تُكَلِّمَ النَّاسَ} “Buyurdu ki: 'Senin işaretin, insanlarla konuşmamandır'” yani konuşmaktan sakınmandır {ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ} “üç gün” ve bütün varlığınla Bana ibadete yönelmendir; dili konuşmaktan tutulmuş değildi, bilakis o sağlam ve sapa sağlam iken konuşmaktan nehyedilmişti; nitekim Meryem Suresi 10. ayette: {أَلَّا تُكَلِّمَ النَّاسَ ثَلَاثَ لَيَالٍ سَوِيًّا} “Senin işaretin, sapasağlam olduğun halde üç gece insanlarla konuşmamandır” buyurmuştur. Yüce Allah'ın: {وَسَبِّحْ بِالْعَشِيِّ وَالْإِبْكَارِ} “Akşam ve sabah tesbih et” kavli de buna delalet eder; zira ona zikri emretmiş ve insanlarla konuşmayı yasaklamıştır.

وَقَالَ أَكْثَرُ الْمُفَسِّرِينَ: عَقَلَ لِسَانَهُ عَنِ الْكَلَامِ مَعَ النَّاسِ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ، وَقَالَ قَتَادَةُ: أَمْسَكَ لِسَانَهُ عَنِ الْكَلَامِ عُقُوبَةً لَهُ لِسُؤَالِهِ الْآيَةَ بَعْدَ مُشَافَهَةِ الْمَلَائِكَةِ إِيَّاهُ فَلَمْ يَقْدِرْ عَلَى الْكَلَامِ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ، وَقَوْلُهُ {إِلَّا رَمْزًا} أَيْ إِشَارَةً، وَالْإِشَارَةُ قَدْ تَكُونُ بِاللِّسَانِ وَبِالْعَيْنِ وَبِالْيَدِ، وَكَانَتْ إِشَارَتُهُ بِالْإِصْبَعِ الْمُسَبِّحَةِ، وَقَالَ الْفَرَّاءُ: قَدْ يَكُونُ الرَّمْزُ بِاللِّسَانِ مِنْ غَيْرِ أَنْ يُبَيِّنَ، وَهُوَ الصَّوْتُ الْخَفِيُّ أَشْبَهَ الْهَمْسَ، وَقَالَ عَطَاءٌ: أَرَادَ بِهِ صَوْمَ ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ لِأَنَّهُمْ كَانُوا إِذَا صَامُوا لَمْ يَتَكَلَّمُوا إِلَّا رَمْزًا {وَاذْكُرْ رَبَّكَ كَثِيرًا وَسَبِّحْ بِالْعَشِيِّ وَالْإِبْكَارِ} قِيلَ: الْمُرَادُ بِالتَّسْبِيحِ الصَّلَاةُ، وَالْعَشِيُّ مَا بَيْنَ زَوَالِ الشَّمْسِ إِلَى غُرُوبِ الشَّمْسِ وَمِنْهُ سُمِّيَ صَلَاةُ الظُّهْرِ وَالْعَصْرِ صَلَاتَيِ الْعَشِيِّ، وَالْإِبْكَارُ مَا بَيْنَ صَلَاةِ الْفَجْرِ إِلَى الضُّحَى.

Müfessirlerin çoğu ise şöyle demiştir: [Allah] üç gün boyunca insanlarla konuşmaktan onun dilini bağladı. Katâde: 'Meleklerin kendisiyle bizzat konuşmasından sonra alamet istemesi sebebiyle ona bir ceza olarak dili konuşmaktan alıkonuldu ve üç gün konuşmaya güç yetiremedi' demiştir. Yüce Allah'ın: {إِلَّا رَمْزًا} “ancak işaretle” kavli; yani işaret etmek demektir. İşaret dil ile, göz ile ve el ile olabilir; onun işareti şehadet parmağı ile idi. Ferrâ: 'Remz, açıkça ifade etmeksizin dil ile de olabilir ki bu fısıltıya benzeyen gizli sestir' demiştir. Atâ: 'Bununla üç gün oruç tutmayı kastetti; çünkü onlar oruç tuttuklarında sadece işaretle konuşurlardı' demiştir. {وَاذْكُرْ رَبَّكَ كَثِيرًا وَسَبِّحْ بِالْعَشِيِّ وَالْإِبْكَارِ} “Rabbini çokça zikret, akşam ve sabah tesbih et”; tesbih ile namazın kastedildiği söylenmiştir. Aşiyy (akşam), güneşin zevalinden (tepe noktasından batıya kaymasından) güneşin batışına kadar olan vakittir; bundan dolayı öğle ve ikindi namazlarına 'salâteyi'l-aşiyy' (akşam namazları) denmiştir. İbkâr (sabah) ise sabah namazından kuşluk vaktine kadar olan zamandır.

قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَإِذْ قَالَتِ الْمَلَائِكَةُ} يَعْنِي جِبْرِيلَ {يَا مَرْيَمُ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفَاكِ} اخْتَارَكِ {وَطَهَّرَكِ} قِيلَ مِنْ مَسِيسِ الرِّجَالِ وَقِيلَ مِنَ الْحَيْضِ وَالنِّفَاسِ، قَالَ السُّدِّيُّ: كَانَتْ مَرْيَمُ لَا تَحِيضُ، وَقِيلَ: مِنَ الذُّنُوبِ {وَاصْطَفَاكِ عَلَى نِسَاءِ الْعَالَمِينَ} قِيلَ: عَلَى عَالَمِي زَمَانِهَا وَقِيلَ: عَلَى جَمِيعِ نِسَاءِ الْعَالَمِينَ فِي أَنَّهَا وَلَدَتْ بِلَا أَبٍ، وَلَمْ يَكُنْ ذَلِكَ لِأَحَدٍ مِنَ النِّسَاءِ، وَقِيلَ: بِالتَّحْرِيرِ فِي الْمَسْجِدِ وَلَمْ تُحَرَّرْ أُنْثَى.

Yüce Allah'ın: {وَإِذْ قَالَتِ الْمَلَائِكَةُ} “Hani melekler demişti” yani Cibrîl; {يَا مَرْيَمُ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفَاكِ} “Ey Meryem! Şüphesiz Allah seni seçti” yani seni tercih etti {وَطَهَّرَكِ} “ve seni tertemiz kıldı”; erkeklerin dokunmasından tertemiz kıldı denilmiştir; hayız ve nifastan tertemiz kıldı da denilmiştir. Süddî: 'Meryem hayız görmezdi' demiştir. Günahlardan tertemiz kıldı da denilmiştir. {وَاصْطَفَاكِ عَلَى نِسَاءِ الْعَالَمِينَ} “ve seni âlemlerin kadınlarına üstün kılıp seçti”; kendi zamanının âlemlerine üstün kıldı denilmiştir; babasız olarak çocuk doğurması hususunda bütün âlemlerin kadınlarına üstün kıldı da denilmiştir ki bu hiçbir kadına nasip olmamıştır; mescide adanıp hür kılınmasıyla üstün kıldı da denilmiştir, zira [ondan önce] hiçbir dişi adanmamıştı.

أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ الْمُلَيْحِيُّ، أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النُّعَيْمِيُّ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ رَجَاءٍ، أَخْبَرَنَا النَّضْرُ عَنْ هِشَامٍ أَخْبَرَنَا أَبِي قَالَ: سَمِعْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ جَعْفَرٍ قَالَ: سَمِعْتُ عَلِيًّا ﵁ يَقُولُ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: " خَيْرُ نِسَائِهَا مَرْيَمُ بِنْتُ عِمْرَانَ وَخَيْرُ نِسَائِهَا خَدِيجَةُ ﵄ " وَرَوَاهُ وَكِيعٌ وَأَبُو مُعَاوِيَةَ عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ وَأَشَارَ وَكِيعٌ

Bize Abdülvâhid el-Muleyhî haber verdi, bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî haber verdi, bize Muhammed b. Yûsuf haber verdi, bize Muhammed b. İsmâîl haber verdi, bize Ahmed b. Recâ haber verdi, bize en-Nadr, Hişâm'dan haber verdi, [Hişâm dedi ki:] Bana babam haber verip dedi ki: Abdullah b. Ca'fer'i şöyle derken işittim: Ali radıyallâhu anh'ı şöyle derken işittim: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i şöyle buyururken işittim: « خَيْرُ نِسَائِهَا مَرْيَمُ بِنْتُ عِمْرَانَ وَخَيْرُ نِسَائِهَا خَدِيجَةُ » «Onun kadınlarının en hayırlısı İmrân kızı Meryem'dir; onun kadınlarının en hayırlısı [ise] Hatice'dir radıyallâhu anhâ.» Bunu Vekî' ve Ebû Muâviye de Hişâm b. Urve'den rivayet etmiştir. Vekî' [rivayetinde]

إِلَى السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ.

göğe ve yere işaret etmiştir.

أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ الْمُلَيْحِيُّ، أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النُّعَيْمِيُّ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، أَخْبَرَنَا آدَمُ، أَنَا شُعْبَةُ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ عَنْ أَبِي مُوسَى الْأَشْعَرِيِّ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "كَمُلَ مِنَ الرِّجَالِ كَثِيرٌ وَلَمْ يَكْمُلْ مِنَ النِّسَاءِ إِلَّا مَرْيَمَ بِنْتَ عِمْرَانَ وَآسِيَةَ امْرَأَةَ فِرْعَوْنَ وَفَضْلُ عَائِشَةَ عَلَى النِّسَاءِ كَفَضْلِ الثَّرِيدِ عَلَى سَائِرِ الطَّعَامِ" (١) .

Bize Abdülvâhid el-Muleyhî haber verdi, bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî haber verdi, bize Muhammed b. Yûsuf haber verdi, bize Muhammed b. İsmâîl haber verdi, bize Âdem haber verdi, bize Şu'be, Amr b. Mürre'den, o da Ebû Mûsâ el-Eş'arî'den haber verdi; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: 'Erkeklerden kemale eren çok oldu; kadınlardan ise İmrân kızı Meryem ve Firavun'un hanımı Âsiye'den başkası kemale ermedi. Âişe'nin kadınlara üstünlüğü ise tiridin diğer yemeklere üstünlüğü gibidir' (١).

أَخْبَرَنَا أَبُو سَعِيدٍ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَحْمَدَ الطَّاهِرِيُّ، أَخْبَرَنَا جَدِّي عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَبْدِ الصَّمَدِ الْبَزَّارُ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ زَكَرِيَّا الْعُذَافِرِيُّ، أَخْبَرَنَا إِسْحَاقُ الدِّيرِيُّ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسٍ ﵄ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: "حَسْبُكَ مِنْ نِسَاءِ الْعَالَمِينَ مَرْيَمُ بِنْتُ عِمْرَانَ وَخَدِيجَةُ بِنْتُ خُوَيْلِدٍ، وَفَاطِمَةُ بِنْتُ مُحَمَّدٍ ﷺ وَآسِيَةُ امْرَأَةُ فِرْعَوْنَ" (٢) .

Bize Ebû Saîd Abdullah b. Ahmed et-Tâhirî haber verdi, bize dedem Abdurrahman b. Abdissamed el-Bezzâr haber verdi, bize Muhammed b. Zekeriyyâ el-Uzâfirî haber verdi, bize İshak ed-Deyrî haber verdi, bize Abdürrezzâk haber verdi, bize Ma'mer, Katâde'den, o da Enes'ten radıyallâhu anh haber verdi ki Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: 'Âlemlerin kadınlarından sana İmrân kızı Meryem, Huveylid kızı Hatice, Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem kızı Fâtıma ve Firavun'un hanımı Âsiye yeter' (٢).

{يَا مَرْيَمُ اقْنُتِي لِرَبِّكِ وَاسْجُدِي وَارْكَعِي مَعَ الرَّاكِعِينَ (٤٣) }

{يَا مَرْيَمُ اقْنُتِي لِرَبِّكِ وَاسْجُدِي وَارْكَعِي مَعَ الرَّاكِعِينَ (٤٣) } “Ey Meryem! Rabbine divan dur, secde et ve rükû edenlerle birlikte rükû et. (43)”

قَوْلُهُ تَعَالَى {يَا مَرْيَمُ اقْنُتِي لِرَبِّكِ} قَالَتْ لَهَا الْمَلَائِكَةُ شَفَاهًا أَيْ أَطِيعِي رَبَّكِ، وَقَالَ مُجَاهِدٌ أَطِيلِي الْقِيَامَ فِي الصَّلَاةِ لِرَبِّكِ [وَالْقُنُوتُ الطَّاعَةُ] وَقِيلَ: الْقُنُوتُ طُولُ الْقِيَامِ قَالَ الْأَوْزَاعِيُّ: لَمَّا قَالَتْ لَهَا الْمَلَائِكَةُ ذَلِكَ قَامَتْ فِي الصَّلَاةِ حَتَّى وَرِمَتْ قَدَمَاهَا وَسَالَتْ دَمًا وَقَيْحًا {وَاسْجُدِي وَارْكَعِي} قِيلَ: إِنَّمَا قَدَّمَ السُّجُودَ عَلَى الرُّكُوعِ لِأَنَّهُ كَانَ كَذَلِكَ فِي شَرِيعَتِهِمْ وَقِيلَ: بَلْ كَانَ الرُّكُوعُ قَبْلَ السُّجُودِ فِي الشَّرَائِعِ كُلِّهَا وَلَيْسَ الْوَاوُ لِلتَّرْتِيبِ بَلْ لِلْجَمْعِ، وَيَجُوزُ أَنْ يَقُولَ الرَّجُلُ: رَأَيْتُ زَيْدًا وَعَمْرًا، وَإِنْ كَانَ قَدْ رَأَى عَمْرًا قَبْلَ زَيْدٍ {مَعَ الرَّاكِعِينَ} ولم يقل ٥٨/أمَعَ الرَّاكِعَاتِ لِيَكُونَ أَعَمَّ وَأَشْمَلَ فَإِنَّهُ يَدْخُلُ فِيهِ الرِّجَالُ وَالنِّسَاءُ وَقِيلَ: مَعْنَاهُ مَعَ الْمُصَلِّينَ فِي الْجَمَاعَةِ.

Yüce Allah'ın: {يَا مَرْيَمُ اقْنُتِي لِرَبِّكِ} “Ey Meryem! Rabbine divan dur (itaat et)” buyruğu hakkında: Melekler ona bizzat [hitap ederek] "Yani Rabbine itaat et" dediler. Mücâhid: "Rabbin için namazda kıyamı uzat [demektir]" dedi. [Kunut, itaattir.] Kunutun; kıyamı uzatmak olduğu da söylenmiştir. Evzâî şöyle dedi: Melekler ona bunu söylediğinde namazda o kadar uzun süre ayakta durdu ki ayakları şişti, kan ve irin aktı. {وَاسْجُدِي وَارْكَعِي} “Secde et ve rükû et” [buyruğunda] secdenin rükûdan önce zikredilmesinin onların şeriatında bu şekilde olmasından kaynaklandığı söylenmiştir. Bir diğer görüşe göre ise rükû bütün şeriatlarda secdeden önceydi; buradaki vav [bağlacı] ise sıra (tertib) için değil, mutlak cem (birliktelik) içindir. Nitekim bir kimse Amr'ı Zeyd'den önce görmüş olsa bile "Zeyd'i ve Amr'ı gördüm" diyebilir. {مَعَ الرَّاكِعِينَ} “Rükû edenlerle birlikte” buyuruldu; daha genel ve daha kapsamlı olsun diye "rükû eden kadınlarla birlikte (مع الراكعات)" denilmemiştir; zira bu ifadeye hem erkekler hem de kadınlar dahildir. Bunun; "Cemaatle namaz kılanlarla birlikte" anlamına geldiği de söylenmiştir.

{ذَلِكَ مِنْ أَنْبَاءِ الْغَيْبِ نُوحِيهِ إِلَيْكَ وَمَا كُنْتَ لَدَيْهِمْ إِذْ يُلْقُونَ أَقْلَامَهُمْ أَيُّهُمْ يَكْفُلُ مَرْيَمَ وَمَا كُنْتَ لَدَيْهِمْ إِذْ يَخْتَصِمُونَ (٤٤) إِذْ قَالَتِ الْمَلَائِكَةُ يَا مَرْيَمُ إِنَّ اللَّهَ يُبَشِّرُكِ بِكَلِمَةٍ مِنْهُ اسْمُهُ الْمَسِيحُ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ وَجِيهًا فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَمِنَ الْمُقَرَّبِينَ (٤٥) }

{ذَلِكَ مِنْ أَنْبَاءِ الْغَيْبِ نُوحِيهِ إِلَيْكَ وَمَا كُنْتَ لَدَيْهِمْ إِذْ يُلْقُونَ أَقْلَامَهُمْ أَيُّهُمْ يَكْفُلُ مَرْيَمَ وَمَا كُنْتَ لَدَيْهِمْ إِذْ يَخْتَصِمُونَ (٤٤) إِذْ قَالَتِ الْمَلَائِكَةُ يَا مَرْيَمُ إِنَّ اللَّهَ يُبَشِّرُكِ بِكَلِمَةٍ مِنْهُ اسْمُهُ الْمَسِيحُ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ وَجِيهًا فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَمِنَ الْمُقَرَّبِينَ (٤٥) } “Bunlar, sana vahyettiğimiz gayb haberlerindendir. Meryem'e hangisi kefil olacak diye kalemlerini atarlarken sen onların yanında değildin; çekiştikleri sırada da sen onların yanında değildin. (44) Hani melekler şöyle demişti: 'Ey Meryem! Şüphesiz Allah, kendisinden bir kelimeyi sana müjdeliyor; adı Meryem oğlu Îsâ Mesîh'tir; dünyada da ahirette de itibarlıdır ve [Allah'a] yakın kılınanlardandır.' (45)”

{وَيُكَلِّمُ النَّاسَ فِي الْمَهْدِ وَكَهْلًا وَمِنَ الصَّالِحِينَ (٤٦) }

{وَيُكَلِّمُ النَّاسَ فِي الْمَهْدِ وَكَهْلًا وَمِنَ الصَّالِحِينَ (٤٦) } “O, beşikte de yetişkin çağında da insanlarla konuşur ve salihlerdendir. (46)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: {ذَلِكَ مِنْ أَنْبَاءِ الْغَيْبِ نُوحِيهِ إِلَيْكَ} يَقُولُ لِمُحَمَّدٍ ﷺ {ذَلِكَ} الَّذِي ذَكَرْتُ مِنْ حَدِيثِ زَكَرِيَّا وَيَحْيَى وَمَرْيَمَ وَعِيسَى {مِنْ أَنْبَاءِ الْغَيْبِ} أَيْ مِنْ أَخْبَارِ الْغَيْبِ {نُوحِيهِ إِلَيْكَ} رَدَّ الْكِنَايَةَ إِلَى ذَلِكَ فَلِذَلِكَ ذَكَرَهُ {وَمَا كُنْتَ} يَا مُحَمَّدُ {لَدَيْهِمْ إِذْ يُلْقُونَ أَقْلَامَهُمْ} سِهَامَهُمْ فِي الْمَاءِ لِلِاقْتِرَاعِ {أَيُّهُمْ يَكْفُلُ مَرْيَمَ} يَحْضُنُهَا وَيُرَبِّيهَا {وَمَا كُنْتَ لَدَيْهِمْ إِذْ يَخْتَصِمُونَ} فِي كَفَالَتِهَا.

Yüce Allah'ın: {ذَلِكَ مِنْ أَنْبَاءِ الْغَيْبِ نُوحِيهِ إِلَيْكَ} “Bunlar, sana vahyettiğimiz gayb haberlerindendir” kavli; Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmaktadır: Zekeriyyâ, Yahyâ, Meryem ve Îsâ kıssasından zikrettiğim {ذَلِكَ} 'bu' {مِنْ أَنْبَاءِ الْغَيْبِ} 'gayb haberlerindendir'; {نُوحِيهِ إِلَيْكَ} 'onu sana vahyediyoruz'. Zamiri 'zâlike'ye döndürdüğü için onu müzekker kıldı. {وَمَا كُنْتَ} “Sen değildin” ey Muhammed! {لَدَيْهِمْ إِذْ يُلْقُونَ أَقْلَامَهُمْ} “kura çekmek için oklarını [suya] atarlarken onların yanında”; {أَيُّهُمْ يَكْفُلُ مَرْيَمَ} “Meryem'e hangisi kefil olacak” yani onun bakım ve terbiyesini üstlenecek diye; {وَمَا كُنْتَ لَدَيْهِمْ إِذْ يَخْتَصِمُونَ} “onun kefaleti hususunda çekiştikleri sırada da sen onların yanında değildin”.

قَوْلُهُ تَعَالَى: {إِذْ قَالَتِ الْمَلَائِكَةُ يَا مَرْيَمُ إِنَّ اللَّهَ يُبَشِّرُكِ بِكَلِمَةٍ مِنْهُ اسْمُهُ الْمَسِيحُ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ} إِنَّمَا قَالَ: اسْمُهُ رَدَّ الْكِنَايَةَ إِلَى عِيسَى وَاخْتَلَفُوا فِي أَنَّهُ لِمَ سُمِّيَ مَسِيحًا، مِنْهُمْ مَنْ قَالَ: هُوَ فَعِيلٌ بِمَعْنَى الْمَفْعُولِ يَعْنِي أَنَّهُ مُسِحَ مِنَ الْأَقْذَارِ وَطُهِّرَ مِنَ الذُّنُوبِ، وَقِيلَ: لِأَنَّهُ مُسِحَ بِالْبَرَكَةِ، وَقِيلَ: لِأَنَّهُ خَرَجَ مِنْ بَطْنِ أُمِّهِ مَمْسُوحًا بِالدُّهْنِ، وَقِيلَ مَسَحَهُ جِبْرِيلُ بِجَنَاحِهِ حَتَّى لَمْ يَكُنْ لِلشَّيْطَانِ عَلَيْهِ سَبِيلٌ، وَقِيلَ: لِأَنَّهُ كَانَ مَسِيحَ الْقَدَمِ لَا أَخْمَصَ لَهُ، وَسُمِّيَ الدَّجَّالُ مَسِيحًا لِأَنَّهُ كَانَ مَمْسُوحَ إِحْدَى الْعَيْنَيْنِ، وَقَالَ بَعْضُهُمْ هُوَ فَعِيلٌ بِمَعْنَى الْفَاعِلِ، مِثْلُ عَلِيمٍ وَعَالِمٍ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄ سُمِّيَ مَسِيحًا لِأَنَّهُ مَا مَسَحَ ذَا عَاهَةٍ إِلَّا بَرِأَ، وَقِيلَ: سُمِّيَ بِذَلِكَ لِأَنَّهُ كَانَ يَسِيحُ فِي الْأَرْضِ وَلَا يُقِيمُ فِي مَكَانٍ، وَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ تَكُونُ الْمِيمُ فِيهِ زَائِدَةً. وَقَالَ إِبْرَاهِيمُ النَّخَعِيُّ: الْمَسِيحُ الصِّدِّيقُ. وَيَكُونُ الْمَسِيحُ بِمَعْنَى الْكَذَّابِ وَبِهِ سُمِّيَ الدَّجَّالُ وَالْحَرْفُ مِنَ الْأَضْدَادِ {وَجِيهًا} أَيْ شَرِيفًا رَفِيعًا ذَا جَاهٍ وَقَدْرٍ {فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَمِنَ الْمُقَرَّبِينَ} عِنْدَ اللَّهِ

Yüce Allah'ın: {إِذْ قَالَتِ الْمَلَائِكَةُ يَا مَرْيَمُ إِنَّ اللَّهَ يُبَشِّرُكِ بِكَلِمَةٍ مِنْهُ اسْمُهُ الْمَسِيحُ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ} “Hani melekler şöyle demişti: 'Ey Meryem! Şüphesiz Allah, kendisinden bir kelimeyi sana müjdeliyor; adı Meryem oğlu Îsâ Mesîh'tir'” kavli; zamiri Îsâ'ya döndürdüğü için 'ismuhu' demiştir. Neden Mesîh olarak isimlendirildiği konusunda ihtilaf etmişlerdir: Bazıları onun mef'ûl manasında fa'îl vezninde olduğunu, yani kötülüklerden temizlendiğini ve günahlardan arındırıldığını söylemiştir. Bereketle mesh edildiği (sıvazlandığı) için denilmiştir. Annesinin karnından yağla mesh edilmiş olarak çıktığı için denilmiştir. Cibrîl şeytanın ona hiçbir yolu kalmasın diye onu kanadıyla mesh ettiği için denilmiştir. Ayak tabanı düz olup çukurluğu olmadığı için denilmiştir. Deccâl'e ise bir gözü silik/kör olduğu için Mesîh denmiştir. Bazıları ise alîm ve âlim gibi fâil manasında fa'îl vezninde olduğunu söylemiştir. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ: 'Ona Mesîh denildi; çünkü hangi hastayı mesh etse (eliyle dokunsa) o mutlaka iyileşirdi' demiştir. Yeryüzünde seyahat ettiği ve tek bir yerde ikamet etmediği için bu şekilde isimlendirildiği de söylenmiştir; bu kavle göre kelimedeki mîm harfi zâiddir. İbrâhim en-Nehaî: 'Mesîh, sıddîk (dosdoğru) demektir. Mesîh aynı zamanda yalancı manasına da gelir ve Deccâl de bununla isimlendirilmiştir; bu kelime zıt anlamlı kelimelerdendir' demiştir. {وَجِيهًا} “itibarlıdır” yani şereflidir, yücedir, makam ve mevki sahibidir {فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَمِنَ الْمُقَرَّبِينَ} “dünyada da ahirette de ve [Allah'a] yakın kılınanlardandır” yani Allah katında.

{وَيُكَلِّمُ النَّاسَ فِي الْمَهْدِ} صَغِيرًا قَبْلَ أَوَانِ الْكَلَامِ كَمَا ذَكَرَهُ فِي سُورَةِ مَرْيَمَ قَالَ: " إِنِّي عَبْدُ اللَّهِ آتَانِيَ الْكِتَابَ " (الْآيَةَ -٣٠) وَحُكِيَ عَنْ مُجَاهِدٍ قَالَ: قَالَتْ مَرْيَمُ: كُنْتُ إِذَا خَلَوْتُ أَنَا وَعِيسَى حَدَّثَنِي وَحَدَّثْتُهُ فَإِذَا شَغَلَنِي عَنْهُ إِنْسَانٌ سَبَّحَ فِي بَطْنِي وَأَنَا أَسْمَعُ قَوْلَهُ {وَكَهْلًا} قَالَ مُقَاتِلٌ: يَعْنِي إِذَا اجْتَمَعَ قَبْلَ أَنْ يُرْفَعَ إِلَى السَّمَاءِ وَقَالَ الْحُسَيْنُ بْنُ الْفَضْلِ: {وَكَهْلًا} بَعْدَ نُزُولِهِ مِنَ السَّمَاءِ. وَقِيلَ: أَخْبَرَهَا أَنَّهُ يَبْقَى حَتَّى يَكْتَهِلَ، وَكَلَامُهُ بَعْدَ الْكُهُولَةِ إِخْبَارُهُ عَنِ الْأَشْيَاءِ الْمُعْجِزَةِ، وَقِيلَ: {وَكَهْلًا} نَبِيًّا بَشَّرَهَا بِنُبُوَّةِ عِيسَى ﵇ وَكَلَامُهُ فِي الْمَهْدِ مُعْجِزَةٌ وَفِي الْكُهُولَةِ دَعْوَةٌ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: {وَكَهْلًا} أَيْ حَلِيمًا. وَالْعَرَبُ تَمْدَحُ الْكُهُولَةَ لِأَنَّهَا الْحَالَةُ الْوُسْطَى فِي احْتِنَاكِ السِّنِّ وَاسْتِحْكَامِ الْعَقْلِ وَجَوْدَةِ الرَّأْيِ وَالتَّجْرِبَةِ {وَمِنَ الصَّالِحِينَ}

{وَيُكَلِّمُ النَّاسَ فِي الْمَهْدِ} “Beşikte de insanlarla konuşur” yani konuşma çağından önce, henüz küçükken [konuşur]; nitekim Meryem Suresi'nde zikredildiği üzere {إِنِّي عَبْدُ اللَّهِ آتَانِيَ الْكِتَابَ} “Şüphesiz ben Allah'ın kuluyum. O bana kitabı verdi” (30. ayet) demiştir. Mücâhid'den şöyle rivayet edilmiştir: Meryem dedi ki: “Ben Îsâ ile baş başa kaldığımda o benimle konuşur, ben de onunla konuşurdum. Şayet bir insan beni onunla meşgul olmaktan alıkoyarsa, karnımda tesbih eder ve ben de [bunu] işitirdim.” [Yüce Allah'ın] {وَكَهْلًا} “ve yetişkin olarak da [konuşacaktır]” kavli hakkında Mukâtil: “Yani göğe yükseltilmeden önce olgunlaştığında [demektir]” demiştir. el-Huseyn b. el-Fadl ise: “{وَكَهْلًا} 'Yetişkin olarak' [konuşması], gökten indikten sonradır” demiştir. Bir görüşe göre [Allah], Meryem'e onun yetişkinlik çağına kadar yaşayacağını haber vermiştir; yetişkinlikten sonraki konuşması ise mucizevi şeyleri bildirmesidir. Yine denildi ki: “{وَكَهْلًا} 'Yetişkin olarak', yani bir peygamber olarak [konuşacaktır].” Böylece [Allah], onu Îsâ'nın aleyhisselâm peygamberliğiyle müjdelemiştir; onun beşikteki konuşması bir mucize, yetişkinlikteki konuşması ise [dine] davettir. Mücâhid ise şöyle demiştir: “{وَكَهْلًا} Yani halîm (ağırbaşlı) olarak.” Araplar yetişkinlik çağını överler; zira o yaşın kemale ermesinde, aklın sağlamlaşmasında, görüş ve tecrübenin yetkinleşmesinde orta bir evredir. {وَمِنَ الصَّالِحِينَ} “Ve salihlerdendir”.

أَيْ: هُوَ مِنَ الْعِبَادِ الصَّالِحِينَ.

yani o, salih kullardandır.

{قَالَتْ رَبِّ أَنَّى يَكُونُ لِي وَلَدٌ وَلَمْ يَمْسَسْنِي بَشَرٌ قَالَ كَذَلِكِ اللَّهُ يَخْلُقُ مَا يَشَاءُ إِذَا قَضَى أَمْرًا فَإِنَّمَا يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ (٤٧) وَيُعَلِّمُهُ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَالتَّوْرَاةَ وَالْإِنْجِيلَ (٤٨) وَرَسُولًا إِلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ أَنِّي قَدْ جِئْتُكُمْ بِآيَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ أَنِّي أَخْلُقُ لَكُمْ مِنَ الطِّينِ كَهَيْئَةِ الطَّيْرِ فَأَنْفُخُ فِيهِ فَيَكُونُ طَيْرًا بِإِذْنِ اللَّهِ وَأُبْرِئُ الْأَكْمَهَ وَالْأَبْرَصَ وَأُحْيِي الْمَوْتَى بِإِذْنِ اللَّهِ وَأُنَبِّئُكُمْ بِمَا تَأْكُلُونَ وَمَا تَدَّخِرُونَ فِي بُيُوتِكُمْ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَةً لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (٤٩) }

{قَالَتْ رَبِّ أَنَّى يَكُونُ لِي وَلَدٌ وَلَمْ يَمْسَسْنِي بَشَرٌ قَالَ كَذَلِكِ اللَّهُ يَخْلُقُ مَا يَشَاءُ إِذَا قَضَى أَمْرًا فَإِنَّمَا يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ (٤٧) وَيُعَلِّمُهُ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَالتَّوْرَاةَ وَالْإِنْجِيلَ (٤٨) وَرَسُولًا إِلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ أَنِّي قَدْ جِئْتُكُمْ بِآيَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ أَنِّي أَخْلُقُ لَكُمْ مِنَ الطِّينِ كَهَيْئَةِ الطَّيْرِ فَأَنْفُخُ فِيهِ فَيَكُونُ طَيْرًا بِإِذْنِ اللَّهِ وَأُبْرِئُ الْأَكْمَهَ وَالْأَبْرَصَ وَأُحْيِي الْمَوْتَى بِإِذْنِ اللَّهِ وَأُنَبِّئُكُمْ بِمَا تَأْكُلُونَ وَمَا تَدَّخِرُونَ فِي بُيُوتِكُمْ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَةً لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (٤٩) } “[Meryem] dedi ki: 'Rabbim! Bana hiçbir insan dokunmamışken benim nasıl bir çocuğum olabilir?' [Melek] dedi ki: 'Öyledir, Allah dilediğini yaratır. Bir işe hükmettiği zaman ona sadece 'Ol!' der, o da hemen oluverir.' (47) Ona Kitab'ı, hikmeti, Tevrat'ı ve İncil'i öğretecektir. (48) Ve İsrâiloğullarına bir elçi olarak [şöyle diyecektir]: 'Şüphesiz ben size Rabbinizden bir delil getirdim. Ben sizin için çamurdan kuş biçiminde bir şey yapar, ona üflerim de Allah'ın izniyle bir kuş oluverir. Anadan doğma körü ve alacalıyı iyileştirir, Allah'ın izniyle ölüleri diriltirim. Evlerinizde ne yediğinizi ve ne biriktirdiğinizi size haber veririm. Şüphesiz bunda, eğer inanıyorsanız sizin için kesin bir delil vardır.' (49)”

{قَالَتْ رَبِّ} يَا سَيِّدِي تَقُولُهُ لِجِبْرِيلَ. وَقِيلَ: تَقُولُ لِلَّهِ ﷿ {أَنَّى يَكُونُ لِي وَلَدٌ وَلَمْ يَمْسَسْنِي بَشَرٌ} يُصِبْنِي رَجُلٌ، قَالَتْ ذَلِكَ تَعَجُّبًا إِذْ لَمْ تَكُنْ جَرَتِ الْعَادَةُ بِأَنْ يُولَدَ وَلَدٌ لَا أَبَ لَهُ {قَالَ كَذَلِكِ اللَّهُ يَخْلُقُ مَا يَشَاءُ إِذَا قَضَى أَمْرًا} أَيْ كَوْنَ الشَّيْءِ {فَإِنَّمَا يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ} كَمَا يُرِيدُ.

{قَالَتْ رَبِّ} “Dedi ki: 'Rabbim!'” yani 'Ey efendim!' Bunu Cibrîl'e söylemektedir. Yüce Allah'a azze ve celle söylediği de söylenmiştir. {أَنَّى يَكُونُ لِي وَلَدٌ وَلَمْ يَمْسَسْنِي بَشَرٌ} “Bana hiçbir insan dokunmamışken benim nasıl bir çocuğum olabilir?” yani bana hiçbir erkek temas etmemiştir. Babasız bir çocuğun doğması âdetten olmadığı için bunu hayret ederek söylemiştir. {قَالَ كَذَلِكِ اللَّهُ يَخْلُقُ مَا يَشَاءُ إِذَا قَضَى أَمْرًا} “Dedi ki: 'Öyledir, Allah dilediğini yaratır. Bir işe hükmettiği zaman'” yani bir şeyin var olmasını takdir ettiği zaman, {فَإِنَّمَا يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ} “ona sadece 'Ol!' der, o da hemen dilediği gibi oluverir”.

قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَيُعَلِّمُهُ الْكِتَابَ} قَرَأَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ وَعَاصِمٌ وَيَعْقُوبُ بِالْيَاءِ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: {كَذَلِكِ اللَّهُ يَخْلُقُ مَا يَشَاءُ} وَقِيلَ: رَدَّهُ عَلَى قَوْلِهِ: {إِنَّ اللَّهَ يُبَشِّرُكِ} {وَيُعَلِّمُهُ} وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِالنُّونِ عَلَى التَّعْظِيمِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: {ذَلِكَ مِنْ أَنْبَاءِ الْغَيْبِ نُوحِيهِ إِلَيْكَ} قَوْلُهُ: {الْكِتَابَ} أَيِ الْكِتَابَةَ وَالْخَطَّ {وَالْحِكْمَةَ} الْعِلْمَ وَالْفِقْهَ {وَالتَّوْرَاةَ وَالْإِنْجِيلَ} عَلَّمَهُ اللَّهُ التَّوْرَاةَ وَالْإِنْجِيلَ

Yüce Allah'ın: {وَيُعَلِّمُهُ الْكِتَابَ} “Ona Kitab'ı öğretecektir” kavli; Medine ehli, Âsım ve Ya'kûb, Yüce Allah'ın: {كَذَلِكِ اللَّهُ يَخْلُقُ مَا يَشَاءُ} kavlinden dolayı yâ ile [ve yüallimuhu] okumuşlardır. Bunun: {إِنَّ اللَّهَ يُبَشِّرُكِ} kavline atfedildiği de söylenmiştir. Diğer kurrâlar ise Yüce Allah'ın: {ذَلِكَ مِنْ أَنْبَاءِ الْغَيْبِ نُوحِيهِ إِلَيْكَ} kavlinde olduğu gibi tazim (yüceltme) için nûn ile [ve nüallimuhu] okumuşlardır. {الْكِتَابَ} kavli; yani yazmayı ve hattı; {وَالْحِكْمَةَ} ilmi ve fıkhı; {وَالتَّوْرَاةَ وَالْإِنْجِيلَ} Allah ona Tevrat'ı ve İncil'i öğretti.

{وَرَسُولًا} أَيْ وَنَجْعَلُهُ رَسُولًا {إِلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ} قِيلَ: كَانَ رَسُولًا فِي حَالِ الصِّبَا، وَقِيلَ: إِنَّمَا كَانَ رَسُولًا بَعْدَ الْبُلُوغِ، وَكَانَ أَوَّلُ أَنْبِيَاءِ بَنِي إِسْرَائِيلَ يُوسُفَ وَآخِرُهُمْ عِيسَى ﵉ فَلَمَّا بُعِثَ قَالَ: {أَنِّي} قَالَ الْكِسَائِيُّ: إِنَّمَا فَتَحَ لِأَنَّهُ أَوْقَعَ الرِّسَالَةَ عَلَيْهِ، وَقِيلَ: مَعْنَاهُ بِأَنِّي {قَدْ جِئْتُكُمْ بِآيَةٍ} عَلَامَةٍ {مِنْ رَبِّكُمْ} تُصَدِّقُ قَوْلِي وَإِنَّمَا قَالَ: بِآيَةٍ وَقَدْ أَتَى بِآيَاتٍ لِأَنَّ الْكُلَّ دَلَّ عَلَى شَيْءٍ وَاحِدٍ وَهُوَ صِدْقُهُ فِي الرِّسَالَةِ، فَلَمَّا قَالَ ذَلِكَ عِيسَى ﵇ لِبَنِي إِسْرَائِيلَ قَالُوا: وَمَا هِيَ قَالَ: {أَنِّي} قَرَأَ نَافِعٌ بِكَسْرِ الْأَلْفِ عَلَى الِاسْتِئْنَافِ، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِالْفَتْحِ عَلَى مَعْنَى بِإِنِّي {أَخْلُقُ} أَيْ أُصَوِّرُ وَأُقَدِّرُ {لَكُمْ مِنَ الطِّينِ كَهَيْئَةِ الطَّيْرِ} قَرَأَ أَبُو جَعْفَرٍ كَهَيْئَةِ الطَّائِرِ هَاهُنَا وَفِي الْمَائِدَةِ، وَالْهَيْئَةُ الصُّورَةُ الْمُهَيَّأَةُ مِنْ قَوْلِهِمْ: هَيَّأْتُ الشَّيْءَ إِذَا قَدَّرْتُهُ وَأَصْلَحْتُهُ {فَأَنْفُخُ فِيهِ} أَيْ فِي الطَّيْرِ {فَيَكُونُ طَيْرًا بِإِذْنِ اللَّهِ} قِرَاءَةُ الْأَكْثَرِينَ بِالْجَمْعِ لِأَنَّهُ خَلَقَ طَيْرًا كَثِيرًا، وَقَرَأَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ وَيَعْقُوبُ فَيَكُونُ طَائِرًا عَلَى الْوَاحِدِ هَاهُنَا. وَفِي سُورَةِ الْمَائِدَةِ ذَهَبُوا إِلَى نَوْعٍ وَاحِدٍ مِنَ الطَّيْرِ لِأَنَّهُ لَمْ يَخْلُقْ غَيْرَ الْخُفَّاشِ وَإِنَّمَا خَصَّ الْخُفَّاشَ، لِأَنَّهُ أَكْمَلُ الطَّيْرِ خَلْقًا لِأَنَّ لَهَا ثَدْيًا وَأَسْنَانًا وَهِيَ تَحِيضُ. قَالَ وَهْبٌ: كَانَ يَطِيرُ مَا دَامَ النَّاسُ يَنْظُرُونَ إِلَيْهِ فَإِذَا غَابَ عَنْ أَعْيُنِهِمْ سَقَطَ مَيِّتًا، لِيَتَمَيَّزَ فِعْلُ الْخَلْقِ مِنْ فِعْلِ الْخَالِقِ،

{وَرَسُولًا} “ve bir elçi olarak” yani onu bir elçi kılacağız {إِلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ} “İsrâiloğullarına”. Çocukluk hâlindeyken elçi olduğu söylenmiştir; ancak bülûğ çağından sonra elçi olduğu da söylenmiştir. İsrâiloğullarının ilk peygamberi Yûsuf, sonuncuları ise Îsâ'dır aleyhimesselâm. Gönderilince şöyle dedi: {أَنِّي} Kisâî: 'Elçilik görevini onun üzerine vaki kıldığı için fethalı okumuştur' demiştir. Manasının 'şöyle ki ben' olduğu da söylenmiştir. {قَدْ جِئْتُكُمْ بِآيَةٍ} “size bir delil getirdim” yani sözümü doğrulayan bir alamet getirdim {مِنْ رَبِّكُمْ} “Rabbinizden”. Birçok delil getirdiği halde 'bir delil' demesinin sebebi, hepsinin tek bir şeye yani onun elçiliğindeki doğruluğuna delalet etmesindendir. Îsâ aleyhisselâm İsrâiloğullarına bunu söyleyince onlar: 'O nedir?' dediler. O da dedi ki: {أَنِّي} Nâfi' yeni bir cümleye başlangıç (isti'nâf) olarak elifin kesresiyle [innî] okumuştur; diğerleri ise 'bi-ennî' manasında fetha ile [ennî] okumuşlardır; {أَخْلُقُ} “yaparım” yani şekil verip takdir ederim {لَكُمْ مِنَ الطِّينِ كَهَيْئَةِ الطَّيْرِ} “sizin için çamurdan kuş biçiminde bir şey”. Ebû Ca'fer burada ve Mâide Suresi'nde [kehey'eti't-tâir] şeklinde tekil okumuştur. Hey'et, biçimlendirilmiş surettir; nitekim 'Bir şeyi takdir edip düzelttiğimde onu hey'etlendirdim (biçimlendirdim)' denir. {فَأَنْفُخُ فِيهِ} “ona üflerim” yani kuşa; {فَيَكُونُ طَيْرًا بِإِذْنِ اللَّهِ} “o da Allah'ın izniyle bir kuş oluverir”. Çoğu kurrânın okuyuşu çoğuldur [tayran], zira o çokça kuş yaratmıştır. Medine ehli ve Ya'kûb ise burada ve Mâide Suresi'nde tekil olarak [tâiran] şeklinde okumuşlardır; onlar tek bir kuş türünü kastetmişlerdir, çünkü o yarasadan başkasını yaratmamıştır. Yarasayı özellikle seçmiştir, çünkü o yaratılış bakımından kuşların en kâmilidir; zira memeleri ve dişleri vardır ve hayız görür. Vehb şöyle demiştir: İnsanlar ona baktığı müddetçe uçar, gözlerinden kaybolduğunda ise yaratılanın fiili ile Yaratıcının fiili birbirinden ayrılsın diye,

وَلِيَعْلَمَ أَنَّ الْكَمَالَ لِلَّهِ ﷿ {وَأُبْرِئُ الْأَكْمَهَ وَالْأَبْرَصَ} أَيْ أَشْفِيهِمَا وَأُصَحِّحُهُمَا، وَاخْتَلَفُوا فِي الْأَكْمَهِ، قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَقَتَادَةُ: هُوَ الَّذِي وُلِدَ أَعْمَى، وَقَالَ الْحَسَنُ وَالسُّدِّيُّ: هُوَ الْأَعْمَى. وَقَالَ عِكْرِمَةُ: هُوَ الْأَعْمَشُ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: هُوَ الَّذِي يُبْصِرُ بِالنَّهَارِ وَلَا يُبْصِرُ بِاللَّيْلِ، {وَالْأَبْرَصُ} الَّذِي بِهِ وَضَحٌ، وَإِنَّمَا خَصَّ هَذَيْنِ لِأَنَّهُمَا دَاءَانِ عَيَاءَانِ، وَكَانَ الْغَالِبُ فِي زَمَنِ عِيسَى ﵇ الطِّبَّ، فَأَرَاهُمُ الْمُعْجِزَةَ مِنْ جِنْسِ ذَلِكَ. قَالَ وَهْبٌ: رُبَّمَا اجْتَمَعَ عِنْدَ عِيسَى ﵇ مِنَ الْمَرْضَى فِي الْيَوْمِ الْوَاحِدِ خَمْسُونَ أَلْفًا مَنْ أَطَاقَ مِنْهُمْ أَنْ يَبْلُغَهُ بَلَغَهُ وَمَنْ لَمْ يُطِقْ مَشَى إِلَيْهِ عِيسَى ﵇ وَكَانَ يُدَاوِيهِمْ بِالدُّعَاءِ عَلَى شَرْطِ الْإِيمَانِ.

kemâlin Yüce Allah'a azze ve celle ait olduğu bilinsin diye ölü olarak düşerdi. {وَأُبْرِئُ الْأَكْمَهَ وَالْأَبْرَصَ} “Anadan doğma körü ve alacalıyı iyileştiririm” yani onlara şifa verir ve onları sağlığına kavuştururum. 'Ekmeh' hakkında ihtilaf etmişlerdir: İbn Abbâs ve Katâde: 'O, anadan doğma kör olandır' demiştir. Hasan ve Süddî: 'O, kör kimsedir' demiştir. İkrime: 'Gözü zayıf/şaşı olandır' demiştir. Mücâhid: 'Gündüz görüp gece görmeyendir' demiştir. {وَالْأَبْرَصُ} 'alacalı' ise vücudunda beyaz lekeler olandır. Bu ikisini özellikle zikretmiştir; çünkü bunlar tedavisi son derece güç olan iki hastalıktır. Îsâ'nın aleyhisselâm zamanında en yaygın ilim tıp idi; bu yüzden onlara bu cinsten bir mucize gösterdi. Vehb şöyle demiştir: Bazen Îsâ'nın aleyhisselâm yanında tek bir günde elli bin hasta toplanırdı; onlardan gücü yeten ona kadar gelir, gücü yetmeyene ise Îsâ aleyhisselâm bizzat yürüyüp giderdi. İman etme şartıyla onları dua ile tedavi ederdi.

قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَأُحْيِي الْمَوْتَى بِإِذْنِ اللَّهِ} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄ (١) قَدْ أَحْيَا أَرْبَعَةَ أَنْفُسٍ، عَازِرَ وَابْنَ الْعَجُوزِ، وَابْنَةَ الْعَاشِرِ، وَسَامَ بْنَ نُوحٍ، فَأَمَّا عَازِرُ فَكَانَ صَدِيقًا لَهُ فَأَرْسَلَتْ أُخْتُهُ إِلَى عِيسَى ﵇: أَنَّ أَخَاكَ عَازِرَ يَمُوتُ وَكَانَ بَيْنَهُ وَبَيْنَهُ مَسِيرَةَ ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ فَأَتَاهُ هُوَ وَأَصْحَابُهُ فَوَجَدُوهُ قَدْ مَاتَ مُنْذُ ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ، فَقَالَ لِأُخْتِهِ: انْطَلِقِي بِنَا إِلَى قَبْرِهِ، فَانْطَلَقَتْ مَعَهُمْ إِلَى قَبْرِهِ، فَدَعَا اللَّهَ تَعَالَى فَقَامَ عَازِرُ وَوَدَكُهُ يَقْطُرُ فَخَرَجَ مِنْ قَبْرِهِ وَبَقِيَ وَوُلِدَ لَهُ.

Yüce Allah'ın: {وَأُحْيِي الْمَوْتَى بِإِذْنِ اللَّهِ} “Allah'ın izniyle ölüleri diriltirim” kavli; İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ (١) şöyle demiştir: Dört kişiyi diriltmiştir: Âzir, yaşlı kadının oğlu, vergi memurunun kızı ve Nûh oğlu Sâm. Âzir'e gelince, o kendisinin bir dostu idi; kız kardeşi Îsâ'ya aleyhisselâm: 'Kardeşin Âzir ölmek üzeredir' diye haber gönderdi. Onunla Âzir arasında üç günlük mesafe vardı. Îsâ ve ashabı onun yanına geldiklerinde onun üç gün önce ölmüş olduğunu gördüler. Îsâ onun kız kardeşine: 'Bizimle beraber onun kabrine yürü' dedi. O da onlarla birlikte kabrine gitti. Îsâ Allah Teâlâ'ya dua etti; bunun üzerine Âzir, [bedeninden] yağları damlar vaziyette ayağa kalktı, kabrinden çıktı, yaşadı ve çocukları oldu.

وَأَمَّا ابْنُ الْعَجُوزِ مُرَّ بِهِ مَيِّتًا عَلَى عِيسَى ﵇ عَلَى سَرِيرٍ يُحْمَلُ فَدَعَا اللَّهَ عِيسَى فَجَلَسَ عَلَى سَرِيرِهِ، وَنَزَلَ عَنْ أَعْنَاقِ الرِّجَالِ، وَلَبِسَ ثِيَابَهُ، وَحَمَلَ السَّرِيرَ عَلَى عُنُقِهِ وَرَجَعَ إِلَى أَهْلِهِ فَبَقِيَ وَوُلِدَ لَهُ.

Yaşlı kadının oğluna gelince; o, taşınan bir sedye üzerinde ölü olarak Îsâ'nın aleyhisselâm yanından geçirildi. Îsâ Allah'a dua etti; adam sedyesinin üzerine oturdu, adamların boyunlarından aşağı indi, elbiselerini giydi, sedyeyi boynuna alıp ailesine geri döndü, yaşadı ve çocukları oldu.

وَأَمَّا ابْنَةُ الْعَاشِرِ كَانَ [أَبُوهَا] (٢) رَجُلًا يَأْخُذُ الْعُشُورَ مَاتَتْ لَهُ بِنْتٌ بِالْأَمْسِ، فَدَعَا اللَّهَ ﷿ [بِاسْمِهِ الْأَعْظَمِ] (٣) فَأَحْيَاهَا [اللَّهُ تَعَالَى] (٤) وَبَقِيَتْ [بَعْدَ ذَلِكَ زَمَنًا] (٥) وَوُلِدَ لَهَا. وَأَمَّا سَامُ بْنُ نُوحٍ ﵇ فَإِنَّ عِيسَى ﵇ جَاءَ إِلَى قَبْرِهِ فَدَعَا بِاسْمِ اللَّهِ الْأَعْظَمِ فَخَرَجَ مِنْ قَبْرِهِ وَقَدْ شَابَ نِصْفُ رَأْسِهِ خَوْفًا مِنْ قِيَامِ السَّاعَةِ، وَلَمْ يَكُونُوا يَشِيبُونَ فِي ذَلِكَ الزَّمَانِ فَقَالَ: قَدْ قَامَتِ الْقِيَامَةُ؟ قَالَ: لَا وَلَكِنَّ دَعَوْتُكَ بِاسْمِ اللَّهِ الْأَعْظَمِ، ثُمَّ قَالَ لَهُ: مُتْ قَالَ: بِشَرْطِ أَنْ يُعِيذَنِي اللَّهُ مِنْ سَكَرَاتِ الْمَوْتِ فَدَعَا اللَّهَ فَفَعَلَ.

Vergi memurunun kızına gelince; [babası] (٢) öşür/vergi toplayan bir adamdı; bir gün önce bir kızı ölmüştü. Îsâ Allah'a azze ve celle [İsm-i Âzamı ile] (٣) dua etti; [Allah Teâlâ] (٤) onu diriltti, [bundan sonra bir süre] (٥) yaşadı ve çocukları oldu. Nûh oğlu Sâm'a aleyhisselâm gelince; Îsâ aleyhisselâm onun kabrine geldi ve Allah'ın İsm-i Âzamı ile dua etti. Sâm, kıyametin koptuğu korkusuyla başının yarısı ağarmış olarak kabrinden çıktı; o dönemde insanların saçları ağarmazdı. Sâm: 'Kıyamet mi koptu?' dedi. Îsâ: 'Hayır, fakat ben sana Allah'ın İsm-i Âzamı ile dua ettim' dedi. Sonra ona: 'Öl' dedi. Sâm: 'Allah'ın beni ölüm sarhoşluğundan/acısından koruması şartıyla' dedi. Îsâ Allah'a dua etti, Allah da öyle yaptı.

قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَأُنَبِّئُكُمْ} وَأُخْبِرُكُمْ {بِمَا تَأْكُلُونَ} مِمَّا لَمَّ أُعَايِنْهُ {وَمَا تَدَّخِرُونَ} تَرْفَعُونَهُ {فِي بُيُوتِكُمْ} حَتَّى تَأْكُلُوهُ وَقِيلَ: كان يخبر ٥٨/ب الرَّجُلَ بِمَا أَكَلَ الْبَارِحَةَ وَبِمَا يَأْكُلُ الْيَوْمَ وَبِمَا ادَّخَرَهُ لِلْعَشَاءِ.

Yüce Allah'ın: {وَأُنَبِّئُكُمْ} “ve size haber veririm” yani bildiririm {بِمَا تَأْكُلُونَ} “ne yediğinizi” bizzat görmediğim şeylerden; {وَمَا تَدَّخِرُونَ} “ve ne biriktirdiğinizi” sakladığınızı {فِي بُيُوتِكُمْ} “evlerinizde” ta ki onu yiyesiniz. Kişiye dün akşam ne yediğini, bugün ne yiyeceğini ve akşam yemeği için ne sakladığını haber verirdi de denilmiştir.

وَقَالَ السُّدِّيُّ: كَانَ عِيسَى ﵇ فِي الْكُتَّابِ يُحَدِّثُ الْغِلْمَانَ بِمَا يَصْنَعُ آبَاؤُهُمْ وَيَقُولُ لِلْغُلَامِ: انْطَلِقْ فَقَدْ أَكَلَ أَهْلُكَ كَذَا وَكَذَا، وَرَفَعُوا لَكَ كَذَا وَكَذَا، فَيَنْطَلِقُ الصَّبِيُّ إِلَى أَهْلِهِ وَيَبْكِي عَلَيْهِمْ حَتَّى يُعْطُوهُ ذَلِكَ الشَّيْءَ فَيَقُولُونَ: مَنْ أَخْبَرَكَ بِهَذَا؟ . فَيَقُولُ: عِيسَى فَحَبَسُوا صِبْيَانَهُمْ عَنْهُ وَقَالُوا: لَا تَلْعَبُوا مَعَ هَذَا السَّاحِرِ فَجَمَعُوهُمْ فِي بَيْتٍ فَجَاءَ عِيسَى ﵇ يَطْلُبُهُمْ فَقَالُوا: لَيْسُوا هَاهُنَا، فَقَالَ: فَمَا فِي هَذَا

Süddî şöyle demiştir: Îsâ aleyhisselâm mektepte iken çocuklara anne babalarının ne yaptıklarını anlatır ve bir çocuğa: “Git, zira ailen şöyle şöyle yedi, sana da şunu şunu ayırdı” derdi. Bunun üzerine çocuk ailesine gider ve o şeyi kendisine verinceye kadar onların başında ağlardı. Onlar: “Bunu sana kim haber verdi?” derler, çocuk da: “Îsâ” derdi. Bunun üzerine çocuklarını ondan uzak tuttular ve: “Bu büyücüyle oynamayın” dediler. Sonra çocukları bir evde topladılar. Îsâ aleyhisselâm onları arayarak geldi; [çocukların aileleri]: “Onlar burada yok” dediler. Îsâ: “Peki bu

الْبَيْتِ؟ قَالُوا خَنَازِيرُ، قَالَ عِيسَى كَذَلِكَ يَكُونُونَ فَفَتَحُوا عَلَيْهِمْ فَإِذَا هُمْ خَنَازِيرُ ففشى ذَلِكَ فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ فَهَمَّتْ بِهِ بَنُو إِسْرَائِيلَ، فَلَمَّا خَافَتْ عَلَيْهِ أُمُّهُ حَمَلَتْهُ عَلَى [حَمِيرٍ] (١) لَهَا وَخَرَجَتْ (هَارِبَةً مِنْهُمْ) (٢) إِلَى أَهْلِ مِصْرَ، وَقَالَ قَتَادَةُ: إِنَّمَا هَذَا فِي الْمَائِدَةِ وَكَانَ خِوَانًا يَنْزِلُ عَلَيْهِمْ أَيْنَمَا كَانُوا كَالْمَنِّ وَالسَّلْوَى، وَأُمِرُوا أَنْ لَا يخونوا ولا يخبؤا لِغَدٍ فَخَانُوا وخبؤا فَجَعَلَ عِيسَى يُخْبِرُهُمْ بِمَا أَكَلُوا مِنَ الْمَائِدَةِ وَبِمَا ادَّخَرُوا مِنْهَا فَمَسَخَهُمُ اللَّهُ خَنَازِيرَ.

evde ne var?' dedi. 'Domuzlar var' dediler. Îsâ: 'Öyle olsunlar' dedi. Kapıyı üzerlerine açtıklarında bir de baktılar ki onlar gerçekten domuz olmuşlar! Bu durum İsrâiloğulları arasında yayıldı ve İsrâiloğulları ona kötülük yapmaya yeltendi. Annesi onun üzerine korkunca onu bir [eşeğine] (١) bindirdi ve [onlardan kaçarak] (٢) Mısır ahalisine doğru yola çıktı. Katâde ise şöyle demiştir: Bu durum ancak mâide (sofra) hususunda idi; o sofra tıpkı kudret helvası ve bıldırcın gibi her nerede olurlarsa olsunlar üzerlerine inen bir sofra idi. İhanet etmemeleri ve yarına yiyecek saklamamaları emredilmişti; ancak onlar ihanet ettiler ve yiyecek sakladılar. Bunun üzerine Îsâ sofradan ne yediklerini ve ondan ne sakladıklarını kendilerine haber vermeye başladı ve Allah onları domuzlara dönüştürdü.

قَوْلُهُ تَعَالَى {إِنَّ فِي ذَلِكَ} الَّذِي ذَكَرْتُ {لَآيَةً لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ}

Yüce Allah'ın: {إِنَّ فِي ذَلِكَ} “Şüphesiz bunda” bu zikrettiğim şeyde {لَآيَةً لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ} “eğer inanıyorsanız sizin için kesin bir delil vardır” kavli.

{وَمُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيَّ مِنَ التَّوْرَاةِ وَلِأُحِلَّ لَكُمْ بَعْضَ الَّذِي حُرِّمَ عَلَيْكُمْ وَجِئْتُكُمْ بِآيَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ (٥٠) إِنَّ اللَّهَ رَبِّي وَرَبُّكُمْ فَاعْبُدُوهُ هَذَا صِرَاطٌ مُسْتَقِيمٌ (٥١) فَلَمَّا أَحَسَّ عِيسَى مِنْهُمُ الْكُفْرَ قَالَ مَنْ أَنْصَارِي إِلَى اللَّهِ قَالَ الْحَوَارِيُّونَ نَحْنُ أَنْصَارُ اللَّهِ آمَنَّا بِاللَّهِ وَاشْهَدْ بِأَنَّا مُسْلِمُونَ (٥٢) }

{وَمُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيَّ مِنَ التَّوْرَاةِ وَلِأُحِلَّ لَكُمْ بَعْضَ الَّذِي حُرِّمَ عَلَيْكُمْ وَجِئْتُكُمْ بِآيَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ (٥٠) إِنَّ اللَّهَ رَبِّي وَرَبُّكُمْ فَاعْبُدُوهُ هَذَا صِرَاطٌ مُسْتَقِيمٌ (٥١) فَلَمَّا أَحَسَّ عِيسَى مِنْهُمُ الْكُفْرَ قَالَ مَنْ أَنْصَارِي إِلَى اللَّهِ قَالَ الْحَوَارِيُّونَ نَحْنُ أَنْصَارُ اللَّهِ آمَنَّا بِاللَّهِ وَاشْهَدْ بِأَنَّا مُسْلِمُونَ (٥٢) } “Benden önceki Tevrat'ı doğrulayıcı olarak ve size haram kılınan bazı şeyleri helal kılmam için [geldim]. Size Rabbinizden bir delil getirdim; artık Allah'tan korkun ve bana itaat edin. (50) Şüphesiz Allah, benim de Rabbim, sizin de Rabbinizdir; öyleyse O'na kulluk edin. İşte dosdoğru yol budur. (51) Îsâ onlardan inkârı hissedince: 'Allah yolunda benim yardımcılarım kimdir?' dedi. Havâriler: 'Biz Allah'ın yardımcılarıyız, Allah'a iman ettik; bizim Müslümanlar olduğumuza şahit ol' dediler. (52)”

{وَمُصَدِّقًا} عَطْفٌ عَلَى قَوْلِهِ وَرَسُولًا {لِمَا بَيْنَ يَدَيَّ مِنَ التَّوْرَاةِ وَلِأُحِلَّ لَكُمْ بَعْضَ الَّذِي حُرِّمَ عَلَيْكُمْ} مِنَ اللُّحُومِ وَالشُّحُومِ، وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: أَرَادَ بِالْبَعْضِ الْكُلَّ يَعْنِي: كُلَّ الَّذِي حُرِّمَ عَلَيْكُمْ، وَقَدْ يُذْكَرُ الْبَعْضُ وَيُرَادُ بِهِ الْكُلُّ كَقَوْلِ لَبِيدٍ: تَرَّاكُ أَمْكِنَةٍ إِذَا لَمْ أَرْضَهَا ... أَوْ تَرْتَبِطْ بَعْضَ النُّفُوسِ حِمَامُهَا

{وَمُصَدِّقًا} “ve doğrulayıcı olarak” kelimesi, 've rasûlen' kavline matuftur; {لِمَا بَيْنَ يَدَيَّ مِنَ التَّوْرَاةِ وَلِأُحِلَّ لَكُمْ بَعْضَ الَّذِي حُرِّمَ عَلَيْكُمْ} “benden önceki Tevrat'ı ve size haram kılınan bazı şeyleri helal kılmam için” yani etlerden ve iç yağlarından haram kılınanları. Ebû Ubeyde: 'Bazı ile bütünü kastetmiştir, yani size haram kılınanların tamamını demektir' demiştir. Bazen 'bazı' zikredilip onunla 'bütün' kastedilebilir; nitekim Lebîd'in şu beytinde olduğu gibi: 'Razı olmadığımda mekanları çokça terk ederim... ya da bazı nefisleri ecelleri bağlar (yakalar)'.

يَعْنِي: كُلَّ النُّفُوسِ (٣) .

Yani: Bütün nefisleri (٣) [ecelleri yakalar].

قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَجِئْتُكُمْ بِآيَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ} يَعْنِي مَا ذَكَرَ مِنَ الْآيَاتِ وَإِنَّمَا وَحَّدَهَا لِأَنَّهَا كُلَّهَا جِنْسٌ وَاحِدٌ فِي الدَّلَالَةِ عَلَى رِسَالَتِهِ {فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ}

Yüce Allah'ın: {وَجِئْتُكُمْ بِآيَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ} “Ve size Rabbinizden bir delil getirdim” kavli; yani zikredilen ayetleri kastetmektedir. Ayetler onun elçiliğine delalet etme hususunda tek bir cins olduğu için onu tekil olarak getirmiştir. {فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ} “Artık Allah'tan korkun ve bana itaat edin”.

قَوْلُهُ تَعَالَى: {فَلَمَّا أَحَسَّ عِيسَى مِنْهُمُ الْكُفْرَ} أَيْ وَجَدَ قَالَهُ الْفَرَّاءُ، وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: عَرَفَ، وَقَالَ مُقَاتِلٌ: رَأَى {مِنْهُمُ الْكُفْرَ} وَأَرَادُوا قَتْلَهُ اسْتَنْصَرَ عَلَيْهِمْ وَ {قَالَ مَنْ أَنْصَارِي إِلَى اللَّهِ} قَالَ السُّدِّيُّ: كَانَ سَبَبُ ذَلِكَ أَنَّ عِيسَى ﵇ لَمَّا بَعَثَهُ اللَّهُ ﷿ إِلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ وَأَمَرَهُ بِالدَّعْوَةِ نَفَتْهُ بَنُو إِسْرَائِيلَ وَأَخْرَجُوهُ، فَخَرَجَ هُوَ وَأُمُّهُ يَسِيحَانِ فِي الْأَرْضِ، فَنَزَلَ فِي قَرْيَةٍ عَلَى رَجُلٍ فَأَضَافَهُمَا وَأَحْسَنَ إِلَيْهِمَا،

Yüce Allâh'ın: {فَلَمَّا أَحَسَّ عِيسَى مِنْهُمُ الْكُفْرَ} “Îsâ onlardaki inkârı hissedince” kavli; yani [inkârı] buldu/fark etti demektir; bunu el-Ferrâ söylemiştir. Ebû Ubeyde: “Öğrendi / bildi”, Mukâtil ise: “{مِنْهُمُ الْكُفْرَ} ‘Onlardaki inkârı’ gördü ve onu öldürmek istediklerinde onlara karşı yardım istedi ve: {قَالَ مَنْ أَنْصَارِي إِلَى اللَّهِ} ‘Allâh'a [giden yolda] benim yardımcılarım kimdir? dedi’” şeklinde açıklamıştır. es-Süddî şöyle demiştir: Bunun sebebi şuydu: Allâh azze ve celle, Îsâ aleyhisselâm'ı İsrâiloğulları'na gönderip davette bulunmasını emrettiğinde İsrâiloğulları onu sürgün edip çıkardılar. Bunun üzerine o ve annesi yeryüzünde dolaşmaya (seyahate) çıktılar. Derken bir köye gelip bir adamın yanına indiler; adam onları ağırladı ve kendilerine ikramda bulundu.

وَكَانَ لِتِلْكَ الْمَدِينَةِ جَبَّارٌ مُتَعَدٍّ فَجَاءَ ذَلِكَ الرَّجُلُ يَوْمًا مُهْتَمًّا حَزِينًا فَدَخَلَ مَنْزِلَهُ وَمَرْيَمُ عِنْدَ امْرَأَتِهِ فَقَالَتْ لَهَا مَرْيَمُ: مَا شَأْنُ زَوْجِكِ أَرَاهُ كَئِيبًا، قَالَتْ: لَا تَسْأَلِينِي، قَالَتْ: أَخْبِرِينِي لَعَلَّ اللَّهَ يُفَرِّجُ كُرْبَتَهُ، قَالَتْ: إِنَّ لَنَا مَلِكًا يَجْعَلُ عَلَى كُلِّ رَجُلٍ مِنَّا يَوْمًا أَنْ يُطْعِمَهُ وَجُنُودَهُ وَيَسْقِيَهُمُ الْخَمْرَ فَإِنْ لَمْ يَفْعَلْ عَاقَبَهُ، وَالْيَوْمَ نَوْبَتُنَا وَلَيْسَ لِذَلِكَ عِنْدَنَا سَعَةٌ، قَالَتْ: فَقُولِي لَهُ لَا يَهْتَمُّ فَإِنِّي آمُرُ ابْنِي فَيَدْعُو لَهُ فَيُكْفَى ذَلِكَ، فَقَالَتْ مَرْيَمُ لِعِيسَى ﵇ فِي ذَلِكَ، فَقَالَ عِيسَى: إِنْ فَعَلْتُ ذَلِكَ وَقَعَ شَرٌّ، قَالَتْ: فَلَا تُبَالِ فَإِنَّهُ قَدْ أَحْسَنَ إِلَيْنَا وَأَكْرَمَنَا، قَالَ عِيسَى ﵇ فَقُولِي لَهُ إِذَا اقْتَرَبَ ذَلِكَ فَامْلَأْ قُدُورَكَ وَخَوَابِيكَ مَاءً ثُمَّ أَعْلِمْنِي فَفَعَلَ ذَلِكَ، فَدَعَا اللَّهَ تَعَالَى عِيسَى ﵇، فَتَحَوَّلَ مَاءُ الْقُدُورِ مَرَقًا وَلَحْمًا وَمَاءُ الْخَوَابِي خَمْرًا لَمْ يَرَ النَّاسُ مِثْلَهُ قَطُّ فَلَمَّا جَاءَ الْمَلِكُ أَكَلَ فَلَمَّا شَرِبَ الْخَمْرَ قَالَ: مِنْ أَيْنَ هَذَا الْخَمْرُ قَالَ: مَنْ أَرْضِ كَذَا، قَالَ [الْمَلِكُ] (١) فَإِنَّ خَمْرِي مِنْ تِلْكَ الْأَرْضِ وَلَيْسَتْ مِثْلَ هَذِهِ قَالَ: هِيَ مِنْ أَرْضٍ أُخْرَى، فَلَمَّا خَلَطَ عَلَى الْمَلِكِ وَاشْتَدَّ عَلَيْهِ قَالَ: فَأَنَا أُخْبِرُكَ عِنْدِي غُلَامٌ لَا يَسْأَلُ اللَّهَ شَيْئًا إِلَّا أَعْطَاهُ إِيَّاهُ، وَإِنَّهُ دَعَا اللَّهُ فَجَعَلَ الْمَاءَ خَمْرًا وَكَانَ لِلْمَلِكِ ابْنٌ يُرِيدُ أَنْ يَسْتَخْلِفَهُ فَمَاتَ قَبْلَ ذَلِكَ بِأَيَّامٍ، وَكَانَ أَحَبَّ الْخَلْقِ إِلَيْهِ، فَقَالَ: إِنَّ رَجُلًا دَعَا اللَّهَ حَتَّى جَعَلَ الْمَاءَ خَمْرًا [لَيُسْتَجَابُ لَهُ] (٢) حَتَّى يُحْيِيَ ابْنِي، فَدَعَا عِيسَى فَكَلَّمَهُ فِي ذَلِكَ فَقَالَ عِيسَى: لَا تَفْعَلْ فَإِنَّهُ إِنْ عَاشَ وَقَعَ شَرٌّ، فَقَالَ الْمَلِكُ: لَا أُبَالِي أَلَيْسَ أَرَاهُ قَالَ عِيسَى: إِنْ أَحْيَيْتُهُ تَتْرُكُونِي وَأُمِّي نَذْهَبُ حَيْثُ نَشَاءُ، قَالَ: نَعَمْ فَدَعَا اللَّهَ فَعَاشَ الْغُلَامُ فَلَمَّا رَآهُ أَهْلُ مَمْلَكَتِهِ قَدْ عَاشَ تَبَادَرُوا بِالسِّلَاحِ، وَقَالُوا: أَكَلَنَا هَذَا حَتَّى إِذَا دَنَا مَوْتُهُ يُرِيدُ أَنْ يَسْتَخْلِفَ عَلَيْنَا ابْنَهُ فَيَأْكُلُنَا كَمَا أَكَلَ أَبُوهُ فَاقْتَتَلُوا فَذَهَبَ عِيسَى وَأُمُّهُ فَمَرَّ بِالْحَوَارِيِّينَ وَهُمْ يَصْطَادُونَ السَّمَكَ، فَقَالَ: مَا تَصْنَعُونَ؟ فَقَالُوا: نَصْطَادُ السَّمَكَ قَالَ: أَفَلَا تَمْشُونَ حَتَّى نَصْطَادَ النَّاسَ، قَالُوا: وَمَنْ أَنْتَ قَالَ: أَنَا عِيسَى بن مَرْيَمَ عَبْدُ اللَّهِ وَرَسُولُهُ مَنْ أَنْصَارِي إِلَى اللَّهِ فَآمَنُوا بِهِ وَانْطَلَقُوا مَعَهُ.

O şehrin haddi aşan zorba bir hükümdarı vardı. Bir gün o adam kederli ve üzgün bir halde evine girdi; Meryem de onun hanımının yanındaydı. Meryem kadına: 'Kocanın nesi var, onu kederli görüyorum?' dedi. Kadın: 'Bana sorma' dedi. Meryem: 'Bana anlat, umulur ki Allah onun sıkıntısını giderir' dedi. Kadın: 'Bizim bir hükümdarımız var; her gün birimize kendisini ve ordusunu doyurma ve onlara şarap içirme sırası koyar; kim bunu yapmazsa onu cezalandırır. Bugün sıra bizde fakat buna gücümüz yetecek imkanımız yok' dedi. Meryem: 'Kocana söyle üzülmesin; zira ben oğluma emrederim, onun için dua eder ve bu dertten kurtulur' dedi. Meryem bu durumu Îsâ'ya aleyhisselâm söyledi. Îsâ: 'Bunu yaparsam bir şer ortaya çıkar' dedi. Meryem: 'Aldırma; zira o bize iyilik etti ve ikramda bulundu' dedi. Îsâ aleyhisselâm: 'Ona söyle, o vakit yaklaştığında kazanlarını ve küplerini suyla doldursun, sonra bana haber versin' dedi. Adam öyle yaptı. Îsâ aleyhisselâm Allah Teâlâ'ya dua etti; kazanlardaki su et ve çorbaya, küplerdeki su ise insanların benzerini hiç görmediği bir şaraba dönüştü. Hükümdar gelip yedi; şarabı içtiğinde: 'Bu şarap neredendir?' dedi. Adam: 'Falanca yerdendir' dedi. [Hükümdar] (١): 'Benim şarabım da o yerdendir ama bunun gibi değildir' dedi. Adam: 'Başka bir yerdendir' dedi. Adam hükümdarı şaşırtıp zor durumda kalınca şöyle dedi: 'Sana haber vereyim; benim yanımda bir genç var, Allah'tan ne dilerse Allah ona mutlaka verir; o Allah'a dua etti ve suyu şaraba dönüştürdü.' Hükümdarın yerine veliaht kılmak istediği bir oğlu vardı ve bundan birkaç gün önce ölmüştü; insanların kendisine en sevgilisiydi. Hükümdar: 'Suyu şaraba dönüştürene kadar Allah'a dua eden bir kimsenin [duasına icabet edilir] (٢) ve oğlumu da diriltir' dedi. Îsâ'yı çağırıp onunla bu konuda konuştu. Îsâ: 'Bunu yapma; zira o yaşarsa bir şer ortaya çıkar' dedi. Hükümdar: 'Aldırmam, yeter ki onu görmeyeyim mi?' dedi. Îsâ: 'Şayet onu diriltirsem, benim ve annemin dilediğimiz yere gitmemize izin verir misiniz?' dedi. Hükümdar: 'Evet' dedi. Bunun üzerine Îsâ Allah'a dua etti ve çocuk dirildi. Krallık halkı çocuğun dirildiğini görünce silahlara sarıldılar ve: 'Bu adam ölümü yaklaşana kadar bizi sömürdü, şimdi de babasının bizi yediği gibi bizi yemesi için oğlunu başımıza geçirmek istiyor' dediler ve savaştılar. Îsâ ve annesi oradan ayrılıp gittiler. Balık avlayan havârilerin yanından geçti. 'Ne yapıyorsunuz?' dedi. 'Balık avlıyoruz' dediler. 'İnsanları avlamak (hidayete erdirmek) için bizimle yürümez misiniz?' dedi. Onlar: 'Sen kimsin?' dediler. O: 'Ben Allah'ın kulu ve elçisi Meryem oğlu Îsâ'yım; Allah yolunda benim yardımcılarım kimdir?' dedi. Onlar da ona iman ettiler ve onunla birlikte gittiler.