قَوْلُهُ تَعَالَى: {مَنْ أَنْصَارِي إِلَى اللَّهِ} قَالَ السُّدِّيُّ وَابْنُ جُرَيْجٍ: مَعَ اللَّهِ تَعَالَى تَقُولُ الْعَرَبُ: الذَّوْدُ إِلَى الذَّوْدِ إِبِلٌ أَيْ مَعَ الذَّوْدِ وَكَمَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: " وَلَا تَأْكُلُوا أَمْوَالَهُمْ إِلَى أَمْوَالِكُمْ " (٢ -النِّسَاءِ) أَيْ مَعَ أَمْوَالِكُمْ. وَقَالَ الْحَسَنُ وَأَبُو عُبَيْدَةَ: إِلَى بِمَعْنَى فِي أَيْ مَنْ أَعْوَانِي فِي اللَّهِ أَيْ فِي ذَاتِ اللَّهِ وَسَبِيلِهِ، وَقِيلَ إِلَى فِي مَوْضِعِهِ مَعْنَاهُ مَنْ يَضُمُّ نُصْرَتَهُ إِلَى نُصْرَةِ اللَّهِ لِي وَاخْتَلَفُوا فِي الْحَوَارِيِّينَ قَالَ مُجَاهِدٌ وَالسُّدِّيُّ: كَانُوا صَيَّادِينَ يَصْطَادُونَ السَّمَكَ سُمُّوا حَوَارِيِّينَ لِبَيَاضِ ثِيَابِهِمْ، وَقِيلَ: كَانُوا مَلَّاحِينَ. وَقَالَ الْحَسَنُ: كَانُوا قَصَّارِينَ سُمُّوا بِذَلِكَ لِأَنَّهُمْ كَانُوا يُحَوِّرُونَ الثِّيَابَ أَيْ يُبَيِّضُونَهَا. وَقَالَ عَطَاءٌ: سَلَّمَتْ مَرْيَمُ عِيسَى ﵇ إِلَى أَعْمَالٍ شَتَّى فَكَانَ آخِرُ مَا دَفَعَتْهُ إِلَى الْحَوَارِيِّينَ، وَكَانُوا قَصَّارِينَ وَصَبَّاغِينَ فَدَفَعَتْهُ إِلَى رَئِيسِهِمْ لِيَتَعَلَّمَ مِنْهُ فَاجْتَمَعَ عِنْدَهُ ثِيَابٌ وَعَرَضَ لَهُ سَفَرٌ، فَقَالَ لِعِيسَى: إِنَّكَ قَدْ تَعَلَّمْتَ هَذِهِ الْحِرْفَةَ وَأَنَا خَارِجٌ فِي سَفَرٍ لَا
Yüce Allâh'ın: { مَنْ أَنْصَارِي إِلَى اللَّهِ } “Allâh'a [giden yolda] benim yardımcılarım kimdir?” buyruğu hakkında es-Süddî ve İbn Cüreyc şöyle demiştir: "[Buradaki 'ilâ' edatı] Yüce Allâh ile beraber demektir. Nitekim Araplar: 'ez-Zevdü ile'z-zevdi ibilün (الذَّوْدُ إِلَى الذَّوْدِ إِبِلٌ)' [Üçer beşer develer bir araya geldikçe sürü olur] derler; yani develerle beraber demektir. Tıpkı Yüce Allâh'ın: { وَلَا تَأْكُلُوا أَمْوَالَهُمْ إِلَى أَمْوَالِكُمْ } “Onların mallarını kendi mallarınıza [katarak] yemeyin” buyruğunda olduğu gibi; yani kendi mallarınızla beraber [yemeyin demektir]." Hasan[-ı Basrî] ve Ebû Ubeyde ise şöyle demiştir: "'İlâ' (إِلَى), 'fî' (فِي) anlamındadır; yani 'Allâh uğrunda, Allâh'ın zâtı ve O'nun yolu için bana yardım edecek olanlar kimlerdir?' demektir." Bir görüşe göre de 'ilâ' kendi [aslî] yerindedir ve manası: "Allâh'ın bana olan yardımına kendi yardımını katacak olan kimdir?" demektir. Havârîler hakkında ise ihtilaf etmişlerdir; Mücâhid ve es-Süddî şöyle demiştir: "Onlar balık avlayan avcılardı; elbiselerinin beyazlığından dolayı havârîler diye isimlendirildiler." Bir görüşe göre de onlar gemiciydiler. Hasan[-ı Basrî] şöyle demiştir: "Onlar çamaşırcı/çırpıcı idiler; elbiseleri beyazlattıkları (yuhavvirûne) için bu isimle adlandırıldılar." Atâ ise şöyle demiştir: "Meryem, Îsâ aleyhisselâm'ı çeşitli zanaatlara verdi; onu en son teslim ettiği kimseler havârîlerdi. Onlar çamaşırcı ve boyacı idiler. Meryem, ondan [mesleği] öğrensin diye Îsâ'yı ustabaşılarına verdi. Derken ustanın yanında elbiseler birikti ve kendisine bir yolculuk çıktı. Bunun üzerine Îsâ'ya: 'Şüphesiz sen artık bu zanaatı öğrendin, ben ise bir yolculuğa çıkıyorum...
أَرْجِعُ إِلَى عَشْرَةِ أَيَّامٍ وَهَذِهِ ثِيَابُ النَّاسِ مُخْتَلِفَةُ الْأَلْوَانِ، وَقَدْ أَعْلَمْتُ عَلَى كُلٍّ وَاحِدٍ مِنْهَا بِخَيْطٍ عَلَى اللَّوْنِ الَّذِي يُصْبَغُ بِهِ فَيَجِبُ أَنْ تَكُونَ فَارِغًا مِنْهَا وَقْتَ قُدُومِي، وَخَرَجَ فَطَبَخَ عِيسَى جُبًّا وَاحِدًا عَلَى لَوْنٍ وَاحِدٍ وَأَدْخَلَ جَمِيعَ الثِّيَابِ وَقَالَ: كُونِي بِإِذْنِ اللَّهِ عَلَى مَا أُرِيدَ مِنْكِ، فَقَدِمَ الْحَوَارِيُّ وَالثِّيَابُ كُلُّهَا فِي الْجُبِّ، فَقَالَ: مَا فَعَلْتَ؟ فَقَالَ: فَرَغْتُ مِنْهَا، قَالَ: أَيْنَ هِيَ؟ قَالَ: فِي الْجُبِّ، قَالَ: كُلُّهَا، قَالَ: نَعَمْ قَالَ: لَقَدْ أَفْسَدْتَ تِلْكَ الثِّيَابَ فَقَالَ: قُمْ فَانْظُرْ، فَأَخْرَجَ عِيسَى ثَوْبًا أَحْمَرَ، وَثَوْبًا أَصْفَرَ، وَثَوْبًا أَخْضَرَ، إِلَى أَنْ أَخْرَجَهَا عَلَى الْأَلْوَانِ الَّتِي أَرَادَهَا، فَجَعَلَ الْحَوَارِيُّ يَتَعَجَّبُ فَعَلِمَ أَنَّ ذَلِكَ مِنَ اللَّهِ، فَقَالَ لِلنَّاسِ: تَعَالَوْا فَانْظُرُوا فَآمَنَ بِهِ هُوَ وَأَصْحَابُهُ فَهُمُ الْحَوَارِيُّونَ، وَقَالَ الضَّحَّاكُ: سُمُّوا حَوَارِيِّينَ لِصَفَاءِ [قُلُوبِهِمْ] (١) وَقَالَ ابْنُ الْمُبَارَكِ: سُمُّوا بِهِ لِمَا عَلَيْهِمْ مِنْ أَثَرِ الْعِبَادَةِ وَنُورِهَا، وَأَصْلُ الْحَوَرِ عِنْدَ الْعَرَبِ شِدَّةُ الْبَيَاضِ، يُقَالُ: رَجُلٌ أَحْوَرُ وَامْرَأَةٌ حَوْرَاءُ أَيْ شَدِيدَةُ بَيَاضِ الْعَيْنِ، وَقَالَ الْكَلْبِيُّ وَعِكْرِمَةُ: الْحَوَارِيُّونَ هُمُ الْأَصْفِيَاءُ وَهُمْ كَانُوا أَصْفِيَاءَ عِيسَى ﵇، وَكَانُوا اثْنَيْ عَشَرَ رَجُلًا قَالَ رَوْحُ بْنُ الْقَاسِمِ: سَأَلْتُ قَتَادَةَ عَنِ الْحَوَارِيِّينَ قَالَ: هُمُ الَّذِينَ يَصْلُحُ لَهُمُ الْخِلَافَةُ، وَعَنْهُ أَنَّهُ قَالَ: الْحَوَارِيُّونَ هُمُ الْوُزَرَاءُ، وَقَالَ الْحَسَنُ: الْحَوَارِيُّونَ الْأَنْصَارُ، وَالْحَوَارِيُّ النَّاصِرُ، وَالْحَوَارِيُّ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ خَاصَّةً الرَّجُلُ الَّذِي يستعين به ٥٩/أفِيمَا يَنُوبُهُ.
on gün geçmeden dönmeyeceğim. Bunlar insanların farklı renklerdeki elbiseleridir; her birinin üzerine hangi renge boyanacağını belirten bir iplik bağladım. Ben geldiğimde bunları bitirmiş olman gerekir” dedi ve yola çıktı. Îsâ ise tek bir boya küpünü tek bir renkle kaynattı, bütün elbiseleri onun içine soktu ve: “Allah'ın izniyle, sizden ne isteniyorsa o renge bürünün” dedi. Havâri döndüğünde bütün elbiseler küpün içindeydi. “Ne yaptın?” dedi. Îsâ: “Onları bitirdim” dedi. “Neredeler?” dedi. “Küpün içinde” dedi. “Hepsi mi?” dedi. “Evet” dedi. “Elbiseleri mahvettin!” dedi. Îsâ: “Kalk da bak” dedi. Îsâ kırmızı bir elbise, sarı bir elbise, yeşil bir elbise çıkardı; ta ki hepsini adamın istediği renklerde çıkarana kadar. Havâri hayretler içinde kaldı ve bunun Allah'tan olduğunu anladı. İnsanlara: “Gelin de bakın!” dedi. Kendisi ve arkadaşları ona iman ettiler; işte havâriler bunlardır. Dahhâk: “Kalplerinin arılığı ve temizliği sebebiyle onlara havâri adı verilmiştir” demiştir (١). İbnü'l-Mübarek: “Üzerlerindeki ibadet izi ve onun nuru sebebiyle bu adla anılmışlardır” demiştir. Arapçada haver (الْحَوَر) kelimesinin aslı aşırı beyazlıktır. Gözünün beyazı çok belirgin olan erkeğe ahver (أَحْوَر), kadına da havrâ (حَوْرَاءُ) denir. Kelbî ve İkrime: “Havâriler seçkin kimselerdir; onlar Îsâ aleyhisselâm'ın seçkin dostları idiler ve on iki kişiydiler” dediler. Ravh b. el-Kâsım dedi ki: Katâde'ye havârileri sordum; “Onlar kendilerine halifelik yaraşan kimselerdir” dedi. Ondan nakledilen bir diğer rivayette: “Havâriler vezirlerdir” demiştir. Hasan ise: “Havâriler yardımcılardır; havâri, yardımcı demektir. Havâri Arap kelamında özellikle kişinin başına bir iş geldiğinde kendisinden yardım istediği kimsedir” demiştir.
أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ أَحْمَدَ الْمُلَيْحِيُّ، أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النُّعَيْمِيُّ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، أَخْبَرَنَا الْحُمَيْدِيُّ، أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُنْكَدِرِ، قَالَ: سَمِعْتُ جَابِرَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ ﵄ يَقُولُ: نَدَبَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ النَّاسَ يَوْمَ الْخَنْدَقِ فَانْتَدَبَ الزُّبَيْرُ ثُمَّ نَدَبَهُمْ فَانْتَدَبَ الزُّبَيْرَ فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ "إِنَّ لِكُلِّ نَبِيٍّ حَوَارِيًّا وَحَوَارِيِّي الزُّبَيْرُ" (٢) .
Bize Abdülvâhid b. Ahmed el-Melîhî bildirdi, bize Ahmed b. Abdillâh en-Nu'aymî bildirdi, bize Muhammed b. Yûsuf bildirdi, bize Muhammed b. İsmâîl bildirdi, bize el-Humeydî bildirdi, bize Süfyân bildirdi, bize Muhammed b. el-Münkedir bildirdi, o dedi ki: Câbir b. Abdillâh radıyallâhu anhümâ'yı şöyle derken işittim: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Hendek günü insanları [göreve] çağırdı; Zübeyr öne atıldı. Sonra tekrar çağırdı, yine Zübeyr öne atıldı. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: “Şüphesiz her peygamberin bir havârisi (has yardımcısı) vardır; benim havârim de Zübeyr'dir” buyurdu (٢).
قَالَ سُفْيَانُ الْحَوَارِيُّ النَّاصِرُ، قَالَ مَعْمَرٌ: قَالَ قَتَادَةُ: إِنَّ الْحَوَارِيِّينَ كُلَّهُمْ مِنْ قُرَيْشٍ أَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ وَعُثْمَانُ وَعَلِيٌّ وَحَمْزَةُ وَجَعْفَرٌ وَأَبُو عُبَيْدَةَ بْنُ الْجَرَّاحِ وَعُثْمَانُ بْنُ مَظْعُونٍ وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَوْفٍ وَسَعْدُ بْنُ أَبِي وَقَّاصٍّ وَطَلْحَةُ بْنُ عُبَيْدِ اللَّهِ وَالزُّبَيْرُ بْنُ الْعَوَّامِ ﵃ أَجْمَعِينَ.
Süfyân: “Havâri, yardımcı demektir” dedi. Ma'mer dedi ki: Katâde şöyle demiştir: “Havârilerin hepsi Kureyş'tendir: Ebû Bekir, Ömer, Osman, Ali, Hamza, Ca'fer, Ebû Ubeyde b. el-Cerrâh, Osman b. Maz'ûn, Abdurrahman b. Avf, Sa'd b. Ebî Vakkâs, Talha b. Ubeydillâh ve Zübeyr b. el-Avvâm radıyallâhu anhüm ecmaîn.”
{قَالَ الْحَوَارِيُّونَ نَحْنُ أَنْصَارُ اللَّهِ} أَعْوَانُ دِينِ اللَّهِ وَرَسُولِهِ {آمَنَّا بِاللَّهِ وَاشْهَدْ} يَا عِيسَى {بِأَنَّا مُسْلِمُونَ}
{قَالَ الْحَوَارِيُّونَ نَحْنُ أَنْصَارُ اللَّهِ} “Havâriler: ‘Biz Allah'ın yardımcılarıyız’ dediler” [yani] Allah'ın dininin ve Resûlünün yardımcılarıyız, {آمَنَّا بِاللَّهِ وَاشْهَدْ} “‘Allah'a iman ettik, şahit ol’” [ey Îsâ!] {بِأَنَّا مُسْلِمُونَ} “‘bizim Müslümanlar olduğumuza!’”
{رَبَّنَا آمَنَّا بِمَا أَنْزَلْتَ وَاتَّبَعْنَا الرَّسُولَ فَاكْتُبْنَا مَعَ الشَّاهِدِينَ (٥٣) }
{رَبَّنَا آمَنَّا بِمَا أَنْزَلْتَ وَاتَّبَعْنَا الرَّسُولَ فَاكْتُبْنَا مَعَ الشَّاهِدِينَ (٥٣)} “‘Rabbimiz! İndirdiğine iman ettik ve Peygambere uyduk; artık bizi şahitlerle beraber yaz!’ (Âl-i İmrân: 53)”
{رَبَّنَا آمَنَّا بِمَا أَنْزَلْتَ} مِنْ كِتَابِكَ {وَاتَّبَعْنَا الرَّسُولَ} عِيسَى {فَاكْتُبْنَا مَعَ الشَّاهِدِينَ} الَّذِينَ شَهِدُوا لِأَنْبِيَائِكَ بِالصِّدْقِ. وَقَالَ عَطَاءٌ: مَعَ النَّبِيِّينَ لِأَنَّ كُلَّ نَبِيٍّ شَاهِدُ أُمَّتِهِ.
{رَبَّنَا آمَنَّا بِمَا أَنْزَلْتَ} “‘Rabbimiz! İndirdiğine iman ettik’” Kitabından indirdiğin şeye, {وَاتَّبَعْنَا الرَّسُولَ} “ve Peygambere” yani Îsâ'ya “uyduk” {فَاكْتُبْنَا مَعَ الشَّاهِدِينَ} “artık bizi şahitlerle beraber yaz!’” peygamberlerinin doğruluğuna şahitlik edenlerle beraber. Atâ: “Peygamberlerle beraber yaz; çünkü her peygamber kendi ümmetinin şahididir” demiştir.
قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄ مَعَ مُحَمَّدٍ ﷺ وَأُمَّتِهِ لِأَنَّهُمْ يَشْهَدُونَ لِلرُّسُلِ بِالْبَلَاغِ.
İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ: “Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem ve ümmetiyle beraber [yaz]; zira onlar peygamberlerin tebliğde bulunduklarına şahitlik edeceklerdir” demiştir.
{وَمَكَرُوا وَمَكَرَ اللَّهُ وَاللَّهُ خَيْرُ الْمَاكِرِينَ (٥٤) }
{وَمَكَرُوا وَمَكَرَ اللَّهُ وَاللَّهُ خَيْرُ الْمَاكِرِينَ (٥٤)} “Onlar tuzak kurdular, Allah da tuzak kurdu. Allah, tuzak kuranların en hayırlısıdır. (Âl-i İmrân: 54)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَمَكَرُوا} يَعْنِي كُفَّارَ بني إسرائيل الذي أَحَسَّ عِيسَى مِنْهُمُ الْكُفْرَ وَبَرُّوا فِي قَتْلِ عِيسَى ﵇، وَذَلِكَ أَنْ عِيسَى ﵇ بَعْدَ إِخْرَاجِ قَوْمِهِ إِيَّاهُ وَأُمَّهُ عَادَ إِلَيْهِمْ مَعَ الْحَوَارِيِّينَ، وَصَاحَ فِيهِمْ بِالدَّعْوَةِ فهموا بقتله وتواطؤوا عَلَى الْفَتْكِ بِهِ فَذَلِكَ مَكْرُهُمْ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: {وَمَكَرَ اللَّهُ وَاللَّهُ خَيْرُ الْمَاكِرِينَ} فَالْمَكْرُ مِنَ الْمَخْلُوقِينَ: الْخُبْثُ وَالْخَدِيعَةُ وَالْحِيلَةُ، وَالْمَكْرُ مِنَ اللَّهِ: اسْتِدْرَاجُ الْعَبْدِ وَأَخْذُهُ بَغْتَةً مِنْ حَيْثُ لَا يَعْلَمُ كَمَا قَالَ: " سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَيْثُ لَا يَعْلَمُونَ " (١٨٢ -الْأَعْرَافِ) وَقَالَ الزَّجَّاجُ: مَكْرُ اللَّهِ ﷿ مُجَازَاتُهُمْ عَلَى مَكْرِهِمْ فَسَمَّى الْجَزَاءَ بِاسْمِ الِابْتِدَاءِ لِأَنَّهُ فِي مُقَابَلَتِهِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: " اللَّهُ يَسْتَهْزِئُ بِهِمْ " (١٥ -الْبَقَرَةِ) " وَهُوَ خَادِعُهُمْ " (١٤٢ -النِّسَاءِ) وَمَكْرُ اللَّهِ تَعَالَى خَاصَّةً بِهِمْ فِي هَذِهِ الْآيَةِ، وَهُوَ إِلْقَاؤُهُ الشَّبَهَ عَلَى صَاحِبِهِمُ الَّذِي أَرَادَ قَتْلَ عِيسَى ﵇ حَتَّى قُتِلَ.
Allah Teâlâ'nın: {وَمَكَرُوا} “Onlar tuzak kurdular” kavli; yani Îsâ'nın kendilerinden inkârı hissettiği ve Îsâ aleyhisselâm'ı öldürmeye azmetmiş olan İsrâiloğullarının kâfirleri demektir. Şöyle ki; kavmi Îsâ aleyhisselâm'ı ve annesini çıkardıktan sonra, Îsâ havârilerle birlikte onların yanına döndü ve aralarında daveti haykırdı. Onlar da onu öldürmeyi tasarladılar ve ona suikast düzenlemek üzere anlaştılar; işte onların tuzağı budur. Allah Teâlâ: {وَمَكَرَ اللَّهُ وَاللَّهُ خَيْرُ الْمَاكِرِينَ} “Allah da tuzak kurdu. Allah, tuzak kuranların en hayırlısıdır” buyurmuştur. Yaratılmışların tuzağı (mekr); kötülük, aldatma ve hiledir. Allah'ın tuzağı ise; kulu bilmediği yerden derece derece azaba yaklaştırması (istidrac) ve onu ansızın yakalamasıdır; nitekim O: “Onları bilmedikleri bir yerden derece derece azaba yaklaştıracağız” (el-A'râf, 182) buyurmuştur. Zeccâc şöyle demiştir: Allah Azze ve Celle'nin mekri, onların tuzaklarına karşılık vermesidir; dolayısıyla bu karşılık mukabilinde olduğu için ilk fiilin adıyla anılmıştır; tıpkı Allah Teâlâ'nın: “Allah onlarla alay eder” (el-Bakara, 15) ve “O da onları aldatır” (en-Nisâ, 142) buyruklarında olduğu gibi. Bu ayette Allah Teâlâ'nın onlara has olan mekri ise; Îsâ aleyhisselâm'ı öldürmek isteyen arkadaşlarının üzerine Îsâ'nın benzerliğini atması ve böylece onun öldürülmesini sağlamasıdır.
قَالَ الْكَلْبِيُّ عَنْ أَبِي صَالِحٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄: أَنَّ عِيسَى اسْتَقْبَلَ رَهْطًا مِنَ الْيَهُودِ فَلَمَّا رَأَوْهُ قَالُوا: قَدْ جَاءَ السَّاحِرُ ابْنُ السَّاحِرَةِ، وَالْفَاعِلُ ابْنُ الْفَاعِلَةِ، وَقَذَفُوهُ وَأَمَّهُ فَلَمَّا سَمِعَ ذَلِكَ عِيسَى ﵇ دَعَا عَلَيْهِمْ وَلَعَنَهُمْ فَمَسَخَهُمُ اللَّهُ خَنَازِيرَ. فَلَمَّا رَأَى ذَلِكَ يَهُوذَا رَأْسُ الْيَهُودِ وَأَمِيرُهُمْ فَزِعَ لِذَلِكَ وَخَافَ دَعْوَتَهُ فَاجْتَمَعَتْ كَلِمَةُ الْيَهُودِ عَلَى قَتْلِ عِيسَى ﵇، وَثَارُوا إِلَيْهِ لِيَقْتُلُوهُ فَبَعَثَ اللَّهُ إِلَيْهِ جِبْرِيلَ فَأَدْخَلَهُ فِي خَوْخَةٍ فِي سَقْفِهَا رَوْزَنَةٌ فَرَفْعَهُ اللَّهُ إِلَى السَّمَاءِ مِنْ تِلْكَ الرَّوْزَنَةِ، فَأَمَرَ يَهُوذَا رَأْسُ الْيَهُودِ رَجُلًا مِنْ أَصْحَابِهِ يُقَالُ لَهُ: طَطْيَانُوسُ أَنْ يَدْخُلَ الْخَوْخَةَ وَيَقْتُلَهُ، فَلَمَّا دَخَلَ لَمْ يَرَ عِيسَى، فَأَبْطَأَ عَلَيْهِمْ فَظَنُّوا أَنَّهُ يُقَاتِلُهُ فِيهَا، فَأَلْقَى اللَّهُ عَلَيْهِ شِبْهَ عِيسَى ﵇، فَلَمَّا خَرَجَ ظَنُّوا أَنَّهُ عِيسَى ﵇ فَقَتَلُوهُ وَصَلَبُوهُ، قَالَ وَهْبٌ: طَرَقُوا عِيسَى فِي بَعْضِ اللَّيْلِ، وَنَصَبُوا خَشَبَةً لِيَصْلُبُوهُ، فَأَظْلَمَتِ الْأَرْضُ، فَأَرْسَلَ اللَّهُ الْمَلَائِكَةَ فَحَالَتْ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَهُ، فَجَمَعَ عِيسَى الْحَوَارِيِّينَ تِلْكَ اللَّيْلَةَ وَأَوْصَاهُمْ ثُمَّ قَالَ: لَيَكْفُرَنَّ بِي أَحَدُكُمْ قَبْلَ أَنْ يَصِيحَ الدِّيكُ وَيَبِيعُنِي بِدَرَاهِمَ يَسِيرَةٍ، فَخَرَجُوا وَتَفَرَّقُوا، وَكَانَتِ الْيَهُودُ تَطْلُبُهُ، فَأَتَى أَحَدُ الْحَوَارِيِّينَ إِلَى الْيَهُودِ فَقَالَ لَهُمْ: مَا تَجْعَلُونَ لِي إِنْ دَلَلْتُكُمْ عَلَى الْمَسِيحِ؟ فَجَعَلُوا لَهُ ثَلَاثِينَ دِرْهَمًا فَأَخَذَهَا وَدَلَّهُمْ عَلَيْهِ. وَلَمَّا دَخَلَ الْبَيْتَ أَلْقَى اللَّهُ عَلَيْهِ شَبَهَ عِيسَى، فَرُفِعَ عِيسَى وَأُخِذَ الذي دلهم علي فَقَالَ: أَنَا الَّذِي دَلَلْتُكُمْ عَلَيْهِ فَلَمْ يَلْتَفِتُوا إِلَى قَوْلِهِ وَقَتَلُوهُ وَصَلَبُوهُ، وَهُمْ يَظُنُّونَ أَنَّهُ عِيسَى، فَلَمَّا صُلِبَ شِبْهُ عِيسَى، جَاءَتْ مَرْيَمُ أُمُّ عِيسَى وَامْرَأَةٌ كَانَ عِيسَى دَعَا لَهَا فَأَبْرَأَهَا اللَّهُ مِنَ الْجُنُونِ تَبْكِيَانِ عِنْدَ الْمَصْلُوبِ، فَجَاءَهُمَا عِيسَى ﵇ فَقَالَ لَهُمَا: عَلَامَ تَبْكِيَانِ؟ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَدْ رَفَعَنِي وَلَمْ يُصِبْنِي إِلَّا خَيْرٌ، وَإِنَّ هَذَا شَيْءٌ شُبِّهَ لَهُمْ، فَلَّمَا كَانَ بَعْدَ سَبْعَةِ أَيَّامٍ قَالَ اللَّهُ ﷿ لِعِيسَى ﵇: اهْبِطْ عَلَى مَرْيَمَ الْمَجْدَلَانِيَّةِ اسْمُ مَوْضِعٍ فِي جَبَلِهَا، فَإِنَّهُ لَمْ يَبْكِ عَلَيْكَ أَحَدٌ بُكَاءَهَا، وَلَمْ يَحْزَنْ حُزْنَهَا ثُمَّ لِيَجْتَمِعَ لَكَ الْحَوَارِيُّونَ فَبُثَّهُمْ فِي
Kelbî, Ebû Sâlih'ten, o da İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan nakletti: Îsâ bir grup Yahudi ile karşılaştı. Onu gördüklerinde: “İşte büyücü kadının oğlu büyücü geldi, zina eden kadının oğlu zina eden geldi!” dediler ve ona ve annesine iftira attılar. Îsâ aleyhisselâm bunu işitince onlara beddua edip lanet okudu; Allah da onları domuza dönüştürdü. Yahudilerin reisi ve lideri olan Yehûzâ bunu görünce dehşete kapıldı ve onun bedduasından korktu. Bunun üzerine Yahudilerin söz birliği Îsâ aleyhisselâm'ı öldürmek üzerinde toplandı ve onu öldürmek için harekete geçtiler. Allah ona Cebrâil'i gönderdi; o da Îsâ'yı tavanında bir menfez bulunan küçük bir odaya soktu ve Allah onu o menfezden göğe yükseltti. Yahudilerin reisi Yehûzâ, adamlarından Tatyânûs adında birine odaya girip onu öldürmesini emretti. Adam içeri girdiğinde Îsâ'yı göremedi ve içeride gecikti; dışarıdakiler onunla savaştığını sandılar. Allah ise adamın üzerine Îsâ aleyhisselâm'ın benzerliğini attı. Dışarı çıktığında onu Îsâ aleyhisselâm zannederek öldürdüler ve çarmıha gerdiler. Vehb dedi ki: Gecenin bir vaktinde Îsâ'ya baskın yaptılar ve onu asmak için bir direk diktiler. Yeryüzü karardı, Allah melekleri gönderdi ve melekler onlarla onun arasına girdi. Îsâ o gece havârileri topladı, onlara vasiyette bulundu ve sonra: “İçinizden biri horoz ötmeden önce beni inkâr edecek ve beni az bir dirhem karşılığında satacaktır” dedi. Dışarı çıkıp dağıldılar. Yahudiler onu arıyordu. Havârilerden biri Yahudilere gidip: “Size Mesîh'in yerini gösterirsem bana ne verirsiniz?” dedi. Ona otuz dirhem takdir ettiler; parayı aldı ve yerini gösterdi. Eve girdiğinde Allah onun üzerine Îsâ'nın benzerliğini attı. Îsâ göğe yükseltildi, yerini gösteren kişi ise yakalandı. Adam: “Size onun yerini gösteren benim!” dedi; fakat onun sözüne aldırmadılar ve onu Îsâ zannederek öldürüp astılar. Îsâ'nın benzeri çarmıha gerilince, Îsâ'nın annesi Meryem ile Îsâ'nın kendisi için dua edip Allah'ın delilikten kurtardığı bir kadın gelerek asılanın yanında ağlamaya başladılar. Îsâ aleyhisselâm yanlarına gelip: “Neden ağlıyorsunuz? Allah Teâlâ beni [katına] yükseltti ve bana hayırdan başka bir şey dokunmadı; bu [asılan kişi] ise onlara öyle gösterilen biridir” dedi. Yedi gün geçtikten sonra Allah Azze ve Celle Îsâ aleyhisselâm'a: “Mecdeli Meryem'in –ki dağındaki bir yerin adıdır– yanına in; zira sana onun gibi kimse ağlamadı, onun gibi kimse hüzünlenmedi. Sonra havâriler senin yanında toplansın ve sen onları
الْأَرْضِ دُعَاةً إِلَى اللَّهِ ﷿ فَأَهْبَطَهُ اللَّهُ عَلَيْهَا فَاشْتَعَلَ الْجَبَلُ حِينَ هَبَطَ نُورًا، فَجَمَعَتْ لَهُ الْحَوَارِيِّينَ فَبَثَّهُمْ فِي الْأَرْضِ دُعَاةً ثُمَّ رَفَعَهُ اللَّهُ ﷿ إِلَيْهِ وَتِلْكَ اللَّيْلَةُ هِيَ الَّتِي تَدَخَّنَ فِيهَا النَّصَارَى، فَلَمَّا أَصْبَحَ الْحَوَارِيُّونَ حَدَّثَ كُلٌّ وَاحِدٌ مِنْهُمْ بِلُغَةِ مَنْ أَرْسَلَهُ عِيسَى إِلَيْهِمْ فَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى {وَمَكَرُوا وَمَكَرَ اللَّهُ وَاللَّهُ خَيْرُ الْمَاكِرِينَ}
yeryüzüne Allah Azze ve Celle'ye çağıran davetçiler olarak dağıt” buyurdu. Allah onu kadının yanına indirdi; o indiği sırada dağ nur ile parıldadı. Kadın havârileri onun için topladı, o da onları yeryüzüne davetçiler olarak dağıttı; sonra Allah Azze ve Celle onu kendi katına yükseltti. İşte o gece, Hristiyanların buhur yaktıkları gecedir. Sabah olduğunda havârilerin her biri Îsâ'nın kendisini gönderdiği kavmin diliyle konuşuyordu. İşte Allah Teâlâ'nın: {وَمَكَرُوا وَمَكَرَ اللَّهُ وَاللَّهُ خَيْرُ الْمَاكِرِينَ} “Onlar tuzak kurdular, Allah da tuzak kurdu. Allah, tuzak kuranların en hayırlısıdır” buyruğu bunu anlatmaktadır.
وَقَالَ السُّدِّيُّ: إِنَّ الْيَهُودَ حَبَسُوا عِيسَى فِي بَيْتٍ وَعَشْرَةً مِنَ الْحَوَارِيِّينَ فَدَخْلَ عَلَيْهِمْ رَجُلٌ مِنْهُمْ فَأَلْقَى اللَّهُ عَلَيْهِ شَبَهَهُ، وَقَالَ قَتَادَةُ ذُكِرَ لَنَا أَنَّ نَبِيَّ اللَّهِ عِيسَى ﵇ قَالَ لِأَصْحَابِهِ أَيُّكُمْ يُقْذَفُ عَلَيْهِ شَبَهِي فَإِنَّهُ مَقْتُولٌ، فَقَالَ رَجُلٌ مِنَ الْقَوْمِ: أَنَا يَا نَبِيَّ اللَّهِ فَقُتِلَ ذَلِكَ الرَّجُلُ وَمَنَعَ اللَّهُ عِيسَى ﵇ وَرَفَعَهُ إِلَيْهِ وَكَسَاهُ اللَّهُ الرِّيشَ وَأَلْبَسَهُ النُّورَ وَقَطَعَ عَنْهُ لَذَّةَ الْمَطْعَمِ وَالْمَشْرَبِ وَطَارَ مَعَ الْمَلَائِكَةِ فَهُوَ مَعَهُمْ حَوْلَ الْعَرْشِ، وَكَانَ إِنْسِيًّا مَلَكِيًّا سَمَائِيًّا أَرْضِيًّا، قَالَ أَهْلُ التَّوَارِيخِ: حَمَلَتْ مَرْيَمُ بِعِيسَى وَلَهَا ثَلَاثَ عَشْرَةَ سَنَةً، وَوَلَدَتْ عِيسَى بِبَيْتِ لَحْمٍ مِنْ أَرْضِ أُورِي شَلِمَ لِمُضِيِّ خَمْسٍ وَسِتِّينَ سَنَةً مِنْ غَلَبَةِ الْإِسْكَنْدَرِ عَلَى أَرْضِ بَابِلَ فَأَوْحَى اللَّهُ إِلَيْهِ عَلَى رَأْسِ ثَلَاثِينَ سَنَةً، وَرَفَعَهُ اللَّهُ مِنْ بَيْتِ الْمَقْدِسِ لَيْلَةَ الْقَدْرِ مِنْ شَهْرِ رَمَضَانَ، وَهُوَ ابْنُ ثَلَاثٍ وَثَلَاثِينَ سَنَةً فَكَانَتْ نُبُوَّتُهُ ثَلَاثَ سِنِينَ، وَعَاشَتْ أُمُّهُ مَرْيَمُ بَعْدَ رَفْعِهِ سِتَّ سِنِينَ.
Süddî dedi ki: Yahudiler Îsâ'yı ve on havâriyi bir evde hapsettiler. İçlerinden bir adam yanlarına girdi; Allah onun üzerine Îsâ'nın benzerliğini attı. Katâde ise şöyle dedi: Bize anlatıldığına göre Allah'ın peygamberi Îsâ aleyhisselâm arkadaşlarına: “Hanginiz benim suretime bürünmeyi kabul eder? Zira o öldürülecektir” dedi. Topluluktan bir adam: “Ben, ey Allah'ın peygamberi!” dedi ve o adam öldürüldü. Allah ise Îsâ aleyhisselâm'ı korudu ve onu katına yükseltti; Allah ona kanatlar taktı, ona nur giydirdi, yeme ve içme lezzetini ondan kesti ve meleklerle birlikte uçtu; o, Arş'ın etrafında meleklerle beraberdir. O hem insanî, hem melekî, hem semavî, hem de arzî idi. Tarihçiler dediler ki: Meryem on üç yaşındayken Îsâ'ya hamile kaldı ve İskender'in Babil topraklarına galip gelmesinden altmış beş yıl sonra Îsâ'yı Kudüs topraklarındaki Beytüllahm'de dünyaya getirdi. Allah ona otuz yaşının başında vahiy indirdi ve otuz üç yaşındayken ramazan ayının Kadir gecesinde Beytülmakdis'ten onu [katına] yükseltti. Peygamberliği üç yıl sürmüştür. Annesi Meryem ise onun yükseltilmesinden sonra altı yıl yaşadı.
{إِذْ قَالَ اللَّهُ يَا عِيسَى إِنِّي مُتَوَفِّيكَ وَرَافِعُكَ إِلَيَّ وَمُطَهِّرُكَ مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا وَجَاعِلُ الَّذِينَ اتَّبَعُوكَ فَوْقَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ ثُمَّ إِلَيَّ مَرْجِعُكُمْ فَأَحْكُمُ بَيْنَكُمْ فِيمَا كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ (٥٥) }
{إِذْ قَالَ اللَّهُ يَا عِيسَى إِنِّي مُتَوَفِّيكَ وَرَافِعُكَ إِلَيَّ وَمُطَهِّرُكَ مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا وَجَاعِلُ الَّذِينَ اتَّبَعُوكَ فَوْقَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ ثُمَّ إِلَيَّ مَرْجِعُكُمْ فَأَحْكُمُ بَيْنَكُمْ فِيمَا كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ (٥٥)} “Hani Allah şöyle buyurmuştu: ‘Ey Îsâ! Şüphesiz seni vefat ettirecek/kabzedecek olan, seni kendime yükseltecek olan, seni inkâr edenlerden arındıracak olan ve sana uyanları kıyamet gününe kadar inkâr edenlerin üstünde tutacak olan benim. Sonra dönüşünüz banadır; aranızda ihtilaf edip durduğunuz şeyler hakkında hükmü ben vereceğim.’ (Âl-i İmrân: 55)”
{إِذْ قَالَ اللَّهُ يَا عِيسَى إِنِّي مُتَوَفِّيكَ وَرَافِعُكَ إِلَيَّ} اختلفوا في بعض التَّوَفِّي هَاهُنَا، قَالَ الْحَسَنُ وَالْكَلْبِيُّ وَابْنُ جُرَيْجٍ: إِنِّي قَابِضُكَ وَرَافِعُكَ فِي الدُّنْيَا إِلَيَّ مِنْ غَيْرِ مَوْتٍ، يَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: " فَلَمَّا تَوَفَّيْتَنِي " (١١٧ -الْمَائِدَةِ) أَيْ قَبَضْتَنِي إِلَى السَّمَاءِ وَأَنَا حَيٌّ، لِأَنَّ قَوْمَهُ إِنَّمَا تَنَصَّرُوا بَعْدَ رَفْعِهِ إِلَى السَّمَاءِ لَا بَعْدَ مَوْتِهِ، فَعَلَى هَذَا لِلتَّوَفِّي تَأْوِيلَانِ، أَحَدُهُمَا: إِنِّي رَافِعُكَ إِلَيَّ وَافِيًا لَمْ يَنَالُوا مِنْكَ شَيْئًا، مِنْ قَوْلِهِمْ تَوَفَّيْتُ كَذَا وَاسْتَوْفَيْتُهُ إِذَا أَخَذْتُهُ تَامًّا وَالْآخَرُ: أَنِّي [مُسْتَلِمُكَ] مِنْ قَوْلِهِمْ تَوَفَّيْتُ مِنْهُ كَذَا أَيْ تَسَلَّمْتُهُ، وَقَالَ الرَّبِيعُ بْنُ أَنَسٍ: الْمُرَادُ بِالتَّوَفِّي النَّوْمُ [وَكُلُّ ذِي عَيْنٍ نَائِمٌ] وَكَانَ عِيسَى قَدْ نَامَ فَرَفَعَهُ اللَّهُ نَائِمًا إِلَى السَّمَاءِ، مَعْنَاهُ: أَنِّي مُنَوِّمُكَ وَرَافِعُكَ إِلَيَّ كَمَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: " وَهُوَ الَّذِي يَتَوَفَّاكُمْ بِاللَّيْلِ " (٦٠ -الْأَنْعَامِ) أَيْ يُنِيمُكُمْ.
{إِذْ قَالَ اللَّهُ يَا عِيسَى إِنِّي مُتَوَفِّيكَ وَرَافِعُكَ إِلَيَّ} “Hani Allah şöyle buyurmuştu: ‘Ey Îsâ! Şüphesiz seni vefat ettirecek/kabzedecek olan ve seni kendime yükseltecek olan benim’” Burada [geçen] teveffî [kelimesinin anlamı] hakkında ihtilaf ettiler. Hasan [el-Basrî], Kelbî ve İbn Cüreyc şöyle dediler: “[Bunun manası;] ‘Ölüm olmaksızın dünyada seni kabzedecek ve kendime yükseltecek olan benim’ [demektir].” Buna Allah Teâlâ'nın: {فَلَمَّا تَوَفَّيْتَنِي} “Fakat sen beni vefat ettirince (semaya alınca)” (el-Mâide, 117) kavli delalet eder; yani ‘Ben hayattayken beni semaya kabzettiğinde/aldığında’ demektir. Çünkü kavmi, onun ölümünden sonra değil, ancak semaya yükseltilmesinden sonra Hristiyanlaşmıştır. Buna göre teveffî kelimesi için iki yorum bulunmaktadır: Birincisi; ‘Sana hiçbir şekilde zarar verememiş halde seni eksiksiz (vâfî) olarak kendime yükselticiyim’ demektir. Bu, [Arapların] bir şeyi eksiksiz ve tam olarak aldıklarında söyledikleri: “Teveffeytü kezâ ve’stevfeytühû (onu tastamam aldım)” sözünden gelir. Diğeri ise; [seni] teslim alıcıyım [demektir ki], bu da onların: “Teveffeytü minhu kezâ (ondan şunu teslim aldım)” sözünden gelir. er-Rebî' b. Enes ise şöyle demiştir: “Teveffîden maksat uykudur [ve her göz sahibi uyur]. Îsâ uyumuştu; Allah da onu uyur vaziyette semaya yükseltti. Bunun manası: ‘Seni uyutacak ve kendime yükseltecek olan benim’ demektir. Nitekim Allah Teâlâ: {وَهُوَ الَّذِي يَتَوَفَّاكُمْ بِاللَّيْلِ} “Geceleyin sizi vefat ettiren (uyutan) O'dur” (el-En'âm, 60) buyurmuştur, yani ‘sizi uyutandır’ [demektir].”
وَقَالَ بَعْضُهُمُ: الْمُرَادُ بِالتَّوَفِّي الْمَوْتُ، رُوِيَ [عَنْ] (١) عَلِيِّ بْنِ طَلْحَةَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ أَنَّ مَعْنَاهُ: أَنِّي مُمِيتُكَ يَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: " قُلْ يَتَوَفَّاكُمْ مَلَكُ الْمَوْتِ " (١١ -السَّجْدَةِ) فَعَلَى هَذَا لَهُ تَأْوِيلَانِ: أَحَدُهُمَا مَا قَالَهُ وهب: توفى ٥٩/ب اللَّهُ عِيسَى ثَلَاثَ سَاعَاتٍ مِنَ النَّهَارِ ثُمَّ رَفَعَهُ اللَّهُ إِلَيْهِ، وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ: إِنَّ النَّصَارَى يَزْعُمُونَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى تَوَفَّاهُ سَبْعَ سَاعَاتٍ مِنَ النَّهَارِ ثُمَّ أَحْيَاهُ وَرَفَعَهُ، وَالْآخَرُ مَا قَالَهُ الضَّحَّاكُ وَجَمَاعَةٌ: إِنَّ فِي هَذِهِ الْآيَةِ تَقْدِيمًا وَتَأْخِيرًا مَعْنَاهُ أَنِّي رَافِعُكَ إِلَيَّ وَمُطَهِّرُكَ مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا وَمُتَوَفِّيكَ بَعْدَ إِنْزَالِكَ مِنَ السَّمَاءِ.
Bazıları ise: “Teveffîden maksat ölümdür” dediler. Ali b. Ebî Talha [kanalıyla] (١) İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan bunun anlamının: “Seni öldüreceğim” olduğu rivayet edilmiştir. Buna Allah Teâlâ'nın: “De ki: Ölüm meleği canınızı alır (sizi vefat ettirir)” (es-Secde, 11) kavli delalet eder. Buna göre bunun iki yorumu vardır: Birincisi Vehb'in dediğidir: Allah Îsâ'yı gündüzün üç saati boyunca vefat ettirdi, sonra onu kendine yükseltti. Muhammed b. İshâk ise şöyle dedi: Hristiyanlar Allah Teâlâ'nın onu gündüzün yedi saati boyunca vefat ettirdiğini, sonra diriltip yükselttiğini iddia ederler. İkinci yorum ise Dahhâk ve bir grubun söylediğidir: Bu ayette takdim ve tehir (öncelik-sonralık yer değiştirmesi) vardır; anlamı: “Seni kendime yükselteceğim, inkâr edenlerden arındıracağım ve semadan indirdikten sonra seni vefat ettireceğim” demektir.
أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ أَحْمَدَ الْمُلَيْحِيُّ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ أَبِي شُرَيْحٍ، أَخْبَرَنَا أَبُو الْقَاسِمِ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ الْبَغَوِيُّ، أَخْبَرَنَا عَلِيُّ بْنُ الْجَعْدِ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي سَلَمَةَ الْمَاجِشُونُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيِّبِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ﵁ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: "وَالَّذِي نَفْسُ مُحَمَّدٍ بِيَدِهِ لَيُوشِكَنَّ أَنْ يَنْزِلَ فِيكُمُ ابْنُ مَرْيَمَ حَكَمًا عَادِلًا يَكْسِرُ الصَّلِيبَ، وَيَقْتُلُ الْخِنْزِيرَ وَيَضَعُ الْجِزْيَةَ، وَيَفِيضُ الْمَالُ حَتَّى لَا يَقْبَلُهُ أَحَدٌ" (٢) .
Bize Abdülvâhid b. Ahmed el-Melîhî bildirdi, bize Abdurrahman b. Ebî Şüreyh bildirdi, bize Ebü'l-Kâsım Abdullâh b. Muhammed b. Abdilazîz el-Begavî bildirdi, bize Ali b. el-Ca'd bildirdi, bize Abdülazîz b. Abdillâh b. Ebî Seleme el-Mâcişûn, İbn Şihâb'dan, o Saîd b. el-Müseyyeb'den, o da Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'tan Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu bildirdi: “Muhammed'in canı elinde olan [Allah]'a yemin olsun ki, Meryem oğlu aranıza adil bir hakem olarak inecek, haçı kıracak, domuzu öldürecek, cizyeyi kaldıracak ve mal öylesine taşacak ki kimse onu kabul etmeyecektir” (٢).
وَيُرْوَى عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ﵁ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ فِي نُزُولِ عِيسَى ﵇ قَالَ: "وَتَهْلِكُ فِي زَمَانِهِ الْمِلَلُ كُلُّهَا إِلَّا الْإِسْلَامَ، وَيَهْلَكُ الدَّجَّالُ فَيَمْكُثُ فِي الْأَرْضِ أَرْبَعِينَ سَنَةً ثُمَّ يُتَوَفَّى فَيُصَلِّي عَلَيْهِ الْمُسْلِمُونَ" (٣) .
Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Îsâ aleyhisselâm'ın inişi hakkında şöyle buyurmuştur: “Onun zamanında İslâm dışındaki bütün dinler helak olur, Deccâl helak edilir. Yeryüzünde kırk yıl kalır, sonra vefat eder ve Müslümanlar onun cenaze namazını kılarlar” (٣).
وَقِيلَ لِلْحُسَيْنِ بْنِ الْفَضْلِ هَلْ تَجِدُ نُزُولَ عِيسَى فِي الْقُرْآنِ؟ قَالَ نَعَمْ: {وَكَهْلًا} وَلَمْ يَكْتَهِلْ فِي الدُّنْيَا وَإِنَّمَا مَعْنَاهُ وَكَهْلًا بَعْدَ نُزُولِهِ مِنَ السَّمَاءِ.
Hüseyin b. el-Fadl'a: “Îsâ'nın inişini Kur'an'da buluyor musun?” denildi. O: “Evet: {وَكَهْلًا} ‘...ve yetişkin/olgun biri olarak...’ kavlinde; zira o dünyada yetişkinlik çağına erişmedi, bunun anlamı ancak onun semadan inişinden sonra yetişkin/olgun olmasıdır” dedi.
قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَمُطَهِّرُكَ مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا} أَيْ مُخْرِجُكَ مِنْ بَيْنِهِمْ وَمُنْجِيكَ مِنْهُمْ {وَجَاعِلُ الَّذِينَ اتَّبَعُوكَ فَوْقَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ} قَالَ قَتَادَةُ وَالرَّبِيعُ وَالشَّعْبِيُّ وَمُقَاتِلٌ وَالْكَلْبِيُّ: هُمْ أَهْلُ الْإِسْلَامِ الَّذِينَ صَدَّقُوهُ وَاتَّبَعُوا دِينَهُ فِي التَّوْحِيدِ مِنْ أُمَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ فَهُوَ فَوْقَ الَّذِينَ كَفَرُوا ظَاهِرِينَ قَاهِرِينَ بِالْعِزَّةِ وَالْمَنْعَةِ وَالْحُجَّةِ، وَقَالَ الضَّحَّاكُ: يَعْنِي الْحَوَارِيِّينَ فَوْقَ الَّذِينَ كَفَرُوا، وَقِيلَ: هُمْ أَهْلُ الرُّومِ، وَقِيلَ: أَرَادَ بِهِمُ النَّصَارَى فَهُمْ فَوْقَ الْيَهُودِ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ، فَإِنَّ الْيَهُودَ قَدْ ذَهَبَ مُلْكُهُمْ، وَمُلْكُ النَّصَارَى دَائِمٌ إِلَى قَرِيبٍ مِنْ قِيَامِ السَّاعَةِ، فَعَلَى هَذَا يَكُونُ الِاتِّبَاعُ بِمَعْنَى الِادِّعَاءِ وَالْمَحَبَّةِ لَا اتِّبَاعَ الدِّينِ. {ثُمَّ إِلَيَّ مَرْجِعُكُمْ} فِي الْآخِرَةِ
Yüce Allah'ın: {وَمُطَهِّرُكَ مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا} “seni inkâr edenlerden arındıracağım” kavli; yani seni onların arasından çıkarıp kurtaracağım, {وَجَاعِلُ الَّذِينَ اتَّبَعُوكَ فَوْقَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ} “sana uyanları da kıyamet gününe kadar inkâr edenlerin üstünde tutacağım” [demektir]. Katâde, er-Rebî‘, eş-Şa‘bî, Mukâtil ve el-Kelbî şöyle demişlerdir: Onlar, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmetinden olup onu tasdik eden ve tevhid konusunda onun dinine tâbi olan İslâm ehlidir. Dolayısıyla onlar; izzet, güç ve kesin delil üstünlüğüyle gālip ve hâkim kimseler olarak inkâr edenlerin üstündedirler. ed-Dahhâk ise: “Havarilerin inkâr edenlerin üstünde tutulması kastedilmektedir” demiştir. Onların Rum halkı olduğu da söylenmiştir. Yine onların Hristiyanlar olduğu ve kıyamet gününe kadar Yahudilerin üstünde yer alacaklarının kastedildiği de söylenmiştir; nitekim Yahudilerin hâkimiyeti son bulmuştur, Hristiyanların hâkimiyeti ise kıyametin kopmasına yakın bir zamana dek sürecektir. Buna göre [ayetteki] tâbi olma (ittibâ), dine uyma değil, [bağlılık] iddiasında bulunma ve sevgi besleme manasındadır. {ثُمَّ إِلَيَّ مَرْجِعُكُمْ} “Sonra dönüşünüz banadır” [ifadesi ise] ahirettedir.
{فَأَحْكُمُ بَيْنَكُمْ فِيمَا كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ} مِنْ أَمْرِ الدِّينِ وَأَمْرِ عِيسَى.
{فَأَحْكُمُ بَيْنَكُمْ فِيمَا كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ} “aranızda ihtilaf edip durduğunuz şeyler hakkında hükmü ben vereceğim” din ve Îsâ meselesinde.
{فَأَمَّا الَّذِينَ كَفَرُوا فَأُعَذِّبُهُمْ عَذَابًا شَدِيدًا فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَمَا لَهُمْ مِنْ نَاصِرِينَ (٥٦) وَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ فَيُوَفِّيهِمْ أُجُورَهُمْ وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الظَّالِمِينَ (٥٧) ذَلِكَ نَتْلُوهُ عَلَيْكَ مِنَ الْآيَاتِ وَالذِّكْرِ الْحَكِيمِ (٥٨) إِنَّ مَثَلَ عِيسَى عِنْدَ اللَّهِ كَمَثَلِ آدَمَ خَلَقَهُ مِنْ تُرَابٍ ثُمَّ قَالَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ (٥٩) الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ فَلَا تَكُنْ مِنَ الْمُمْتَرِينَ (٦٠) }
{فَأَمَّا الَّذِينَ كَفَرُوا فَأُعَذِّبُهُمْ عَذَابًا شَدِيدًا فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَمَا لَهُمْ مِنْ نَاصِرِينَ (٥٦) وَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ فَيُوَفِّيهِمْ أُجُورَهُمْ وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الظَّالِمِينَ (٥٧) ذَلِكَ نَتْلُوهُ عَلَيْكَ مِنَ الْآيَاتِ وَالذِّكْرِ الْحَكِيمِ (٥٨) إِنَّ مَثَلَ عِيسَى عِنْدَ اللَّهِ كَمَثَلِ آدَمَ خَلَقَهُ مِنْ تُرَابٍ ثُمَّ قَالَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ (٥٩) الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ فَلَا تَكُنْ مِنَ الْمُمْتَرِينَ (٦٠)} “‘İnkâr edenlere gelince, onlara dünyada da ahirette de şiddetli bir şekilde azap edeceğim ve onların hiçbir yardımcısı da olmayacaktır.’ (Âl-i İmrân: 56) İman edip salih ameller işleyenlere gelince, [Allah] onların mükâfatlarını tastamam verecektir. Allah zalimleri sevmez. (Âl-i İmrân: 57) [Ey Muhammed!] Bu sana okuduklarımız, ayetlerden ve hikmet dolu Zikir'dendir. (Âl-i İmrân: 58) Şüphesiz Allah katında Îsâ'nın durumu, Âdem'in durumu gibidir: Onu topraktan yarattı, sonra ona ‘Ol!’ dedi, o da hemen oluverdi. (Âl-i İmrân: 59) Gerçek Rabbindendir, sakın şüpheye düşenlerden olma! (Âl-i İmrân: 60)”
{فَأَمَّا الَّذِينَ كَفَرُوا فَأُعَذِّبُهُمْ عَذَابًا شَدِيدًا فِي الدُّنْيَا} بِالْقَتْلِ وَالسَّبْيِ وَالْجِزْيَةِ وَالذِّلَّةِ {وَالْآخِرَةِ} أَيْ وَفِي الْآخِرَةِ بِالنَّارِ {وَمَا لَهُمْ مِنْ نَاصِرِينَ}
{فَأَمَّا الَّذِينَ كَفَرُوا فَأُعَذِّبُهُمْ عَذَابًا شَدِيدًا فِي الدُّنْيَا} “‘İnkâr edenlere gelince, onlara dünyada şiddetli bir şekilde azap edeceğim’” öldürülmeyle, esir alınmayla, cizye ve zilletle; {وَالْآخِرَةِ} “ve ahirette [de]” yani ahirette de cehennem ateşiyle; {وَمَا لَهُمْ مِنْ نَاصِرِينَ} “ve onların hiçbir yardımcısı da olmayacaktır.’”
{وَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ فَيُوَفِّيهِمْ أُجُورَهُمْ} قَرَأَ الْحَسَنُ وَحَفْصٌ بِالْيَاءِ، وَالْبَاقُونَ بِالنُّونِ أَيْ نُوَفِّي أُجُورَ أَعْمَالِهِمْ {وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الظَّالِمِينَ} أَيْ لَا يَرْحَمُ الْكَافِرِينَ وَلَا يُثْنِي عَلَيْهِمْ بِالْجَمِيلِ.
{وَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ فَيُوَفِّيهِمْ أُجُورَهُمْ} “İman edip salih ameller işleyenlere gelince, [Allah] onların mükâfatlarını tastamam verecektir”. Hasan ve Hafs yâ harfiyle (feyüveffîhim), diğer kıraat imamları ise nûn harfiyle (fenuveffîhim - ‘mükâfatlarını tastamam veririz’) okumuşlardır; yani amellerinin karşılığını tastamam veririz. {وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الظَّالِمِينَ} “Allah zalimleri sevmez” yani kâfirlere merhamet etmez ve onları güzellikle anmaz.
قَوْلُهُ تَعَالَى: {ذَلِكَ} أَيْ هَذَا الَّذِي ذَكَرْتُهُ لَكَ مِنَ الْخَبَرِ عَنْ عِيسَى وَمَرْيَمَ وَالْحَوَارِيِّينَ {نَتْلُوهُ عَلَيْكَ} [نُخْبِرُكَ بِهِ بِتِلَاوَةِ جِبْرِيلَ عَلَيْكَ] (١) {مِنَ الْآيَاتِ وَالذِّكْرِ الْحَكِيمِ} يَعْنِي الْقُرْآنَ وَالذِّكْرَ ذِي الْحِكْمَةِ، وَقَالَ مُقَاتِلٌ: الذِّكْرُ الْحَكِيمُ أَيِ الْمُحْكَمُ الْمَمْنُوعُ مِنَ الْبَاطِلِ وَقِيلَ: الذِّكْرُ الْحَكِيمُ هُوَ اللَّوْحُ الْمَحْفُوظُ، وَهُوَ مُعَلَّقٌ بِالْعَرْشِ مِنْ دُرَّةٍ بَيْضَاءَ. وَقِيلَ مِنَ الْآيَاتِ أَيِ الْعَلَامَاتِ الدَّالَّةِ عَلَى نُبُوَّتِكَ لِأَنَّهَا أَخْبَارٌ لَا يَعْلَمُهَا إِلَّا قَارِئُ كِتَابٍ أَوْ مَنْ يُوحَى إِلَيْهِ وَأَنْتَ أُمِّيٌّ لَا تَقْرَأُ.
Allah Teâlâ'nın: {ذَلِكَ} “İşte bu” yani Îsâ, Meryem ve havâriler hakkında sana zikrettiğim bu haber; {نَتْلُوهُ عَلَيْكَ} “sana okuduğumuzdur” [Cebrâil'in sana okumasıyla sana haber verdiğimizdir] (١); {مِنَ الْآيَاتِ وَالذِّكْرِ الْحَكِيمِ} “ayetlerden ve hikmet dolu Zikir'dendir” yani Kur'an'dan ve hikmet sahibi Zikir'dendir. Mukâtil: “ez-Zikrü'l-Hakîm, batıldan korunmuş muhkem [kitap] demektir” dedi. Bir görüşe göre ez-Zikrü'l-Hakîm Levh-i Mahfuz'dur ve o Arş'a asılı beyaz bir incidir. Âyât'tan maksadın ise senin peygamberliğine delalet eden alametler olduğu söylenmiştir; çünkü bunlar ancak bir kitap okuyan veya kendisine vahiy gelen kimsenin bilebileceği haberlerdir, sen ise okuma yazma bilmeyen bir ümmîsin.
قَوْلُهُ تَعَالَى: {إِنَّ مَثَلَ عِيسَى عِنْدَ اللَّهِ كَمَثَلِ آدَمَ} الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي وَفْدِ نَجْرَانَ وَذَلِكَ أَنَّهُمْ قَالُوا لرسول الله ﷺ: مالك تَشْتُمُ صَاحِبَنَا؟ قَالَ: وَمَا أَقُولُ قَالُوا: تَقُولُ إِنَّهُ عَبْدُ اللَّهِ قَالَ: أَجَلْ هُوَ عَبْدُ اللَّهِ وَرَسُولُهُ وَكَلِمَتُهُ أَلْقَاهَا إِلَى مَرْيَمَ الْعَذْرَاءِ الْبَتُولِ فَغَضِبُوا وَقَالُوا هَلْ رَأَيْتَ إِنْسَانًا قَطُّ مِنْ غَيْرِ أَبٍ؟ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى {إِنَّ مَثَلَ عِيسَى عِنْدَ اللَّهِ} فِي كَوْنِهِ خَلَقَهُ مِنْ غَيْرِ أَبٍ كَمَثَلِ آدَمَ لِأَنَّهُ خُلِقَ مِنْ غَيْرِ أَبٍ وَأُمٍّ {خَلَقَهُ مِنْ تُرَابٍ ثُمَّ قَالَ لَهُ} يَعْنِي لِعِيسَى ﵇ {كُنْ فَيَكُونُ} يَعْنِي فَكَانَ فَإِنْ قِيلَ مَا مَعْنَى قَوْلِهِ {خَلَقَهُ مِنْ تُرَابٍ ثُمَّ قَالَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ} وَلَا تَكْوِينَ بَعْدَ الْخَلْقِ؟ قِيلَ مَعْنَاهُ ثُمَّ خَلَقَهُ ثُمَّ أَخْبَرَكُمْ أَنِّي قُلْتُ لَهُ: كُنْ فَكَانَ مِنْ غَيْرِ تَرْتِيبٍ فِي الْخَلْقِ كَمَا يَكُونُ فِي الْوِلَادَةِ وَهُوَ مِثْلُ قَوْلِ الرَّجُلِ: أَعْطَيْتُكَ الْيَوْمَ دِرْهَمًا ثُمَّ أَعْطَيْتُكَ أَمْسِ دِرْهَمًا أَيْ ثُمَّ أُخْبِرُكَ أَنِّي أَعْطَيْتُكَ أَمْسِ دِرْهَمًا. وَفِيمَا سَبَقَ مِنَ التَّمْثِيلِ دَلِيلٌ عَلَى جَوَازِ الْقِيَاسِ لِأَنَّ الْقِيَاسَ هُوَ رَدُّ فَرْعٍ إِلَى أَصْلٍ بِنَوْعِ شَبَهٍ وَقَدْ رَدَّ اللَّهُ تَعَالَى خَلْقَ عِيسَى إِلَى آدَمَ ﵈ بِنَوْعِ شَبَهٍ.
Allah Teâlâ'nın: {إِنَّ مَثَلَ عِيسَى عِنْدَ اللَّهِ كَمَثَلِ آدَمَ} “Şüphesiz Allah katında Îsâ'nın durumu, Âdem'in durumu gibidir” ayeti, Necrân heyeti hakkında inmiştir. Şöyle ki onlar Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e: “Bizim sahibimize niçin hakaret ediyorsun?” dediler. [Allah Resûlü]: “Ne söylüyorum ki?” buyurdu. Onlar: “Onun Allah'ın kulu olduğunu söylüyorsun” dediler. [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: “Evet, o Allah'ın kulu, resûlü ve bâkire, iffetli Meryem'e ilkā ettiği kelimesidir” buyurdu. Bunun üzerine öfkelendiler ve: “Sen hiç babasız bir insan gördün mü?” dediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ, babasız yaratılmış olması bakımından Âdem'in durumu gibi olduğunu -çünkü o hem babasız hem annesiz yaratılmıştır- bildirmek üzere: {إِنَّ مَثَلَ عِيسَى عِنْدَ اللَّهِ} “Şüphesiz Allah katında Îsâ'nın durumu...” ayetini indirdi. {خَلَقَهُ مِنْ تُرَابٍ ثُمَّ قَالَ لَهُ} “[Allah] onu topraktan yarattı, sonra ona:” yani Îsâ aleyhisselâm'a; {كُنْ فَيَكُونُ} “‘Ol!’ dedi, o da hemen oluverdi” yani var oldu. Şayet: “Allah Teâlâ'nın: {خَلَقَهُ مِنْ تُرَابٍ ثُمَّ قَالَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ} ‘[Allah] onu topraktan yarattı, sonra ona ‘Ol!’ dedi, o da hemen oluverdi’ kavlinin anlamı nedir? Zira yaratmadan (halk) sonra var etme (tekvin) olmaz” denilirse; şöyle cevap verilir: Bunun anlamı; “Sonra onu yarattı, sonra da doğumda olduğu gibi yaratılışta bir sıra [ve süreç] olmaksızın ona ‘Ol’ dediğimi ve onun da hemen var olduğunu size haber verdi” demektir. Bu, bir kimsenin: “Sana bugün bir dirhem verdim, sonra da sana dün bir dirhem verdim” demesine benzer; yani “Sonra sana dün bir dirhem verdiğimi haber veriyorum” demektir. Yukarıda geçen benzetmede (temsil), kıyasın caiz olduğuna delil vardır. Çünkü kıyas, bir tür benzerlik sebebiyle fer‘i (ikincil olanı) asla (asıl olana) ircâ etmektir (bağlamaktır). Nitekim Allah Teâlâ da bir tür benzerlik sebebiyle Îsâ'nın yaratılışını Âdem aleyhimesselâm'a ircâ etmiştir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: {الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ} أَيْ هُوَ الْحَقُّ وَقِيلَ جَاءَكَ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ {فَلَا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُمْتَرِينَ} الشَّاكِّينَ الْخِطَابُ مَعَ النَّبِيِّ ﷺ وَالْمُرَادُ أُمَّتُهُ.
Allah Teâlâ'nın: {الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ} “Gerçek Rabbindendir” kavli; yani hak olan budur; bir görüşe göre de hak sana Rabbinden gelmiştir. {فَلَا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُمْتَرِينَ} “Sakın şüpheye düşenlerden olma!” [yani] şüphe edenlerden olma! Hitap Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'edir, kastedilen ise onun ümmetidir.
{فَمَنْ حَاجَّكَ فِيهِ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ فَقُلْ تَعَالَوْا نَدْعُ أَبْنَاءَنَا وَأَبْنَاءَكُمْ وَنِسَاءَنَا وَنِسَاءَكُمْ وَأَنْفُسَنَا وَأَنْفُسَكُمْ ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَلْ لَعْنَةَ اللَّهِ عَلَى الْكَاذِبِينَ (٦١) }
{فَمَنْ حَاجَّكَ فِيهِ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ فَقُلْ تَعَالَوْا نَدْعُ أَبْنَاءَنَا وَأَبْنَاءَكُمْ وَنِسَاءَنَا وَنِسَاءَكُمْ وَأَنْفُسَنَا وَأَنْفُسَكُمْ ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَلْ لَعْنَةَ اللَّهِ عَلَى الْكَاذِبِينَ (٦١)} “Sana gelen ilimden sonra, kim bu konuda seninle tartışırsa de ki: ‘Gelin, oğullarımızı ve oğullarınızı, kadınlarımızı ve kadınlarınızı, kendimizi ve kendinizi çağıralım; sonra lanetleşelim de Allah'ın lanetini yalancıların üzerine kılalım!’ (Âl-i İmrân: 61)”
قَوْلُهُ ﷿: {فَمَنْ حَاجَّكَ فِيهِ} أَيْ جَادَلَكَ فِي عِيسَى أَوْ فِي الْحَقِّ {مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ} بِأَنَّ عِيسَى عَبْدُ اللَّهِ وَرَسُولُهُ {فَقُلْ تَعَالَوْا} وَأَصْلُهُ تَعَالَيُوا تَفَاعَلُوا مِنَ الْعُلُوِّ فَاسْتُثْقِلَتِ الضَّمَّةُ عَلَى الْيَاءِ فَحُذِفَتْ، قَالَ الْفَرَّاءُ: بِمَعْنَى تَعَالٍ كَأَنَّهُ يَقُولُ: ارْتَفِعْ. قَوْلُهُ {نَدْعُ} جُزِمَ لِجَوَابِ الْأَمْرِ وَعَلَامَةُ الْجَزْمِ سُقُوطُ الْوَاوِ {أَبْنَاءَنَا وَأَبْنَاءَكُمْ وَنِسَاءَنَا وَنِسَاءَكُمْ وَأَنْفُسَنَا وَأَنْفُسَكُمْ} قِيلَ: أَبْنَاءَنَا أَرَادَ الْحَسَنَ وَالْحُسَيْنَ، وَنِسَاءَنَا فَاطِمَةَ. وَأَنْفُسَنَا عَنَى نَفْسَهُ وَعَلِيًّا ﵁ وَالْعَرَبُ تُسَمِّي ابْنَ عَمِّ الرَّجُلِ نَفْسَهُ، كَمَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: " وَلَا تَلْمِزُوا أَنْفُسَكُمْ " (١١ -الْحُجُرَاتِ) يُرِيدُ إِخْوَانَكُمْ وَقِيلَ هُوَ عَلَى الْعُمُومِ الْجَمَاعَةُ أَهْلُ الدِّينِ {ثُمَّ نَبْتَهِلْ} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: أَيْ نَتَضَرَّعُ فِي الدُّعَاءِ، وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: نَجْتَهِدُ وَنُبَالِغُ فِي الدُّعَاءِ، وَقَالَ الْكِسَائِيُّ وَأَبُو عُبَيْدَةَ: نَلْتَعِنُ وَالِابْتِهَالُ الِالْتِعَانُ يُقَالُ: عَلَيْهِ بَهْلَةُ اللَّهِ أَيْ لَعْنَتُهُ: {فَنَجْعَلْ لَعْنَةَ اللَّهِ عَلَى الْكَاذِبِينَ} مِنَّا وَمِنْكُمْ فِي أَمْرِ عِيسَى، فَلَمَّا قَرَأَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ هَذِهِ الْآيَةَ عَلَى وَفْدِ نَجْرَانَ وَدَعَاهُمْ إِلَى الْمُبَاهَلَةِ قَالُوا: حَتَّى نَرْجِعَ وَنَنْظُرَ فِي أَمْرِنَا ثُمَّ نَأْتِيكَ غَدًا، فَخَلَا بَعْضُهُمْ بِبَعْضٍ فَقَالُوا لِلْعَاقِبِ وَكَانَ ذَا رَأْيِهِمْ: يَا عَبْدَ الْمَسِيحِ مَا تَرَى؟ قَالَ: وَاللَّهِ لَقَدْ عَرَفْتُمْ يَا مَعْشَرَ النَّصَارَى أَنَّ مُحَمَّدًا نَبِيٌّ مُرْسَلٌ، وَاللَّهِ مَا لَاعَنَ قَوْمٌ نَبِيًّا قَطُّ فَعَاشَ كَبِيرُهُمْ وَلَا نَبَتَ صَغِيرُهُمْ، وَلَئِنْ فَعَلْتُمْ ذَلِكَ لَنَهْلِكَنَّ فَإِنْ أَبَيْتُمْ إِلَّا الْإِقَامَةَ عَلَى مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ مِنَ الْقَوْلِ فِي صَاحِبِكُمْ فَوَادِعُوا الرَّجُلَ وَانْصَرِفُوا إِلَى بِلَادِكُمْ، فَأَتَوْا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ وَقَدْ غَدَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ مُحْتَضِنًا لِلْحُسَيْنِ آخِذًا بِيَدِ الْحَسَنِ وَفَاطِمَةُ تَمْشِي خَلْفَهُ وَعَلِيٌّ خَلْفَهَا وَهُوَ يَقُولُ لَهُمْ: "إِذَا أَنَا دَعَوْتُ فَأَمِّنُوا" فَقَالَ أُسْقُفُّ نَجْرَانَ: يَا مَعْشَرَ النَّصَارَى إِنِّي لِأَرَى وُجُوهًا لَوْ سَأَلُوا اللَّهَ أَنْ يُزِيلَ جَبَلًا مِنْ مَكَانِهِ لِأَزَالَهُ فَلَا تَبْتَهِلُوا فَتَهْلَكُوا وَلَا يَبْقَى عَلَى وَجْهِ الْأَرْضِ مِنْكُمْ نَصْرَانِيٌّ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ، فَقَالُوا يَا أَبَا الْقَاسِمِ: قَدْ رَأَيْنَا أَنْ لَا نُلَاعِنَكَ وَأَنْ نَتْرُكَكَ عَلَى دِينِكَ وَنَثْبُتَ عَلَى دِينِنَا، فَقَالَ رسول الله ﷺ: ٦٠/أ /"فَإِنْ أَبَيْتُمُ الْمُبَاهَلَةَ فَأَسْلِمُوا يَكُنْ لَكُمْ مَا لِلْمُسْلِمِينَ وَعَلَيْكُمْ مَا عَلَيْهِمْ" فَأَبَوْا فَقَالَ: "فَإِنِّي أُنَابِذُكُمْ" فَقَالُوا: مَا لَنَا بِحَرْبِ الْعَرَبِ طَاقَةٌ، وَلَكِنَّا نُصَالِحُكَ عَلَى أَنْ لَا تَغْزُوَنَا وَلَا تُخِيفَنَا وَلَا تَرُدَّنَا عَنْ دِينِنَا عَلَى أَنْ نُؤَدِّيَ إِلَيْكَ كُلَّ عَامٍ أَلْفَيْ حُلَّةٍ أَلْفًا فِي صَفَرَ وَأَلْفًا فِي رَجَبٍ، فَصَالَحَهُمْ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَلَى ذَلِكَ وَقَالَ: "وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ إِنَّ الْعَذَابَ قَدْ تَدَلَّى عَلَى أَهْلِ نَجْرَانَ وَلَوْ تَلَاعَنُوا لَمُسِخُوا قِرَدَةً وَخَنَازِيرَ وَلَاضْطَرَمَ عَلَيْهِمُ الْوَادِي نَارًا، وَلَاسْتَأْصَلَ اللَّهُ نَجْرَانَ وَأَهْلَهُ حَتَّى الطَّيْرَ عَلَى الشَّجَرِ، وَلَمَا حَالَ الْحَوْلُ عَلَى النَّصَارَى كُلِّهِمْ حَتَّى هَلَكُوا" .
Allah Azze ve Celle'nin: {فَمَنْ حَاجَّكَ فِيهِ} “Artık kim bu konuda seninle tartışırsa” kavli; yani İsa hakkında yahut hak hususunda seninle tartışırsa, {مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ} “sana gelen ilimden sonra”, İsa'nın Allah'ın kulu ve elçisi olduğuna dair [ilim geldikten sonra], {فَقُلْ تَعَالَوْا} “de ki: ‘Gelin!’”. Bunun aslı, ‘uluvv (yücelik) kökünden tefâ‘alû (تَفَاعَلُوا) vezninde te‘âleyû (تَعَالَيُوا) şeklindedir. Ye harfi üzerindeki ötre ağır geldiği için [ötre ve ye] hazfedilmiştir (düşürülmüştür). Ferrâ: “Te‘âl (تَعَالٍ / yüksel) anlamındadır, sanki ‘yüksel’ demektedir” demiştir. {نَدْعُ} “çağıralım” kavli; emir kipine cevap olduğu için meczumdur (cezimli kılınmıştır), cezm alameti ise vâv harfinin düşmesidir. {أَبْنَاءَنَا وَأَبْنَاءَكُمْ وَنِسَاءَنَا وَنِسَاءَكُمْ وَأَنْفُسَنَا وَأَنْفُسَكُمْ} “oğullarımızı ve oğullarınızı, kadınlarımızı ve kadınlarınızı, kendimizi ve kendinizi...”. Denildi ki: “Oğullarımız” ile Hasan ve Hüseyin'i, “kadınlarımız” ile Fâtıma'yı, “kendimiz” ile de bizzat kendisini ve Ali radıyallâhu anhümâ'yı kastetmiştir. Araplar kişinin amcaoğluna “kendisi (nefsi)” derler. Nitekim Allah Teâlâ: {وَلَا تَلْمِزُوا أَنْفُسَكُمْ} “Birbirinizi karalamayın” (el-Hucurât, 11) buyurmuştur ki kardeşlerinizi kastedilmektedir. Bir görüşe göre de bu genel olup din ehlinden olan topluluktur. {ثُمَّ نَبْتَهِلْ} “Sonra gönülden yalvaralım (lanetleşelim)”. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ: “Yani duada tazarru ve niyazda bulunalım” demiştir. Kelbî: “Dua konusunda gayret gösterip son derece samimiyetle yalvaralım” demiştir. Kisâî ve Ebû Ubeyde ise: “Lanetleşelim. İbtihâl (الِابْتِهَالُ) lanetleşmektir. ‘Aleyhi behletullâh’ yani ‘Allah'ın laneti üzerine olsun’ denilir” demişlerdir. {فَنَجْعَلْ لَعْنَةَ اللَّهِ عَلَى الْكَاذِبِينَ} “Böylece Allah'ın lanetini yalancıların üzerine kılalım”; İsa konusunda bizden ve sizden yalan söyleyenlerin [üzerine kılalım]. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bu ayeti Necran heyetine okuyup onları mübâheleye (lanetleşmeye) davet edince şöyle dediler: “Dönüp durumumuzu değerlendirelim, sonra yarın sana geliriz.” Birbirleriyle baş başa kaldıklarında, görüşlerine başvurdukları el-Âkıb'a: “Ey Abdülmesîh, ne dersin?” dediler. O da şöyle dedi: “Vallahi ey Hristiyan topluluğu, siz pekâlâ bildiniz ki Muhammed gönderilmiş bir peygamberdir. Vallahi bir topluluk bir peygamberle asla lanetleşmemiştir ki onların ne büyüğü yaşamış ne de küçüğü yetişip serpilebilmiştir. Eğer bunu yaparsanız kesinlikle helak oluruz. Şayet arkadaşınız (İsa) hakkındaki kanaatinizde ısrar etmekten başka bir şeyi kabul etmiyorsanız, bu adamla barış yapın ve memleketinize dönün!” Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına geldiler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem sabahleyin Hüseyin'i kucağına almış, Hasan'ın elinden tutmuş, Fâtıma arkasından yürüyor, Ali de onun arkasında bulunuyordu; onlara şöyle diyordu: «Ben dua ettiğimde siz ‘âmin’ deyin.» Bunun üzerine Necran piskoposu şöyle dedi: “Ey Hristiyan topluluğu! Ben öyle yüzler görüyorum ki, şayet Allah'tan bir dağı yerinden oynatmasını isteseler, Allah onu yerinden söker. Sakın lanetleşmeyin, yoksa helak olursunuz ve kıyamet gününe kadar yeryüzünde sizden tek bir Hristiyan kalmaz!” Bunun üzerine: “Ey Ebe'l-Kāsım! Seninle lanetleşmemeye, seni dininle baş başa bırakmaya ve kendi dinimizde sebat etmeye karar verdik” dediler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Mübâheleden kaçındıysanız o halde İslam'a girin; Müslümanların hakları sizin de haklarınız, onların sorumlulukları sizin de sorumluluklarınız olsun» buyurdu. Kabul etmediler. Bunun üzerine: «O halde sizinle savaşırım» buyurdu. Onlar: “Bizim Araplarla savaşacak gücümüz yok. Fakat bizimle savaşmaman, bizi korkutmaman ve bizi dinimizden döndürmemen şartıyla, sana her yıl bini safer ayında, bini de receb ayında olmak üzere iki bin takım elbise ödemek üzere seninle anlaşma yapalım” dediler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onlarla bu şart üzere sulh yaptı ve şöyle buyurdu: «Nefsim elinde olan [Allah]a yemin olsun ki, azap Necran halkının üzerine sarkmıştı. Şayet lanetleşselerdi maymunlara ve domuzlara dönüştürülürlerdi, vadi üzerlerine ateş kesilirdi, Allah Necran'ı ve halkını ağaçtaki kuşlara varıncaya kadar kökünden kazırdı ve bir yıl dolmadan Hristiyanların hepsi helak olup giderdi.»
{إِنَّ هَذَا لَهُوَ الْقَصَصُ الْحَقُّ وَمَا مِنْ إِلَهٍ إِلَّا اللَّهُ وَإِنَّ اللَّهَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ (٦٢) فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِالْمُفْسِدِينَ (٦٣) قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتَابِ تَعَالَوْا إِلَى كَلِمَةٍ سَوَاءٍ بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمْ أَلَّا نَعْبُدَ إِلَّا اللَّهَ وَلَا نُشْرِكَ بِهِ شَيْئًا وَلَا يَتَّخِذَ بَعْضُنَا بَعْضًا أَرْبَابًا مِنْ دُونِ اللَّهِ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُولُوا اشْهَدُوا بِأَنَّا مُسْلِمُونَ (٦٤) }
{إِنَّ هَذَا لَهُوَ الْقَصَصُ الْحَقُّ وَمَا مِنْ إِلَهٍ إِلَّا اللَّهُ وَإِنَّ اللَّهَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ (٦٢) فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِالْمُفْسِدِينَ (٦٣) قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتَابِ تَعَالَوْا إِلَى كَلِمَةٍ سَوَاءٍ بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمْ أَلَّا نَعْبُدَ إِلَّا اللَّهَ وَلَا نُشْرِكَ بِهِ شَيْئًا وَلَا يَتَّخِذَ بَعْضُنَا بَعْضًا أَرْبَابًا مِنْ دُونِ اللَّهِ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُولُوا اشْهَدُوا بِأَنَّا مُسْلِمُونَ (٦٤)} “Şüphesiz bu, dosdoğru bir kıssadır. Allah'tan başka hiçbir ilah yoktur. Şüphesiz Allah, mutlak güç sahibidir, hüküm ve hikmet sahibidir. (Âl-i İmrân: 62) Eğer yüz çevirirlerse, şüphesiz Allah bozguncuları hakkıyla bilendir. (Âl-i İmrân: 63) De ki: ‘Ey Kitap ehli! Bizimle sizin aranızda eşit olan bir kelimeye gelin: Yalnızca Allah'a kulluk edelim, O'na hiçbir şeyi ortak koşmayalım ve Allah'ı bırakıp da birbirimizi rabler edinmeyelim.’ Eğer yüz çevirirlerse: ‘Şahit olun ki biz kesinlikle Müslümanlarız’ deyin! (Âl-i İmrân: 64)”
قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: {إِنَّ هَذَا لَهُوَ الْقَصَصُ الْحَقُّ} النَّبَأُ الْحَقُّ {وَمَا مِنْ إِلَهٍ إِلَّا اللَّهُ} وَ"مِنْ" صِلَةٌ تَقْدِيرُهُ وَمَا إِلَهٌ إِلَّا اللَّهُ {وَإِنَّ اللَّهَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ}
Allah Teâlâ buyurdu ki: {إِنَّ هَذَا لَهُوَ الْقَصَصُ الْحَقُّ} “Şüphesiz bu, dosdoğru bir kıssadır” yani dosdoğru haberdir. {وَمَا مِنْ إِلَهٍ إِلَّا اللَّهُ} “Allah'tan başka hiçbir ilah yoktur”; buradaki min (مِنْ) sıla (pekiştirme edatı) olup takdiri: ‘Allah'tan başka bir ilah yoktur’ şeklindedir. {وَإِنَّ اللَّهَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ} “Şüphesiz Allah, mutlak güç sahibidir, hüküm ve hikmet sahibidir.”
{فَإِنْ تَوَلَّوْا} أَعْرَضُوا عَنِ الْإِيمَانِ {فَإِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِالْمُفْسِدِينَ} الَّذِينَ يَعْبُدُونَ غَيْرَ اللَّهِ، وَيَدْعُونَ النَّاسَ إِلَى عِبَادَةِ غَيْرِ اللَّهِ.
{فَإِنْ تَوَلَّوْا} “Eğer yüz çevirirlerse” imandan yüz çevirirlerse, {فَإِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِالْمُفْسِدِينَ} “şüphesiz Allah bozguncuları hakkıyla bilendir”; Allah'tan başkasına kulluk eden ve insanları Allah'tan başkasına kulluğa çağıran kimseleri.
قَوْلُهُ تَعَالَى: {قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتَابِ تَعَالَوْا إِلَى كَلِمَةٍ سَوَاءٍ بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمْ} الْآيَةَ قَالَ الْمُفَسِّرُونَ: قَدِمَ وَفْدُ نَجْرَانَ الْمَدِينَةَ فَالْتَقَوْا مَعَ الْيَهُودِ فَاخْتَصَمُوا فِي إِبْرَاهِيمَ ﵇، فَزَعَمَتِ النَّصَارَى أَنَّهُ كَانَ نَصْرَانِيًّا وَهُمْ عَلَى دِينِهِ وَأَوْلَى النَّاسِ بِهِ، وَقَالَتِ الْيَهُودُ: بَلْ كَانَ يَهُودِيًّا وَهُمْ عَلَى دِينِهِ وَأَوْلَى النَّاسِ بِهِ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: كِلَا الْفَرِيقَيْنِ بَرِيءٌ مِنْ إِبْرَاهِيمَ وَدِينِهِ بَلْ كَانَ إِبْرَاهِيمُ حَنِيفًا مُسْلِمًا وَأَنَا عَلَى دِينِهِ فَاتَّبِعُوا دِينَهُ دِينَ الْإِسْلَامِ، فَقَالَتِ الْيَهُودُ: يَا مُحَمَّدُ مَا تُرِيدُ إِلَّا أَنْ نَتَّخِذَكَ رِبًّا كَمَا اتَّخَذَتِ النَّصَارَى عِيسَى رَبًّا، وَقَالَتِ النَّصَارَى: يَا مُحَمَّدُ مَا تُرِيدُ إِلَّا أَنْ نَقُولَ فِيكَ مَا قَالَتِ الْيَهُودُ فِي عُزَيْرٍ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى: {قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتَابِ تَعَالَوْا إِلَى كَلِمَةٍ} وَالْعَرَبُ تُسَمِّي كُلَّ قِصَّةٍ لَهَا شَرْحٌ كَلِمَةً وَمِنْهُ سُمِّيَتِ الْقَصِيدَةُ كَلِمَةً {سَوَاءٍ} عَدْلٍ بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمْ مُسْتَوِيَةٍ، أَيْ أَمْرٍ مُسْتَوٍ يُقَالُ: دَعَا فَلَانَ إِلَى السَّوَاءِ، أَيْ إِلَى النَّصَفَةِ، وَسَوَاءُ كُلِّ شَيْءٍ وَسَطُهُ وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: " فَرَآهُ فِي سَوَاءِ الْجَحِيمِ " (٥٥ -الصَّافَّاتِ) وَإِنَّمَا قِيلَ لِلنِّصْفِ سَوَاءٌ لِأَنَّ أَعْدَلَ الْأُمُورِ وَأَفْضَلَهَا أَوْسَطُهَا وَسَوَاءٌ نَعْتٌ لِكَلِمَةٍ إِلَّا أَنَّهُ مَصْدَرٌ، وَالْمَصَادِرُ لَا تُثَنَّى وَلَا تُجْمَعُ وَلَا تُؤَنَّثُ، فَإِذَا فَتَحْتَ السِّينَ مَدَدْتَ، وَإِذَا كَسَرْتَ أَوْ ضَمَمْتَ قَصَرْتَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: "مَكَانًا سُوًى" (٥٨ -طه) ثُمَّ فَسَّرَ الْكَلِمَةَ فَقَالَ: {أَلَّا نَعْبُدَ إِلَّا اللَّهَ} وَمَحَلُّ أَنْ رَفْعٌ عَلَى إِضْمَارِ هِيَ، وَقَالَ الزَّجَّاجُ:
Allah Teâlâ'nın şu kavli: {قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتَابِ تَعَالَوْا إِلَى كَلِمَةٍ سَوَاءٍ بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمْ} “[Ey Muhammed!] De ki: ‘Ey Ehl-i Kitap! Bizimle sizin aranızda eşit olan bir kelimeye gelin...’” ayeti hakkında müfessirler şöyle demişlerdir: Necran heyeti Medine'ye geldiğinde Yahudilerle karşılaştılar ve İbrâhim aleyhisselâm hakkında tartıştılar. Hristiyanlar onun bir Hristiyan olduğunu, kendilerinin onun dini üzere bulunduğunu ve ona en yakın insanların kendileri olduğunu iddia ettiler. Yahudiler ise: “Aksine o bir Yahudiydi, bizler onun dini üzereyiz ve ona en yakın insanlar biziz” dediler. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Her iki grup da İbrâhim'den ve onun dininden uzaktır. Bilakis İbrâhim dosdoğru bir Müslümandı ve ben de onun dini üzereyim; öyleyse onun dinine, İslâm dinine uyun!» buyurdu. Yahudiler: “Ey Muhammed! Hristiyanların Îsâ'yı rab edindikleri gibi senin de tek istediğin bizim seni rab edinmemizdir” dediler. Hristiyanlar da: “Ey Muhammed! Senin tek istediğin, Yahudilerin Üzeyr hakkında söylediklerini bizim de senin hakkında söylememizdir” dediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ şu ayeti indirdi: {قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتَابِ تَعَالَوْا إِلَى كَلِمَةٍ} “De ki: ‘Ey Ehl-i Kitap! Bir kelimeye gelin’” Araplar, açıklaması olan her kıssaya ‘kelime’ adını verirler; kasideye de bu sebeple kelime denmiştir. {سَوَاءٍ} “Eşit olan” yani bizimle sizin aranızda adil, eşit olan [bir kelimeye]; yani eşit bir hususa [gelin]. Denilir ki: ‘Filanca kimse filancayı sevâya çağırdı’, yani insafa/adalete [çağırdı]. Bir şeyin sevâ'ı (سَوَاء), onun ortasıdır. Allah Teâlâ'nın: {فَرَآهُ فِي سَوَاءِ الْجَحِيمِ} “Derken onu cehennemin tam ortasında görür” (es-Sâffât, 55) kavli de bundandır. Ortaya sevâ denilmesinin sebebi, işlerin en adil ve en faziletlisinin orta olanı olmasıdır. Sevâ (سَوَاء), kelime lafzının sıfatıdır; ne var ki o bir masdardır. Masdarlar ise tesniye (ikil) yapılmaz, cemi (çoğul) yapılmaz ve müennes kılınmaz. Sîn harfini fethalı okuduğunda med ile (uzatarak sevâ' şeklinde) okursun; kesreli veya zammeli okuduğunda ise Allah Teâlâ'nın: {مَكَانًا سُوًى} “uygun bir yer” (Tâhâ, 58) kavlinde olduğu gibi maksûr (kısa) okursun. Sonra [Allah] bu kelimeyi açıklayarak şöyle buyurdu: {أَلَّا نَعْبُدَ إِلَّا اللَّهَ} “Yalnızca Allah'a kulluk etmemiz...”; buradaki en (أَنْ) edatının mahalli, hiye (هِيَ) zamirinin takdiriyle merfûdur. Zeccâc ise...
رَفْعٌ بِالِابْتِدَاءِ، وَقِيلَ: مَحَلُّهُ نَصْبٌ بِنَزْعِ حَرْفِ الصِّفَةِ مَعْنَاهُ بِأَنْ لَا نَعْبُدَ إِلَّا اللَّهَ وَقِيلَ: مَحَلُّهُ خَفْضٌ بَدَلًا مِنَ الْكَلِمَةِ أَيْ تَعَالَوْا إِلَى أَنْ لَا نَعْبُدَ إِلَّا اللَّهَ {وَلَا نُشْرِكَ بِهِ شَيْئًاوَلا يَتَّخِذَ بَعْضُنَا بَعْضًا أَرْبَابًا مِنْ دُونِ اللَّهِ} كَمَا فَعَلَتِ الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: " اتَّخَذُوا أَحْبَارَهُمْ وَرُهْبَانَهُمْ أَرْبَابًا مِنْ دُونِ اللَّهِ " (٣١ -التَّوْبَةِ) وَقَالَ عِكْرِمَةُ: هُوَ سُجُودُ بَعْضِهِمْ لِبَعْضٍ، أَيْ لَا تَسْجُدُوا لِغَيْرِ اللَّهِ، وَقِيلَ: مَعْنَاهُ لَا نُطِيعُ أَحَدًا فِي مَعْصِيَةِ اللَّهِ {فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُولُوا اشْهَدُوا} فَقُولُوا أَنْتُمْ لَهُمُ اشْهَدُوا {بِأَنَّا مُسْلِمُونَ} مُخْلِصُونَ بِالتَّوْحِيدِ.
mübteda olarak merfû olduğunu söylemiştir. Bir görüşe göre sıfat (cer) harfinin hazfedilmesiyle mansubdur; anlamı: “Yalnızca Allah'a kulluk etmemiz hususunda (bi-en lâ na'bude)” demektir. Diğer bir görüşe göre ise kelime kelimesinden bedel olarak mecrurdur; yani “Yalnızca Allah'a kulluk etmeye gelin” demektir. {وَلَا نُشْرِكَ بِهِ شَيْئًا وَلَا يَتَّخِذَ بَعْضُنَا بَعْضًا أَرْبَابًا مِنْ دُونِ اللَّهِ} “O'na hiçbir şeyi ortak koşmayalım ve Allah'ı bırakıp da birbirimizi rabler edinmeyelim”; Yahudi ve Hristiyanların yaptığı gibi. Allah Teâlâ: “Onlar hahamlarını ve rahiplerini Allah'ı bırakıp rabler edindiler” (et-Tevbe, 31) buyurmuştur. İkrime: “Bu, birbirlerine secde etmeleridir; yani Allah'tan başkasına secde etmeyin [demektir]” dedi. Bir görüşe göre de anlamı: “Allah'a isyan konusunda hiçbir kimseye itaat etmeyelim” demektir. {فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُولُوا اشْهَدُوا} “Eğer yüz çevirirlerse: ‘Şahit olun!’ deyin” yani siz onlara “şahit olun” deyin, {بِأَنَّا مُسْلِمُونَ} “bizim kesinlikle Müslümanlar olduğumuza!” yani tevhid ile ihlaslı kimseler olduğumuza.
أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ أَحْمَدَ الْمُلَيْحِيُّ، أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النُّعَيْمِيُّ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، أَخْبَرَنَا أَبُو الْيَمَانِ الْحَكَمُ بْنُ نَافِعٍ، أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، أَخْبَرَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ بْنِ مَسْعُودٍ أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَبَّاسٍ ﵄ أَخْبَرَهُ أَنَّ أَبَا سُفْيَانَ بْنَ حَرْبٍ أَخْبَرَهُ أَنَّ هِرَقْلَ أَرْسَلَ إِلَيْهِ فِي رَكْبٍ مِنْ قُرَيْشٍ، وَكَانُوا تُجَّارًا بِالشَّامِ فِي الْمُدَّةِ الَّتِي كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَاهَدَ فِيهَا أَبَا سُفْيَانَ وَكَفَّارَ قُرَيْشٍ فَأَتَوْهُ وَهُوَ بِإِيلِيَاءَ فَدَعَاهُمْ فِي مَجْلِسِهِ وَحَوْلَهُ عُظَمَاءُ الرُّومِ، وَدَعَا بِكِتَابِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ الَّذِي بَعَثَ بِهِ دِحْيَةَ بْنَ خَلِيفَةَ الْكَلْبِيَّ إِلَى عَظِيمِ بُصْرَى فَدَفَعَهُ إِلَى هِرَقْلَ فَقَرَأَهُ فَإِذَا هُوَ:
Bize Abdülvâhid b. Ahmed el-Melîhî bildirdi, bize Ahmed b. Abdillâh en-Nu'aymî bildirdi, bize Muhammed b. Yûsuf bildirdi, bize Muhammed b. İsmâîl bildirdi, bize Ebu'l-Yemân el-Hakem b. Nâfi' bildirdi, bize Şuayb, Zührî'den bildirdi, bize Ubeydullâh b. Abdillâh b. Utbe b. Mes'ûd, Abdullâh b. Abbâs radıyallâhu anhümâ'nın kendisine şunu haber verdiğini bildirdi: Ebû Süfyân b. Harb ona, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Ebû Süfyân ve Kureyş kâfirleriyle antlaşma yaptığı dönemde Şam'da ticaretle meşgul olan Kureyşli bir kafile içindeyken Herakleios'un kendisine elçi gönderdiğini haber vermiştir. Kafile İliyâ'da (Kudüs) bulunan Herakleios'un yanına geldi. Herakleios onları meclisine çağırdı; etrafında da Rum büyükleri vardı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Dıhye b. Halîfe el-Kelbî ile Busrâ valisine gönderdiği ve onun da Herakleios'a ulaştırdığı mektubunu istedi ve mektubu okudu; mektupta şunlar yazılıydı:
"بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ. مِنْ مُحَمَّدٍ عَبْدِ اللَّهِ وَرَسُولِهِ، إِلَى هِرَقْلَ عَظِيمِ الرُّومِ، سَلَامٌ عَلَى مَنِ اتَّبَعَ الْهُدَى، أَمَّا بَعْدُ: فَإِنِّي أَدْعُوكَ بِدِعَايَةِ الْإِسْلَامِ، أَسْلِمْ تَسْلَمْ، أَسْلِمْ يُؤْتِكَ اللَّهُ أَجَرَكَ مَرَّتَيْنِ، فَإِنْ تَوَلَّيْتَ فَإِنَّمَا عَلَيْكَ إِثْمُ الْأَرِيسِيِّينَ {يَا أَهْلَ الْكِتَابِ تَعَالَوْا إِلَى كَلِمَةٍ سَوَاءٍ بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمْ أَلَّا نَعْبُدَ إِلَّا اللَّهَ وَلَا نُشْرِكَ بِهِ شَيْئًا وَلَا يَتَّخِذَ بَعْضُنَا بَعْضًا أَرْبَابًا مِنْ دُونِ اللَّهِ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُولُوا اشْهَدُوا بِأَنَّا مُسْلِمُونَ} (١) .
“Bismillâhirrahmânirrahîm. Allah'ın kulu ve elçisi Muhammed'den Rumların büyüğü Herakleios'a. Doğru yola uyanlara selam olsun. İmdi; ben seni İslâm davetine çağırıyorum. Müslüman ol ki kurtulasın; Müslüman ol ki Allah sana mükâfatını iki kat versin. Eğer yüz çevirirsen, çiftçilerin (halkının) günahı senin boynunadır. {يَا أَهْلَ الْكِتَابِ تَعَالَوْا إِلَى كَلِمَةٍ سَوَاءٍ بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمْ أَلَّا نَعْبُدَ إِلَّا اللَّهَ وَلَا نُشْرِكَ بِهِ شَيْئًا وَلَا يَتَّخِذَ بَعْضُنَا بَعْضًا أَرْبَابًا مِنْ دُونِ اللَّهِ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُولُوا اشْهَدُوا بِأَنَّا مُسْلِمُونَ} ‘Ey Kitap ehli! Bizimle sizin aranızda eşit olan bir kelimeye gelin: Yalnızca Allah'a kulluk edelim, O'na hiçbir şeyi ortak koşmayalım ve Allah'ı bırakıp da birbirimizi rabler edinmeyelim. Eğer yüz çevirirlerse: Şahit olun ki biz kesinlikle Müslümanlarız deyin!’” (١).
{يَا أَهْلَ الْكِتَابِ لِمَ تُحَاجُّونَ فِي إِبْرَاهِيمَ وَمَا أُنْزِلَتِ التَّوْرَاةُ وَالْإِنْجِيلُ إِلَّا مِنْ بَعْدِهِ أَفَلَا تَعْقِلُونَ (٦٥) هَا أَنْتُمْ هَؤُلَاءِ حَاجَجْتُمْ فِيمَا لَكُمْ بِهِ عِلْمٌ فَلِمَ تُحَاجُّونَ فِيمَا لَيْسَ لَكُمْ بِهِ عِلْمٌ وَاللَّهُ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ (٦٦) }
{يَا أَهْلَ الْكِتَابِ لِمَ تُحَاجُّونَ فِي إِبْرَاهِيمَ وَمَا أُنْزِلَتِ التَّوْرَاةُ وَالْإِنْجِيلُ إِلَّا مِنْ بَعْدِهِ أَفَلَا تَعْقِلُونَ (٦٥) هَا أَنْتُمْ هَؤُلَاءِ حَاجَجْتُمْ فِيمَا لَكُمْ بِهِ عِلْمٌ فَلِمَ تُحَاجُّونَ فِيمَا لَيْسَ لَكُمْ بِهِ عِلْمٌ وَاللَّهُ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ (٦٦)} “Ey Kitap ehli! İbrâhim hakkında niçin tartışıyorsunuz? Oysa Tevrat da İncil de ancak ondan sonra indirilmiştir. Hiç akıl erdirmiyor musunuz? (Âl-i İmrân: 65) İşte siz böylesiniz! Hadi hakkında bilginiz olan şeyde tartıştınız; peki hakkında hiçbir bilginiz olmayan şeyde niçin tartışıyorsunuz? Oysa Allah bilir, siz ise bilmezsiniz. (Âl-i İmrân: 66)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: {يَا أَهْلَ الْكِتَابِ لِمَ تُحَاجُّونَ فِي إِبْرَاهِيمَ وَمَا أُنْزِلَتِ التَّوْرَاةُ وَالْإِنْجِيلُ إِلَّا مِنْ بَعْدِهِ} تَزْعُمُونَ أَنَّهُ كَانَ عَلَى دِينِكُمْ، وَإِنَّمَا دِينُكُمُ الْيَهُودِيَّةُ وَالنَّصْرَانِيَّةُ، وَقَدْ حَدَثَتِ الْيَهُودِيَّةُ بَعْدَ نُزُولِ التَّوْرَاةِ وَالنَّصْرَانِيَّةُ بَعْدَ نُزُولِ الْإِنْجِيلِ، وَإِنَّمَا أُنْزِلَتِ التَّوْرَاةُ وَالْإِنْجِيلُ مِنْ بَعْدِ إِبْرَاهِيمَ بِزَمَانٍ طَوِيلٍ، وَكَانَ بَيْنَ إِبْرَاهِيمَ وَمُوسَى أَلْفُ سَنَةٍ، وَبَيْنَ مُوسَى وَعِيسَى أَلْفَا سَنَةٍ {أَفَلَا تَعْقِلُونَ} بُطْلَانَ قَوْلِكُمْ؟
Allah Teâlâ'nın: {يَا أَهْلَ الْكِتَابِ لِمَ تُحَاجُّونَ فِي إِبْرَاهِيمَ وَمَا أُنْزِلَتِ التَّوْرَاةُ وَالْإِنْجِيلُ إِلَّا مِنْ بَعْدِهِ} “Ey Kitap ehli! İbrâhim hakkında niçin tartışıyorsunuz? Oysa Tevrat da İncil de ancak ondan sonra indirilmiştir” kavli; yani siz onun kendi dininiz üzere olduğunu iddia ediyorsunuz; oysa sizin dininiz ancak Yahudilik ve Hristiyanlıktır. Yahudilik Tevrat'ın inişinden sonra, Hristiyanlık ise İncil'in inişinden sonra ortaya çıkmıştır. Tevrat ve İncil ise İbrâhim'den çok uzun bir zaman sonra indirilmiştir. İbrâhim ile Mûsâ arasında bin yıl, Mûsâ ile Îsâ arasında ise iki bin yıl vardı. {أَفَلَا تَعْقِلُونَ} “Hiç akıl erdirmiyor musunuz?” sözünüzün tutarsızlığını?
قَوْلُهُ تَعَالَى: {هَا أَنْتُمْ} بِتَلْيِينِ الْهَمْزَةِ حَيْثُ كَانَ مَدَنِيٌّ، وَأَبُو عَمْرٍو وَالْبَاقُونَ بِالْهَمْزِ، وَاخْتَلَفُوا فِي أَصْلِهِ
Allah Teâlâ'nın: {هَا أَنْتُمْ} “İşte sizler” kavli; [Kur'an'da] geçtiği her yerde hemzenin teshiliyle (yumuşatılarak okunması) Medenî (Nâfi‘) ve Ebû Amr'ın [kıraatidir]; geri kalanlar ise hemzeyle (tahkik ile) okumuşlardır. [Âlimler] kelimenin aslı hususunda ihtilaf etmişlerdir.
فَقَالَ بَعْضُهُمْ: أَصْلُهُ: أَأَنْتُمْ وَهَا تَنْبِيهٌ وَقَالَ الْأَخْفَشُ: أَصْلُهُ أَأَنْتُمْ فَقُلِبَتِ الْهَمْزَةُ الْأُولَى هَاءً كَقَوْلِهِمْ هَرَقْتَ الْمَاءَ وَأَرَقْتَ {هَؤُلَاءِ} أَصْلُهُ أُولَاءِ دَخَلَتْ عَلَيْهِ هَاءُ التَّنْبِيهِ وَهِيَ فِي مَوْضِعِ النِّدَاءِ، يَعْنِي يَا هَؤُلَاءِ أَنْتُمْ {حَاجَجْتُمْ} جَادَلْتُمْ {فِيمَا لَكُمْ بِهِ عِلْمٌ} يَعْنِي فِي أَمْرِ مُوسَى وَعِيسَى وَادَّعَيْتُمْ أَنَّكُمْ عَلَى دِينِهِمَا وَقَدْ أُنْزِلَتِ التَّوْرَاةُ وَالْإِنْجِيلُ عَلَيْكُمْ {فَلِمَ تُحَاجُّونَ فِيمَا لَيْسَ لَكُمْ بِهِ عِلْمٌ} وَلَيْسَ فِي كِتَابِكُمْ أَنَّهُ كَانَ يَهُودِيًّا أَوْ نَصْرَانِيًّا، وَقِيلَ حَاجَجْتُمْ فِيمَا لَكُمْ بِهِ عَلْمٌ يَعْنِي فِي أَمْرِ مُحَمَّدٍ ﷺ لِأَنَّهُمْ وَجَدُوا نَعْتَهُ فِي كِتَابِهِمْ، فَجَادَلُوا فِيهِ بِالْبَاطِلِ، فَلِمَ تُحَاجُّونَ فِي إِبْرَاهِيمَ وَلَيْسَ فِي كِتَابِكُمْ، وَلَا عِلْمَ لَكُمْ بِهِ؟ {وَاللَّهُ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ} ثُمَّ بَرَّأَ اللَّهُ تَعَالَى إِبْرَاهِيمَ مِمَّا قَالُوا: فَقَالَ:
Bazıları: “Bunun aslı e-entüm (أَأَنْتُمْ) olup başındaki hâ (هَا) tenbih (uyarı) edatıdır” dediler. Ahfeş ise: “Bunun aslı e-entüm idi, birinci hemze ‘suyu döktün’ manasındaki herekte'l-mâe (هَرَقْتَ الْمَاءَ) ve erakte (أَرَقْتَ) kullanımında olduğu gibi he harfine dönüştürülmüştür” dedi. {هَؤُلَاءِ} “sizler” kelimesinin aslı ülâi (أُولَاءِ) olup başına tenbih hâ'sı dahil olmuştur ve nida makamındadır; yani “Ey sizler, siz!” demektir. {حَاجَجْتُمْ} “tartıştınız” yani çekişip münakaşa ettiniz; {فِيمَا لَكُمْ بِهِ عِلْمٌ} “hakkında bilginiz olan şeyde” yani Mûsâ ve Îsâ konusunda; zira Tevrat ve İncil size indirilmiş olduğu için onların dini üzere olduğunuzu iddia ettiniz. {فَلِمَ تُحَاجُّونَ فِيمَا لَيْسَ لَكُمْ بِهِ عِلْمٌ} “Peki hakkında hiçbir bilginiz olmayan şeyde niçin tartışıyorsunuz?” oysa kitabınızda onun Yahudi veya Hristiyan olduğuna dair bir bilgi yoktur. Şöyle de denilmiştir: Hakkında bilginiz olan şeyde tartıştınız; yani Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem konusunda; çünkü onun vasfını kitaplarında bulmuşlardı ama onun hakkında batıl bir şekilde tartıştılar. O halde kitabınızda yer almayan ve hakkında hiçbir bilginiz olmayan İbrâhim konusunda niçin tartışıyorsunuz? {وَاللَّهُ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ} “Oysa Allah bilir, siz ise bilmezsiniz.” Sonra Allah Teâlâ İbrâhim'i onların söylediklerinden tenzih edip temize çıkararak şöyle buyurdu:
{مَا كَانَ إِبْرَاهِيمُ يَهُودِيًّا وَلَا نَصْرَانِيًّا وَلَكِنْ كَانَ حَنِيفًا مُسْلِمًا وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ (٦٧) إِنَّ أَوْلَى النَّاسِ بِإِبْرَاهِيمَ لَلَّذِينَ اتَّبَعُوهُ وَهَذَا النَّبِيُّ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَاللَّهُ وَلِيُ الْمُؤْمِنِينَ (٦٨) }
{مَا كَانَ إِبْرَاهِيمُ يَهُودِيًّا وَلَا نَصْرَانِيًّا وَلَكِنْ كَانَ حَنِيفًا مُسْلِمًا وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ (٦٧) إِنَّ أَوْلَى النَّاسِ بِإِبْرَاهِيمَ لَلَّذِينَ اتَّبَعُوهُ وَهَذَا النَّبِيُّ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَاللَّهُ وَلِيُ الْمُؤْمِنِينَ (٦٨)} “İbrâhim ne bir Yahudi idi ne de bir Hristiyan; fakat o dosdoğru bir Müslümandı (hanîfen müslimen) ve müşriklerden de değildi. (Âl-i İmrân: 67) Şüphesiz insanların İbrâhim'e en yakın olanı, ona uyanlar, şu Peygamber ve iman edenlerdir. Allah, müminlerin dostudur. (Âl-i İmrân: 68)”
{مَا كَانَ إِبْرَاهِيمُ يَهُودِيًّا وَلَا نَصْرَانِيًّا وَلَكِنْ كَانَ حَنِيفًا مُسْلِمًا وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ} وَالْحَنِيفُ: الْمَائِلُ عَنِ الْأَدْيَانِ كُلِّهَا إِلَى الدِّينِ الْمُسْتَقِيمِ، وَقِيلَ: الْحَنِيفُ: الَّذِي يُوَحِّدُ وَيَحُجُّ وَيُضَحِّي وَيُخْتَنُ وَيَسْتَقْبِلُ الْكَعْبَةَ. وَهُوَ أَسْهَلُ الْأَدْيَانِ وَأَحَبُّهَا إِلَى اللَّهِ ﷿.
{مَا كَانَ إِبْرَاهِيمُ يَهُودِيًّا وَلَا نَصْرَانِيًّا وَلَكِنْ كَانَ حَنِيفًا مُسْلِمًا وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ} “İbrâhim ne bir Yahudi idi ne de bir Hristiyan; fakat o dosdoğru bir Müslümandı (hanîfen müslimen) ve müşriklerden de değildi.” Hanîf; diğer bütün dinlerden sapıp dosdoğru dine yönelen kimsedir. Bir görüşe göre hanîf; Allah'ı birleyen, hacceden, kurban kesen, sünnet olan ve Kâbe'ye yönelen kimsedir. Bu ise dinlerin en kolayı ve Allah Azze ve Celle'ye en sevimli olanıdır.
قَوْلُهُ تَعَالَى: {إِنَّ أَوْلَى النَّاسِ بِإِبْرَاهِيمَ لَلَّذِينَ اتَّبَعُوهُ} أَيْ: مَنِ اتَّبَعَهُ فِي زَمَانِهِ، {وَهَذَا النَّبِيُّ} يَعْنِي: مُحَمَّدًا ﷺ {وَالَّذِينَ آمَنُوا} مَعَهُ، يَعْنِي مِنْ هَذِهِ الْأُمَّةِ {وَاللَّهُ وَلِيُّ الْمُؤْمِنِينَ}
Allah Teâlâ'nın: {إِنَّ أَوْلَى النَّاسِ بِإِبْرَاهِيمَ لَلَّذِينَ اتَّبَعُوهُ} “Şüphesiz insanların İbrâhim'e en yakın olanı, ona uyanlardır” kavli; yani kendi döneminde ona tâbi olanlardır. {وَهَذَا النَّبِيُّ} “ve şu Peygamber” yani Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem, {وَالَّذِينَ آمَنُوا} “ve iman edenlerdir” onunla beraber olanlar, yani bu ümmettir. {وَاللَّهُ وَلِيُّ الْمُؤْمِنِينَ} “Allah, müminlerin dostudur.”
رَوَى الْكَلْبِيُّ عَنْ أَبِي صَالِحٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَرَوَاهُ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ عَنِ ابْنِ شِهَابٍ بِإِسْنَادِهِ، حَدِيثَ هِجْرَةِ الْحَبَشَةِ، لَمَّا هَاجَرَ جَعْفَرُ بْنُ أَبِي طَالِبٍ ﵁ وَأُنَاسٌ مِنْ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ إِلَى الْحَبَشَةِ وَاسْتَقَرَّتْ بِهِمُ الدَّارُ وَهَاجَرَ النَّبِيُّ ﷺ إلى المدينة ٦٠/ب وَكَانَ مِنْ أَمْرِ بَدْرٍ مَا كَانَ فَاجْتَمَعَتْ قُرَيْشٌ فِي دَارِ النَّدْوَةِ وَقَالُوا: إِنَّ لَنَا فِي الَّذِينَ عِنْدَ النَّجَاشِيِّ مِنْ أَصْحَابِ مُحَمَّدٍ ﷺ ثَأْرًا مِمَّنْ قُتِلَ مِنْكُمْ بِبَدْرٍ، فَاجْمَعُوا مَالًا وَأَهْدُوهُ إِلَى النَّجَاشِيِّ لَعَلَّهُ يَدْفَعُ إِلَيْكُمْ مَنْ عِنْدَهُ مِنْ قَوْمِكُمْ وَلْيُنْتَدَبْ لِذَلِكَ رَجُلَانِ مِنْ ذَوِي رَأْيِكُمْ فَبَعَثُوا عَمْرَو بْنَ الْعَاصِ وَعُمَارَةَ بْنَ الْوَلِيدِ مَعَ الْهَدَايَا الْأُدُمَ وَغَيْرِهِ، فَرَكِبَا الْبَحْرَ وَأَتَيَا الْحَبَشَةَ فَلَمَّا دَخَلَا عَلَى النَّجَاشِيِّ سَجَدَا لَهُ وَسَلَّمَا عَلَيْهِ وَقَالَا لَهُ: إِنَّ قَوْمَنَا لَكَ نَاصِحُونَ شَاكِرُونَ وَلِصَلَاحِكَ مُحِبُّونَ وَإِنَّهُمْ بَعَثُونَا إِلَيْكَ لِنُحَذِّرَكَ هَؤُلَاءِ الَّذِينَ قَدِمُوا عَلَيْكَ، لِأَنَّهُمْ قَوْمُ رَجُلٍ كَذَّابٍ خَرَجَ فِينَا يَزْعُمُ أَنَّهُ رَسُولُ اللَّهِ وَلَمْ يُتَابِعْهُ أَحَدٌ مِنَّا إِلَّا السُّفَهَاءُ، وَإِنَّا كُنَّا قَدْ ضَيَّقْنَا عَلَيْهِمُ الْأَمْرَ وَأَلْجَأْنَاهُمْ إِلَى شِعْبٍ بِأَرْضِنَا لَا يَدْخُلُ عَلَيْهِمْ أَحَدٌ، وَلَا يَخْرُجُ مِنْهُمْ أَحَدٌ قَدْ قَتَلَهُمُ الْجُوعُ وَالْعَطَشُ فَلَمَّا اشْتَدَّ عَلَيْهِمُ الْأَمْرُ بَعَثَ إِلَيْكَ ابْنَ عَمِّهِ لِيُفْسِدَ عَلَيْكَ دِينَكَ وَمُلْكَكَ وَرَعِيَّتَكَ فَاحْذَرْهُمْ وَادْفَعْهُمْ إِلَيْنَا لِنَكْفِيَكَهُمْ، وَقَالَا وَآيَةُ ذَلِكَ أَنَّهُمْ إِذَا دَخَلُوا عَلَيْكَ لَا يَسْجُدُونَ لَكَ وَلَا يُحَيُّونَكَ بِالتَّحِيَّةِ الَّتِي يُحَيِّيكَ بِهَا النَّاسُ رَغْبَةً عَنْ دِينِكَ وَسُنَّتِكَ، قَالَ: فَدَعَاهُمُ النَّجَاشِيُّ فَلَمَّا حَضَرُوا، صَاحَ جَعْفَرٌ بِالْبَابِ: يَسْتَأْذِنُ عَلَيْكَ حِزْبُ اللَّهِ، فَقَالَ النَّجَاشِيُّ: مُرُوا هَذَا الصَّائِحَ فَلْيُعِدْ كَلَامَهُ، فَفَعَلَ جَعْفَرٌ فَقَالَ النَّجَاشِيُّ: نَعَمْ فَلْيَدْخُلُوا بِأَمَانِ اللَّهِ وَذِمَّتِهِ، فَنَظَرَ عَمْرُو بْنُ
Kelbî, Ebû Sâlih'ten, o da İbn Abbâs'tan nakletti; Muhammed b. İshâk da İbn Şihâb'dan kendi senediyle Habeşistan hicreti hadisini rivayet etti: Ca'fer b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından bir grup insan Habeşistan'a hicret edip oraya yerleştiklerinde ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de Medine'ye hicret edip Bedir savaşı meydana geldiğinde; Kureyş Dârü'n-Nedve'de toplandı ve: “Necâşî'nin yanındaki Muhammed'in ashabından, Bedir'de öldürülenlerinizin intikamı vardır. Mal toplayın ve Necâşî'ye hediye edin; umulur ki kendi kavminizden yanında bulunanları size teslim eder. Bu iş için de görüş sahibi iki adamınızı görevlendirin” dediler. İşlenmiş deri ve diğer hediyelerle birlikte Amr b. el-Âs ve Umâre b. el-Velîd'i gönderdiler. Deniz yoluyla Habeşistan'a vardılar. Necâşî'nin huzuruna girdiklerinde ona secde edip selam verdiler ve şöyle dediler: “Kavmimiz sizin iyiliğinizi isteyen, size şükran duyan ve salahınızı arzulayan kimselerdir. Bizi, yanınıza gelen şu kimselere karşı sizi uyarmamız için gönderdiler. Çünkü onlar, aramızda çıkıp Allah'ın elçisi olduğunu iddia eden yalancı bir adamın kavmidir; içimizdeki beyinsizlerden başka hiç kimse ona uymamıştır. Biz onların işini daraltıp kendi topraklarımızdaki bir vadiye (Şi'b) hapsetmiştik; yanlarına kimse giremiyor, aralarından kimse çıkamıyordu; açlık ve susuzluk onları helak etmek üzereydi. Durumları zorlaşınca dininizi, mülkünüzü ve tebaanızı ifsat etsin diye amcasının oğlunu size gönderdi. Onlardan sakının ve onları bize teslim edin ki onların hakkından gelelim.” Şunu da eklediler: “Bunun alameti şudur: Dininizden ve geleneğinizden yüz çevirdikleri için huzurunuza girdiklerinde size secde etmezler ve insanların sizi selamladığı gibi selamlamazlar.” Necâşî onları çağırttı. Geldiklerinde Ca'fer kapıdan seslendi: “Allah'ın fırkası (Hizbullah) huzuruna girmek için izin istiyor!” Necâşî: “Şu seslenen kişiye söyleyin, sözünü tekrarlasın” dedi. Ca'fer tekrarladı. Necâşî: “Evet, Allah'ın emanı ve güvencesiyle girsinler” dedi. Amr b.
الْعَاصِ إِلَى صَاحِبِهِ فَقَالَ: أَلَا تَسْمَعُ كَيْفَ يَرْطُنُونَ بِحِزْبِ اللَّهِ وَمَا أَجَابَهُمْ بِهِ النَّجَاشِيُّ، فَسَاءَهُمَا ذَلِكَ ثُمَّ دَخَلُوا عَلَيْهِ فَلَمْ يَسْجُدُوا لَهُ، فَقَالَ عَمْرُو بْنُ الْعَاصِ: أَلَّا تَرَى أَنَّهُمْ يَسْتَكْبِرُونَ أَنْ يَسْجُدُوا لَكَ، فَقَالَ لَهُمُ النَّجَاشِيُّ: مَا مَنَعَكُمْ أَنْ تَسْجُدُوا لِي وَتُحَيُّونِي بِالتَّحِيَّةِ الَّتِي يُحَيِّينِي بِهَا مَنْ أَتَانِي مِنَ الْآفَاقِ؟ قَالُوا: نَسْجُدُ لِلَّهِ الَّذِي خَلَقَكَ وَمُلْكَكَ، وَإِنَّمَا كَانَتْ تِلْكَ التَّحِيَّةُ لَنَا وَنَحْنُ نَعْبُدُ الْأَوْثَانَ، فَبَعَثَ اللَّهُ فِينَا نَبِيًّا صَادِقًا فَأَمَرَنَا بِالتَّحِيَّةِ الَّتِي رَضِيَهَا اللَّهُ وَهِيَ السَّلَامُ تَحِيَّةُ أَهْلِ الْجَنَّةِ، فَعَرَفَ النَّجَاشِيُّ أَنَّ ذَلِكَ حَقٌّ وَأَنَّهُ فِي التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ قَالَ: أَيُّكُمُ الْهَاتِفُ: يَسْتَأْذِنُ عَلَيْكَ حِزْبُ اللَّهِ؟ قَالَ جَعْفَرٌ: أَنَا، قَالَ: فَتَكَلَّمْ، قَالَ: إِنَّكَ مَلِكٌ مَنْ مُلُوكِ أَهْلِ الْأَرْضِ وَمِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ وَلَا يَصْلُحُ عِنْدَكَ كَثْرَةُ الْكَلَامِ وَلَا الظُّلْمُ وَأَنَا أُحِبُّ أَنْ أُجِيبَ عَنْ أَصْحَابِي فَمُرْ هَذَيْنَ الرَّجُلَيْنِ فَلْيَتَكَلَّمْ أَحَدُهُمَا وَلْيُنْصِتِ الْآخَرُ فَتَسْمَعُ مُحَاوَرَتَنَا. فَقَالَ عَمْرٌو لِجَعْفَرٍ: تَكَلَّمْ، فَقَالَ جَعْفَرٌ لِلنَّجَاشِيِّ: سَلْ هَذَيْنِ الرَّجُلَيْنِ أَعَبِيدٌ نَحْنُ أَمْ أَحْرَارٌ؟ فَإِنْ كُنَّا عَبِيدًا أَبَقْنَا مِنْ أَرْبَابِنَا فَارْدُدْنَا إِلَيْهِمْ، فَقَالَ النَّجَاشِيُّ: أَعَبِيدٌ هُمْ أَمْ أَحْرَارٌ؟ فَقَالَ عَمْرٌو: بَلْ أَحْرَارٌ كِرَامٌ، فَقَالَ النَّجَاشِيُّ: نَجَوْا مِنَ الْعُبُودِيَّةِ. ثُمَّ قَالَ جَعْفَرٌ: سَلْهُمَا هَلْ أَهْرَقْنَا دَمًا بِغَيْرِ حَقٍّ فَيُقْتَصُّ مِنَّا؟ قَالَ النَّجَاشِيُّ: إِنْ كَانَ قِنْطَارًا فَعَلَيَّ قَضَاؤُهُ، فَقَالَ عَمْرٌو: لَا وَلَا قِيرَاطًا، قَالَ النَّجَاشِيُّ: فَمَا تَطْلُبُونَ مِنْهُمْ؟ قَالَ عَمْرٌو: كُنَّا وَهُمْ عَلَى دِينٍ وَاحِدٍ وَأَمْرٍ وَاحِدٍ عَلَى دِينِ آبَائِنَا فَتَرَكُوا ذَلِكَ وَابْتَغَوْا غَيْرَهُ فَبَعَثَنَا إِلَيْكَ قَوْمُهُمْ لِتَدْفَعَهُمْ إِلَيْنَا، فَقَالَ النَّجَاشِيُّ: مَا هَذَا الدِّينُ الَّذِي كُنْتُمْ عَلَيْهِ وَالدِّينُ الَّذِي اتَّبَعْتُمُوهُ اصْدُقْنِي، قَالَ جَعْفَرٌ: أَمَّا الدِّينُ الَّذِي كُنَّا عَلَيْهِ فَتَرَكْنَاهُ فَهُوَ دِينُ الشَّيْطَانِ، كُنَّا نَكْفُرُ بِاللَّهِ وَنَعْبُدُ الْحِجَارَةَ، وَأَمَّا الدِّينُ الَّذِي تَحَوَّلْنَا إِلَيْهِ فَدِينُ اللَّهِ الْإِسْلَامُ جَاءَنَا بِهِ مِنَ اللَّهِ رَسُولٌ وَكِتَابٌ مِثْلَ كِتَابِ عِيسَى بن مَرْيَمَ مُوَافِقًا لَهُ، فَقَالَ النَّجَاشِيُّ: يَا جَعْفَرُ تَكَلَّمْتَ بِأَمْرٍ عَظِيمٍ فَعَلَى رِسْلِكَ، ثُمَّ أَمَرَ النَّجَاشِيُّ فَضُرِبَ بِالنَّاقُوسِ فَاجْتَمَعَ إِلَيْهِ كُلُّ قِسِّيسٍ وَرَاهِبٍ، فَلَمَّا اجْتَمَعُوا عِنْدَهُ قَالَ النَّجَاشِيُّ: أَنْشُدُكُمُ اللَّهَ الَّذِي أَنْزَلَ الْإِنْجِيلَ عَلَى عِيسَى هَلْ تَجِدُونَ بَيْنَ عِيسَى وَبَيْنَ يَوْمِ الْقِيَامَةِ نَبِيًّا مُرْسَلًا فَقَالُوا: اللَّهُمَّ نَعَمْ، قَدْ بَشَّرَنَا بِهِ عِيسَى وَقَالَ: مَنْ آمَنَ بِهِ فَقَدْ آمَنَ بِي وَمَنْ كَفَرَ بِهِ فَقَدْ كَفَرَ بِي، فَقَالَ النَّجَاشِيُّ لِجَعْفَرٍ: مَاذَا يَقُولُ لَكُمْ هَذَا الرَّجُلُ وَمَا يَأْمُرُكُمْ بِهِ وَمَا يَنْهَاكُمْ عَنْهُ؟ فَقَالَ: يَقْرَأُ عَلَيْنَا كِتَابَ اللَّهِ وَيَأْمُرُ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَى عَنِ الْمُنْكَرِ وَيَأْمُرُ بِحُسْنِ الْجِوَارِ وَصِلَةِ الرَّحِمِ وَبِرِّ الْيَتِيمِ وَيَأْمُرُنَا بِأَنْ نَعْبُدَ اللَّهَ وَحْدَهُ لَا شَرِيكَ لَهُ، فَقَالَ: اقْرَأْ عَلَيَّ مِمَّا يَقْرَأُ عَلَيْكُمْ فَقَرَأَ عَلَيْهِمْ سُورَةَ الْعَنْكَبُوتِ وَالرُّومِ فَفَاضَتْ عَيْنَا النَّجَاشِيِّ وَأَصْحَابِهِ مِنَ الدَّمْعِ وَقَالُوا: زِدْنَا يَا جَعْفَرُ مِنْ هَذَا الْحَدِيثِ الطَّيِّبِ فَقَرَأَ عَلَيْهِمْ سُورَةَ الْكَهْفِ فَأَرَادَ عَمْرٌو أَنْ يُغْضِبَ النَّجَاشِيَّ فَقَالَ: إِنَّهُمْ يَشْتُمُونَ عِيسَى وَأُمَّهُ، فَقَالَ النَّجَاشِيُّ: مَا تَقُولُونَ فِي عِيسَى وَأُمِّهِ فَقَرَأَ عَلَيْهِمْ سُورَةَ مَرْيَمَ فَلَمَّا أَتَى جَعْفَرٌ عَلَى ذِكْرِ مَرْيَمَ وَعِيسَى ﵉ رَفَعَ النَّجَاشِيُّ نُفْثَةً مِنْ سِوَاكِهِ قَدْرَ مَا تُقْذَى الْعَيْنُ فَقَالَ: وَاللَّهِ مَا زَادَ الْمَسِيحُ عَلَى مَا تَقُولُونَ هَذَا، ثُمَّ أَقْبَلَ عَلَى جَعْفَرٍ وَأَصْحَابِهِ فَقَالَ: اذْهَبُوا فَأَنْتُمْ سُيُومٌ بِأَرْضِي [يَقُولُ] : (١) آمِنُونَ مَنْ سَبَّكُمْ أَوْ آذَاكُمْ غُرِّمَ، ثُمَّ قَالَ: أَبْشِرُوا وَلَا تَخَافُوا فَلَا دَهْوَرَةَ (٢) الْيَوْمَ عَلَى حِزْبِ إِبْرَاهِيمَ، قَالَ عَمْرٌو: يَا نَجَاشِيُّ وَمَنْ حِزْبُ إِبْرَاهِيمَ؟ قَالَ: هَؤُلَاءِ الرَّهْطُ وَصَاحِبُهُمُ الَّذِي جَاءُوا مِنْ عِنْدِهِ وَمَنْ تَبِعَهُمْ. فَأَنْكَرَ ذَلِكَ الْمُشْرِكُونَ وَادَّعَوْا فِي دِينِ إِبْرَاهِيمَ، ثُمَّ رَدَّ النَّجَاشِيُّ عَلَى عَمْرٍو وَصَاحِبِهِ الْمَالَ الَّذِي حَمَلُوهُ وَقَالَ: إِنَّمَا هَدِيَّتُكُمْ لِي رَشْوَةٌ فَاقْبِضُوهَا فَإِنَّ اللَّهَ مَلَّكَنِي وَلَمْ يَأْخُذْ مِنِّي رِشْوَةً، قَالَ جَعْفَرٌ: فَانْصَرَفْنَا فَكُنَّا فِي خَيْرِ دَارٍ وَأَكْرَمِ جَوَارٍ، وَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى ذَلِكَ الْيَوْمَ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فِي خُصُومَتِهِمْ فِي إِبْرَاهِيمَ وَهُوَ بِالْمَدِينَةِ قَوْلَهُ ﷿ {إِنَّ أَوْلَى النَّاسِ بِإِبْرَاهِيمَ لَلَّذِينَ اتَّبَعُوهُ وَهَذَا النَّبِيُّ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَاللَّهُ وَلِيُ الْمُؤْمِنِينَ} (٣) .
el-Âs arkadaşına bakıp: “Hizbullah diye nasıl yabancı dille konuştuklarını ve Necâşî'nin onlara nasıl cevap verdiğini işitmiyor musun?” dedi. Bu durum ikisinin de canını sıktı. Sonra içeri girdiler ve ona secde etmediler. Amr b. el-Âs: “Görmüyor musun, sana secde etmekten kibirleniyorlar” dedi. Necâşî onlara: “Bana secde etmekten ve dünyanın dört bir yanından gelenlerin beni selamladığı şekilde selamlamaktan sizi alıkoyan nedir?” dedi. Onlar: “Biz seni ve mülkünü yaratan Allah'a secde ederiz. O selamlaşma ise biz putlara taparken kullandığımız bir şeydi. Allah içimize dosdoğru bir peygamber gönderdi ve bize Allah'ın razı olduğu selamı emretti; o da cennet ehlinin selamı olan ‘Selâm’dır” dediler. Necâşî bunun hak olduğunu, Tevrat ve İncil'de de bulunduğunu anladı. “Hizbullah huzuruna izin istiyor diye seslenen hanginizdi?” dedi. Ca'fer: “Benim” dedi. “Konuş o halde” dedi. Ca'fer: “Sen yeryüzü hükümdarlarından bir hükümdarsın ve Kitap ehlindensin; senin yanında çok söz ve zulüm yakışık almaz. Ben arkadaşlarım adına cevap vermek isterim; şu iki adama emret, biri konuşsun diğeri sussun, sen de aramızdaki konuşmayı dinle” dedi. Amr, Ca'fer'e: “Konuş” dedi. Ca'fer Necâşî'ye: “Şu iki adama sor; biz köle miyiz yoksa hür müyüz? Eğer efendilerimizden kaçmış köleler isek bizi onlara geri ver” dedi. Necâşî: “Onlar köle mi yoksa hür mü?” dedi. Amr: “Aksine, saygın hür kimselerdir” dedi. Necâşî: “Kölelikten kurtuldular” dedi. Sonra Ca'fer: “Onlara sor; haksız yere bir kan döktük de bizden kısas mı talep ediliyor?” dedi. Necâşî: “Bir kantar (büyük bir diyet) bile olsa ödemesi bana aittir” dedi. Amr: “Hayır, bir kıratlık bile [kan dökmediler]” dedi. Necâşî: “O halde onlardan ne istiyorsunuz?” dedi. Amr: “Biz ve onlar bir tek din ve bir tek iş üzereydik, atalarımızın dini üzerindeydik; onlar bunu bırakıp başka bir din aradılar. Kavimleri onları bize teslim etmen için bizi sana gönderdi” dedi. Necâşî: “Bana doğruyu söyle; üzerinde bulunduğunuz o din neydi, şimdi tâbi olduğunuz din nedir?” dedi. Ca'fer: “Üzerinde bulunup da terk ettiğimiz din şeytanın diniydi; Allah'ı inkâr eder, taşlara tapardık. Şimdi intisap ettiğimiz din ise Allah'ın dini olan İslâm'dır; onu bize Allah'tan bir elçi ve Meryem oğlu Îsâ'nın kitabı gibi, ona uygun bir kitap getirdi” dedi. Necâşî: “Ey Ca'fer! Çok büyük bir meseleden söz ettin, biraz yavaş ol!” dedi. Sonra Necâşî çanın çalınmasını emretti; bütün papazlar ve rahipler onun yanında toplandı. Toplandıklarında Necâşî: “Îsâ'ya İncil'i indiren Allah adına size soruyorum; Îsâ ile kıyamet günü arasında gönderilmiş bir peygamber buluyor musunuz?” dedi. Onlar: “Allah'a andolsun evet; Îsâ bize onu müjdelemiş ve: ‘Ona iman eden bana iman etmiştir, onu inkâr eden beni inkâr etmiştir’ demiştir” dediler. Necâşî Ca'fer'e: “Bu adam size ne söylüyor, neyi emredip neden nehyediyor?” dedi. Ca'fer: “Bize Allah'ın Kitabını okuyor, iyiliği emredip kötülükten nehyediyor; iyi komşuluğu, sıla-i rahmi, yetime sahip çıkmayı emrediyor ve ortağı olmayan tek bir Allah'a kulluk etmemizi emrediyor” dedi. Necâşî: “Size okuduklarından bana biraz oku” dedi. Ca'fer onlara Ankebût ve Rûm surelerini okudu. Necâşî ve arkadaşlarının gözlerinden yaşlar boşaldı ve: “Ey Ca'fer! Bize bu güzel sözden biraz daha artır” dediler. Ca'fer onlara Kehf suresini okudu. Amr, Necâşî'yi öfkelendirmek isteyerek: “Onlar Îsâ'ya ve annesine hakaret ediyorlar!” dedi. Necâşî: “Îsâ ve annesi hakkında ne diyorsunuz?” dedi. Ca'fer onlara Meryem suresini okudu. Ca'fer Meryem ve Îsâ aleyhimesselâm'ın zikrine gelince Necâşî misvağından göze kaçan çöp kadar bir parça kaldırıp: “Vallahi Mesîh sizin söylediklerinizden şu kadarcık bile fazla değildir!” dedi. Sonra Ca'fer ve arkadaşlarına dönerek: “Gidin, topraklarımda emniyet içindesiniz [yani: güvendesiniz] (١); size küfreden veya eziyet eden cezalandırılacaktır” dedi. Sonra: “Müjdelenin ve korkmayın; bugün İbrâhim fırkasına hiçbir felaket/korku (٢) yoktur” dedi. Amr: “Ey Necâşî! İbrâhim fırkası kimdir?” dedi. Necâşî: “Şu topluluk, yanından geldikleri arkadaşları ve onlara uyanlardır” dedi. Müşrikler bunu inkâr edip İbrâhim'in dinine sahip çıktılar. Sonra Necâşî, Amr ve arkadaşına getirdikleri malları geri verdi ve: “Sizin bana hediyeniz bir rüşvettir, onu alın; zira Allah bana mülk verirken benden rüşvet almadı” dedi. Ca'fer dedi ki: “Oradan ayrıldık; en hayırlı yurtta ve en kerim himaye altındaydık.” Allah Teâlâ da o gün Medine'de bulunan Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e, onların İbrâhim konusundaki tartışmaları hakkında şu kavlini indirdi: {إِنَّ أَوْلَى النَّاسِ بِإِبْرَاهِيمَ لَلَّذِينَ اتَّبَعُوهُ وَهَذَا النَّبِيُّ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَاللَّهُ وَلِيُ الْمُؤْمِنِينَ} “Şüphesiz insanların İbrâhim'e en yakın olanı, ona uyanlar, şu Peygamber ve iman edenlerdir. Allah, müminlerin dostudur” (٣).
{وَدَّتْ طَائِفَةٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ لَوْ يُضِلُّونَكُمْ وَمَا يُضِلُّونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ وَمَا يَشْعُرُونَ (٦٩) يَا أَهْلَ الْكِتَابِ لِمَ تَكْفُرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَأَنْتُمْ تَشْهَدُونَ (٧٠) }
{وَدَّتْ طَائِفَةٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ لَوْ يُضِلُّونَكُمْ وَمَا يُضِلُّونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ وَمَا يَشْعُرُونَ (٦٩) يَا أَهْلَ الْكِتَابِ لِمَ تَكْفُرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَأَنْتُمْ تَشْهَدُونَ (٧٠)} “Kitap ehlinden bir grup sizi saptırmayı arzu etti. Hâlbuki onlar ancak kendilerini saptırırlar da farkına varmazlar. (69) Ey Kitap ehli! [Gerçeğe] şahit olduğunuz hâlde Allah'ın ayetlerini niçin inkâr ediyorsunuz? (70)”
{يَا أَهْلَ الْكِتَابِ لِمَ تَلْبِسُونَ الْحَقَّ بِالْبَاطِلِ وَتَكْتُمُونَ الْحَقَّ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ (٧١) وَقَالَتْ طَائِفَةٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ آمِنُوا بِالَّذِي أُنْزِلَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَجْهَ النَّهَارِ وَاكْفُرُوا آخِرَهُ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ (٧٢) }
{يَا أَهْلَ الْكِتَابِ لِمَ تَلْبِسُونَ الْحَقَّ بِالْبَاطِلِ وَتَكْتُمُونَ الْحَقَّ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ (٧١) وَقَالَتْ طَائِفَةٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ آمِنُوا بِالَّذِي أُنْزِلَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَجْهَ النَّهَارِ وَاكْفُرُوا آخِرَهُ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ (٧٢)} “Ey Kitap ehli! Niçin bile bile hakkı batıla karıştırıyor ve hakkı gizliyorsunuz? (Âl-i İmrân: 71) Kitap ehlinden bir grup şöyle dedi: ‘İman edenlere indirilene günün başında iman edin, günün sonunda ise inkâr edin; belki onlar da dönerler.’ (Âl-i İmrân: 72)”
قَوْلُهُ ﷿ {وَدَّتْ طَائِفَةٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ} نَزَلَتْ فِي مُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ وَحُذَيْفَةَ بْنِ الْيَمَانِ وَعَمَّارِ بْنِ يَاسِرٍ حِينَ دَعَاهُمُ الْيَهُودُ إِلَى دِينِهِمْ، فَنَزَلَتْ {وَدَّتْ طَائِفَةٌ} (١) [تمنيت جَمَاعَةٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ] (٢) يَعْنِي الْيَهُودَ {لَوْ يُضِلُّونَكُمْ} عَنْ دِينِكُمْ وَيَرُدُّونَكُمْ إِلَى الْكُفْرِ {وَمَا يُضِلُّونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ وَمَا يَشْعُرُونَ}
Allah Azze ve Celle'nin: {وَدَّتْ طَائِفَةٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ} “Kitap ehlinden bir grup arzu etti” kavli, Yahudiler Muâz b. Cebel, Huzeyfe b. el-Yemân ve Ammâr b. Yâsir'i kendi dinlerine çağırdıklarında inmiştir. Bunun üzerine şu ayet indi: {وَدَّتْ طَائِفَةٌ} (١) [Kitap ehlinden bir topluluk temenni etti/arzu etti] (٢) yani Yahudiler; {لَوْ يُضِلُّونَكُمْ} “sizi saptırmayı” dininizden saptırıp inkâra döndürmeyi [arzu ettiler]. {وَمَا يُضِلُّونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ وَمَا يَشْعُرُونَ} “Oysa onlar yalnızca kendilerini saptırırlar da farkına varmazlar.”
{يَا أَهْلَ الْكِتَابِ لِمَ تَكْفُرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ} يَعْنِي الْقُرْآنَ وَبَيَانَ نَعْتِ مُحَمَّدٍ ﷺ {وَأَنْتُمْ تَشْهَدُونَ} أَنَّ نَعْتَهُ فِي التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ مَذْكُورٌ.
{يَا أَهْلَ الْكِتَابِ لِمَ تَكْفُرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ} “Ey Kitap ehli! Niçin Allah'ın ayetlerini inkâr ediyorsunuz?” yani Kur'an'ı ve Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in niteliklerinin açıklanmasını; {وَأَنْتُمْ تَشْهَدُونَ} “şahit olduğunuz halde” onun vasfının Tevrat ve İncil'de zikredilmiş olduğuna bizzat şahitlik edip dururken.
{يَا أَهْلَ الْكِتَابِ لِمَ تَلْبِسُونَ الْحَقَّ بِالْبَاطِلِ} تَخْلِطُونَ الْإِسْلَامَ بِالْيَهُودِيَّةِ وَالنَّصْرَانِيَّةِ، وَقِيلَ: لِمَ تَخْلِطُونَ الْإِيمَانَ بِعِيسَى ﵇ وَهُوَ الْحَقُّ بِالْكُفْرِ بِمُحَمَّدٍ ﷺ وَهُوَ الْبَاطِلُ؟ وَقِيلَ: التَّوْرَاةُ الَّتِي أُنْزِلَتْ عَلَى مُوسَى بِالْبَاطِلِ الَّذِي حَرَّفْتُمُوهُ وَكَتَبْتُمُوهُ بِأَيْدِيكُمْ {وَتَكْتُمُونَ الْحَقَّ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ} أَنَّ مُحَمَّدًا ﷺ وَدِينَهُ حَقٌّ.
{يَا أَهْلَ الْكِتَابِ لِمَ تَلْبِسُونَ الْحَقَّ بِالْبَاطِلِ} “Ey Kitap ehli! Niçin hakkı batıla karıştırıyorsunuz?” [yani] İslâm'ı Yahudilik ve Hristiyanlıkla karıştırıyorsunuz. Bir görüşe göre: Niçin hak olan Îsâ aleyhisselâm'a imanı, batıl olan Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i inkâr etmekle karıştırıyorsunuz? Bir diğer görüşe göre ise: Mûsâ'ya indirilen Tevrat'ı, kendi ellerinizle tahrif edip yazdığınız batılla [karıştırıyorsunuz]? {وَتَكْتُمُونَ الْحَقَّ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ} “ve siz bile bile hakkı gizliyorsunuz?” yani Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ve onun getirdiği dinin hak olduğunu bildiğiniz halde.
قَوْلُهُ تَعَالَى {وَقَالَتْ طَائِفَةٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ آمِنُوا} الْآيَةَ. قَالَ الْحَسَنُ وَالسُّدِّيُّ: تَوَاطَأَ اثْنَا عَشَرَ حَبْرًا مِنْ يَهُودِ خَيْبَرَ وَقُرَى عيينة وقال ٦١/ب بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ: ادْخُلُوا فِي دِينِ مُحَمَّدٍ أَوَّلَ النَّهَارِ بِاللِّسَانِ دُونَ
Yüce Allah'ın: {وَقَالَتْ طَائِفَةٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ آمِنُوا} “Kitap ehlinden bir topluluk dedi ki: 'İman edin...'” ayetine gelince; el-Hasan ve es-Süddî şöyle demişlerdir: Hayber ve Uyeyne köyleri Yahudilerinden on iki bilgin (haham) aralarında anlaştılar ve birbirlerine şöyle dediler: "Günün başında Muhammed'in dinine dille girin, inanç olarak [kalben] değil;
الِاعْتِقَادِ ثُمَّ اكْفُرُوا آخِرَ النَّهَارِ وَقُولُوا: إِنَّا نَظَرْنَا فِي كُتُبِنَا وَشَاوَرْنَا عُلَمَاءَنَا فَوَجَدْنَا مُحَمَّدًا لَيْسَ بِذَلِكَ، وَظَهَرَ لَنَا كَذِبُهُ، فَإِذَا فَعَلْتُمْ ذَلِكَ شَكَّ أَصْحَابُهُ فِي دِينِهِمْ وَاتَّهَمُوهُ وَقَالُوا: إِنَّهُمْ أَهْلُ الْكِتَابِ وَهُمْ أَعْلَمُ مِنَّا بِهِ فَيَرْجِعُونَ عَنْ دِينِهِمْ (١) .
sonra günün sonunda inkâr edin ve deyin ki: 'Biz kitaplarımıza baktık ve âlimlerimize danıştık; Muhammed'in o [beklenen peygamber] olmadığını gördük ve onun yalancılığı bize aşikâr oldu.' Siz böyle yaparsanız, onun arkadaşları dinleri hakkında şüpheye düşerler, onu itham ederler ve: 'Onlar Kitap ehlidir, onu bizden daha iyi bilirler' derler; böylece dinlerinden dönerler." (١)
وَقَالَ مُجَاهِدٌ وَمُقَاتِلٌ وَالْكَلْبِيُّ (٢) هَذَا فِي شَأْنِ الْقِبْلَةِ لَمَّا صُرِفَتْ إِلَى الْكَعْبَةِ شَقَّ ذَلِكَ عَلَى الْيَهُودِ، فَقَالَ كَعْبُ بْنُ الْأَشْرَفِ لِأَصْحَابِهِ: آمِنُوا بِالَّذِي أُنْزِلَ عَلَى مُحَمَّدٍ مِنْ أَمْرِ الْكَعْبَةِ وَصَلُّوا إِلَيْهَا أَوَّلَ النَّهَارِ ثُمَّ اكْفُرُوا وَارْجِعُوا إِلَى قِبْلَتِكُمْ آخِرَ النَّهَارِ لَعَلَّهُمْ يَقُولُونَ هَؤُلَاءِ أَهْلُ الْكِتَابِ وَهُمْ أَعْلَمُ فَيَرْجِعُونَ إِلَى قِبْلَتِنَا، فَأَطْلَعَ اللَّهُ تَعَالَى رَسُولَهُ عَلَى سِرِّهِمْ وَأَنْزَلَ {وَقَالَتْ طَائِفَةٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ آمِنُوا} {بِالَّذِي أُنْزِلَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَجْهَ النَّهَارِ} أَوَّلَهُ سُمِّيَ وَجْهًا لِأَنَّهُ أَحْسَنُهُ وَأَوَّلُ مَا يُوَاجِهُ النَّاظِرَ فَيَرَاهُ {وَاكْفُرُوا آخِرَهُ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ} فَيَشُكُّونَ وَيَرْجِعُونَ عَنْ دِينِهِمْ.
Mücâhid, Mukâtil ve el-Kelbî (٢) ise şöyle dediler: Bu, kıble meselesi hakkındadır. Kıble Kâbe'ye çevrildiğinde bu durum Yahudilere ağır geldi. Bunun üzerine Ka'b b. el-Eşref arkadaşlarına şöyle dedi: "Muhammed'e indirilen Kâbe emrine günün başında iman edin ve ona doğru namaz kılın, sonra günün sonunda inkâr edip kendi kıblenize dönün; belki onlar 'Bunlar Kitap ehlidir ve daha bilgilidirler' derler de bizim kıblemize geri dönerler." Bunun üzerine Allah Teâlâ, Resûlü'nü onların bu sırrından haberdar etti ve şu ayeti indirdi: {وَقَالَتْ طَائِفَةٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ آمِنُوا} “Kitap ehlinden bir grup şöyle dedi: ‘İman edin...’”, {بِالَّذِي أُنْزِلَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَجْهَ النَّهَارِ} “iman edenlere indirilene günün başında [iman edin]” yani evvelinde; günün başına "vech" denmesinin sebebi, en güzel vakti olması ve bakan kimsenin ilk karşılaştığı/gördüğü vakit olmasıdır. {وَاكْفُرُوا آخِرَهُ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ} “günün sonunda ise inkâr edin; belki onlar da dönerler” yani şüpheye düşüp dinlerinden dönerler.
{وَلَا تُؤْمِنُوا إِلَّا لِمَنْ تَبِعَ دِينَكُمْ قُلْ إِنَّ الْهُدَى هُدَى اللَّهِ أَنْ يُؤْتَى أَحَدٌ مِثْلَ مَا أُوتِيتُمْ أَوْ يُحَاجُّوكُمْ عِنْدَ رَبِّكُمْ قُلْ إِنَّ الْفَضْلَ بِيَدِ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ (٧٣) }
{وَلَا تُؤْمِنُوا إِلَّا لِمَنْ تَبِعَ دِينَكُمْ قُلْ إِنَّ الْهُدَى هُدَى اللَّهِ أَنْ يُؤْتَى أَحَدٌ مِثْلَ مَا أُوتِيتُمْ أَوْ يُحَاجُّوكُمْ عِنْدَ رَبِّكُمْ قُلْ إِنَّ الْفَضْلَ بِيَدِ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ (٧٣)} “‘Dininize uyanlardan başkasına inanmayın.’ De ki: ‘Doğru yol ancak Allah'ın yoludur.’ [Onlar derler ki:] ‘Size verilenin benzeri bir başkasına verilecek veya Rabbinizin katında size karşı delil getirecekler diye mi [endişeleniyorsunuz]?’ De ki: ‘Lütuf Allah'ın elindedir; onu dilediğine verir. Allah lütfu geniş olandır, her şeyi bilendir.’ (Âl-i İmrân: 73)”
قَوْلُهُ تَعَالَى {وَلَا تُؤْمِنُوا إِلَّا لِمَنْ تَبِعَ دِينَكُمْ} هَذَا مُتَّصِلٌ بِالْأَوَّلِ مِنْ قَوْلِ الْيَهُودِ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ {وَلَا تُؤْمِنُوا} أَيْ لَا تُصَدِّقُوا {إِلَّا لِمَنْ تَبِعَ دِينَكُمْ} وَافَقَ مِلَّتَكُمْ وَاللَّامُ فِي "لِمَنْ" صِلَةٌ، أَيْ لَا تُصَدِّقُوا إِلَّا مَنْ تَبِعَ دِينَكُمُ الْيَهُودِيَّةَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: " قُلْ عَسَى أَنْ يَكُونَ رَدِفَ لَكُمْ " (٧٢ -النَّحْلِ) أَيْ: رِدْفَكُمْ. {قُلْ إِنَّ الْهُدَى هُدَى اللَّهِ} هَذَا خَبَرٌ مِنَ اللَّهِ ﷿ أَنَّ الْبَيَانَ بَيَانُهُ ثُمَّ اخْتَلَفُوا: فَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: كَلَامٌ مُعْتَرِضٌ بَيْنَ كَلَامَيْنِ، وَمَا بَعْدَهُ مُتَّصِلٌ بِالْكَلَامِ الْأَوَّلِ، إِخْبَارٌ عَنْ قَوْلِ الْيَهُودِ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ، وَمَعْنَاهُ: وَلَا تُؤْمِنُوا إِلَّا لِمَنْ تَبِعَ دِينَكُمْ، وَلَا تُؤْمِنُوا أَنْ يُؤْتَى أَحَدٌ مِثْلَ مَا أُوتِيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ وَالْكِتَابِ وَالْحِكْمَةِ وَالْآيَاتِ مِنَ الْمَنِّ وَالسَّلْوَى وَفَلْقِ الْبَحْرِ وَغَيْرِهَا مِنَ الْكَرَامَاتِ. وَلَا تُؤْمِنُوا أَنْ يُحَاجُّوكُمْ عِنْدَ رَبِّكُمْ لِأَنَّكُمْ أَصَحُّ دِينًا مِنْهُمْ. وَهَذَا مَعْنَى قَوْلِ مُجَاهِدٍ.
Allah Teâlâ'nın: {وَلَا تُؤْمِنُوا إِلَّا لِمَنْ تَبِعَ دِينَكُمْ} “‘Dininize uyanlardan başkasına inanmayın’” kavli, Yahudilerin birbirlerine söyledikleri sözün ilk kısmıyla bağlantılıdır. {وَلَا تُؤْمِنُوا} yani tasdik etmeyin, {إِلَّا لِمَنْ تَبِعَ دِينَكُمْ} dininize/milletinize uyan kimselerden başkasını. Buradaki "li-men" (لِمَنْ) lafzındaki lâm harfi sıladır (pekiştirmedir); yani Allah Teâlâ'nın: {قُلْ عَسَى أَنْ يَكُونَ رَدِفَ لَكُمْ} “De ki: ...ardınıza düşmüş olması muhtemeldir” (Neml: 72) ayetindeki [ردف لكم] ifadesinin "ردفكم" anlamında olması gibi, "Yahudilik dininize uyan kimseden başkasını doğrulamayın" demektir. {قُلْ إِنَّ الْهُدَى هُدَى اللَّهِ} “De ki: ‘Doğru yol ancak Allah'ın yoludur’” kısmı ise Allah Azze ve Celle'den, gerçek beyanın ve hidayetin Kendisine ait olduğuna dair bir haberdir. Sonra [müfessirler] ihtilaf ettiler: Bazıları dediler ki: Bu iki söz arasında bir itiraz (ara) cümlesidir; bundan sonrası ise Yahudilerin birbirlerine söyledikleri önceki söze bağlı bir haberdir. Anlamı şöyledir: "Sizin dininize uyan kimseden başkasına inanmayın ve ilimden, kitaptan, hikmetten, kudret helvası, bıldırcın eti, denizin yarılması ve diğer mucizeler/kerametlerden size verilenin benzerinin bir başkasına verileceğine de inanmayın. Rabbinizin katında onların size karşı delil getirip galip gelebileceklerine de inanmayın; çünkü din bakımından siz onlardan daha doğrusunuz." Bu, Mücâhid'in görüşünün anlamıdır.
وَقِيلَ: إِنَّ الْيَهُودَ قَالَتْ لِسَفَلَتِهِمْ {وَلَا تُؤْمِنُوا إِلَّا لِمَنْ تَبِعَ دِينَكُمْ} {أَنْ يُؤْتَى أَحَدٌ مِثْلَ مَا أُوتِيتُمْ} مِنَ الْعِلْمِ أَيْ: لِئَلَّا يُؤْتَى أَحَدٌ، وَ"لَا" فِيهِ مُضْمَرَةٌ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ أَنْ تَضِلُّوا (النِّسَاءِ -١٧٦) أَيْ: لِئَلَّا تَضِلُّوا، يَقُولُ: لَا تُصَدِّقُوهُمْ لِئَلَّا يَعْلَمُوا مِثْلَ مَا عَلِمْتُمْ فَيَكُونُ لَكُمُ الْفَضْلُ عَلَيْهِمْ فِي الْعِلْمِ، وَلِئَلَّا يُحَاجُّوكُمْ عِنْدَ رَبِّكُمْ فَيَقُولُوا: عَرَفْتُمْ أَنَّ دِينَنَا حَقٌّ، وَهَذَا مَعْنَى قَوْلِ ابْنِ جُرَيْجٍ.
Bir görüşe göre ise: Yahudiler kendi ayak takımlarına şöyle dediler: {وَلَا تُؤْمِنُوا إِلَّا لِمَنْ تَبِعَ دِينَكُمْ} “Dininize uyanlardan başkasına inanmayın”, {أَنْ يُؤْتَى أَحَدٌ مِثْلَ مَا أُوتِيتُمْ} “size verilenin benzeri bir başkasına verilir diye” yani ilimden size verilen şey bir başkasına verilmesin diye. Buradaki "en" (أَنْ) edatında "lâ" (لَا) takısı gizlidir (mukadderdir); nitekim Allah Teâlâ'nın: {يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ أَنْ تَضِلُّوا} “Allah sapmayasınız diye size açıklıyor” (Nisâ: 176) ayetinde "sapmamanız için" (lâ edatının gizli) olması gibidir. Yani: "Onları doğrulamayın ki sizin bildiğinizin benzerini öğrenmesinler ve böylece ilim bakımından sizin onlara üstünlüğünüz devam etsin; hem de Rabbinizin huzurunda size karşı delil getirip 'Siz bizim dinimizin hak olduğunu bilip kabul etmiştiniz' demesinler." Bu, İbn Cüreyc'in sözünün anlamıdır.
وَقَرَأَ الْحَسَنُ وَالْأَعْمَشُ {إِنْ يُؤْتَى} بِكَسْرِ الْأَلِفِ، فَيَكُونُ قَوْلُ الْيَهُودِ تَامًّا عِنْدَ قَوْلِهِ: {إِلَّا لِمَنْ تَبِعَ دِينَكُمْ} وَمَا بَعْدَهُ مِنْ قَوْلِ اللَّهِ تَعَالَى يَقُولُ: قُلْ يَا مُحَمَّدُ {إِنَّ الْهُدَى هُدَى اللَّهِ أَنْ يُؤْتَى} أَنْ بِمَعْنَى الْجَحْدِ،
el-Hasan ve el-A‘meş elifin kesresiyle {إِنْ يُؤْتَى} şeklinde okumuşlardır. Bu takdirde Yahudilerin sözü, {إِلَّا لِمَنْ تَبِعَ دِينَكُمْ} “ancak dininize uyan kimselere...” kavlinde tamamlanmış olur. Bundan sonrası ise Allah Teâlâ'nın kelamındandır. [Allah Teâlâ şöyle] buyurmaktadır: De ki ey Muhammed: {إِنَّ الْهُدَى هُدَى اللَّهِ أَنْ يُؤْتَى} “Muhakkak ki doğru yol Allah'ın yoludur...” [Ayet metnindeki] 'en' (أَنْ), cehd (olumsuzluk/inkâr) anlamındadır;
أَيْ مَا يُؤْتَى أَحَدٌ مِثْلَ مَا أُوتِيتُمْ يَا أُمَّةَ مُحَمَّدٍ ﷺ {أَوْ يُحَاجُّوكُمْ عِنْدَ رَبِّكُمْ} يَعْنِي: إِلَّا أَنْ يُجَادِلَكُمُ الْيَهُودُ بِالْبَاطِلِ فَيَقُولُوا: نَحْنُ أَفْضَلُ مِنْكُمْ، فَقَوْلُهُ ﷿ {عِنْدَ رَبِّكُمْ} أَيْ عِنْدَ فَضْلِ رَبِّكُمْ بِكُمْ ذَلِكَ، وَهَذَا مَعْنَى قَوْلِ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ وَالْحَسَنِ وَالْكَلْبِيِّ وَمُقَاتِلٍ. وَقَالَ الْفَرَّاءُ: وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ أَوْ بِمَعْنَى حَتَّى كَمَا يُقَالُ: تَعَلَّقْ بِهِ أَوْ يُعْطِيكَ حَقَّكَ أَيْ حَتَّى يُعْطِيَكَ حَقَّكَ، وَمَعْنَى الْآيَةِ: مَا أُعْطِيَ أَحَدٌ مِثْلَ مَا أُعْطِيتُمْ يَا أُمَّةَ مُحَمَّدٍ مِنَ الدِّينِ وَالْحُجَّةِ حَتَّى يُحَاجُّوكُمْ عِنْدَ رَبِّكُمْ.
yani: "Ey Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmeti! Size verilenin benzeri hiçbir kimseye verilmemiştir." {أَوْ يُحَاجُّوكُمْ عِنْدَ رَبِّكُمْ} “veya Rabbinizin katında size karşı delil getirmeleri [mümkün değildir]”; yani Yahudilerin batıl yollarla sizinle tartışıp "Biz sizden daha üstünüz" demeleri hariç. Allah Azze ve Celle'nin {عِنْدَ رَبِّكُمْ} kavli ise; "Rabbinizin size olan lütfu yanında bu böyledir" demektir. Bu, Saîd b. Cübeyr, Hasan, el-Kelbî ve Mukâtil'in sözlerinin anlamıdır. el-Ferrâ ise şöyle demiştir: "Ev" (أَوْ) kelimesinin "hattâ" (حَتَّى - ...e kadar) anlamında olması da caizdir; nitekim [Arapçada]: 'Sana hakkını verene kadar ona sarıl/peşini bırakma' manasında "تعلّق به أو يعطيك حقك" denilir. Ayetin anlamı da şöyledir: Ey Muhammed ümmeti! Rabbinizin katında size karşı delil getirebilecekleri seviyede din ve hüccet bakımından size verilenin benzeri hiçbir kimseye verilmemiştir.
وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ {آنْ يُؤْتَى} بِالْمَدِّ عَلَى الِاسْتِفْهَامِ وَحِينَئِذٍ يَكُونُ فِيهِ اخْتِصَارٌ تَقْدِيرُهُ: أَنْ يُؤْتَى أَحَدٌ مِثْلَ مَا أُوتِيتُمْ يَا مَعْشَرَ الْيَهُودِ مِنَ الْكِتَابِ وَالْحِكْمَةِ تَحْسُدُونَهُ وَلَا تُؤْمِنُونَ بِهِ، هَذَا قَوْلُ قَتَادَةَ وَالرَّبِيعِ وَقَالَا هَذَا مِنْ قَوْلِ اللَّهِ تَعَالَى يَقُولُ: قُلْ لَهُمْ يَا مُحَمَّدُ {إِنَّ الْهُدَى هُدَى اللَّهِ} بِأَنْ أَنْزَلَ كِتَابًا مِثْلَ كِتَابِكُمْ وَبَعَثَ نَبِيًّا حَسَدْتُمُوهُ وَكَفَرْتُمْ بِهِ.
İbn Kesîr ise istifham (soru) manasında med ile {آنْ يُؤْتَى} şeklinde okumuştur. Bu takdirde cümlede bir hazif/kısaltma vardır; takdiri şöyledir: "Ey Yahudi topluluğu! Size verilen kitap ve hikmetin benzeri bir başkasına verildi diye mi onu kıskanıyor ve ona iman etmiyorsunuz?" Bu, Katâde ve er-Rebî'in görüşüdür. Onlar şöyle dediler: Bu, Allah Teâlâ'nın kelamındandır; yani: Ey Muhammed! Onlara de ki: {إِنَّ الْهُدَى هُدَى اللَّهِ} “Doğru yol ancak Allah'ın yoludur”; O'nun sizin kitabınız gibi bir kitap indirmesini ve gönderdiği bir peygamberi kıskandınız ve onu inkâr ettiniz.
{قُلْ إِنَّ الْفَضْلَ بِيَدِ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ} قَوْلُهُ أَوْ يُحَاجُّوكُمْ عَلَى هَذِهِ الْقِرَاءَةِ رُجُوعٌ إِلَى خِطَابِ الْمُؤْمِنِينَ وَتَكُونُ "أَوْ" بِمَعْنَى أَنَّ لِأَنَّهُمَا حَرْفَا شَرْطٍ وَجَزَاءٍ يُوضَعُ أَحَدُهُمَا مَوْضِعَ الْآخَرِ أَيْ وَإِنْ يُحَاجُّوكُمْ يَا مَعْشَرَ الْمُؤْمِنِينَ عِنْدَ رَبِّكُمْ فَقُلْ يَا مُحَمَّدُ: إِنَّ الْهُدَى هُدَى اللَّهِ وَنَحْنُ عَلَيْهِ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْجَمِيعُ خِطَابًا لِلْمُؤْمِنِينَ، وَيَكُونُ نَظْمُ الْآيَةِ: أَنْ يُؤْتَى أَحَدٌ مِثْلَ مَا أُوتِيتُمْ يا معشر المؤكمنين حَسَدُوكُمْ فَقُلْ {إِنَّ الْفَضْلَ بِيَدِ اللَّهِ} وَإِنْ حَاجُّوكُمْ {قُلْ إِنَّ الْهُدَى هُدَى اللَّهِ}
{قُلْ إِنَّ الْفَضْلَ بِيَدِ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ} “De ki: ‘Lütuf Allah'ın elindedir; onu dilediğine verir. Allah lütfu geniş olandır, her şeyi bilendir.’” Bu kıraate göre: {أَوْ يُحَاجُّوكُمْ} kavli müminlere hitaba dönüştür ve "ev" (أَوْ) kelimesi "in" (إِنْ - eğer) anlamındadır; çünkü her ikisi de şart ve ceza harfidir, biri diğerinin yerine kullanılabilir. Yani: "Ey müminler topluluğu! Eğer Rabbinizin katında sizinle tartışıp delil getirmeye kalkışırlarsa, de ki ey Muhammed: Hidayet ancak Allah'ın hidayetidir ve biz onun üzerindeyiz." Bütün bu sözlerin müminlere hitap olması da caizdir; bu takdirde ayetin nazmı/dizilişi şöyle olur: Ey müminler topluluğu! Size verilenin benzeri bir başkasına verildi diye sizi kıskandılar; de ki: {إِنَّ الْفَضْلَ بِيَدِ اللَّهِ} “Lütuf Allah'ın elindedir...” ve eğer sizinle tartışırlarsa: {قُلْ إِنَّ الْهُدَى هُدَى اللَّهِ} “De ki: ‘Doğru yol ancak Allah'ın yoludur.’”
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْخَبَرُ عَنِ الْيَهُودِ قَدْ تَمَّ عِنْدَ قَوْلِهِ {لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ} وَقَوْلُهُ تَعَالَى: {وَلَا تُؤْمِنُوا} كَلَامُ اللَّهِ يُثَبِّتُ بِهِ قُلُوبَ الْمُؤْمِنِينَ لِئَلَّا يَشُكُّوا عِنْدَ تَلْبِيسِ الْيَهُودِ وَتَزْوِيرِهِمْ فِي دِينِهِمْ، يَقُولُ لَا تُصَدِّقُوا يَا مَعْشَرَ الْمُؤْمِنِينَ إِلَّا مَنْ تَبِعْ دِينَكُمْ، وَلَا تُصَدِّقُوا أَنْ يُؤْتَى أَحَدٌ مِثْلَ مَا أُوتِيتُمْ مِنَ الدِّينِ وَالْفَضْلِ، وَلَا تُصَدِّقُوا أَنْ يُحَاجُّوكُمْ فِي دِينِكُمْ عِنْدَ رَبِّكُمْ أَوْ يَقْدِرُوا عَلَى ذَلِكَ فَإِنَّ الْهُدَى هُدَى اللَّهِ، وَ {إِنَّ الْفَضْلَ بِيَدِ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ} فَتَكُونُ الْآيَةُ كُلُّهَا خِطَابَ اللَّهِ لِلْمُؤْمِنِينَ عِنْدَ تَلْبِيسِ الْيَهُودِ لِئَلَّا يَرْتَابُوا.
Yahudilerden aktarılan haberin {لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ} “belki onlar da dönerler” kavlinde tamamlanmış olması da caizdir. Allah Teâlâ'nın: {وَلَا تُؤْمِنُوا} “inanmayın” kavli ise, Yahudilerin dinleri konusundaki aldatma ve tahrifleri karşısında şüpheye düşmesinler diye müminlerin kalplerini pekiştirdiği Allah'ın kelamıdır. Şöyle buyurmaktadır: Ey müminler topluluğu! Dininize uyan kimseden başkasını doğrulamayın; din ve fazilet bakımından size verilenin benzerinin bir başkasına verileceğini tasdik etmeyin; Rabbinizin katında onların dininiz hakkında size karşı delil getirebileceklerine veya buna güç yetirebileceklerine de inanmayın; zira hidayet ancak Allah'ın hidayetidir ve {إِنَّ الْفَضْلَ بِيَدِ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ} “Şüphesiz lütuf Allah'ın elindedir, onu dilediğine verir. Allah lütfu geniş olandır, her şeyi bilendir.” Böylece ayetin tamamı, şüpheye düşmesinler diye Yahudilerin hilesi karşısında Allah'ın müminlere hitabı olmuş olur.
{يَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ (٧٤) وَمِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ مَنْ إِنْ تَأْمَنْهُ بِقِنْطَارٍ يُؤَدِّهِ إِلَيْكَ وَمِنْهُمْ مَنْ إِنْ تَأْمَنْهُ بِدِينَارٍ لَا يُؤَدِّهِ إِلَيْكَ إِلَّا مَا دُمْتَ عَلَيْهِ قَائِمًا ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَالُوا لَيْسَ عَلَيْنَا فِي الْأُمِّيِّينَ سَبِيلٌ وَيَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَهُمْ يَعْلَمُونَ (٧٥) }
{يَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ (٧٤) وَمِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ مَنْ إِنْ تَأْمَنْهُ بِقِنْطَارٍ يُؤَدِّهِ إِلَيْكَ وَمِنْهُمْ مَنْ إِنْ تَأْمَنْهُ بِدِينَارٍ لَا يُؤَدِّهِ إِلَيْكَ إِلَّا مَا دُمْتَ عَلَيْهِ قَائِمًا ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَالُوا لَيْسَ عَلَيْنَا فِي الْأُمِّيِّينَ سَبِيلٌ وَيَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَهُمْ يَعْلَمُونَ (٧٥)} “Rahmetini dilediğine tahsis eder. Allah büyük lütuf sahibidir. (Âl-i İmrân: 74) Kitap ehlinden öylesi vardır ki, ona kantarla [emanet] bıraksan onu sana eksiksiz öder. Onlardan öylesi de vardır ki, ona bir dinar versen, tepesine dikilip durmadıkça onu sana geri vermez. Bu, onların: ‘Ümmîlere karşı [yaptıklarımızdan ötürü] üzerimize bir vebal yoktur’ demelerindendir. Onlar bile bile Allah'a karşı yalan söylemektedirler. (Âl-i İmrân: 75)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: {يَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ} أَيْ بِنُبُوَّتِهِ {مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ}
Allah Teâlâ'nın: {يَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ} yani peygamberliğiyle {مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ} “dilediğini tahsis eder. Allah büyük lütuf sahibidir.” kavli.
قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَمِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ مَنْ إِنْ تَأْمَنْهُ بِقِنْطَارٍ يُؤَدِّهِ إِلَيْكَ} الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي الْيَهُودِ أَخْبَرَ اللَّهُ
Allah Teâlâ'nın: {وَمِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ مَنْ إِنْ تَأْمَنْهُ بِقِنْطَارٍ يُؤَدِّهِ إِلَيْكَ} “Kitap ehlinden öylesi vardır ki, ona kantarla [emanet] bıraksan onu sana eksiksiz öder...” ayeti Yahudiler hakkında inmiştir. Allah
تَعَالَى أَنَّ فِيهِمْ أَمَانَةً وَخِيَانَةً، وَالْقِنْطَارُ عِبَارَةٌ عَنِ الْمَالِ الْكَثِيرِ، وَالدِّينَارُ عِبَارَةٌ عَنِ الْمَالِ الْقَلِيلِ، يَقُولُ: مِنْهُمْ مَنْ يُؤَدِّي الْأَمَانَةَ وَإِنْ كَثُرَتْ، وَمِنْهُمْ مَنْ لَا يُؤَدِّيهَا وَإِنْ قَلَّتْ قَالَ مُقَاتِلٌ: {وَمِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ مَنْ إِنْ تَأْمَنْهُ بِقِنْطَارٍ يُؤَدِّهِ إِلَيْكَ} هُمْ مُؤْمِنُوا أَهْلِ الْكِتَابِ، كَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَلَامٍ وَأَصْحَابِهِ، {وَمِنْهُمْ مَنْ إِنْ تَأْمَنْهُ بِدِينَارٍ لَا يُؤَدِّهِ إِلَيْكَ} يَعْنِي: كُفَّارَ الْيَهُودِ، كَكَعْبِ بْنِ الْأَشْرَفِ وَأَصْحَابِهِ، وَقَالَ جُوَيْبِرٌ عَنِ الضَّحَّاكِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ ﷿ {وَمِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ مَنْ إِنْ تَأْمَنْهُ بِقِنْطَارٍ يُؤَدِّهِ إِلَيْكَ} يَعْنِي: عَبْدَ اللَّهِ بْنَ سَلَامٍ، أَوْدَعَهُ رَجُلٌ أَلْفًا وَمِائَتَيْ أُوقِيَّةً مِنْ ذَهَبٍ فَأَدَّاهَا إِلَيْهِ، {وَمِنْهُمْ مَنْ إِنْ تَأْمَنْهُ بِدِينَارٍ لَا يُؤَدِّهِ إِلَيْكَ} يَعْنِي: فِنْحَاصَ بْنَ عَازُورَاءَ، اسْتَوْدَعَهُ رَجُلٌ مِنْ قُرَيْشٍ دِينَارًا فَخَانَهُ، قَوْلُهُ {يُؤَدِّهِ إِلَيْكَ} قَرَأَ أَبُو عَمْرٍو وَأَبُو بَكْرٍ وَحَمْزَةُ {يُؤَدِّهْ} {لَا يُؤَدِّهْ} وَ {نُصْلِهْ} وَ {نُؤْتِهْ} وَ {نُوَلِّهْ} سَاكِنَةَ الْهَاءِ وَقَرَأَ أَبُو جَعْفَرٍ وَقَالُونُ وَيَعْقُوبُ بِالِاخْتِلَاسِ كَسْرًا، وَالْبَاقُونَ بِالْإِشْبَاعِ كَسْرًا، فَمَنْ سَكَّنَ الْهَاءَ قَالَ لِأَنَّهَا وُضِعَتْ فِي مَوْضِعِ الْجَزْمِ وَهُوَ الْيَاءُ الذَّاهِبَةُ، وَمَنِ اخْتَلَسَ فَاكْتَفَى بِالْكَسْرَةِ عَنِ الْيَاءِ، وَمَنْ أَشْبَعَ فَعَلَى الْأَصْلِ، لِأَنَّ الْأَصْلَ فِي الْهَاءِ الْإِشْبَاعُ، {إِلَّا مَا دُمْتَ عَلَيْهِ قَائِمًا} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ مُلِحًّا يُرِيدُ يَقُومُ عَلَيْهِ يُطَالِبُهُ بِالْإِلْحَاحِ، وَقَالَ الضَّحَّاكُ: مُوَاظِبًا أَيْ تُوَاظِبُ عَلَيْهِ بِالِاقْتِضَاءِ، وَقِيلَ: أَرَادَ أَوْدَعْتَهُ ثُمَّ اسْتَرْجَعْتَهُ وَأَنْتَ قَائِمٌ عَلَى رَأْسِهِ وَلَمْ تُفَارِقْهُ رَدَّهُ إِلَيْكَ، فَإِنْ فَارَقْتَهُ وَأَخَّرْتَهُ أَنْكَرَهُ وَلَمْ يُؤَدِّهِ {ذَلِكَ} أَيْ: ذَلِكَ الِاسْتِحْلَالُ وَالْخِيَانَةُ، {بِأَنَّهُمْ قَالُوا لَيْسَ عَلَيْنَا فِي الْأُمِّيِّينَ سَبِيلٌ} أَيْ: فِي مَالِ الْعَرَبِ إِثْمٌ وَحَرَجٌ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: {مَا عَلَى الْمُحْسِنِينَ مِنْ سَبِيلٍ} وَذَلِكَ أَنَّ الْيَهُودَ قَالُوا: أَمْوَالُ الْعَرَبِ حَلَالٌ لَنَا، لِأَنَّهُمْ لَيْسُوا عَلَى دِينِنَا ولا حرمة ٦١/ألَهُمْ فِي كِتَابِنَا، وَكَانُوا يَسْتَحِلُّونَ ظُلْمَ مَنْ خَالَفَهُمْ فِي دِينِهِمْ.
Teâlâ onların içinde emanet ehli olanların da hıyanet edenlerin de bulunduğunu haber vermiştir. Kantar çok malı, dinar ise az malı ifade eder. Buyuruyor ki: Onlardan kimi vardır ki ne kadar çok olsa da emaneti geri öder; kimi de vardır ki ne kadar az olsa da onu ödemez. Mukâtil şöyle dedi: {وَمِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ مَنْ إِنْ تَأْمَنْهُ بِقِنْطَارٍ يُؤَدِّهِ إِلَيْكَ} “Kitap ehlinden öylesi vardır ki, ona kantarla [emanet] bıraksan onu sana eksiksiz öder” ifadesi, Abdullah b. Selâm ve arkadaşları gibi Kitap ehlinin müminleridir. {وَمِنْهُمْ مَنْ إِنْ تَأْمَنْهُ بِدِينَارٍ لَا يُؤَدِّهِ إِلَيْكَ} “Onlardan öylesi de vardır ki, ona bir dinar versen... onu sana geri vermez” ifadesi ise, Ka'b b. el-Eşref ve arkadaşları gibi Yahudilerin kâfirleridir. Cüveybir, ed-Dahhâk'tan, o da İbn Abbâs'tan Allah Azze ve Celle'nin: {وَمِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ مَنْ إِنْ تَأْمَنْهُ بِقِنْطَارٍ يُؤَدِّهِ إِلَيْكَ} kavli hakkında şöyle dediğini nakletmiştir: Yani Abdullah b. Selâm'dır; bir adam ona bin iki yüz ukıyye altın emanet bırakmış, o da bunu ona eksiksiz ödemiştir. {وَمِنْهُمْ مَنْ إِنْ تَأْمَنْهُ بِدِينَارٍ لَا يُؤَدِّهِ إِلَيْكَ} kavli ise: Fınhâs b. Âzûrâ'dır; Kureyş'ten bir adam ona bir dinar emanet bırakmış, o da ona hıyanet etmiştir. Ayetteki {يُؤَدِّهِ إِلَيْكَ} kavlini Ebû Amr, Ebû Bekr ve Hamza; {يُؤَدِّهْ}, {لَا يُؤَدِّهْ}, {نُصْلِهْ}, {نُؤْتِهْ} ve {نُوَلِّهْ} lafızlarında hâ harfini sükûn ile okumuşlardır. Ebû Ca'fer, Kâlûn ve Ya'kûb kesre ile ihtilâs yaparak (kısa kesre ile), diğerleri ise kesre ile işbâ (uzatarak) okumuşlardır. Hâ harfini sakin kılan kimse, cezm mahallinde düşen yâ harfinin yerine konduğu için böyle okumuştur; ihtilâs yapan kimse yâ harfi yerine kesre ile yetinmiştir; işbâ yapan kimse ise asıl üzere okumuştur; zira zamir hâ'sında asıl olan işbâdır. {إِلَّا مَا دُمْتَ عَلَيْهِ قَائِمًا} “tepesine dikilip durmadıkça” kavli hakkında İbn Abbâs: "Israrla talep ettikçe" demiştir, yani başında durup ısrarla istemesini kastetmektedir. ed-Dahhâk: "Devamlı takip ettikçe, yani alacağını istemekte ısrar ettikçe" demiştir. Bir görüşe göre de: Ona emanet bırakıp hemen başındayken, ondan ayrılmadan geri istersen sana geri verir; şayet ondan ayrılır ve ertelersen inkâr eder ve ödemez anlamı kastedilmiştir. {ذَلِكَ} “Bu” yani bu helal sayma ve hıyanet, {بِأَنَّهُمْ قَالُوا لَيْسَ عَلَيْنَا فِي الْأُمِّيِّينَ سَبِيلٌ} “onların: ‘Ümmîlere karşı [yaptıklarımızdan ötürü] üzerimize bir vebal yoktur’ demelerindendir”; yani Allah Teâlâ'nın: {مَا عَلَى الْمُحْسِنِينَ مِنْ سَبِيلٍ} “İyilik edenlerin aleyhine bir yol yoktur” kavlinde olduğu gibi, Arapların malları hususunda bize günah ve vebal yoktur [demelerindendir]. Bunun sebebi şudur: Yahudiler, "Arapların malları bize helaldir; çünkü onlar bizim dinimizden değildir ve ٦١/أkitabımızda onların hiçbir dokunulmazlığı yoktur" demişlerdi ve kendi dinlerine uymayanlara zulmetmeyi helal sayıyorlardı.
وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: قَالَتِ الْيَهُودُ إِنَّ الْأَمْوَالَ كُلَّهَا كَانَتْ لَنَا فَمَا فِي يَدِ الْعَرَبِ مِنْهَا فَهُوَ لَنَا وَإِنَّمَا ظَلَمُونَا وَغَصَبُونَا فَلَا سَبِيلَ عَلَيْنَا فِي أَخْذِنَا إِيَّاهُ مِنْهُمْ.
el-Kelbî ise şöyle demiştir: Yahudiler dediler ki: "Bütün mallar aslında bizimdi; Arapların elinde bulunanlar da bize aittir. Onlar bize haksızlık edip mallarımızı gasbettiler; dolayısıyla bunları onlardan geri almamızda aleyhimize bir vebal yoktur."
وَقَالَ الْحَسَنُ وَابْنُ جُرَيْجٍ وَمُقَاتِلٌ: بَايَعَ الْيَهُودُ رِجَالًا مِنَ الْمُسْلِمِينَ فِي الْجَاهِلِيَّةِ فَلَمَّا أَسْلَمُوا تَقَاضُوهُمْ بَقِيَّةَ أَمْوَالِهِمْ فَقَالُوا: لَيْسَ لَكُمْ عَلَيْنَا حَقٌّ، وَلَا عِنْدَنَا قَضَاءٌ لِأَنَّكُمْ تَرَكْتُمْ دِينَكُمْ، وَانْقَطَعَ الْعَهْدُ بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمْ وَادَّعَوْا أَنَّهُمْ وَجَدُوا ذَلِكَ فِي كُتُبِهِمْ فَكَذَّبَهُمُ اللَّهُ ﷿ وَقَالَ عَزَّ مِنْ قَائِلٍ: {وَيَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَهُمْ يَعْلَمُونَ} ثُمَّ قَالَ رَدًّا عَلَيْهِمْ:
Hasan, İbn Cüreyc ve Mukâtil şöyle dediler: Yahudiler Câhiliye döneminde Müslümanlardan bazı adamlarla alışveriş yapmışlardı. Onlar Müslüman olunca kalan alacaklarını istediler. Bunun üzerine Yahudiler: "Sizin bizim üzerimizde hiçbir hakkınız yoktur, bizde size ödenecek bir şey de yoktur; çünkü siz dininizi terk ettiniz, aramızdaki ahit koptu" dediler ve bunu kitaplarında bulduklarını iddia ettiler. Bunun üzerine Allah Azze ve Celle onları yalanladı ve -sözü yüce olan O'dur-: {وَيَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَهُمْ يَعْلَمُونَ} “Onlar bile bile Allah'a karşı yalan söylemektedirler” buyurdu. Sonra da onlara cevap olarak şöyle buyurdu:
{بَلَى مَنْ أَوْفَى بِعَهْدِهِ وَاتَّقَى فَإِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَّقِينَ (٧٦) }
{بَلَى مَنْ أَوْفَى بِعَهْدِهِ وَاتَّقَى فَإِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَّقِينَ (٧٦)} “Hayır! Kim ahdine vefa gösterir ve sakınırsa, şüphesiz Allah sakınanları sever. (Âl-i İmrân: 76)”
{بَلَى} أَيْ: لَيْسَ كَمَا قَالُوا بَلْ عَلَيْهِمْ سَبِيلٌ، ثُمَّ ابْتَدَأَ فَقَالَ {مَنْ أَوْفَى} أَيْ: وَلَكِنَّ مَنْ أَوْفَى {بِعَهْدِهِ} أَيْ: بِعَهْدِ اللَّهِ الَّذِي عَهِدَ إِلَيْهِ فِي التَّوْرَاةِ مِنَ الْإِيمَانِ بِمُحَمَّدٍ ﷺ وَالْقُرْآنِ وَأَدَاءِ الْأَمَانَةِ، وَقِيلَ: الْهَاءُ فِي عَهْدِهِ رَاجِعَةٌ إِلَى الْمُوفِي {وَاتَّقَى} الْكَفْرَ وَالْخِيَانَةَ وَنَقْضَ الْعَهْدِ، {فَإِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَّقِينَ}
{بَلَى} “Hayır!” yani onların dediği gibi değildir, aksine onların aleyhine vebal vardır. Sonra yeni bir söze başlayarak şöyle buyurdu: {مَنْ أَوْفَى} “Kim vefa gösterirse” yani lakin kim vefa gösterirse, {بِعَهْدِهِ} “ahdine” yani Allah'ın Tevrat'ta Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e, Kur'an'a iman etmek ve emaneti yerine getirmek hususunda kendisinden aldığı ahdine [vefa gösterirse]. Bir görüşe göre de "ahdihi"deki zamir vefa gösteren kimseye aittir. {وَاتَّقَى} “ve sakınırsa” küfürden, hıyanetten ve ahdi bozmaktan sakınırsa, {فَإِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَّقِينَ} “şüphesiz Allah sakınanları sever.”
أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ الْمُلَيْحِيُّ، أَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النُّعَيْمِيُّ، أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، أَنَا قَبِيصَةُ بْنُ عُقْبَةَ، أَنَا سُفْيَانُ عَنِ الْأَعْمَشِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُرَّةَ عَنْ مَسْرُوقٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: " أَرْبَعٌ مَنْ كُنَّ فِيهِ كَانَ مُنَافِقًا خَالِصًا وَمَنْ كَانَتْ فِيهِ خَصْلَةٌ مِنْهُنَّ كَانَتْ فِيهِ خَصْلَةٌ مِنَ النِّفَاقِ حَتَّى يَدَعَهَا: إِذَا ائْتُمِنَ خَانَ، وَإِذَا حَدَّثَ كَذَبَ، وَإِذَا عَاهَدَ غَدَرَ، وَإِذَا خَاصَمَ فَجَرَ" (١) .
Bize Abdülvâhid el-Muleyhî haber verdi, bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî bildirdi, bize Muhammed b. Yûsuf bildirdi, bize Muhammed b. İsmâîl bildirdi, bize Kabîsa b. Ukbe bildirdi, bize Süfyân, el-A'meş'ten, o Abdullah b. Mürre'den, o Mesrûk'tan, o da Abdullah b. Ömer'den rivayet etti ki Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Dört özellik vardır ki bunlar kimde bulunursa katıksız bir münafık olur. Kimde de bunlardan bir haslet bulunursa, onu terk edinceye kadar kendisinde nifaktan bir haslet bulunmuş olur: Kendisine emanet edildiğinde hıyanet eder, konuştuğunda yalan söyler, sözleştiğinde sözünde durmaz ve tartıştığında haktan sapıp haddi aşar (fısk ve fücur işler)." (١)
{إِنَّ الَّذِينَ يَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ وَأَيْمَانِهِمْ ثَمَنًا قَلِيلًا أُولَئِكَ لَا خَلَاقَ لَهُمْ فِي الْآخِرَةِ وَلَا يُكَلِّمُهُمُ اللَّهُ وَلَا يَنْظُرُ إِلَيْهِمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَلَا يُزَكِّيهِمْ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ (٧٧) }
{إِنَّ الَّذِينَ يَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ وَأَيْمَانِهِمْ ثَمَنًا قَلِيلًا أُولَئِكَ لَا خَلَاقَ لَهُمْ فِي الْآخِرَةِ وَلَا يُكَلِّمُهُمُ اللَّهُ وَلَا يَنْظُرُ إِلَيْهِمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَلَا يُزَكِّيهِمْ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ (٧٧)} “Allah'a verdikleri ahdi ve yeminlerini az bir bedel karşılığında satanlar var ya; işte onların ahirette hiçbir nasibi yoktur. Kıyamet günü Allah onlarla konuşmayacak, onlara bakmayacak ve onları temize çıkarmayacaktır. Onlar için elem verici bir azap vardır. (Âl-i İmrân: 77)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: {إِنَّ الَّذِينَ يَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ وَأَيْمَانِهِمْ ثَمَنًا قَلِيلًا} قَالَ عِكْرِمَةُ: نَزَلَتْ فِي رُؤُوسِ الْيَهُودِ، كَتَمُوا مَا عَهِدَ اللَّهَ إِلَيْهِمْ فِي التَّوْرَاةِ فِي شَأْنِ مُحَمَّدٍ ﷺ وَبَدَّلُوهُ وَكَتَبُوا بِأَيْدِيهِمْ غَيْرَهُ وَحَلَفُوا أَنَّهُ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ لِئَلَّا يَفُوتَهُمُ الْمَآكِلُ وَالرِّشَا الَّتِي كَانَتْ لَهُمْ مِنْ أَتْبَاعِهِمْ.
Allah Teâlâ'nın: {إِنَّ الَّذِينَ يَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ وَأَيْمَانِهِمْ ثَمَنًا قَلِيلًا} “Allah'a verdikleri ahdi ve yeminlerini az bir bedel karşılığında satanlar...” kavli hakkında İkrime şöyle dedi: Bu ayet Yahudi ileri gelenleri hakkında inmiştir. Onlar Tevrat'ta Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem hakkında Allah'ın kendilerine verdiği ahdi gizlediler, onu değiştirdiler ve elleriyle başka şeyler yazıp tâbilerinden aldıkları menfaatler ve rüşvetler ellerinden gitmesin diye bunun Allah katından olduğuna yemin ettiler.
أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ أَحْمَدَ الْمُلَيْحِيُّ، أَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النُّعَيْمِيُّ، أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، أَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، أَنَا أَبُو عَوَانَةَ عَنِ الْأَعْمَشِ عَنْ أَبِي وَائِلٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "مَنْ حَلَفَ عَلَى يَمِينِ صَبْرٍ يَقْتَطِعُ بِهَا مَالَ امْرِئٍ مُسْلِمٍ لَقِيَ اللَّهَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَهُوَ عَلَيْهِ غَضْبَانُ" فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى تَصْدِيقَ ذَلِكَ {إِنَّ الَّذِينَ يَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ وَأَيْمَانِهِمْ ثَمَنًا قَلِيلًا} إِلَى آخِرِ الْآيَةِ، فَدَخَلَ الْأَشْعَثُ بْنُ قَيْسٍ فَقَالَ: مَا يُحَدِّثُكُمْ أَبُو عَبْدِ الرَّحْمَنِ؟ فَقَالُوا: كَذَا وَكَذَا، فَقَالَ: فِيَّ أُنْزِلَتْ كَانَتْ لِي بِئْرٌ فِي أَرْضِ ابْنِ عَمٍّ لِي فَأَتَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فَحَدَّثْتُهُ فَقَالَ: "هَاتِ بَيِّنَتَكَ أَوْ يَمِينَهُ " قُلْتُ: إِذًا يَحْلِفُ عَلَيْهَا يَا رَسُولَ اللَّهِ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "مَنْ حَلَفَ عَلَى يَمِينِ صَبْرٍ وَهُوَ فِيهَا فَاجِرٌ يَقْتَطِعُ بِهَا مَالَ امْرِئٍ مُسْلِمٍ لَقِيَ اللَّهَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَهُوَ عَلَيْهِ غَضْبَانُ" (٢) .
Bize Abdülvâhid b. Ahmed el-Muleyhî haber verdi, bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî bildirdi, bize Muhammed b. Yûsuf bildirdi, bize Muhammed b. İsmâîl bildirdi, bize Mûsâ b. İsmâîl bildirdi, bize Ebû Avâne, el-A'meş'ten, o Ebû Vâil'den, o da Abdullah'tan rivayet etti ki o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: "Kim bir Müslümanın malını haksızca almak için bağlayıcı bir yemine (yemîn-i sabr) zorlanıp yalan yere yemin ederse, kıyamet gününde Allah'ın huzuruna O'nun gazabına uğramış olarak çıkar." Bunun üzerine Allah Teâlâ bunu doğrulayan şu ayeti indirdi: {إِنَّ الَّذِينَ يَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ وَأَيْمَانِهِمْ ثَمَنًا قَلِيلًا} “Allah'a verdikleri ahdi ve yeminlerini az bir bedel karşılığında satanlar...” ayetin sonuna kadar. O sırada Eş'as b. Kays içeri girdi ve: "Ebû Abdirrahmân size ne anlatıyor?" dedi. Onlar da: "Şöyle şöyle..." dediler. Bunun üzerine Eş'as şöyle dedi: Bu ayet benim hakkımda indi. Amcamın oğlunun arazisinde bana ait bir kuyu vardı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip durumu anlattım. Buyurdu ki: "Ya delilini getirirsin ya da o yemin eder." Ben: "O takdirde yemin eder [ve malımı alır], ey Allah'ın Resûlü!" dedim. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Kim yalancı olduğu halde, bir Müslümanın malını haksızca almak için bağlayıcı bir yemin ederse, kıyamet gününde Allah'ın huzuruna O'nun gazabına uğramış olarak çıkar." (٢)
أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ عَبْدِ الْقَاهِرِ أَنَا عَبْدُ الْغَافِرِ بْنُ مُحَمَّدٍ الْفَارِسِيُّ أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عِيسَى الْجُلُودِيُّ، أَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ سُفْيَانَ أَنَا مُسْلِمُ بْنُ الْحَجَّاجِ أَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ أَنَا أَبُو الْأَحْوَصِ عَنْ سِمَاكِ بْنِ حَرْبٍ عَنْ عَلْقَمَةَ بْنِ وَائِلِ بْنِ حُجْرٍ، عَنْ أَبِيهِ قَالَ: جَاءَ رَجُلٌ مِنْ حَضْرَمَوْتَ وَرَجُلٌ مِنْ كِنْدَةَ إِلَى النَّبِيِّ، فَقَالَ
Bize İsmâîl b. Abdilkâhir haber verdi, bize Abdülğâfir b. Muhammed el-Fârisî bildirdi, bize Muhammed b. Îsâ el-Cülûdî bildirdi, bize İbrâhîm b. Muhammed b. Süfyân bildirdi, bize Müslim b. el-Haccâc bildirdi, bize Kuteybe b. Saîd bildirdi, bize Ebu'l-Ahvas, Simâk b. Harb'den, o Alkame b. Vâil b. Hucr'dan, o da babasından rivayet etti ki o şöyle dedi: Hadramut'tan bir adam ile Kinde'den bir adam Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem]'e geldiler. Bunun üzerine
الْحَضْرَمِيُّ: يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ هَذَا قَدْ غَلَبَنِي عَلَى أَرْضٍ لِي كَانَتْ لِأَبِي، فَقَالَ الْكِنْدِيُّ: هِيَ أَرْضٌ فِي يَدِي أَزْرَعُهَا، لَيْسَ لَهُ فِيهَا حَقٌّ، فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ لِلْحَضْرَمِيِّ: "أَلَكَ بَيِّنَةٌ"؟ قَالَ: لَا قَالَ: "فَلَكَ يَمِينُهُ" قَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ الرَّجُلَ فَاجِرٌ لَا يُبَالِي عَلَى مَا يَحْلِفُ عَلَيْهِ، قَالَ: "لَيْسَ لَكَ مِنْهُ إِلَّا ذَلِكَ" فَانْطَلَقَ لِيَحْلِفَ لَهُ، فَلَمَّا أَدْبَرَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "أَمَا لَئِنْ حَلَفَ عَلَى مَالِهِ لِيَأْكُلَهُ ظُلْمًا لَيَلْقَيَنَّ اللَّهَ وَهُوَ عَنْهُ مُعْرِضٌ" (١) وَرَوَاهُ عَبْدُ الْمَلِكِ بْنُ عُمَيْرٍ عَنْ عَلْقَمَةَ، وَقَالَ هُوَ امْرُؤُ الْقَيْسِ بْنُ عَابِسٍ الْكِنْدِيُّ وَخَصْمُهُ رَبِيعَةُ بْنُ عَبْدَانَ.
Hadramutlu olan: "Ey Allah'ın Resûlü! Bu adam, babamdan bana kalan arazime el koydu" dedi. Kindeli olan ise: "O arazi benim elimdedir, onu ben ekiyorum; onun orada hiçbir hakkı yoktur" dedi. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Hadramutluya: "Bir delilin var mı?" diye sordu. O: "Hayır" dedi. [Peygamber]: "O halde onun yemini geçerlidir" buyurdu. Adam: "Ey Allah'ın Resûlü! Bu adam günahkâr biridir, neye yemin ettiğine aldırmaz" deyince, [Peygamber]: "Senin için bundan başka bir yol yoktur" buyurdu. Bunun üzerine adam ona yemin etmek üzere harekete geçti. Arkasını dönüp gittiğinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Haberiniz olsun ki, eğer onun malını haksız yere yemek için yemin ederse, kesinlikle Allah'ın huzuruna O kendisinden yüz çevirmiş olarak çıkar." (١) Bunu Abdülmelik b. Umeyr de Alkame'den rivayet etmiş ve: "O adam İmruü'l-Kays b. Âbis el-Kindî, hasmı ise Rebîa b. Abdân idi" demiştir.
وَرُوِيَ لَمَّا هَمَّ أَنْ يَحْلِفَ نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ فَامْتَنَعَ امْرُؤُ الْقَيْسِ أَنْ يَحْلِفَ، وَأَقَرَّ لِخَصْمِهِ بِحَقِّهِ وَدَفْعَهُ إِلَيْهِ. أَخْبَرَنَا أَبُو الْحَسَنِ مُحَمَّدُ بْنُ مُحَمَّدٍ السَّرَخْسِيُّ، أَخْبَرَنَا زَاهِرُ بْنُ أَحْمَدَ السَّرَخْسِيُّ، أَنَا أَبُو مُصْعَبٍ عَنْ مَالِكٍ عَنِ الْعَلَاءِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ سَعِيدِ بْنِ كَعْبٍ عَنْ أَخِيهِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ عَنْ أَبِي أُمَامَةَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: "مَنِ اقْتَطَعَ حَقَّ امْرِئٍ مُسْلِمٍ بِيَمِينِهِ حَرَّمَ اللَّهُ عَلَيْهِ الْجَنَّةَ وَأَوْجَبَ لَهُ النَّارَ" قَالُوا: وَإِنْ كَانَ شَيْئًا يَسِيرًا يَا رَسُولَ اللَّهِ؟ قَالَ: "وَإِنْ كَانَ قَضِيبًا مَنْ أَرَاكٍ" قَالَهَا ثَلَاثَ مَرَّاتٍ (٢) .
Rivayet edildiğine göre, o yemin etmeye niyetlendiğinde bu ayet indi; bunun üzerine İmruü'l-Kays yemin etmekten vazgeçti, hasmının hakkını itiraf etti ve [araziyi] ona teslim etti. Bize Ebu'l-Hasan Muhammed b. Muhammed es-Sarahsî haber verdi, bize Zâhir b. Ahmed es-Sarahsî haber verdi, bize Ebû Mus'ab, Mâlik'ten, o el-Alâ b. Abdirrahmân'dan, o Saîd b. Ka'b'dan, o kardeşi Abdullah b. Ka'b b. Mâlik'ten, o da Ebû Ümâme'den rivayet etti ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Kim [yalan] yeminiyle bir Müslümanın hakkını gasbederse, Allah ona cenneti haram kılar ve cehennemi farz/vacip kılar." Dediler ki: "Az bir şey olsa da mı ey Allah'ın Resûlü?" [Resûlullah]: "Misvak ağacından bir çubuk bile olsa!" buyurdu ve bunu üç defa tekrarladı. (٢)
أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ أَحْمَدَ الْمُلَيْحِيُّ، أَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النُّعَيْمِيُّ، أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، أَنَا عَمْرُو بْنُ مُحَمَّدٍ، أَنَا هُشَيْمُ بْنُ مُحَمَّدٍ أَنَا الْعَوَّامُ بْنُ حَوْشَبٍ عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي أَوْفَى أَنَّ رَجُلًا أَقَامَ سِلْعَةً وَهُوَ فِي السُّوقِ فَحَلَفَ بِاللَّهِ لَقَدْ أُعْطِيَ بِهَا مَا لَمْ يُعْطَ لِيُوقِعَ فِيهَا رَجُلًا مِنَ الْمُسْلِمِينَ، فَنَزَلَتْ: {إِنَّ الَّذِينَ يَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ وَأَيْمَانِهِمْ ثَمَنًا قَلِيلًا} (٣) .
Bize Abdülvâhid b. Ahmed el-Muleyhî haber verdi, bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî bildirdi, bize Muhammed b. Yûsuf bildirdi, bize Muhammed b. İsmâîl bildirdi, bize Amr b. Muhammed bildirdi, bize Hüşeym b. Muhammed bildirdi, bize el-Avvâm b. Havşeb, İbrâhîm b. Abdirrahmân'dan, o da Abdullah b. Ebî Evfâ'dan haber verdi ki: Bir adam çarşıda bir mal sergiledi ve Müslümanlardan bir kimseyi o mala düşürmek (kandırmak) için, o mala aslında verilmemiş olan bir bedel verildiğine dair Allah adına yemin etti. Bunun üzerine: {إِنَّ الَّذِينَ يَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ وَأَيْمَانِهِمْ ثَمَنًا قَلِيلًا} “Allah'a verdikleri ahdi ve yeminlerini az bir bedel karşılığında satanlar...” ayeti indi. (٣)
قَوْلُهُ تَعَالَى: {إِنَّ الَّذِينَ يَشْتَرُونَ} أَيْ: يَسْتَبْدِلُونَ {بِعَهْدِ اللَّهِ} وَأَرَادَ الْأَمَانَةَ، {وَأَيْمَانِهِمْ} الْكَاذِبَةِ {ثَمَنًا قَلِيلًا} أَيْ: شَيْئًا قَلِيلًا مِنْ حُطَامِ الدُّنْيَا، {أُولَئِكَ لَا خَلَاقَ لَهُمْ} لَا نَصِيبَ لَهُمْ {فِي الْآخِرَةِ} وَنَعِيمِهَا، {وَلَا يُكَلِّمُهُمُ اللَّهُ} كَلَامًا يَنْفَعُهُمْ وَيَسُرُّهُمْ، وَقِيلَ: هُوَ بِمَعْنَى الْغَضَبِ، كَمَا يَقُولُ الرَّجُلُ: إِنِّي لَا أُكَلِّمُ فُلَانًا إِذَا كَانَ غَضِبَ عَلَيْهِ، {وَلَا يَنْظُرُ إِلَيْهِمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ} أَيْ: لَا يَرْحَمُهُمْ وَلَا يُحْسِنُ إِلَيْهِمْ وَلَا يُنِيلُهُمْ خَيْرًا، {وَلَا يُزَكِّيهِمْ} أَيْ: لَا يُثْنِي عَلَيْهِمْ بِالْجَمِيلِ وَلَا يُطَهِّرُهُمْ مِنَ الذُّنُوبِ، {وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ}
Allah Teâlâ'nın: {إِنَّ الَّذِينَ يَشْتَرُونَ} yani değiştirenler, {بِعَهْدِ اللَّهِ} “Allah'a verdikleri ahdi” -bununla emaneti kastetmiştir-, {وَأَيْمَانِهِمْ} “ve yeminlerini” yalan yeminlerini, {ثَمَنًا قَلِيلًا} “az bir bedel karşılığında” yani dünya metâından az bir şey karşılığında [değişenler], {أُولَئِكَ لَا خَلَاقَ لَهُمْ} “işte onların hiçbir nasibi yoktur”, {فِي الْآخِرَةِ} “ahirette” ve onun nimetlerinde [hiçbir nasipleri yoktur]. {وَلَا يُكَلِّمُهُمُ اللَّهُ} “Allah onlarla konuşmayacak” kendilerine fayda verecek ve onları sevindirecek bir söz söylemeyecektir. Bir görüşe göre de bu, öfke manasındadır; nitekim bir kimse birine kızdığında: "Ben falanla konuşmuyorum" der. {وَلَا يَنْظُرُ إِلَيْهِمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ} “Kıyamet günü onlara bakmayacak” yani onlara merhamet etmeyecek, ihsanda bulunmayacak ve onlara bir hayır ulaştırmayacaktır. {وَلَا يُزَكِّيهِمْ} “ve onları temize çıkarmayacaktır” yani onları güzellikle övmeyecek ve günahlardan arındırmayacaktır. {وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ} “Onlar için elem verici bir azap vardır.”
أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ عَبْدِ الْقَاهِرِ، أَنَا عَبْدُ الْغَفَّارِ بْنُ مُحَمَّدٍ الْفَارِسِيُّ، أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عِيسَى الْجُلُودِيُّ، أَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُحَمَّدٍ، أَنَا سُفْيَانُ، أَنَا مُسْلِمُ بْنُ الْحَجَّاجِ، أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، عَنْ شُعْبَةَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ مُدْرِكٍ عَنْ أَبِي
Bize İsmâîl b. Abdilkâhir haber verdi, bize Abdülgaffâr b. Muhammed el-Fârisî bildirdi, bize Muhammed b. Îsâ el-Cülûdî bildirdi, bize İbrâhîm b. Muhammed bildirdi, bize Süfyân bildirdi, bize Müslim b. el-Haccâc bildirdi, bize Muhammed b. Ca‘fer, Şu‘be’den, [o] Alî b. Müdrik’ten, [o da] Ebû...
زُرْعَةَ عَنْ خَرَشَةَ بْنِ الْحُرِّ عَنْ أَبِي ذَرٍّ ﵁ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: "ثَلَاثَةٌ لَا يُكَلِّمُهُمُ اللَّهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَلَا يَنْظُرُ إِلَيْهِمْ وَلَا يُزَكِّيهِمْ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ" قَالَ: قَرَأَهَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ فَقَالَ أَبُو ذَرٍّ: خَابُوا وَخَسِرُوا مَنْ هُمْ يَا رَسُولَ اللَّهِ؟ قَالَ: "الْمُسْبِلُ وَالْمَنَّانُ وَالْمُنْفِقُ سِلْعَتَهُ بِالْحَلِفِ الْكَاذِبِ" (١) فِي رِوَايَةٍ: "الْمُسْبِلُ إِزَارَهُ".
Zür'a'dan, o Haraşe b. el-Hurr'dan, o da Ebû Zer radıyallâhu anh'tan rivayet etti ki Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Üç sınıf insan vardır ki, kıyamet gününde Allah onlarla konuşmaz, onlara bakmaz, onları temize çıkarmaz ve onlar için elem verici bir azap vardır." Dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bunu üç defa okudu/söyledi. Bunun üzerine Ebû Zer: "Perişan oldular ve hüsrana uğradılar! Kimdir bunlar ey Allah'ın Resûlü?" dedi. [Peygamber]: "[Kibrinden dolayı eteğini] yerde sürüyen, yaptığı iyiliği başa kakan ve yalan yeminle malını sürümde tutan kimsedir" (١) buyurdu. Bir rivayette ise: "Elbisesini [kibirle] sarkıtan" şeklinde geçmektedir.
أَخْبَرَنَا الْإِمَامُ أَبُو عَلِيٍّ الْحُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْقَاضِي، أَنَا أُسَيْدٌ أَبُو الْحَسَنِ مُحَمَّدُ بْنُ الْحُسَيْنِ الْعَلَوِيُّ أَنَا أَبُو نَصْرٍ مُحَمَّدُ بْنُ حَمْدَوَيْهِ الْمَرْوَزِيُّ، أَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: "ثَلَاثَةٌ لَا يُكَلِّمُهُمُ اللَّهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَلَا يَنْظُرُ إِلَيْهِمْ وَلَا يُزَكِّيهِمْ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ رَجُلٌ حَلَفَ يَمِينًا عَلَى مَالِ مُسْلِمٍ فَاقْتَطَعَهُ، وَرَجُلٌ حَلَفَ عَلَى يَمِينٍ كَاذِبَةٍ بَعْدَ صَلَاةِ الْعَصْرِ أَنَّهُ أُعْطِيَ بِسِلْعَتِهِ أَكْثَرَ مِمَّا أُعْطِيَ وَهُوَ كَاذِبٌ، وَرَجُلٌ مَنَعَ فَضْلَ مَالِهِ فَإِنَّ اللَّهَ تَعَالَى يَقُولُ: الْيَوْمَ أَمْنَعُكَ فَضْلَ مَا لَمْ تَعْمَلْ يَدَاكَ" .
İmam Ebû Ali el-Hüseyn b. Muhammed el-Kâdî bize haber verdi, bize Ebu'l-Hasan Muhammed b. el-Hüseyn el-Alevî bildirdi, bize Ebû Nasr Muhammed b. Hamdeveyh el-Mervezî bildirdi, bize Süfyân b. Uyeyne, Amr b. Dînâr'dan, [o] Ebû Sâlih'ten, [o da] Ebû Hüreyre'den [rivayetle] bildirdi ki Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Üç sınıf insan vardır ki kıyamet gününde Allah onlarla konuşmaz, onlara bakmaz, onları temize çıkarmaz ve onlar için elem verici bir azap vardır: [Haksız yere] el koymak amacıyla bir Müslümanın malı üzerine yemin eden kimse; ikindi namazından sonra malına gerçekte verilenden daha fazlası verildiğine dair yalan yere yemin eden kimse -ki o yalancıdır-; ve ihtiyaç fazlası malını [başkalarından] esirgeyen kimse. Muhakkak ki Allah Teâlâ şöyle buyurur: "Kendi ellerinin emeği olmayan fazladan lütfumdan bugün seni mahrum bırakıyorum."».
{وَإِنَّ مِنْهُمْ لَفَرِيقًا يَلْوُونَ أَلْسِنَتَهُمْ بِالْكِتَابِ لِتَحْسَبُوهُ مِنَ الْكِتَابِ وَمَا هُوَ مِنَ الْكِتَابِ وَيَقُولُونَ هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَمَا هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَيَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَهُمْ يَعْلَمُونَ (٧٨) مَا كَانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُؤْتِيَهُ اللَّهُ الْكِتَابَ وَالْحُكْمَ وَالنُّبُوَّةَ ثُمَّ يَقُولَ لِلنَّاسِ كُونُوا عِبَادًا لِي مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلَكِنْ كُونُوا رَبَّانِيِّينَ بِمَا كُنْتُمْ تُعَلِّمُونَ الْكِتَابَ وَبِمَا كُنْتُمْ تَدْرُسُونَ (٧٩) }
{وَإِنَّ مِنْهُمْ لَفَرِيقًا يَلْوُونَ أَلْسِنَتَهُمْ بِالْكِتَابِ لِتَحْسَبُوهُ مِنَ الْكِتَابِ وَمَا هُوَ مِنَ الْكِتَابِ وَيَقُولُونَ هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَمَا هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَيَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَهُمْ يَعْلَمُونَ (٧٨) مَا كَانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُؤْتِيَهُ اللَّهُ الْكِتَابَ وَالْحُكْمَ وَالنُّبُوَّةَ ثُمَّ يَقُولَ لِلنَّاسِ كُونُوا عِبَادًا لِي مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلَكِنْ كُونُوا رَبَّانِيِّينَ بِمَا كُنْتُمْ تُعَلِّمُونَ الْكِتَابَ وَبِمَا كُنْتُمْ تَدْرُسُونَ (٧٩)} “Onlardan bir grup vardır ki, Kitap'tan olmadığı halde Kitap'tan sanasınız diye dillerini eğip bükerler ve: ‘Bu Allah katındandır’ derler. Oysa o Allah katından değildir. Onlar bile bile Allah'a karşı yalan söylerler. (Âl-i İmrân: 78) Allah'ın kendisine Kitap'ı, hükmü (hikmeti) ve peygamberliği verdiği hiçbir insanın, sonra kalkıp insanlara: ‘Allah'ı bırakıp bana kul olun’ demesi yakışmaz. Fakat: ‘Kitap'ı öğrettiğinize ve okuduğunuza göre Rabbânîler (kendini Rabbine adayan âlimler) olun’ der. (Âl-i İmrân: 79)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَإِنَّ مِنْهُمْ لَفَرِيقًا} يَعْنِي: مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ لَفَرِيقًا أَيْ: طَائِفَةً، وَهُمْ كَعْبُ بْنُ الْأَشْرَفِ وَمَالِكُ بْنُ الصَّيْفِ وَحُيَيُّ بْنُ أَخْطَبَ وَأَبُو يَاسِرٍ وَشُعْبَةُ بْنُ عُمَرَ الشَّاعِرُ، {يَلْوُونَ أَلْسِنَتَهُمْ بِالْكِتَابِ} أَيْ: يَعْطِفُونَ أَلْسِنَتَهُمْ بِالتَّحْرِيفِ وَالتَّغْيِيرِ وَهُوَ مَا غَيَّرُوا مِنْ صِفَةِ النَّبِيِّ ﷺ وَآيَةِ الرَّجْمِ وَغَيْرِ ذَلِكَ، يُقَالُ: لَوَى لِسَانَهُ عَلَى كَذَا أَيْ: غَيَّرَهُ، {لِتَحْسَبُوهُ} أي: لتظنوأ ٦٢/أمَا حَرَّفُوا {مِنَ الْكِتَابِ} الَّذِي أَنْزَلَهُ اللَّهُ تَعَالَى، {وَمَا هُوَ مِنَ الْكِتَابِ وَيَقُولُونَ هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَمَا هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَيَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ} عَمْدًا، {وَهُمْ يَعْلَمُونَ} أَنَّهُمْ كَاذِبُونَ، وَقَالَ الضَّحَّاكُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: إِنَّ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى جَمِيعًا وَذَلِكَ أَنَّهُمْ حَرَّفُوا التَّوْرَاةَ وَالْإِنْجِيلَ وَأَلْحَقُوا بِكِتَابِ اللَّهِ مَا لَيْسَ مِنْهُ.
Allah Teâlâ'nın: {وَإِنَّ مِنْهُمْ لَفَرِيقًا} “Onlardan bir grup vardır ki” kavli, yani Kitap ehlinden bir grup/topluluk vardır ki; bunlar Ka'b b. el-Eşref, Mâlik b. es-Sayf, Huyey b. Ahtab, Ebû Yâsir ve şair Şu'be b. Amr'dır. {يَلْوُونَ أَلْسِنَتَهُمْ بِالْكِتَابِ} “Kitap'la dillerini eğip bükerler” yani tahrif ve tebdil ederek dillerini bükerler; bu da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in vasfı, recim ayeti ve benzeri hususlarda yaptıkları değişikliklerdir. [Arapçada] "dilini falanca şeye büktü" denildiğinde onu değiştirdi manası kastedilir. {لِتَحْسَبُوهُ} “zannedesiniz diye” yani ٦٢/أonların tahrif ettikleri şeyi, Allah Teâlâ'nın indirdiği {مِنَ الْكِتَابِ} “Kitap'tan” sanasınız diye. {وَمَا هُوَ مِنَ الْكِتَابِ وَيَقُولُونَ هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَمَا هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَيَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ} “Oysa o Kitap'tan değildir ve: ‘Bu Allah katındandır’ derler. Oysa o Allah katından değildir. Onlar Allah'a karşı yalan söylerler” kasten [bunu söylerler], {وَهُمْ يَعْلَمُونَ} “bile bile” yalancı olduklarını bildikleri halde. ed-Dahhâk İbn Abbâs'tan nakletti ki: Bu ayet Yahudiler ve Hristiyanların her ikisi hakkında inmiştir; çünkü onlar Tevrat ve İncil'i tahrif etmiş ve Allah'ın kitabına ondan olmayan şeyleri eklemişlerdir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: {مَا كَانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُؤْتِيَهُ اللَّهُ الْكِتَابَ} الْآيَةَ قَالَ مُقَاتِلٌ وَالضَّحَّاكُ: مَا كَانَ لِبَشَرٍ يَعْنِي: عِيسَى ﵇، وَذَلِكَ أَنَّ نَصَارَى نَجْرَانَ كَانُوا يَقُولُونَ: إِنَّ عِيسَى أَمَرَهُمْ أَنْ يَتَّخِذُوهُ رَبًّا فَقَالَ
Allah Teâlâ'nın: {مَا كَانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُؤْتِيَهُ اللَّهُ الْكِتَابَ} “Allah'ın kendisine Kitap'ı verdiği hiçbir insana yakışmaz...” ayeti hakkında Mukâtil ve ed-Dahhâk şöyle dediler: "Hiçbir insana yakışmaz" ifadesinden kasıt Îsâ aleyhisselâm'dır; çünkü Necran Hristiyanları, Îsâ'nın kendilerine onu rab edinmelerini emrettiğini söylüyorlardı. Bunun üzerine
تَعَالَى: {مَا كَانَ لِبَشَرٍ} يَعْنِي: عِيسَى {أَنْ يُؤْتِيَهُ اللَّهُ الْكِتَابَ} الْإِنْجِيلَ (١) .
[Allah] Teâlâ: {مَا كَانَ لِبَشَرٍ} “hiçbir insana yakışmaz” yani Îsâ'ya, {أَنْ يُؤْتِيَهُ اللَّهُ الْكِتَابَ} “Allah'ın kendisine Kitap'ı” yani İncil'i [verdiği kimseden bu beklenemez] buyurdu. (١)
وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَعَطَاءٌ: {مَا كَانَ لِبَشَرٍ} يَعْنِي مُحَمَّدًا {أَنْ يُؤْتِيَهُ اللَّهُ الْكِتَابَ} أَيِ الْقُرْآنَ، وَذَلِكَ أَنَّ أَبَا رَافِعٍ الْقُرَظِيَّ مِنَ الْيَهُودِ، وَالرَّئِيسَ (٢) مِنْ نَصَارَى أَهْلِ نَجْرَانَ قَالَا يَا مُحَمَّدُ تُرِيدُ أَنْ نَعْبُدَكَ وَنَتَّخِذَكَ رَبًّا فَقَالَ: مَعَاذَ اللَّهِ أَنْ نَأْمُرَ بِعِبَادَةِ غَيْرِ اللَّهِ مَا بِذَلِكَ أَمَرَنِي اللَّهُ، وَلَا بِذَلِكَ أَمَرَنِي (٣) فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى هَذِهِ الْآيَةَ (٤) {مَا كَانَ لِبَشَرٍ} أَيْ مَا يَنْبَغِي لِبَشَرٍ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: " مَا يَكُونُ لَنَا أَنْ نَتَكَلَّمَ بِهَذَا " (سُورَةُ، النُّورِ الْآيَةُ: ١٦) أَيْ مَا يَنْبَغِي لَنَا، وَالْبَشَرُ: جَمِيعُ بَنِي آدَمَ لَا وَاحِدَ لَهُ مِنْ لَفْظِهِ، كَالْقَوْمِ وَالْجَيْشِ وَيُوضَعُ مَوْضِعَ الْوَاحِدِ وَالْجَمْعِ، {أَنْ يُؤْتِيَهُ اللَّهُ الْكِتَابَ وَالْحُكْمَ} الْفَهْمَ وَالْعِلْمَ وَقِيلَ: إِمْضَاءَ الْحُكْمِ عَنِ اللَّهِ ﷿، {وَالنُّبُوَّةَ} الْمَنْزِلَةَ الرَّفِيعَةَ بِالْأَنْبِيَاءِ، {ثُمَّ يَقُولَ لِلنَّاسِ كُونُوا عِبَادًا لِي مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلَكِنْ كُونُوا} أَيْ: وَلَكِنْ يَقُولُ كُونُوا، {رَبَّانِيِّينَ}
İbn Abbâs ve Atâ ise şöyle dediler: {مَا كَانَ لِبَشَرٍ} “hiçbir insana yakışmaz” yani Muhammed'e; {أَنْ يُؤْتِيَهُ اللَّهُ الْكِتَابَ} “Allah'ın kendisine Kitap'ı” yani Kur'an'ı [verdiği kimseye yakışmaz]. Bunun sebebi şudur: Yahudilerden Ebû Râfi' el-Kurazî ile Necran Hristiyanlarının reisi (٢): "Ey Muhammed! Sana ibadet etmemizi ve seni rab edinmemizi mi istiyorsun?" dediler. O da: "Allah'tan başkasına ibadet edilmesini emretmekten Allah'a sığınırım! Allah bana bunu emretmedi, beni bununla da göndermedi" (٣) buyurdu. Bunun üzerine Allah Teâlâ bu ayeti indirdi: (٤) {مَا كَانَ لِبَشَرٍ} “hiçbir insana yakışmaz” yani hiçbir beşere uygun düşmez; nitekim Allah Teâlâ'nın: {مَا يَكُونُ لَنَا أَنْ نَتَكَلَّمَ بِهَذَا} “Bunu konuşmamız bize yakışmaz/uygun düşmez” (Nûr: 16) ayetinde de "bize uygun düşmez" anlamındadır. "Beşer" kelimesi bütün Âdemoğullarını kapsar ve kavim ile ordu kelimeleri gibi kendi lafzından tekili yoktur; hem tekil hem de çoğul yerine kullanılır. {أَنْ يُؤْتِيَهُ اللَّهُ الْكِتَابَ وَالْحُكْمَ} “Allah'ın kendisine Kitap'ı ve hükmü vermesi” yani anlayış ve ilmi vermesi; bir görüşe göre de Allah Azze ve Celle adına hükmü icra etmeyi vermesi, {وَالنُّبُوَّةَ} “ve peygamberliği” peygamberlere has yüce mertebeyi vermesi, {ثُمَّ يَقُولَ لِلنَّاسِ كُونُوا عِبَادًا لِي مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلَكِنْ كُونُوا} “sonra insanlara: ‘Allah'ı bırakıp bana kul olun’ demesi yakışmaz. Fakat der ki: ‘...olun’” yani fakat [şöyle] der: {رَبَّانِيِّينَ} “Rabbânîler olun.”
وَاخْتَلَفُوا فِيهِ قَالَ عَلِيٌّ وَابْنُ عَبَّاسٍ وَالْحَسَنُ: كُونُوا فُقَهَاءَ عُلَمَاءَ وَقَالَ قَتَادَةُ: حُكَمَاءَ وَعُلَمَاءَ وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: الْعَالِمُ الَّذِي يَعْمَلُ بِعِلْمِهِ، وَعَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: فُقَهَاءَ مُعَلِّمِينَ.
[Âlimler] bu kelimenin anlamı hakkında ihtilaf ettiler. Ali, İbn Abbâs ve Hasan: "Fakihler ve âlimler olun" dediler. Katâde: "Hikmet sahibi ve ilim sahibi kimseler [olun]" dedi. Saîd b. Cübeyr: "İlmiyle amel eden âlimdir" dedi. Saîd b. Cübeyr vasıtasıyla İbn Abbâs'tan nakledildiğine göre: "Öğreten fakihler [olun]" demektir.
وَقِيلَ: الرَّبَّانِيُّ الَّذِي يُرَبِّي النَّاسَ بِصِغَارِ الْعِلْمِ قَبْلَ كِبَارِهِ، وَقَالَ عَطَاءٌ: عُلَمَاءَ حُكَمَاءَ نُصَحَاءَ لِلَّهِ فِي خَلْقِهِ، قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: سَمِعْتُ رَجُلًا عَالِمًا يَقُولُ: الرَّبَّانِيُّ الْعَالِمُ بِالْحَلَالِ وَالْحَرَامِ وَالْأَمْرِ وَالنَّهْيِ، (٥) الْعَالِمُ بِأَنْبَاءِ الْأُمَّةِ (٦) مَا كَانَ وَمَا يَكُونُ، وَقِيلَ: الرَّبَّانِيُّونَ فَوْقَ الْأَحْبَارِ، وَالْأَحْبَارُ: الْعُلَمَاءُ، وَالرَّبَّانِيُّونَ: الَّذِينَ جَمَعُوا مَعَ الْعِلْمِ الْبَصَارَةَ بِسِيَاسَةِ النَّاسِ.
Bir görüşe göre Rabbânî: İnsanları büyük/ağır ilimlerden önce küçük/temel ilimlerle terbiye edip yetiştiren kimsedir. Atâ: "Allah'ın kullarına karşı samimi ve öğüt verici olan âlimler ve hakîmlerdir" dedi. Ebû Ubeyde şöyle dedi: İlim sahibi bir zatın şöyle dediğini duydum: "Rabbânî; helali, haramı, emri ve nehyi bilen, (٥) geçmiş ve gelecekte ümmetin haberlerini bilen kimsedir." (٦) Bir görüşe göre de: Rabbânîler ahbârdan (yahudi din âlimlerinden/âlimlerden) üstündür; ahbâr âlimlerdir, Rabbânîler ise ilmin yanı sıra insanları sevk ve idare etme (siyaset) basiretini kendinde toplayanlardır.
قَالَ الْمُؤَرِّجُ: كُونُوا رَبَّانِيِّينَ تَدِينُونَ لِرَبِّكُمْ، مِنَ الرُّبُوبِيَّةِ، كَانَ فِي الْأَصْلِ رَبِّيٌّ فَأُدْخِلَتِ الْأَلِفُ لِلتَّفْخِيمِ، ثُمَّ أُدْخِلَتِ النُّونُ لِسُكُونِ الْأَلِفِ، كَمَا قِيلَ: صَنْعَانِيٌّ وَبَهْرَانِيٌّ.
el-Müerric şöyle dedi: "Rabbânîler olun", rubûbiyyetten türemiş olup "Rabbinize boyun eğen ve O'na kulluk edenler olun" demektir. Aslında "rabbî" (رَبِّيٌّ) idi; ta'zim/mübalağa için araya elif dahil edildi, ardından elifin sakinliği sebebiyle nun harfi eklendi; tıpkı "San'ânî" (صَنْعَانِيٌّ) ve "Behrânî" (بَهْرَانِيٌّ) denildiği gibi.
وَقَالَ الْمُبَرِّدُ: هُمْ أَرْبَابُ الْعِلْمِ سُمُّوا بِهِ لِأَنَّهُمْ يُرَبُّونَ الْعِلْمَ، وَيَقُومُونَ بِهِ وَيُرَبُّونَ الْمُتَعَلِّمِينَ بِصِغَارِ الْعُلُومِ
el-Müberred şöyle dedi: "Onlar ilim sahipleridir; ilmi koruyup geliştirdikleri (terbiye ettikleri), onun gereğini yerine getirdikleri ve ilim tahsil edenleri temel/küçük ilimlerle yetiştirdikleri için bu isimle isimlendirilmişlerdir;
قَبْلَ كِبَارِهَا، وَكُلُّ مَنْ قَامَ بِإِصْلَاحِ شَيْءٍ وَإِتْمَامِهِ فَقَدْ رَبَّهُ يَرُبُّهُ، وَاحِدُهَا: "رَبَّانُ" (كَمَا قَالُوا: رَيَّانُ) (١) وَعَطْشَانُ وَشَبْعَانُ وَعُرْيَانُ ثُمَّ ضُمَّتْ إِلَيْهِ يَاءُ النِّسْبَةِ (٢) كَمَا قَالُوا: لِحْيَانِيٌّ وَرَقَبَانِيٌّ.
büyük ilimlerden önce küçük/temel ilimlerle terbiye ederler. Bir şeyi ıslah edip kemale erdiren her kimse onu "rabbehu yerubbuhu" (terbiye etti/ıslah etti) yapmış olur. Tekili "rabbân"dır (tıpkı reyân (١), atşân, şeb'ân ve uryân dedikleri gibi); ardından tıpkı lihyânî ve rakabânî dedikleri gibi buna nisbet yâ'sı eklenmiştir. (٢)
وَحُكِيَ عَنْ عَلَيٍّ ﵁ أَنَّهُ قَالَ: هُوَ الَّذِي يَرُبُّ عِلْمَهُ، بِعَمَلِهِ قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ الْحَنَفِيَّةِ لَمَّا مَاتَ ابْنُ عَبَّاسٍ: الْيَوْمَ مَاتَ رَبَّانِيُّ هَذِهِ الْأُمَّةِ. {بِمَا كُنْتُمْ} أَيْ: بِمَا أَنْتُمْ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: " مَنْ كَانَ فِي الْمَهْدِ صَبِيًّا " (سُورَةُ مَرْيَمَ الْآيَةُ ٢٩) أَيْ: مَنْ هُوَ فِي الْمَهْدِ {تُعَلِّمُونَ الْكِتَابَ} قَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ وَعَاصِمٌ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ " تُعَلِّمُونَ " بِالتَّشْدِيدِ مِنَ التَّعْلِيمِ وَقَرَأَ الْآخَرُونَ " تَعْلَمُونَ " بِالتَّخْفِيفِ مِنَ الْعِلْمِ كَقَوْلِهِ: {وَبِمَا كُنْتُمْ تَدْرُسُونَ} أي: تقرؤون.
Ali radıyallâhu anh'tan şöyle dediği rivayet edilmiştir: "O, ilmini ameliyle besleyip terbiye eden kimsedir." İbn Abbâs vefat ettiğinde Muhammed b. el-Hanefiyye: "Bugün bu ümmetin rabbânîsi vefat etti" demiştir. {بِمَا كُنْتُمْ} yani olduğunuz için; nitekim Allah Teâlâ'nın: {مَنْ كَانَ فِي الْمَهْدِ صَبِيًّا} “beşikteki bir bebek olan kimseyle...” (Meryem: 29) yani beşikte bulunan kimse kavlinde olduğu gibidir. {تُعَلِّمُونَ الْكِتَابَ} “Kitap'ı öğrettiğinize göre”; İbn Âmir, Âsım, Hamza ve el-Kisâî öğretmek (ta'lîm) kökünden şedde ile "tuallimûne" (تُعَلِّمُونَ) şeklinde okumuşlardır. Diğerleri ise bilmek (ilm) kökünden şeddesiz olarak "ta'lemûne" (تَعْلَمُونَ) şeklinde okumuşlardır; nitekim: {وَبِمَا كُنْتُمْ تَدْرُسُونَ} “ve okuduğunuza göre” kavlinde olduğu gibi; yani okuduğunuza göre.
{وَلَا يَأْمُرَكُمْ أَنْ تَتَّخِذُوا الْمَلَائِكَةَ وَالنَّبِيِّينَ أَرْبَابًا أَيَأْمُرُكُمْ بِالْكُفْرِ بَعْدَ إِذْ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ (٨٠) وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ النَّبِيِّينَ لَمَا آتَيْتُكُمْ مِنْ كِتَابٍ وَحِكْمَةٍ ثُمَّ جَاءَكُمْ رَسُولٌ مُصَدِّقٌ لِمَا مَعَكُمْ لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ وَلَتَنْصُرُنَّهُ قَالَ أَأَقْرَرْتُمْ وَأَخَذْتُمْ عَلَى ذَلِكُمْ إِصْرِي قَالُوا أَقْرَرْنَا قَالَ فَاشْهَدُوا وَأَنَا مَعَكُمْ مِنَ الشَّاهِدِينَ (٨١) }
{وَلَا يَأْمُرَكُمْ أَنْ تَتَّخِذُوا الْمَلَائِكَةَ وَالنَّبِيِّينَ أَرْبَابًا أَيَأْمُرُكُمْ بِالْكُفْرِ بَعْدَ إِذْ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ (٨٠) وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ النَّبِيِّينَ لَمَا آتَيْتُكُمْ مِنْ كِتَابٍ وَحِكْمَةٍ ثُمَّ جَاءَكُمْ رَسُولٌ مُصَدِّقٌ لِمَا مَعَكُمْ لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ وَلَتَنْصُرُنَّهُ قَالَ أَأَقْرَرْتُمْ وَأَخَذْتُمْ عَلَى ذَلِكُمْ إِصْرِي قَالُوا أَقْرَرْنَا قَالَ فَاشْهَدُوا وَأَنَا مَعَكُمْ مِنَ الشَّاهِدِينَ (٨١)} “Ve melekleri ve peygamberleri rabler edinmenizi de size emretmez. Siz Müslüman olduktan sonra size inkârı mı emredecek? (Âl-i İmrân: 80) Hani Allah peygamberlerden: ‘Andolsun ki size Kitap ve hikmet verdim; sonra beraberinizdekini doğrulayan bir peygamber geldiğinde ona mutlaka inanacak ve ona mutlaka yardım edeceksiniz’ diye kesin söz almıştı. [Allah:] ‘Bunu ikrar ettiniz ve bu hususta ağır ahdimi kabul edip üzerinize aldınız mı?’ dedi. ‘İkrar ettik’ dediler. [Allah:] ‘Öyleyse şahit olun, Ben de sizinle beraber şahitlerdenim’ dedi. (Âl-i İmrân: 81)”
قَوْلُهُ {وَلَا يَأْمُرَكُمْ} قَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ وَعَاصِمٌ وَحَمْزَةُ وَيَعْقُوبُ بِنَصْبِ الرَّاءِ عَطْفًا عَلَى قَوْلِهِ: ثُمَّ يَقُولَ، فَيَكُونُ مَرْدُودًا عَلَى الْبَشَرِ، أَيْ: وَلَا يَأْمُرُ ذَلِكَ الْبَشَرُ، وَقِيلَ: عَلَى إِضْمَارِ "أَنْ" أَيْ: وَلَا أَنْ يَأْمُرَكُمْ ذَلِكَ الْبَشَرُ، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِالرَّفْعِ عَلَى الِاسْتِئْنَافِ، مَعْنَاهُ: وَلَا يَأْمُرُكُمُ اللَّهُ، وَقَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ وَجَمَاعَةٌ: وَلَا يَأْمُرُكُمْ مُحَمَّدٌ، {أَنْ تَتَّخِذُوا الْمَلَائِكَةَ وَالنَّبِيِّينَ أَرْبَابًا} كَفِعْلِ قُرَيْشٍ وَالصَّابِئِينَ حَيْثُ قَالُوا: الْمَلَائِكَةُ بَنَاتُ اللَّهِ وَالْيَهُودِ وَالنَّصَارَى حَيْثُ قَالُوا فِي الْمَسِيحِ وَعُزَيْرٍ مَا قَالُوا، {أَيَأْمُرُكُمْ بِالْكُفْرِ بَعْدَ إِذْ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ} قَالَهُ عَلَى طَرِيقِ التَّعَجُّبِ وَالْإِنْكَارِ، يَعْنِي: لَا يَقُولُ هَذَا.
{وَلَا يَأْمُرَكُمْ} kavlini İbn Âmir, Âsım, Hamza ve Ya'kûb; "ثم يقول" kavline atıfla râ harfinin nasbıyla [ve lâ ye'murakum] şeklinde okumuşlardır. Bu takdirde beşere dönük olur, yani: "O beşerin size emretmesi de [olacak şey değildir]" demektir. Bir görüşe göre de takdirî "en" (أَنْ) edatıyla: "O beşerin size emretmesi de [yakışmaz]" demektir. Kalan kıraat imamları ise yeni bir başlangıç (isti'nâf) olarak ref ile [ve lâ ye'murukum] şeklinde okumuşlardır; manası: "Allah size emretmez" demektir. İbn Cüreyc ve bir grup müfessir ise: "Muhammed size emretmez" [anlamındadır] dediler. {أَنْ تَتَّخِذُوا الْمَلَائِكَةَ وَالنَّبِيِّينَ أَرْبَابًا} “melekleri ve peygamberleri rabler edinmenizi”; nitekim Kureyş ve Sâbiîlerin "Melekler Allah'ın kızlarıdır" demeleri, Yahudi ve Hristiyanların da Mesih ve Üzeyr hakkında söylediklerini söylemeleri gibi. {أَيَأْمُرُكُمْ بِالْكُفْرِ بَعْدَ إِذْ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ} “Siz Müslüman olduktan sonra size inkârı mı emredecek?” Bu ifadeyi şaşkınlık ve inkâr/kınama üslubuyla söylemiştir; yani o bunu asla söylemez.
قَوْلُهُ ﷿: {وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ النَّبِيِّينَ لَمَا آتَيْتُكُمْ مِنْ كِتَابٍ وَحِكْمَةٍ} قَرَأَ حَمْزَةُ " لِمَا " بِكَسْرِ اللَّامِ وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِفَتْحِهَا فَمَنْ كَسَرَ اللَّامَ فَهِيَ لَامُ الْإِضَافَةِ دَخَلَتْ عَلَى مَا، وَمَعْنَاهُ الَّذِي يُرِيدُ لِلَّذِي آتَيْتُكُمْ أَيْ: أَخَذَ مِيثَاقَ النَّبِيِّينَ لِأَجْلِ الَّذِي آتَاهُمْ مِنَ الْكِتَابِ وَالْحِكْمَةِ يَعْنِي أَنَّهُمْ أَصْحَابُ الشَّرَائِعِ وَمَنْ فَتَحَ اللَّامَ فَمَعْنَاهُ: لِلَّذِي آتَيْتُكُمْ بِمَعْنَى الْخَبَرِ وَقِيلَ: بِمَعْنَى الْجَزَاءِ أَيْ: لَئِنْ آتَيْتُكُمْ وَمَهْمَا آتَيْتُكُمْ وَجَوَابُ الْجَزَاءِ قَوْلُهُ {لَتُؤْمِنُنَّ}
Yüce Allah'ın: {وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ النَّبِيِّينَ لَمَا آتَيْتُكُمْ مِنْ كِتَابٍ وَحِكْمَةٍ} “Hani Allah, peygamberlerin misakını almıştı: 'Andolsun ki size kitap ve hikmet verdim...'” kavli hakkında: Hamza, "limâ" (لِمَا) lafzını lâm harfinin kesresiyle [limâ] şeklinde okumuştur. Diğer kıraat imamları ise fetha ile [lemâ] okumuşlardır. Lâm harfini kesre ile okuyana göre bu harf, "mâ" (مَا) isminin üzerine dahil olan izafet lâmıdır (cer edatıdır); buradaki "mâ" da "ellezî" (الَّذِي) manasındadır. Yani "size verdiğim şeyden ötürü" (li-llezî âteytukum) demektir; [bunun anlamı]: Peygamberlerden, kendilerine kitap ve hikmet verdiği için misak almıştır; yani onlar şeriat sahibidirler. Lâm harfini fetha ile okuyana göre ise anlam şöyledir: "Size verdiğim şey için..." olup haber manasındadır. Bir görüşe göre de ceza (şart) manasındadır; yani "Şayet size verirsem / her ne verirsem..." demektir ve cezanın (şartın) cevabı da {لَتُؤْمِنُنَّ} “mutlaka ona iman edeceksiniz” kavlidir.
قَوْلُهُ: {لَمَا آتَيْتُكُمْ} قَرَأَ نَافِعٌ وَأَهْلُ الْمَدِينَةِ " آتَيْنَاكُمْ " عَلَى التَّعْظِيمِ كَمَا قال: " وآتينا داوود زَبُورًا " (النِّسَاءِ -١٦٣) " وَآتَيْنَاهُ الْحُكْمَ صَبِيًّا " (سُورَةُ مَرْيَمَ ١٢) وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِالتَّاءِ لِمُوَافَقَةِ الْخَطِّ وَلِقَوْلِهِ: {وَأَنَا مَعَكُمْ}
{لَمَا آتَيْتُكُمْ} kavlini Nâfi' ve Medine ehli, Allah'ın: {وَآتَيْنَا دَاوُودَ زَبُورًا} “Dâvûd'a da Zebûr'u verdik” (Nisâ: 163) ve {وَآتَيْنَاهُ الْحُكْمَ صَبِيًّا} “Ona henüz çocukken hikmet verdik” (Meryem: 12) ayetlerinde olduğu gibi tazim (yüceltme) sigasıyla "âteynâkum" (آتَيْنَاكُمْ) şeklinde okumuşlardır. Diğerleri ise Mushaf hattına uygunluğu ve {وَأَنَا مَعَكُمْ} “Ben de sizinle beraberim” kavli sebebiyle hitap tâ'sı ile [âteytukum] şeklinde okumuşlardır.
وَاخْتَلَفُوا فِي الْمَعْنِيِّ بِهَذِهِ الْآيَةِ: فَذَهَبَ قَوْمٌ إِلَى أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَخْذَ الْمِيثَاقِ عَلَى النَّبِيِّينَ خَاصَّةً أَنْ يُبَلِّغُوا كِتَابَ اللَّهِ وَرِسَالَاتِهِ إِلَى عِبَادِهِ، وَأَنْ يُصَدِّقَ بَعْضُهُمْ بَعْضًا وَأَخَذَ الْعَهْدَ عَلَى كُلِّ نَبِيٍّ أَنْ يُؤْمِنَ بِمَنْ يَأْتِي بَعْدَهُ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ وَيَنْصُرَهُ إِنْ أَدْرَكَهُ، وَإِنْ لَمْ يُدْرِكْهُ أَنْ يَأْمُرَ قَوْمَهُ بِنُصْرَتِهِ إِنْ أَدْرَكُوهُ، فَأَخَذَ الْمِيثَاقَ مِنْ مُوسَى أَنْ يُؤْمِنَ بِعِيسَى، وَمِنْ عِيسَى أَنْ يُؤْمِنَ بِمُحَمَّدٍ ﷺ.
Bu ayette kastedilenler hakkında ihtilaf ettiler: Bir topluluk, Allah Teâlâ'nın peygamberlerden özellikle Allah'ın Kitabı'nı ve risaletlerini kullarına tebliğ etmeleri ve birbirlerini tasdik etmeleri hususunda söz aldığı görüşüne varmıştır. Allah her peygamberden, kendisinden sonra gelecek peygambere inanacağına, eğer ona yetişirse yardım edeceğine, şayet yetişemezse kavmine eğer yetişirlerse ona yardım etmelerini emredeceğine dair ahit almıştır. Nitekim Mûsâ'dan Îsâ'ya iman etmesi, Îsâ'dan da Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e iman etmesi hususunda kesin söz almıştır.
(وَقَالَ الْآخَرُونَ: بِمَا أَخَذَ اللَّهُ الْمِيثَاقَ مِنْهُمْ فِي أَمْرِ مُحَمَّدٍ ﷺ (١) فَعَلَى هَذَا اخْتَلَفُوا: مِنْهُمْ مَنْ قَالَ: إِنَّمَا أَخَذَ الْمِيثَاقَ عَلَى أَهْلِ الْكِتَابِ الَّذِينَ أَرْسَلَ مِنْهُمُ النَّبِيِّينَ، وَهَذَا قَوْلُ مُجَاهِدٍ وَالرَّبِيعِ، أَلَا تَرَى إِلَى قَوْلِهِ {ثُمَّ جَاءَكُمْ رَسُولٌ مُصَدِّقٌ لِمَا مَعَكُمْ لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ وَلَتَنْصُرُنَّهُ} وَإِنَّمَا كَانَ مُحَمَّدٌ ﷺ مَبْعُوثًا إِلَى أَهْلِ الْكِتَابِ دُونَ النَّبِيِّينَ يَدُلُّ عَلَيْهِ أَنَّ فِي قِرَاءَةِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ وَأُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ {وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ} وَأَمَّا الْقِرَاءَةُ الْمَعْرُوفَةُ {وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ النَّبِيِّينَ} فَأَرَادَ: أَنَّ اللَّهَ أَخَذَ مِيثَاقَ النَّبِيِّينَ أَنْ يَأْخُذُوا الْمِيثَاقَ عَلَى أُمَمِهِمْ أَنْ يُؤْمِنُوا بِمُحَمَّدٍ ﷺ وَيُصَدِّقُوهُ وَيَنْصُرُوهُ إِنْ أَدْرَكُوهُ.
(Diğerleri ise şöyle dediler: Allah'ın onlardan Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in davası hususunda aldığı ahit sebebiyledir.) (١) Bu görüş doğrultusunda da ihtilaf ettiler: Bazıları dediler ki: Bu kesin söz ancak aralarından peygamberler gönderilmiş olan Kitap ehlinden alınmıştır. Bu, Mücâhid ve er-Rebî'in görüşüdür; görmüyor musun ki O: {ثُمَّ جَاءَكُمْ رَسُولٌ مُصَدِّقٌ لِمَا مَعَكُمْ لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ وَلَتَنْصُرُنَّهُ} “sonra beraberinizdekini doğrulayan bir peygamber geldiğinde ona mutlaka inanacak ve ona mutlaka yardım edeceksiniz” buyurmaktadır. Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem peygamberlere değil Kitap ehline gönderilmiştir. Nitekim Abdullah b. Mes'ûd ve Übey b. Ka'b'ın kıraatinde: "وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ" (Hani Allah, kendilerine Kitap verilenlerden kesin söz almıştı) şeklinde olması da buna delalet eder. Meşhur olan: {وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ النَّبِّيِّينَ} “Hani Allah peygamberlerden kesin söz almıştı” kıraatine gelince, bundan kasıt şudur: Allah, ümmetlerinden Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e inanmaları, onu tasdik etmeleri ve şayet ona yetişirlerse yardım etmeleri hususunda söz almaları için peygamberlerden kesin söz almıştır.
وَقَالَ بَعْضُهُمْ: أَرَادَ أَخَذَ اللَّهُ الْمِيثَاقَ عَلَى النَّبِيِّينَ، وَأُمَمِهِمْ جَمِيعًا فِي أَمْرِ مُحَمَّدٍ ﷺ فَاكْتَفَى بِذِكْرِ الْأَنْبِيَاءِ لِأَنَّ الْعَهْدَ مَعَ الْمَتْبُوعِ عَهْدٌ عَلَى الْأَتْبَاعِ، وَهَذَا مَعْنَى قَوْلِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَقَالَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ: لَمْ يَبْعَثِ اللَّهُ نَبِيًّا آدَمَ وَمَنْ بَعْدَهُ إِلَّا أَخَذَ عَلَيْهِ الْعَهْدَ فِي أَمْرِ مُحَمَّدٍ، وَأَخَذَ الْعَهْدَ عَلَى قَوْمِهِ لَيُؤْمِنُنَّ بِهِ وَلَئِنْ بُعِثَ وَهُمْ أَحْيَاءٌ لَيَنْصُرُنَّهُ.
Bazıları da şöyle dedi: Allah, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in davası hakkında hem peygamberlerden hem de ümmetlerinin tamamından kesin söz almayı murat etmiş, fakat peygamberleri zikretmekle yetinmiştir; çünkü öndere (tâbi olunana) verilen ahit, ona tâbi olanlar için de verilmiş bir ahittir. Bu, İbn Abbâs'ın görüşünün anlamıdır. Ali b. Ebî Tâlib de şöyle demiştir: Allah, Âdem ve ondan sonraki peygamberlerden hiçbirini Muhammed hakkında kendisinden ve kavminden kesin söz almadan göndermemiştir; öyle ki ona mutlaka inanacaklar ve eğer o hayattayken peygamber olarak gönderilirse ona mutlaka yardım edeceklerdir.
قَوْلُهُ: {ثُمَّ جَاءَكُمْ رَسُولٌ مُصَدِّقٌ لِمَا مَعَكُمْ} يَعْنِي: مُحَمَّدًا ﷺ، {لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ وَلَتَنْصُرُنَّهُ} يَقُولُ اللَّهُ تَعَالَى لِلْأَنْبِيَاءِ حِينَ اسْتَخْرَجَ الذُّرِّيَّةَ مِنْ صُلْبِ آدَمَ ﵇، وَالْأَنْبِيَاءُ فِيهِمْ كَالْمَصَابِيحِ وَالسُّرُجِ، وَأَخَذَ عَلَيْهِمُ الْمِيثَاقَ فِي أَمْرِ مُحَمَّدٍ ﷺ {قَالَ أَأَقْرَرْتُمْ وَأَخَذْتُمْ عَلَى ذَلِكُمْ إِصْرِي} أَيْ: قَبِلْتُمْ عَلَى ذَلِكُمْ عَهْدِي، وَالْإِصْرُ: الْعَهْدُ الثَّقِيلُ، {قَالُوا أَقْرَرْنَا قَالَ} اللَّهُ تَعَالَى: {فَاشْهَدُوا} أَيْ: فَاشْهَدُوا أَنْتُمْ عَلَى أَنْفُسِكُمْ وَعَلَى أَتْبَاعِكُمْ، {وَأَنَا مَعَكُمْ مِنَ الشَّاهِدِينَ} عَلَيْكُمْ وَعَلَيْهِمْ، وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: فَاشْهَدُوا، أَيْ: فَاعْلَمُوا، وَقَالَ سَعِيدُ بن المسيب ٦٢/ب قَالَ اللَّهُ تَعَالَى لِلْمَلَائِكَةِ فَاشْهَدُوا عَلَيْهِمْ كِنَايَةً عَنْ غَيْرِ مَذْكُورٍ.
{ثُمَّ جَاءَكُمْ رَسُولٌ مُصَدِّقٌ لِمَا مَعَكُمْ} “sonra beraberinizdekini doğrulayan bir peygamber geldiğinde” yani Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem, {لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ وَلَتَنْصُرُنَّهُ} “ona mutlaka inanacak ve ona mutlaka yardım edeceksiniz”. Allah Teâlâ, Âdem aleyhisselâm'ın sulbünden zürriyeti çıkardığında -ki peygamberler onların arasında kandiller ve meşaleler gibiydi- Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem hususunda onlardan kesin söz alırken peygamberlere böyle buyurmuştur. {قَالَ أَأَقْرَرْتُمْ وَأَخَذْتُمْ عَلَى ذَلِكُمْ إِصْرِي} “[Allah:] ‘Bunu ikrar ettiniz ve bu hususta ağır ahdimi kabul edip üzerinize aldınız mı?’ dedi” yani bu hususta ahdimi kabul ettiniz mi? "İsr" (إِصْر) ağır ahit demektir. {قَالُوا أَقْرَرْنَا قَالَ} “‘İkrar ettik’ dediler. [Allah] buyurdu ki:” Allah Teâlâ: {فَاشْهَدُوا} “Öyleyse şahit olun” yani siz hem kendi nefislerinize hem de tâbilerinize şahit olun, {وَأَنَا مَعَكُمْ مِنَ الشَّاهِدِينَ} “Ben de sizinle beraber şahitlerdenim” sizin ve onların aleyhine şahitlik edenlerdenim [buyurdu]. İbn Abbâs: "{فَاشْهَدُوا} yani 'bilin/şahit olun' demektir" demiştir. Saîd b. el-Müseyyeb ise ٦٢/ب şöyle demiştir: Allah Teâlâ meleklere: "Onlara şahit olun" buyurmuştur; burada açıkça zikredilmeyen bir topluluk (melekler) kastedilmiştir.