{فَمَنْ تَوَلَّى بَعْدَ ذَلِكَ فَأُولَئِكَ هُمُ الْفَاسِقُونَ (٨٢) }
{فَمَنْ تَوَلَّى بَعْدَ ذَلِكَ فَأُولَئِكَ هُمُ الْفَاسِقُونَ (٨٢) } “Artık kim bundan sonra yüz çevirirse, işte onlar yoldan çıkmışların (fasıkların) ta kendileridir.”
{فَمَنْ تَوَلَّى بَعْدَ ذَلِكَ} الْإِقْرَارِ، {فَأُولَئِكَ هُمُ الْفَاسِقُونَ} الْعَاصُونَ الْخَارِجُونَ عَنِ الْإِيمَانِ.
{فَمَنْ تَوَلَّى بَعْدَ ذَلِكَ} “Artık kim bundan sonra yüz çevirirse” bu ikrardan sonra, {فَأُولَئِكَ هُمُ الْفَاسِقُونَ} “işte onlar yoldan çıkmışların ta kendileridir” [yani] isyankâr olanlar, imandan çıkanlardır.
{أَفَغَيْرَ دِينِ اللَّهِ يَبْغُونَ وَلَهُ أَسْلَمَ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ طَوْعًا وَكَرْهًا وَإِلَيْهِ يُرْجَعُونَ (٨٣) }
{أَفَغَيْرَ دِينِ اللَّهِ يَبْغُونَ وَلَهُ أَسْلَمَ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ طَوْعًا وَكَرْهًا وَإِلَيْهِ يُرْجَعُونَ (٨٣) } “Onlar Allah'ın dininden başkasını mı arıyorlar? Oysa göklerde ve yerde olanların hepsi ister istemez O'na teslim olmuştur ve O'na döndürüleceklerdir.”
{قُلْ آمَنَّا بِاللَّهِ وَمَا أُنْزِلَ عَلَيْنَا وَمَا أُنْزِلَ عَلَى إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ وَالْأَسْبَاطِ وَمَا أُوتِيَ مُوسَى وَعِيسَى وَالنَّبِيُّونَ مِنْ رَبِّهِمْ لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ (٨٤) وَمَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الْإِسْلَامِ دِينًا فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْهُ وَهُوَ فِي الْآخِرَةِ مِنَ الْخَاسِرِينَ (٨٥) كَيْفَ يَهْدِي اللَّهُ قَوْمًا كَفَرُوا بَعْدَ إِيمَانِهِمْ وَشَهِدُوا أَنَّ الرَّسُولَ حَقٌّ وَجَاءَهُمُ الْبَيِّنَاتُ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ (٨٦) أُولَئِكَ جَزَاؤُهُمْ أَنَّ عَلَيْهِمْ لَعْنَةَ اللَّهِ وَالْمَلَائِكَةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ (٨٧) خَالِدِينَ فِيهَا لَا يُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذَابُ وَلَا هُمْ يُنْظَرُونَ (٨٨) إِلَّا الَّذِينَ تَابُوا مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ وَأَصْلَحُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٨٩) إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بَعْدَ إِيمَانِهِمْ ثُمَّ ازْدَادُوا كُفْرًا لَنْ تُقْبَلَ تَوْبَتُهُمْ وَأُولَئِكَ هُمُ الضَّالُّونَ (٩٠) }
{قُلْ آمَنَّا بِاللَّهِ وَمَا أُنْزِلَ عَلَيْنَا وَمَا أُنْزِلَ عَلَى إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ وَالْأَسْبَاطِ وَمَا أُوتِيَ مُوسَى وَعِيسَى وَالنَّبِيُّونَ مِنْ رَبِّهِمْ لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ (٨٤) وَمَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الْإِسْلَامِ دِينًا فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْهُ وَهُوَ فِي الْآخِرَةِ مِنَ الْخَاسِرِينَ (٨٥) كَيْفَ يَهْدِي اللَّهُ قَوْمًا كَفَرُوا بَعْدَ إِيمَانِهِمْ وَشَهِدُوا أَنَّ الرَّسُولَ حَقٌّ وَجَاءَهُمُ الْبَيِّنَاتُ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ (٨٦) أُولَئِكَ جَزَاؤُهُمْ أَنَّ عَلَيْهِمْ لَعْنَةَ اللَّهِ وَالْمَلَائِكَةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ (٨٧) خَالِدِينَ فِيهَا لَا يُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذَابُ وَلَا هُمْ يُنْظَرُونَ (٨٨) إِلَّا الَّذِينَ تَابُوا مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ وَأَصْلَحُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٨٩) إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بَعْدَ إِيمَانِهِمْ ثُمَّ ازْدَادُوا كُفْرًا لَنْ تُقْبَلَ تَوْبَتُهُمْ وَأُولَئِكَ هُمُ الضَّالُّونَ (٩٠) } “De ki: ‘Biz Allah'a, bize indirilene, İbrahim'e, İsmail'e, İshak'a, Yakub'a ve torunlarına indirilenlere; Mûsâ'ya, Îsâ'ya ve peygamberlere Rableri tarafından verilenlere iman ettik. Onlardan hiçbiri arasında ayrım yapmayız ve biz O'na teslim olmuşuzdur.’ Kim İslam'dan başka bir din ararsa, bilsin ki [bu din] ondan asla kabul edilmeyecektir ve o, ahirette de kaybedenlerden olacaktır. İman etmelerinden, Peygamber'in hak olduğuna şahitlik etmelerinden ve kendilerine apaçık deliller geldikten sonra inkâr eden bir topluluğu Allah nasıl hidayete erdirir? Allah zalimler topluluğunu hidayete erdirmez. İşte onların cezası, Allah'ın, meleklerin ve bütün insanların lanetinin üzerlerine olmasıdır. Orada ebedî kalıcıdırlar; onlardan ne azap hafifletilir ne de onlara mühlet verilir. Ancak bundan sonra tövbe edip ıslah olanlar müstesnadır. Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir. İman ettikten sonra inkâr edip sonra inkârlarını artıranların tövbeleri asla kabul edilmeyecektir. İşte onlar sapıkların ta kendileridir.”
قَوْلُهُ ﷿: {أَفَغَيْرَ دِينِ اللَّهِ يَبْغُونَ} وَذَلِكَ أَنَّ أَهْلَ الْكِتَابِ اخْتَلَفُوا فَادَّعَى كُلُّ وَاحِدٍ أَنَّهُ عَلَى دِينِ إِبْرَاهِيمَ ﵇ وَاخْتَصَمُوا إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: "كِلَا الْفَرِيقَيْنِ بَرِيءٌ مِنْ دِينِ إِبْرَاهِيمَ ﵇" فَغَضِبُوا وَقَالُوا: لَا نَرْضَى بِقَضَائِكَ وَلَا نَأْخُذُ بِدِينِكَ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى: {أَفَغَيْرَ دِينِ اللَّهِ يَبْغُونَ} (١) قَرَأَ أَبُو جَعْفَرٍ وَأَهْلُ الْبَصْرَةِ وَحَفْصٌ عَنْ عَاصِمٍ {يَبْغُونَ} بِالْيَاءِ لِقَوْلِهِ تَعَالَى {وَأُولَئِكَ هُمُ الْفَاسِقُونَ} وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِالتَّاءِ لِقَوْلِهِ تَعَالَى {لَمَا آتَيْتُكُمْ} ، {وَلَهُ أَسْلَمَ} خَضَعَ وَانْقَادَ، {مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ طَوْعًا وَكَرْهًا} فَالطَّوْعُ: الِانْقِيَادُ وَالِاتِّبَاعُ بِسُهُولَةٍ، وَالْكُرْهُ: مَا كَانَ بِمَشَقَّةٍ وَإِبَاءٍ مِنَ النَّفْسِ.
Yüce Allah'ın: {أَفَغَيْرَ دِينِ اللَّهِ يَبْغُونَ} “Onlar Allah'ın dininden başkasını mı arıyorlar?” sözü şundan dolayıdır: Ehl-i Kitap ihtilaf etmiş ve her biri İbrahim aleyhisselâm'ın dini üzere olduğunu iddia etmişti. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzurunda davalaştılar; bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: "İki fırka da İbrahim aleyhisselâm'ın dininden uzaktır" buyurdu. Bunun üzerine öfkelenip: "Senin hükmüne razı olmuyoruz ve senin dinini benimsemiyoruz" dediler. Allah Teâlâ da: {أَفَغَيْرَ دِينِ اللَّهِ يَبْغُونَ} (١) “Onlar Allah'ın dininden başkasını mı arıyorlar?” ayetini indirdi. Ebû Ca'fer, Basra ehli ve Âsım'dan rivayetle Hafs, Allah Teâlâ'nın {وَأُولَئِكَ هُمُ الْفَاسِقُونَ} “işte onlar yoldan çıkmışların ta kendileridir” kavlinden ötürü {يَبْغُونَ} kelimesini yâ harfiyle okumuştur. Diğerleri ise Allah Teâlâ'nın {لَمَا آتَيْتُكُمْ} “size verdiğim” kavlinden ötürü tâ ile okumuştur. {وَلَهُ أَسْلَمَ} boyun eğdi ve itaat etti, {مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ طَوْعًا وَكَرْهًا} “göklerde ve yerde olanların hepsi ister istemez”. Tav' (طَوْع); kolaylıkla boyun eğmek ve uymaktır, kerh (كُرْه) ise; zorlukla ve nefsin direnmesiyle olandır.
وَاخْتَلَفُوا فِي قَوْلِهِ {طَوْعًا وَكَرْهًا} قَالَ الْحَسَنُ: أسلم أهل السموات طَوْعًا وَأَسْلَمَ مَنْ فِي الْأَرْضِ بَعْضُهُمْ طَوْعًا وَبَعْضُهُمْ كَرْهًا، خَوْفًا مِنَ السَّيْفِ وَالسَّبْيِ، وَقَالَ مُجَاهِدٌ: طَوْعًا الْمُؤْمِنُ، وَكَرْهَا ذَلِكَ الْكَافِرُ، بِدَلِيلِ: " وَلِلَّهِ يَسْجُدُ من في السموات وَالْأَرْضِ طَوْعًا وَكَرْهًا وَظِلَالُهُمْ بِالْغُدُوِّ وَالْآصَالِ " (الرَّعْدِ -١٥) وَقِيلَ: هَذَا يَوْمُ الْمِيثَاقِ حِينَ قَالَ لَهُمْ: " أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قَالُوا بَلَى " (الْأَعْرَافِ -١٧٢) فَقَالَ بَعْضُهُمْ: طَوْعًا وَبَعْضُهُمْ: كَرْهًا، وَقَالَ قَتَادَةُ: الْمُؤْمِنُ أَسْلَمَ طَوْعًا فَنَفَعَهُ، وَالْكَافِرُ أَسْلَمَ كَرْهًا فِي وَقْتِ الْبَأْسِ فَلَمْ يَنْفَعْهُ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: " فَلَمْ يَكُ يَنْفَعُهُمْ إِيمَانُهُمْ لَمَّا رَأَوْا بَأْسَنَا " (غَافِرِ -٨٥) وَقَالَ الشَّعْبِيُّ: هُوَ اسْتِعَاذَتُهُمْ بِهِ عِنْدَ اضْطِرَارِهِمْ كَمَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: " فَإِذَا رَكِبُوا فِي الْفُلْكِ دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ " (الْعَنْكَبُوتِ -٦٥) .
{طَوْعًا وَكَرْهًا} “ister istemez” kavli hakkında ihtilaf ettiler. Hasan: "Gökler ehli isteyerek teslim oldu, yerdekilerin bir kısmı isteyerek, bir kısmı ise kılıç ve esaret korkusuyla istemeyerek teslim oldu" dedi. Mücâhid: "İsteyerek olan mümin, istemeyerek olan ise kâfirdir; bunun delili: {وَلِلَّهِ يَسْجُدُ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ طَوْعًا وَكَرْهًا وَظِلَالُهُمْ بِالْغُدُوِّ وَالْآصَالِ} “Göklerde ve yerde bulunanlar da onların gölgeleri de sabah akşam ister istemez Allah'a secde ederler” (er-Ra'd, 15) ayetidir" dedi. Bir görüşe göre de bu; onlara: {أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قَالُوا بَلَى} “Ben sizin Rabbiniz değil miyim? 'Evet' dediler” (el-A'râf, 172) buyurduğu Misak günündedir; bazısı isteyerek, bazısı ise istemeyerek [böyle] demiştir. Katâde şöyle demiştir: "Mümin isteyerek teslim oldu ve bu ona fayda verdi; kâfir ise zorluk anında istemeyerek teslim oldu ve bu ona fayda vermedi. Allah Teâlâ: {فَلَمْ يَكُ يَنْفَعُهُمْ إِيمَانُهُمْ لَمَّا رَأَوْا بَأْسَنَا} “Fakat hışmımızı gördükleri zaman inanmaları kendilerine hiçbir fayda vermedi” (el-Mü'min/Gâfir, 85) buyurmuştur." Şa'bî ise şöyle demiştir: "Bu, Allah Teâlâ'nın: {فَإِذَا رَكِبُوا فِي الْفُلْكِ دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ} “Gemiye bindikleri zaman, dini yalnızca O'na has kılarak Allah'a yalvarırlar” (el-Ankebût, 65) buyurduğu gibi, darda kaldıklarında O'na sığınmalarıdır."
وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: طَوْعًا الَّذِي {وُلِدَ} (٢) فِي الْإِسْلَامِ، وَكَرْهًا الَّذِينَ أُجْبِرُوا عَلَى الْإِسْلَامِ مِمَّنْ يُسْبَى مِنْهُمْ فَيُجَاءُ بِهِمْ فِي السَّلَاسِلِ، {وَإِلَيْهِ يُرْجَعُونَ} قَرَأَ بِالْيَاءِ حَفْصٌ عَنْ عَاصِمٍ وَيَعْقُوبُ كَمَا قَرَأَ {يَبْغُونَ} بِالْيَاءِ وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِالتَّاءِ فِيهِمَا إِلَّا أَبَا عَمْرٍو فَإِنَّهُ قَرَأَ {يَبْغُونَ} بِالْيَاءِ وَ {تُرْجَعُونَ} بِالتَّاءِ، وَقَالَ: لِأَنَّ الْأَوَّلَ خَاصٌّ وَالثَّانِي عَامٌّ، لِأَنَّ مَرْجِعَ جَمِيعِ الْخَلْقِ إِلَى اللَّهِ ﷿.
Kelbî şöyle dedi: "İsteyerek olan, İslam fıtratı üzere doğan {وُلِدَ} (٢) kimsedir; istemeyerek olan ise, esir edilip zincirlerle getirilenlerden İslam'a zorlanan kimselerdir." {وَإِلَيْهِ يُرْجَعُونَ} “ve O'na döndürüleceklerdir” ibaresini, Âsım'dan rivayetle Hafs ve Ya'kûb, {يَبْغُونَ} lafzını yâ ile okudukları gibi yâ ile okudular. Geri kalanlar ise -Ebû Amr hariç- her ikisini de tâ ile okudular; Ebû Amr ise {يَبْغُونَ} lafzını yâ ile, {تُرْجَعُونَ} lafzını tâ ile okudu ve şöyle dedi: "Çünkü birincisi özeldir, ikincisi ise geneldir; zira bütün yaratılmışların dönüşü Yüce Allah'adır."
قَوْلُهُ تَعَالَى: {قُلْ آمَنَّا بِاللَّهِ وَمَا أُنْزِلَ عَلَيْنَا وَمَا أُنْزِلَ عَلَى إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ وَالْأَسْبَاطِ وَمَا أُوتِيَ مُوسَى وَعِيسَى وَالنَّبِيُّونَ مِنْ رَبِّهِمْ لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ}
Allah Teâlâ'nın kavli: {قُلْ آمَنَّا بِاللَّهِ وَمَا أُنْزِلَ عَلَيْنَا وَمَا أُنْزِلَ عَلَى إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ وَالْأَسْبَاطِ وَمَا أُوتِيَ مُوسَى وَعِيسَى وَالنَّبِيُّونَ مِنْ رَبِّهِمْ لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ} “De ki: Biz Allah'a, bize indirilene, İbrâhim'e, İsmâil'e, İshâk'a, Ya'kûb'a ve torunlarına indirilene, Rableri tarafından Mûsâ'ya, Îsâ'ya ve peygamberlere verilenlere iman ettik. Onlardan hiçbiri arasında ayrım yapmayız ve biz O'na teslim olmuş kimseleriz.”
ذَكَرَ الْمِلَلَ وَالْأَدْيَانَ وَاضْطِرَابَ النَّاسِ فِيهَا، ثُمَّ أَمَرَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ أَنْ يَقُولَ: {آمَنَّا بِاللَّهِ} الْآيَةَ.
[Allah Teâlâ] dinleri, mezhepleri ve insanların bunlar hakkındaki ihtilaflarını zikretti, ardından Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e {آمَنَّا بِاللَّهِ} “Allah'a iman ettik” ayetini söylemesini emretti.
قَوْلُهُ: {وَمَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الْإِسْلَامِ دِينًا فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْهُ} نَزَلَتْ فِي اثْنَيْ عَشَرَ رَجُلًا ارْتَدُّوا عَنِ الْإِسْلَامِ وَخَرَجُوا مِنَ الْمَدِينَةِ وَأَتَوْا مَكَّةَ كُفَّارًا، مِنْهُمُ الْحَارِثُ بْنُ سُوَيْدٍ الْأَنْصَارِيُّ، فَنَزَلَتْ فِيهِمْ {وَمَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الْإِسْلَامِ دِينًا فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْهُ وَهُوَ فِي الْآخِرَةِ مِنَ الْخَاسِرِينَ}
O'nun: {وَمَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الْإِسْلَامِ دِينًا فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْهُ} “Kim İslam'dan başka bir din ararsa, bilsin ki [bu din] ondan asla kabul edilmeyecektir” kavli, İslam'dan irtidat edip Medine'den çıkan ve Mekke'ye kâfir olarak gelen on iki kişi hakkında indi. Hâris b. Süveyd el-Ensârî de bunlardandı. Onlar hakkında: {وَمَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الْإِسْلَامِ دِينًا فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْهُ وَهُوَ فِي الْآخِرَةِ مِنَ الْخَاسِرِينَ} “Kim İslam'dan başka bir din ararsa, bilsin ki [bu din] ondan asla kabul edilmeyecektir ve o, ahirette de kaybedenlerden olacaktır” ayeti indi.
{كَيْفَ يَهْدِي اللَّهُ قَوْمًا كَفَرُوا بَعْدَ إِيمَانِهِمْ} لَفْظُهُ اسْتِفْهَامٌ وَمَعْنَاهُ جَحْدٌ، أَيْ: لَا يَهْدِي اللَّهُ، وَقِيلَ مَعْنَاهُ: كَيْفَ يَهْدِيهِمُ اللَّهُ فِي الْآخِرَةِ إِلَى الْجَنَّةِ وَالثَّوَابِ {وَشَهِدُوا أَنَّ الرَّسُولَ حَقٌّ وَجَاءَهُمُ الْبَيِّنَاتُ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ}
{كَيْفَ يَهْدِي اللَّهُ قَوْمًا كَفَرُوا بَعْدَ إِيمَانِهِمْ} “İman etmelerinden sonra inkâr eden bir topluluğu Allah nasıl hidayete erdirir?” Lafzı soru, anlamı ise inkârdır; yani: Allah hidayete erdirmez. Şöyle de denilmiştir: Bunun anlamı; ahirette Allah onları cennete ve sevaba nasıl ulaştırır? {وَشَهِدُوا أَنَّ الرَّسُولَ حَقٌّ وَجَاءَهُمُ الْبَيِّنَاتُ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ} “Peygamber'in hak olduğuna şahitlik etmelerinden ve kendilerine apaçık deliller geldikten sonra [inkâr edenleri]. Allah zalimler topluluğunu hidayete erdirmez.”
{خَالِدِينَ فِيهَا لَا يُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذَابُ وَلَا هُمْ يُنْظَرُونَ} وَذَلِكَ: أَنَّ الْحَارِثَ بْنَ سُوَيْدٍ لَمَّا لَحِقَ بِالْكُفَّارِ نَدِمَ، فَأَرْسَلَ إِلَى قَوْمِهِ: أَنْ سَلُوا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ: هَلْ لِي مِنْ تَوْبَةٍ؟ فَفَعَلُوا ذَلِكَ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى: {إِلَّا الَّذِينَ تَابُوا مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ وَأَصْلَحُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ}
{خَالِدِينَ فِيهَا لَا يُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذَابُ وَلَا هُمْ يُنْظَرُونَ} “Orada ebedî kalıcıdırlar; onlardan ne azap hafifletilir ne de onlara mühlet verilir.” Bu şöyledir: Hâris b. Süveyd kâfirlere katılınca pişman oldu ve kavmine: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e benim için bir tövbe imkânı olup olmadığını sorun" diye haber gönderdi. Onlar da bunu yaptılar; bunun üzerine Allah Teâlâ: {إِلَّا الَّذِينَ تَابُوا مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ وَأَصْلَحُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ} “Ancak bundan sonra tövbe edip ıslah olanlar müstesnadır. Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir” ayetini indirdi.
{إِلَّا الَّذِينَ تَابُوا مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ وَأَصْلَحُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ} (١) لَمَّا كَانَ مِنْهُ، فَحَمَلَهَا إِلَيْهِ رَجُلٌ مِنْ قَوْمِهِ وَقَرَأَهَا عَلَيْهِ فَقَالَ الْحَارِثُ: إِنَّكَ -وَاللَّهِ -مَا عَلِمْتُ لَصَدُوقٌ وَإِنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ لَأَصْدَقُ مِنْكَ وَإِنَّ اللَّهَ ﷿ لَأَصْدَقُ الثَّلَاثَةِ، فَرَجَعَ الْحَارِثُ إِلَى الْمَدِينَةِ وَأَسْلَمَ وَحَسُنَ إِسْلَامُهُ.
{إِلَّا الَّذِينَ تَابُوا مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ وَأَصْلَحُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ} (١) “Ancak bundan sonra tövbe edip ıslah olanlar müstesnadır. Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir” kendisinden sadır olan [günah] için [indi]. Kavminden bir adam bu ayeti ona götürüp okudu; bunun üzerine Hâris: "Vallahi bildiğim kadarıyla sen çok doğru sözlüsün; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem senden daha doğru sözlüdür; Yüce Allah ise bu üçünün en doğru sözlüsüdür" dedi. Böylece Hâris Medine'ye döndü, Müslüman oldu ve Müslümanlığı güzel oldu.
قَوْلُهُ ﷿: {إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بَعْدَ إِيمَانِهِمْ ثُمَّ ازْدَادُوا كُفْرًا} قَالَ قَتَادَةُ وَالْحَسَنُ: نَزَلَتْ فِي
Allah Azze ve Celle'nin: {إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بَعْدَ إِيمَانِهِمْ ثُمَّ ازْدَادُوا كُفْرًا} “Şüphesiz iman ettikten sonra inkâr eden, sonra da inkârlarını artıranlar...” kavli [hakkında] Katâde ve el-Hasan şöyle demişlerdir: [Bu ayet], hakkında inmiştir:
الْيَهُودِ كَفَرُوا بِعِيسَى ﵇ وَالْإِنْجِيلِ بَعْدَ إِيمَانِهِمْ بِأَنْبِيَائِهِمْ، ثُمَّ ازْدَادُوا كُفْرًا بِكُفْرِهِمْ (١) بِمُحَمَّدٍ ﷺ وَالْقُرْآنِ.
Kendi peygamberlerine iman ettikten sonra Îsâ aleyhisselâm'ı ve İncil'i inkâr eden, sonra da Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i ve Kur'an'ı inkâr etmekle (١) küfürlerini artıran Yahudiler.
وَقَالَ أَبُو الْعَالِيَةِ: نَزَلَتْ فِي الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى كَفَرُوا بِمُحَمَّدٍ ﷺ لَمَّا رَأَوْهُ بَعْدَ إِيمَانِهِمْ بِنَعْتِهِ وَصِفَتِهِ فِي كُتُبِهِمْ ثُمَّ ازْدَادُوا كُفْرًا يَعْنِي: ذُنُوبًا فِي حَالِ كُفْرِهِمْ.
Ebu'l-Âliye ise şöyle demiştir: Kitaplarındaki vasfını ve niteliğini bildikleri için iman ettikten sonra Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i görünce onu inkâr eden, sonra da küfür hallerinde küfürlerini yani günahlarını artıran Yahudiler ve Hristiyanlar hakkında inmiştir.
قَالَ مُجَاهِدٌ: نَزَلَتْ فِي جَمِيعِ الْكُفَّارِ أَشْرَكُوا بَعْدَ إِقْرَارِهِمْ بِأَنَّ اللَّهَ خَالِقُهُمْ، ثُمَّ ازْدَادُوا كُفْرًا أَيْ: أَقَامُوا عَلَى كُفْرِهِمْ حَتَّى هَلَكُوا عَلَيْهِ (٢) .
Mücâhid şöyle demiştir: Allah'ın kendi yaratıcıları olduğunu ikrar ettikten sonra şirk koşan, ardından küfürlerini artıran yani bu uğurda helak oluncaya dek küfürleri üzere kalan (٢) bütün kâfirler hakkında inmiştir.
قَالَ الْحَسَنُ: ازْدَادُوا كُفْرًا كُلَّمَا نَزَلَتْ آيَةٌ كَفَرُوا بِهَا، فَازْدَادُوا كُفْرًا وَقِيلَ: ازْدَادُوا كُفْرًا بِقَوْلِهِمْ: نَتَرَبَّصُ بِمُحَمَّدٍ رَيْبَ الْمَنُونِ.
Hasan şöyle demiştir: Küfürlerini artırdılar; her bir ayet indikçe onu inkâr ettiler ve böylece küfürlerini artırdılar. Şöyle de denilmiştir: Onların "Muhammed hakkında zamanın felaketlerini gözetliyoruz" sözleriyle küfürlerini artırmışlardır.
قَالَ الْكَلْبِيُّ: نَزَلَتْ فِي الْأَحَدَ عَشَرَ مِنْ أَصْحَابِ الْحَارِثِ بْنِ سُوَيْدٍ، لَمَّا رَجَعَ الْحَارِثُ إِلَى الْإِسْلَامِ أَقَامُوا هُمْ عَلَى الْكُفْرِ بِمَكَّةَ وَقَالُوا: نُقِيمُ عَلَى الْكُفْرِ مَا بَدَا لَنَا فَمَتَى أَرَدْنَا الرَّجْعَةَ يَنْزِلُ فِينَا مَا نَزَلَ فِي الْحَارِثِ، فَلَمَّا افْتَتَحَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ مَكَّةَ فَمَنْ دَخَلَ مِنْهُمْ فِي الْإِسْلَامِ قُبِلَتْ تَوْبَتُهُ وَنَزَلَ فِيمَنْ مَاتَ مِنْهُمْ كَافِرًا
Kelbî şöyle demiştir: Hâris b. Süveyd'in on bir arkadaşı hakkında inmiştir. Hâris İslam'a döndüğünde onlar Mekke'de küfür üzere kalmaya devam ettiler ve: "İstediğimiz müddetçe küfür üzere kalırız; ne zaman dönmek istersek Hâris hakkında inen şey bizim hakkımızda da iner" dediler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Mekke'yi fethettiğinde onlardan kim İslam'a girdiyse tövbesi kabul edildi; içlerinden kâfir olarak ölenler hakkında ise:
{إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَمَاتُوا وَهُمْ كُفَّارٌ} الْآيَةَ.
{إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَمَاتُوا وَهُمْ كُفَّارٌ} “Şüphesiz inkâr edip kâfir olarak ölenler” ayeti indi.
فَإِنْ قِيلَ: قَدْ وَعَدَ اللَّهُ قَبُولَ تَوْبَةِ مَنْ تَابَ، فَمَا مَعْنَى قَوْلِهِ: {لَنْ تُقْبَلَ تَوْبَتُهُمْ وَأُولَئِكَ هُمُ الضَّالُّونَ} قِيلَ: لَنْ تُقْبَلَ تَوْبَتُهُمْ إِذَا (رَجَعُوا فِي حَالِ الْمُعَايَنَةِ) (٣) كَمَا قَالَ: " وَلَيْسَتِ التَّوْبَةُ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السَّيِّئَاتِ حَتَّى إِذَا حَضَرَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قَالَ إِنِّي تُبْتُ الْآنَ " سُورَةُ النِّسَاءِ الْآيَةُ (١٨) .
Eğer: "Allah tövbe edenin tövbesini kabul etmeyi vadetmiştir; o halde O'nun: {لَنْ تُقْبَلَ تَوْبَتُهُمْ وَأُولَئِكَ هُمُ الضَّالُّونَ} “onların tövbeleri asla kabul edilmeyecektir. İşte onlar sapıkların ta kendileridir” sözünün anlamı nedir?" denilirse, şöyle cevap verilir: Allah'ın: {وَلَيْسَتِ التَّوْبَةُ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السَّيِّئَاتِ حَتَّى إِذَا حَضَرَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قَالَ إِنِّي تُبْتُ الْآنَ} “Yoksa kötülükleri yapıp dururken, nihayet kendilerinden birine ölüm gelip çatınca: ‘Ben şimdi tövbe ettim’ diyenlerin tövbesi kabul değildir” (en-Nisâ Suresi, 18. ayet) buyurduğu gibi, (ölümü gözleriyle gördükleri anda döndüklerinde) (٣) tövbeleri asla kabul edilmeyecektir.
وَقِيلَ هَذَا فِي أَصْحَابِ الْحَارِثِ بْنِ سُوَيْدٍ حَيْثُ أَمْسَكُوا عَنِ الْإِسْلَامِ، وَقَالُوا: نَتَرَبَّصُ بِمُحَمَّدٍ فَإِنْ سَاعَدَهُ الزَّمَانُ نَرْجِعُ إِلَى دِينِهِ، لَنْ يُقْبَلَ مِنْهُمْ ذَلِكَ لِأَنَّهُمْ مُتَرَبِّصُونَ غَيْرُ مُحَقِّقِينَ، وَأُولَئِكَ هُمُ الضَّالُّونَ.
Şöyle de denilmiştir: Bu, İslam'dan geri duran ve: "Muhammed'i gözetleyelim; şayet zaman ona yardım ederse onun dinine döneriz" diyen Hâris b. Süveyd'in arkadaşları hakkındadır. Onların bu hali kabul edilmeyecektir; çünkü onlar hakikati arayan değil, fırsat kollayan kimselerdir; işte onlar sapıkların ta kendileridir.
{إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَمَاتُوا وَهُمْ كُفَّارٌ فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْ أَحَدِهِمْ مِلْءُ الْأَرْضِ ذَهَبًا وَلَوِ افْتَدَى بِهِ أُولَئِكَ لَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ وَمَا لَهُمْ مِنْ نَاصِرِينَ (٩١) }
{إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَمَاتُوا وَهُمْ كُفَّارٌ فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْ أَحَدِهِمْ مِلْءُ الْأَرْضِ ذَهَبًا وَلَوِ افْتَدَى بِهِ أُولَئِكَ لَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ وَمَا لَهُمْ مِنْ نَاصِرِينَ (٩١) } “Şüphesiz inkâr edip kâfir olarak ölenlerin hiçbirinden, kendini kurtarmak için dünya dolusu altın verse bile asla kabul edilmeyecektir. İşte onlar için elem dolu bir azap vardır ve onların hiçbir yardımcıları da yoktur.”
قَوْلُهُ ﷿: {إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَمَاتُوا وَهُمْ كُفَّارٌ فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْ أَحَدِهِمْ مِلْءُ الْأَرْضِ} أَيْ: قَدْرُ مَا يَمْلَأُ الْأَرْضَ مِنْ شَرْقِهَا إِلَى غَرْبِهَا، {ذَهَبًا} نُصِبَ عَلَى التَّفْسِيرِ، كَقَوْلِهِمْ: عِشْرُونَ دِرْهَمًا. {وَلَوِ افْتَدَى بِهِ} قِيلَ: مَعْنَاهُ لَوِ افْتَدَى بِهِ، وَالْوَاوُ زَائِدَةٌ مُقْحَمَةٌ، {أُولَئِكَ لَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ وَمَا لَهُمْ مِنْ نَاصِرِينَ}
Yüce Allah'ın: {إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَمَاتُوا وَهُمْ كُفَّارٌ فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْ أَحَدِهِمْ مِلْءُ الْأَرْضِ} “Şüphesiz inkâr edip kâfir olarak ölenlerin hiçbirinden yeryüzü dolusu [altın] asla kabul edilmeyecektir” sözü; yani doğusundan batısına kadar yeryüzünü dolduracak miktar demektir. {ذَهَبًا} “altın” [kelimesi], tıpkı: “yirmi dirhem” (عِشْرُونَ دِرْهَمًا) sözlerinde olduğu gibi tefsir (temyiz) üzere mansub kılınmıştır. {وَلَوِ افْتَدَى بِهِ} “kendini kurtarmak için onu verse bile” [ifadesi hakkında] şöyle denilmiştir: Bunun anlamı “kendini kurtarmak için onu verse” demektir; buradaki vâv (و) harfi zâiddir (pekiştirme için fazladan gelmiştir). {أُولَئِكَ لَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ وَمَا لَهُمْ مِنْ نَاصِرِينَ} “İşte onlar için elem dolu bir azap vardır ve onların hiçbir yardımcıları da yoktur.”
أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ أَحْمَدَ الْمُلَيْحِيُّ، أَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النُّعَيْمِيُّ، أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، أَخْبَرَنَا غُنْدَرٌ، أَخْبَرَنَا شُعْبَةُ، عَنْ أَبِي عِمْرَانَ قَالَ: سَمِعْتُ أَنَسَ بْنَ مَالِكٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: "يَقُولُ اللَّهُ لِأَهْوَنِ أَهْلِ النَّارِ عَذَابًا يَوْمَ الْقِيَامَةِ: لَوْ أَنَّ لَكَ مَا فِي الْأَرْضِ مِنْ شَيْءٍ أَكُنْتَ تَفْدِي بِهِ؟ فَيَقُولُ: نَعَمْ فَيَقُولُ: أَرَدْتُ مِنْكَ أَهْوَنَ مِنْ ذَلِكَ وَأَنْتَ فِي صُلْبِ آدَمَ أَنْ لَا تُشْرِكُ بِي شَيْئًا فَأَبَيْتَ إِلَّا أَنْ تُشْرِكَ بِي" .
Bize Abdülvâhid b. Ahmed el-Muleyhî haber verdi, bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî bildirdi, bize Muhammed b. Yûsuf bildirdi, bize Muhammed b. İsmâîl bildirdi, bize Muhammed b. Beşşâr bildirdi, bize Gunder haber verdi, bize Şu'be, Ebû İmrân'dan haber verdi, o da şöyle dedi: Enes b. Mâlik'i, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'den [şöyle buyurduğunu] işittim: «يَقُولُ اللَّهُ لِأَهْوَنِ أَهْلِ النَّارِ عَذَابًا يَوْمَ الْقِيَامَةِ: لَوْ أَنَّ لَكَ مَا فِي الْأَرْضِ مِنْ شَيْءٍ أَكُنْتَ تَفْدِي بِهِ؟ فَيَقُولُ: نَعَمْ فَيَقُولُ: أَرَدْتُ مِنْكَ أَهْوَنَ مِنْ ذَلِكَ وَأَنْتَ فِي صُلْبِ آدَمَ أَنْ لَا تُشْرِكُ بِي شَيْئًا فَأَبَيْتَ إِلَّا أَنْ تُشْرِكَ بِي» «Kıyamet günü Allah, cehennem halkı içinde azabı en hafif olan kimseye: “Eğer yeryüzünde bulunan her şey senin olsaydı [bu azaptan kurtulmak için] onu fidye olarak verir miydin?” diye buyurur. O da: “Evet” der. Bunun üzerine [Allah] şöyle buyurur: “Sen daha Âdem'in sulbündeyken Ben senden bundan çok daha kolay olan bir şeyi, Bana hiçbir şeyi ortak koşmamanı istemiştim; fakat sen [yüz çevirip] Bana ortak koşmaktan başka bir şey yapmadın.”».
{لَنْ تَنَالُوا الْبِرَّ حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ وَمَا تُنْفِقُوا مِنْ شَيْءٍ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ (٩٢) }
{لَنْ تَنَالُوا الْبِرَّ حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ وَمَا تُنْفِقُوا مِنْ شَيْءٍ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ (٩٢) } “Sevdiğiniz şeylerden infak etmedikçe iyiliğe (birr) asla erişemezsiniz. Her ne infak ederseniz, şüphesiz Allah onu hakkıyla bilendir.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: {لَنْ تَنَالُوا الْبِرَّ} يَعْنِي: الْجَنَّةَ، قَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ وَابْنُ مَسْعُودٍ وَمُجَاهِدٌ، وَقَالَ مُقَاتِلُ بْنُ حَيَّانَ: التَّقْوَى، وَقِيلَ: الطَّاعَةَ، وَقِيلَ: الْخَيْرَ، وَقَالَ الْحَسَنُ: أَنْ تَكُونُوا أَبْرَارًا.
Allah Teâlâ'nın: {لَنْ تَنَالُوا الْبِرَّ} “iyiliğe asla erişemezsiniz” kavli yani cennete [erişemezsiniz] demektir. Bunu İbn Abbâs, İbn Mes'ûd ve Mücâhid söylemiştir. Mukâtil b. Hayyân: "Takvaya" dedi. "İtaate" denildi, "Hayra" denildi. Hasan ise: "İyiler (ebrâr) olasınız" demiştir.
أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الصَّالِحِيُّ، أَنَا أَبُو بَكْرٍ أَحْمَدُ بْنُ الْحَسَنِ الْحِيرِيُّ، أَنَا حَاجِبُ بْنُ أَحْمَدَ الطُّوسِيُّ أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ حَمَّادٍ قَالَ: أَخْبَرَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ عَنِ الْأَعْمَشِ عَنْ شَقِيقٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ ﵁ قال: قال ٦٣/أرَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "عَلَيْكُمْ بِالصِّدْقِ فَإِنَّ الصِّدْقَ يَهْدِي إِلَى الْبِرَّ وَإِنَّ الْبِرَّ يَهْدِي إِلَى الْجَنَّةِ، وَمَا يَزَالُ الرَّجُلُ يَصْدُقُ وَيَتَحَرَّى الصِّدْقَ حَتَّى يُكْتَبَ عِنْدَ اللَّهِ صِدِّيقًا، وَإِيَّاكُمْ وَالْكَذِبَ فَإِنَّ الْكَذِبَ يَهْدِي إِلَى الْفُجُورِ وَإِنَّ الْفُجُورَ يَهْدِي إِلَى النَّارِ، وَمَا يَزَالُ الرَّجُلُ يَكْذِبُ وَيَتَحَرَّى الْكَذِبَ حَتَّى يُكْتَبَ عِنْدَ اللَّهِ كَذَّابًا" (١) .
Bize Muhammed b. Abdillâh es-Sâlihî haber verdi, bize Ebû Bekr Ahmed b. el-Hasen el-Hîrî haber verdi, bize Hâcib b. Ahmed et-Tûsî haber verdi, bize Muhammed b. Hammâd haber verdi, dedi ki: Bize Ebû Muâviye, el-A'meş'ten, o Şakîk'ten, o da ٦٣/أ Abdullah radıyallâhu anh'tan haber verdi; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: "Doğruluğa sarılın; çünkü doğruluk iyiliğe (birr) ulaştırır, iyilik ise cennete ulaştırır. İnsan doğru söylemeye ve doğruluğu aramaya devam ettikçe nihayet Allah katında sıddîk (dosdoğru) olarak yazılır. Yalandan da sakının; zira yalan kötülüğe (fücûr) ulaştırır, kötülük ise cehenneme ulaştırır. İnsan yalan söylemeye ve yalanı aramaya devam ettikçe nihayet Allah katında kezzâb (yalancı) olarak yazılır." (١)
قَوْلُهُ تَعَالَى: {حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ} أَيْ: مِنْ أَحَبِّ أَمْوَالِكُمْ إِلَيْكُمْ، رَوَى الضَّحَّاكُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ أَدَاءُ الزَّكَاةِ.
Allah Teâlâ'nın: {حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ} “sevdiğiniz şeylerden infak etmedikçe” kavli yani mallarınızın size en sevimli olanından [demektir]. Dahhâk'ın İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre bundan kasıt zekâtın ödenmesidir.
وَقَالَ مُجَاهِدٌ وَالْكَلْبِيُّ: هَذِهِ الْآيَةُ نَسَخَتْهَا آيَةُ الزَّكَاةِ، وَقَالَ الْحَسَنُ: كُلُّ إِنْفَاقٍ يَبْتَغِي بِهِ الْمُسْلِمُ وَجْهَ اللَّهِ حَتَّى الثَّمَرَةَ يَنَالُ بِهِ هَذَا الْبِرَّ وَقَالَ عَطَاءٌ: لَنْ تَنَالُوا الْبِرَّ أَيْ: شَرَفَ الدِّينِ وَالتَّقْوَى حَتَّى تَتَصَدَّقُوا وَأَنْتُمْ أَصِحَّاءُ أَشِحَّاءُ.
Mücâhid ve Kelbî şöyle demiştir: Bu ayeti zekât ayeti neshetmiştir. Hasan ise şöyle demiştir: Müslümanın Allah rızasını gözeterek yaptığı her harcama -bir meyve dahi olsa- kişi bununla bu iyiliğe nail olur. Atâ ise: "{لَنْ تَنَالُوا الْبِرَّ} yani sizler sağlıklı ve mala düşkün olduğunuz halde sadaka vermedikçe dinin şerefine ve takvaya asla erişemezsiniz" demiştir.
أَخْبَرَنَا أَبُو الْحَسَنِ السَّرَخْسِيُّ، أَنَا زَاهِرُ بْنُ أَحْمَدَ، أَنَا أَبُو إِسْحَاقَ الْهَاشِمِيُّ، أَنَا أَبُو مُصْعَبٍ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي طَلْحَةَ أَنَّهُ سَمِعَ أَنَسَ بْنَ مَالِكٍ يَقُولُ "كَانَ أَبُو طَلْحَةَ الْأَنْصَارِيُّ أَكْثَرَ أَنْصَارِيٍّ بِالْمَدِينَةِ مَالًا وَكَانَ أَحَبُّ أَمْوَالِهِ إِلَيْهِ بَيْرُحَاءَ وَكَانَتْ مُسْتَقْبِلَةً الْمَسْجِدَ، وَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ يَدْخُلُهَا وَيَشْرَبُ مِنْ
Bize Ebu'l-Hasen es-Sarahsî haber verdi, [dedi ki]: Bize Zâhir b. Ahmed bildirdi, [dedi ki]: Bize Ebû İshâk el-Hâşimî bildirdi, [dedi ki]: Bize Ebû Mus'ab, Mâlik'ten, [o da] İshâk b. Abdillâh b. Ebî Talha'dan bildirdi; o Enes b. Mâlik'i şöyle derken işitmiştir: "Ebû Talha el-Ensârî, Medine'de ensar arasında en çok mala sahip olan kimseydi. Mallarının içinde kendisine en sevimli olanı ise Beyruhâ [bahçesi] idi. Bu bahçe Mescid'in tam karşısında yer alıyordu. Resûlullah oraya girer ve içindeki [tatlı sudan] içerdi...
مَاءٍ فِيهَا طَيِّبٍ، قَالَ أَنَسٌ: فَلَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ {لَنْ تَنَالُوا الْبِرَّ حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ} قَامَ أَبُو طَلْحَةَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى يَقُولُ فِي كِتَابِهِ: {لَنْ تَنَالُوا الْبِرَّ حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ} وَإِنَّ أَحَبَّ أَمْوَالِي إِلَيَّ بَيْرُحَاءُ وَإِنَّهَا صَدَقَةٌ لِلَّهِ أَرْجُو بِرَّهَا وَذُخْرَهَا عِنْدَ اللَّهِ، فَضَعْهَا يَا رَسُولَ اللَّهِ حَيْثُ شِئْتَ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: بَخٍ بَخٍ ذَلِكَ مَالٌ رَابِحٌ. أَوْ قَالَ: ذَلِكَ مَالُ رَابِحٍ وَقَدْ سَمِعْتُ مَا قُلْتَ فِيهَا وَإِنِّي أَرَى أَنْ تَجْعَلَهَا فِي الْأَقْرَبِينَ، فَقَالَ أَبُو طَلْحَةَ أَفْعَلُ يَا رَسُولَ اللَّهِ فَقَسَّمَهَا أَبُو طَلْحَةَ فِي أَقَارِبِهِ وَبَنِي عَمِّهِ" (١) .
tatlı sudan içerdi. Enes dedi ki: Bu {لَنْ تَنَالُوا الْبِرَّ حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ} “Sevdiğiniz şeylerden infak etmedikçe iyiliğe asla erişemezsiniz” ayeti inince Ebû Talha, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına kalkıp gitti ve: 'Ey Allah'ın Resûlü, şüphesiz Allah Teâlâ Kitabında: {لَنْ تَنَالُوا الْبِرَّ حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ} “Sevdiğiniz şeylerden infak etmedikçe iyiliğe asla erişemezsiniz” buyuruyor. Benim en sevdiğim malım ise Beyruhâ'dır. O, Allah rızası için bir sadakadır; Allah katında onun iyiliğini ve ecrini umuyorum. Ey Allah'ın Resûlü, onu dilediğin yere koy' dedi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Bravo, bravo! İşte bu kazançlı bir maldır -veya: 'İşte kazanç getiren mal budur' dedi-. Onun hakkında söylediklerini işittim. Ben onu yakın akrabaların arasında paylaştırmanı uygun görüyorum' buyurdu. Ebû Talha: 'Öyle yaparım ey Allah'ın Resûlü' dedi ve Ebû Talha onu akrabaları ve amcaoğulları arasında paylaştırdı." (١)
وَرُوِيَ عَنْ مُجَاهِدٍ قَالَ: كَتَبَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ ﵁ إِلَى أَبِي مُوسَى الْأَشْعَرِيِّ أَنْ يَبْتَاعَ لَهُ جَارِيَةً مِنْ سَبْيِ جَلُولَاءَ يَوْمَ فُتِحَتْ فَدَعَا بِهَا فَأَعْجَبَتْهُ، فَقَالَ: إِنَّ اللَّهَ ﷿ يَقُولُ: {لَنْ تَنَالُوا الْبِرَّ حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ} فَأَعْتَقَهَا عُمَرُ (٢) .
Mücâhid'den şöyle rivayet edilmiştir: Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh, Celûlâ fethedildiği gün Ebû Mûsâ el-Eş'arî'ye, oranın esirlerinden kendisi için bir cariye satın almasını yazdı. Onu çağırdığında hoşuna gitti ve: "Şüphesiz Yüce Allah: {لَنْ تَنَالُوا الْبِرَّ حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ} “Sevdiğiniz şeylerden infak etmedikçe iyiliğe asla erişemezsiniz” buyuruyor" diyerek o cariyeyi azat etti (٢).
وَعَنْ حَمْزَةَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ قَالَ: خَطَرَتْ عَلَى قَلْبِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ هَذِهِ الْآيَةُ {لَنْ تَنَالُوا الْبِرَّ حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ} قَالَ ابْنُ عُمَرَ: فَذَكَرْتُ مَا أَعْطَانِي اللَّهُ ﷿، فَمَا كَانَ شَيْءٌ أَعْجَبَ إِلَيَّ مِنْ فُلَانَةٍ، هِيَ حُرَّةٌ لِوَجْهِ اللَّهِ تَعَالَى، قَالَ: لَوْلَا أَنَّنِي لَا أَعُودُ فِي شَيْءٍ جَعَلْتُهُ لِلَّهِ لَنَكَحْتُهَا (٣) .
Hamza b. Abdillâh b. Ömer'den rivayet edildiğine göre şöyle dedi: Bu {لَنْ تَنَالُوا الْبِرَّ حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ} “Sevdiğiniz şeylerden infak etmedikçe iyiliğe asla erişemezsiniz” ayeti Abdullah b. Ömer'in gönlünden geçti. İbn Ömer dedi ki: "Yüce Allah'ın bana bahşettiği şeyleri düşündüm; benim için falandan (cariyeden) daha sevimli hiçbir şey yoktu; o, Allah Teâlâ rızası için hürdür." Ve: "Eğer Allah için adadığım bir şeye geri dönmeme kuralım olmasaydı onunla evlenirdim" dedi (٣).
{وَمَا تُنْفِقُوا مِنْ شَيْءٍ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ} أَيْ: يَعْلَمُهُ وَيُجَازِي بِهِ.
{وَمَا تُنْفِقُوا مِنْ شَيْءٍ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ} “Her ne infak ederseniz, şüphesiz Allah onu hakkıyla bilendir” yani onu bilir ve onunla mükâfatlandırır.
{كُلُّ الطَّعَامِ كَانَ حِلًّا لِبَنِي إِسْرَائِيلَ إِلَّا مَا حَرَّمَ إِسْرَائِيلُ عَلَى نَفْسِهِ مِنْ قَبْلِ أَنْ تُنَزَّلَ التَّوْرَاةُ قُلْ فَأْتُوا بِالتَّوْرَاةِ فَاتْلُوهَا إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ (٩٣) فَمَنِ افْتَرَى عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ فَأُولَئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ (٩٤) }
{كُلُّ الطَّعَامِ كَانَ حِلًّا لِبَنِي إِسْرَائِيلَ إِلَّا مَا حَرَّمَ إِسْرَائِيلُ عَلَى نَفْسِهِ مِنْ قَبْلِ أَنْ تُنَزَّلَ التَّوْرَاةُ قُلْ فَأْتُوا بِالتَّوْرَاةِ فَاتْلُوهَا إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ (٩٣) فَمَنِ افْتَرَى عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ فَأُولَئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ (٩٤) } “Tevrat indirilmeden önce, İsrail'in (Yakub'un) kendisine haram kıldıkları dışında, bütün yiyecekler İsrailoğullarına helal idi. De ki: ‘Eğer doğru sözlü iseniz, getirin Tevrat'ı da onu okuyun!’ Artık kim bundan sonra Allah'a karşı yalan uydurursa, işte onlar zalimlerin ta kendileridir.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: {كُلُّ الطَّعَامِ كَانَ حِلًّا لِبَنِي إِسْرَائِيلَ إِلَّا مَا حَرَّمَ إِسْرَائِيلُ عَلَى نَفْسِهِ مِنْ قَبْلِ أَنْ تُنَزَّلَ التَّوْرَاةُ} سَبَبُ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ: أَنَّ الْيَهُودَ قَالُوا لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ: تَزْعُمُ أَنَّكَ عَلَى مِلَّةِ إِبْرَاهِيمَ؟ وَكَانَ إِبْرَاهِيمُ لَا يَأْكُلُ لُحُومَ الْإِبِلِ وَأَلْبَانَهَا وَأَنْتَ تَأْكُلُهَا، فَلَسْتَ عَلَى مِلَّتِهِ! فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "كَانَ ذَلِكَ حَلَالًا لِإِبْرَاهِيمَ ﵇" فَقَالُوا: كُلُّ مَا نُحَرِّمُهُ الْيَوْمَ كَانَ ذَلِكَ حَرَامًا عَلَى نُوحٍ وَإِبْرَاهِيمَ حَتَّى انْتَهَى إِلَيْنَا فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى هَذِهِ الْآيَةَ {كُلُّ الطَّعَامِ كَانَ حِلًّا لِبَنِي إِسْرَائِيلَ} يُرِيدُ: سِوَى الْمَيْتَةِ وَالدَّمِ، فَإِنَّهُ لَمْ يَكُنْ حَلَالًا قَطُّ.
Allah Teâlâ'nın: {كُلُّ الطَّعَامِ كَانَ حِلًّا لِبَنِي إِسْرَائِيلَ إِلَّا مَا حَرَّمَ إِسْرَائِيلُ عَلَى نَفْسِهِ مِنْ قَبْلِ أَنْ تُنَزَّلَ التَّوْرَاةُ} “Tevrat indirilmeden önce, İsrail'in kendisine haram kıldıkları dışında, bütün yiyecekler İsrailoğullarına helaldi” kavli [hakkında]: Bu ayetin iniş sebebi şudur: Yahudiler Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e: “Sen İbrahim'in dini üzere olduğunu iddia ediyorsun; hâlbuki İbrahim deve eti yemez ve deve sütü içmezdi, sen ise bunları yiyorsun. Öyleyse sen onun dininde değilsin!” dediler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Bu, İbrahim aleyhisselâm'a helaldi» buyurdu. Onlar: “Bugün bizim haram saydığımız her şey, [geçmişte de] bize ulaşana kadar Nûh ve İbrahim'e haramdı” dediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ şu ayeti indirdi: {كُلُّ الطَّعَامِ كَانَ حِلًّا لِبَنِي إِسْرَائِيلَ} “Bütün yiyecekler İsrailoğullarına helaldi”; bununla leş ve kan dışındakileri kastetmektedir; zira bunlar asla helal olmamıştı.
{إِلَّا مَا حَرَّمَ إِسْرَائِيلُ عَلَى نَفْسِهِ} وَهُوَ يَعْقُوبُ ﵇ {مِنْ قَبْلِ أَنْ تُنَزَّلَ التَّوْرَاةُ} يَعْنِي: لَيْسَ الْأَمْرُ عَلَى مَا قَالُوا مِنْ حُرْمَةِ لُحُومِ الْإِبِلِ وَأَلْبَانِهَا عَلَى إِبْرَاهِيمَ، بَلْ كَانَ الْكُلُّ حَلَالًا لَهُ وَلِبَنِي إِسْرَائِيلَ، وَإِنَّمَا حَرَّمَهَا إِسْرَائِيلُ عَلَى نَفْسِهِ قَبْلَ نُزُولِ التَّوْرَاةِ، يَعْنِي: لَيْسَتْ فِي التَّوْرَاةِ حُرْمَتُهَا.
{إِلَّا مَا حَرَّمَ إِسْرَائِيلُ عَلَى نَفْسِهِ} “İsrail'in kendisine haram kıldıkları dışında” o da Yakub aleyhisselâm'dır, {مِنْ قَبْلِ أَنْ تُنَزَّلَ التَّوْرَاةُ} “Tevrat indirilmeden önce” yani durum onların dediği gibi deve etinin ve sütünün İbrahim'e haram olması şeklinde değildir; bilakis hepsi ona da İsrailoğullarına da helaldi. Ancak İsrail bunu Tevrat indirilmeden önce kendi nefsine haram kılmıştı, yani onun haramlığı Tevrat'ta yer almamaktadır.
وَاخْتَلَفُوا فِي الطَّعَامِ الَّذِي حَرَّمَهُ يَعْقُوبُ عَلَى نَفْسِهِ وَفِي سَبَبِهِ، قَالَ أَبُو الْعَالِيَةِ وَعَطَاءٌ وَمُقَاتِلٌ وَالْكَلْبِيُّ: كَانَ ذَلِكَ الطَّعَامُ: لُحْمَانَ الْإِبِلِ وَأَلْبَانَهَا، وَرُوِيَ أَنَّ يَعْقُوبَ مَرِضَ مَرَضًا شَدِيدًا فَطَالَ سُقْمُهُ فَنَذَرَ لَئِنْ عَافَاهُ اللَّهُ مِنْ سَقَمِهِ لَيُحَرِّمَنَّ أَحَبَّ الطَّعَامِ وَالشَّرَابِ إِلَيْهِ، وَكَانَ أَحَبُّ الطَّعَامِ إِلَيْهِ لُحْمَانَ الْإِبِلِ وَأَحَبُّ الشَّرَابِ إِلَيْهِ أَلْبَانَهَا فَحَرَّمَهُمَا.
Yakub'un kendisine haram kıldığı yiyecek ve bunun sebebi hakkında ihtilaf ettiler. Ebu'l-Âliye, Atâ, Mukâtil ve Kelbî şöyle dedi: Bu yiyecek deve eti ve sütüydü. Rivayet edildiğine göre Yakub ağır bir hastalığa yakalandı ve hastalığı uzadı. Bunun üzerine eğer Allah kendisini bu hastalıktan kurtarırsa, kendisine en sevimli olan yiyecek ve içeceği haram kılacağına dair adakta bulundu. Ona en sevimli yiyecek deve eti, en sevimli içecek ise deve sütüydü; bu yüzden ikisini de haram kıldı.
وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَمُجَاهِدٌ وَقَتَادَةُ وَالسُّدِّيُّ وَالضَّحَّاكُ: هِيَ الْعُرُوقُ.
İbn Abbâs, Mücâhid, Katâde, Süddî ve Dahhâk ise: "O, siyatik sinirleridir (et damarları)" dediler.
وَكَانَ السَّبَبُ فِي ذَلِكَ أَنَّهُ اشْتَكَى عِرْقَ النَّسَا وَكَانَ أَصْلُ وَجَعِهِ فِيمَا رَوَى جُوَيْبِرٌ وَمُقَاتِلٌ عَنِ الضَّحَّاكِ: أَنَّ يَعْقُوبَ كَانَ نَذَرَ إِنْ وَهَبَهُ اللَّهُ اثَّنَى عَشَرَ وَلَدًا وَأَتَى بَيْتَ الْمَقْدِسِ صَحِيحًا أَنْ يَذْبَحَ آخِرَهُمْ فَتَلَقَّاهُ مَلَكٌ [مِنَ الْمَلَائِكَةِ] (١) فَقَالَ: يَا يَعْقُوبُ إِنَّكَ رَجُلٌ قَوِيٌّ فَهَلْ لَكَ فِي الصِّرَاعِ، فَعَالَجَهُ فَلَمْ يَصْرَعْ وَاحِدٌ مِنْهُمَا صَاحِبَهُ فَغَمَزَهُ الْمَلَكُ غَمْزَةً فَعَرَضَ لَهُ عِرْقُ النَّسَا مِنْ ذَلِكَ، ثُمَّ قَالَ لَهُ: أَمَا إِنِّي لَوْ شِئْتُ أَنْ أَصْرَعَكَ لَفَعَلْتُ وَلَكِنْ غَمَزْتُكَ هَذِهِ الْغَمْزَةَ لِأَنَّكَ كُنْتَ نَذَرْتَ إِنْ أَتَيْتَ بَيْتَ الْمَقْدِسِ صَحِيحًا ذَبَحْتَ آخِرَ وَلَدِكَ، فَجَعَلَ اللَّهُ لَكَ بِهَذِهِ الْغَمْزَةِ مِنْ ذَلِكَ مَخْرَجًا، فَلَمَّا قَدِمَهَا يَعْقُوبُ أَرَادَ ذَبْحَ وَلَدِهِ وَنَسِيَ قَوْلَ الْمَلَكِ فَأَتَاهُ الْمَلَكُ وَقَالَ: إِنَّمَا غَمَزْتُكَ لِلْمَخْرَجِ وَقَدْ وُفِّيَ نَذْرُكَ فَلَا سَبِيلَ لَكَ إِلَى وَلَدِكَ.
Bunun sebebi şuydu: O, siyatik ağrısından şikâyetçiydi. Cüveybir ve Mukâtil'in Dahhâk'tan rivayet ettiğine göre ağrısının asıl sebebi şuydu: Yakub, eğer Allah kendisine on iki çocuk bağışlar ve Beytülmakdis'e sağ salim varırsa sonuncusunu kurban etmeyi adamıştı. [Meleklerden] bir melek (١) onunla karşılaştı ve: "Ey Yakub, sen güçlü bir adamsın, güreş tutmaya var mısın?" dedi. Birbirleriyle güreştiler, ikisi de birbirini yenemedi. Melek ona öyle bir dokundu ki bundan dolayı siyatik rahatsızlığına yakalandı. Sonra ona şöyle dedi: "Bil ki isteseydim seni yere vururdum, fakat sana bu şekilde dokunmamın sebebi; Beytülmakdis'e sağ salim varırsan son çocuğunu kurban edeceğini adamış olmandandır. Allah bu dokunuşla sana bundan bir çıkış yolu sağladı." Yakub oraya varınca çocuğunu kurban etmek istedi ve meleğin sözünü unuttu. Bunun üzerine melek geldi ve: "Sana sadece bir çıkış yolu olsun diye dokundum, adağın yerine gelmiştir, artık çocuğuna dokunma hakkın yoktur" dedi.
وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَمُجَاهِدٌ وَقَتَادَةُ وَالسُّدِّيُّ: أَقْبَلَ يَعْقُوبُ مِنْ حَرَّانَ يُرِيدُ بَيْتَ الْمَقْدِسِ حِينَ هَرَبَ مِنْ أَخِيهِ عِيصُو: وَكَانَ رَجُلًا بَطِيشًا قَوِيًّا فَلَقِيَهُ مَلَكٌ فَظَنَّ يَعْقُوبُ أَنَّهُ لِصٌّ فَعَالَجَهُ أَنْ يَصْرَعَهُ فَغَمَزَ الْمَلَكُ فَخِذَ يَعْقُوبَ، ثُمَّ صَعِدَ إِلَى السَّمَاءِ وَيَعْقُوبُ ﵇ يَنْظُرُ إِلَيْهِ، فَهَاجَ بِهِ عِرْقُ النَّسَا وَلَقِيَ مِنْ ذَلِكَ بَلَاءً وَشِدَّةً وَكَانَ لَا يَنَامُ بِاللَّيْلِ مِنَ الْوَجَعِ، وَيَبِيتُ وَلَهُ زُقَاءٌ، أَيْ: صِيَاحٌ، فَحَلَفَ يَعْقُوبُ لَئِنْ شَفَاهُ اللَّهُ أَنْ لَا يَأْكُلَ عِرْقًا وَلَا طَعَامًا فِيهِ عِرْقٌ، فَحَرَّمَهُ عَلَى نَفْسِهِ، فَكَانَ بَنُوهُ بَعْدَ ذَلِكَ يَتَّبِعُونَ الْعُرُوقَ يُخْرِجُونَهَا مِنَ اللَّحْمِ.
İbn Abbâs, Mücâhid, Katâde ve Süddî şöyle dediler: Yakub, kardeşi Îsû'dan kaçtığı vakit Harran'dan gelip Beytülmakdis'e yönelmişti; kendisi güçlü ve kuvvetli bir adamdı. Bir melek onunla karşılaştı, Yakub onun bir hırsız olduğunu sanıp onu yere sermek için uğraştı; bunun üzerine melek Yakub'un uyluğuna dokundu, sonra Yakub aleyhisselâm ona bakarken melek göğe yükseldi. Böylece onda siyatik ağrısı nüksetti ve bundan ötürü büyük bir sıkıntı ve şiddet çekti. Ağrıdan dolayı geceleri uyuyamaz, feryat edip inleyerek gecelerdi. Bunun üzerine Yakub, eğer Allah kendisine şifa verirse hiçbir damarı ve içinde damar bulunan hiçbir yiyeceği yemeyeceğine yemin etti ve bunu kendisine haram kıldı. Bundan sonra onun oğulları da damarları takip edip onları etten çıkarırlardı.
وَرَوَى جُوَيْبِرٌ عَنِ الضَّحَّاكِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: لَمَّا أَصَابَ يعقوب عرق النس وَصَفَ لَهُ الْأَطِبَّاءُ أَنْ يَجْتَنِبَ لُحْمَانَ الْإِبِلِ فَحَرَّمَهَا يَعْقُوبُ عَلَى نَفْسِهِ.
Cüveybir, Dahhâk'tan, o da İbn Abbâs'tan rivayet etti: Yakub'a siyatik ağrısı isabet ettiğinde, tabipler ona deve etinden sakınmasını tavsiye ettiler; Yakub da onu kendisine haram kıldı.
وَقَالَ الْحَسَنُ: حَرَّمَ إِسْرَائِيلُ عَلَى نَفْسِهِ لَحْمَ الْجَزُورِ تَعَبُّدًا لِلَّهِ تَعَالَى: فَسَأَلَ رَبَّهُ أَنْ يُجِيزَ لَهُ ذَلِكَ فَحَرَّمَهُ اللَّهُ عَلَى وَلَدِهِ .
Hasen de şöyle dedi: İsrail, Allah Teâlâ'ya ibadet kastıyla deve etini kendisine haram kıldı; sonra Rabbinden bunu kendisi için geçerli kılmasını istedi, Allah da onu çocuklarına haram kıldı.
ثُمَّ اخْتَلَفُوا فِي حَالِ هَذَا الطَّعَامِ الْمُحَرَّمِ عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ بَعْدَ نُزُولِ التَّوْرَاةِ، وَقَالَ السُّدِّيُّ: حَرَّمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ فِي التَّوْرَاةِ مَا كَانُوا يُحَرِّمُونَهُ قَبْلَ نُزُولِهَا، وَقَالَ عَطِيَّةُ: إِنَّمَا كَانَ مُحَرَّمًا عَلَيْهِمْ بِتَحْرِيمِ إِسْرَائِيلَ فَإِنَّهُ كَانَ قَدْ قَالَ: لَئِنْ عَافَانِي اللَّهُ لَا يَأْكُلُهُ لِي وَلَدٌ، وَلَمْ يَكُنْ مُحَرَّمًا عَلَيْهِمْ فِي التَّوْرَاةِ، وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: لَمْ يُحَرِّمْهُ اللَّهُ {عَلَيْهِمْ} (١) فِي التَّوْرَاةِ وَإِنَّمَا حُرِّمَ عَلَيْهِمْ بَعْدَ التَّوْرَاةِ بِظُلْمِهِمْ، كَمَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: " فَبِظُلْمٍ مِنَ الَّذِينَ هَادُوا حَرَّمْنَا عَلَيْهِمْ طَيِّبَاتٍ أُحِلَّتْ لَهُمْ " (سُورَةُ النِّسَاءِ الْآيَةُ ١٦٠) وَقَالَ اللَّهُ تَعَالَى: {وَعَلَى الَّذِينَ هَادُوا حَرَّمْنَا كُلَّ ذِي ظُفُرٍ} إِلَى أَنْ قَالَ: " ذَلِكَ جَزَيْنَاهُمْ بِبَغْيِهِمْ وَإِنَّا لَصَادِقُونَ " (سُورَةُ الْأَنْعَامِ الْآيَةُ (١٤٦) وَكَانَتْ بَنُو إِسْرَائِيلَ إِذَا أَصَابُوا ذَنْبًا عَظِيمًا حَرَّمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ طَعَامًا طَيِّبًا أَوْ صَبَّ عَلَيْهِمْ رِجْزًا وَهُوَ الْمَوْتُ.
Sonra Tevrat indikten sonra İsrailoğullarına haram kılınan bu yiyeceğin durumu hakkında ihtilaf ettiler. Süddî: "Allah Teâlâ Tevrat'ta, indirilmesinden önce haram saydıkları şeyleri onlara haram kıldı" dedi. Atıyye ise: "O, sadece İsrail'in haram kılmasıyla onlara haram olmuştu; çünkü o: 'Eğer Allah bana şifa verirse çocuklarımdan hiçbiri onu yemesin' demişti; yoksa Tevrat'ta onlara haram kılınmış değildi" dedi. Kelbî şöyle dedi: Allah onu Tevrat'ta onlara {عَلَيْهِمْ} (١) haram kılmadı; sadece Tevrat'tan sonra zulümleri sebebiyle onlara haram kılındı. Nitekim Allah Teâlâ: {فَبِظُلْمٍ مِنَ الَّذِينَ هَادُوا حَرَّمْنَا عَلَيْهِمْ طَيِّبَاتٍ أُحِلَّتْ لَهُمْ} “Yahudilerin yaptıkları zulüm sebebiyle kendilerine helal kılınmış temiz şeyleri onlara haram kıldık” (en-Nisâ Suresi, 160. ayet) buyurmuş ve: {وَعَلَى الَّذِينَ هَادُوا حَرَّمْنَا كُلَّ ذِي ظُفُرٍ} “Yahudilere tırnaklı hayvanların hepsini haram kıldık” ayetinden {ذَلِكَ جَزَيْنَاهُمْ بِبَغْيِهِمْ وَإِنَّا لَصَادِقُونَ} “İşte bu, taşkınlıkları yüzünden onlara verdiğimiz cezadır. Biz elbette doğru söyleyenleriz” (el-En'âm Suresi, 146. ayet) buyruğuna kadar zikretmiştir. İsrailoğulları büyük bir günah işlediklerinde Allah onlara temiz bir yiyeceği haram kılar veya üzerlerine bir azap -yani ölüm- yağdırırdı.
وَقَالَ الضَّحَّاكُ: لَمْ يَكُنْ شَيْءٌ مِنْ ذَلِكَ حَرَامًا عَلَيْهِمْ وَلَا حَرَّمَهُ اللَّهُ فِي التَّوْرَاةِ، وَإِنَّمَا حَرَّمُوهُ عَلَى أَنْفُسِهِمُ اتِّبَاعًا لِأَبِيهِمْ، ثُمَّ أَضَافُوا تَحْرِيمَهُ إِلَى اللَّهِ، فَكَذَّبَهُمُ اللَّهُ ﷿ فَقَالَ: {قُلْ} يَا مُحَمَّدُ {فَأْتُوا بِالتَّوْرَاةِ فَاتْلُوهَا} حَتَّى يَتَبَيَّنَ أَنَّهُ كَمَا قُلْتُمْ، {إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ} فلم يأتوا. ٦٣/ب فَقَالَ اللَّهُ ﷿:
Dahhâk şöyle dedi: Bunlardan hiçbiri onlara haram değildi ve Allah Tevrat'ta bunu haram kılmamıştı; onlar sadece babalarına uyarak bunu kendilerine haram kıldılar, sonra da bunun haram kılınmasını Allah'a isnat ettiler. Allah Teâlâ da onları yalanlayarak buyurdu ki: {قُلْ} “De ki:” Ey Muhammed! {فَأْتُوا بِالتَّوْرَاةِ فَاتْلُوهَا} “Getirin Tevrat'ı da onu okuyun!” ta ki dediğiniz gibi olduğu ortaya çıksın, {إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ} “Eğer doğru sözlü iseniz”. Fakat getiremediler. ٦٣/ب Bunun üzerine Yüce Allah şöyle buyurdu:
فَمَنِ افْتَرَى عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ فَأُولَئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ
{فَمَنِ افْتَرَى عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ فَأُولَئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ} “Artık kim bundan sonra Allah'a karşı yalan uydurursa, işte onlar zalimlerin ta kendileridir.”
{قُلْ صَدَقَ اللَّهُ فَاتَّبِعُوا مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ (٩٥) إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِي بِبَكَّةَ مُبَارَكًا وَهُدًى لِلْعَالَمِينَ (٩٦) فِيهِ آيَاتٌ بَيِّنَاتٌ مَقَامُ إِبْرَاهِيمَ وَمَنْ دَخَلَهُ كَانَ آمِنًا وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا وَمَنْ كَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنِ الْعَالَمِينَ (٩٧) قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتَابِ لِمَ تَكْفُرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَاللَّهُ شَهِيدٌ عَلَى مَا تَعْمَلُونَ (٩٨) }
{قُلْ صَدَقَ اللَّهُ فَاتَّبِعُوا مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ (٩٥) إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِي بِبَكَّةَ مُبَارَكًا وَهُدًى لِلْعَالَمِينَ (٩٦) فِيهِ آيَاتٌ بَيِّنَاتٌ مَقَامُ إِبْرَاهِيمَ وَمَنْ دَخَلَهُ كَانَ آمِنًا وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا وَمَنْ كَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنِ الْعَالَمِينَ (٩٧) قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتَابِ لِمَ تَكْفُرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَاللَّهُ شَهِيدٌ عَلَى مَا تَعْمَلُونَ (٩٨) } “De ki: ‘Allah doğru söylemiştir. Öyleyse hanif (haktan yana) olarak İbrahim'in dinine uyun; o, müşriklerden değildi.’ Şüphesiz insanlar için kurulan ilk ev, Bekke'de (Mekke'de) bulunan, âlemlere bereket ve hidayet kaynağı olan [Kâbe]dir. Onda apaçık deliller, İbrahim'in makamı vardır. Oraya giren güvende olur. Yoluna gücü yetenlerin o evi haccetmesi, Allah'ın insanlar üzerindeki hakkıdır. Kim inkâr ederse, şüphesiz Allah âlemlerden müstağnidir (hiçbir şeye muhtaç değildir). De ki: ‘Ey Kitap ehli! Allah yaptıklarınıza şahit iken, niçin Allah'ın ayetlerini inkâr ediyorsunuz?’”
{قُلْ صَدَقَ اللَّهُ فَاتَّبِعُوا مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ} وَإِنَّمَا دَعَاهُمْ إِلَى اتِّبَاعِ مِلَّةِ إِبْرَاهِيمَ لِأَنَّ فِي اتِّبَاعِ مِلَّةِ إِبْرَاهِيمَ اتِّبَاعُهُ ﷺ.
{قُلْ صَدَقَ اللَّهُ فَاتَّبِعُوا مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ} “De ki: ‘Allah doğru söylemiştir. Öyleyse hanif olarak İbrahim'in dinine uyun; o, müşriklerden değildi.’” Onları İbrahim'in dinine uymaya çağırmasının sebebi; İbrahim'in dinine uymanın, ona [Muhammed'e] sallallâhu aleyhi ve sellem uymak demek olmasındandır.
قَوْلُهُ تَعَالَى: {إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِي بِبَكَّةَ مُبَارَكًا} سَبَبُ [نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ] (٢) أَنَّ الْيَهُودَ قَالُوا لِلْمُسْلِمِينَ: بَيْتُ الْمَقْدِسِ قِبْلَتُنَا، وَهُوَ أَفْضَلُ مِنَ الْكَعْبَةِ وَأَقْدَمُ، وَهُوَ مُهَاجَرُ الْأَنْبِيَاءِ، وَقَالَ الْمُسْلِمُونَ بَلِ الْكَعْبَةُ أَفْضَلُ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى: {إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِي بِبَكَّةَ مُبَارَكًا وَهُدًى لِلْعَالَمِينَ}
Allah Teâlâ'nın: {إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِي بِبَكَّةَ مُبَارَكًا} “Şüphesiz insanlar için kurulan ilk ev, Bekke'de bulunan, bereketli olandır” kavlinin iniş sebebi (٢) şudur: Yahudiler Müslümanlara: "Beytülmakdis bizim kıblemizdir; o, Kâbe'den daha faziletli, daha kadimdir ve peygamberlerin hicret yurdudur" dediler. Müslümanlar ise: "Hayır, Kâbe daha faziletlidir" dediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ: {إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِي بِبَكَّةَ مُبَارَكًا وَهُدًى لِلْعَالَمِينَ} “Şüphesiz insanlar için kurulan ilk ev, Bekke'de bulunan, âlemlere bereket ve hidayet kaynağı olan [Kâbe]dir” ayetini indirdi.
{فِيهِ آيَاتٌ بَيِّنَاتٌ مَقَامُ إِبْرَاهِيمَ وَمَنْ دَخَلَهُ كَانَ آمِنًا} وَلَيْسَ شَيْءٌ مِنْ هَذِهِ الْفَضَائِلِ لِبَيْتِ الْمَقْدِسِ.
{فِيهِ آيَاتٌ بَيِّنَاتٌ مَقَامُ إِبْرَاهِيمَ وَمَنْ دَخَلَهُ كَانَ آمِنًا} “Onda apaçık deliller, İbrahim'in makamı vardır; oraya giren güvende olur” [ve] bu faziletlerin hiçbiri Beytülmakdis için söz konusu değildir.
وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: {إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِي بِبَكَّةَ} فَقَالَ بَعْضُهُمْ: هُوَ أَوَّلُ بَيْتٍ ظَهَرَ عَلَى وَجْهِ الْمَاءِ عِنْدَ خَلْقِ [السَّمَاءِ] (١) وَالْأَرْضِ، خَلَقَهُ اللَّهُ قَبْلَ الْأَرْضِ بِأَلْفَيْ عَامٍ، وَكَانَتْ زُبْدَةً بَيْضَاءَ عَلَى الْمَاءِ فَدُحِيَتِ الْأَرْضُ مِنْ تَحْتِهِ، هَذَا قَوْلُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ وَمُجَاهِدٍ وَقَتَادَةَ وَالسُّدِّيِّ.
Âlimler Allah Teâlâ'nın: {إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِي بِبَكَّةَ} “Şüphesiz insanlar için kurulan ilk ev, Bekke'de olandır” kavli hakkında ihtilaf etmişlerdir. Bazıları şöyle demiştir: O, göğün (١) ve yerin yaratılışı sırasında suyun yüzeyinde beliren ilk evdir; Allah onu yeryüzünden iki bin yıl önce yarattı, suyun üzerinde beyaz bir köpüktü ve yeryüzü onun altından döşenip yayıldı. Bu, Abdullah b. Ömer, Mücâhid, Katâde ve es-Süddî'nin görüşüdür.
وَقَالَ بَعْضُهُمْ: هُوَ أَوَّلُ بَيْتٍ بُنِيَ فِي الْأَرْضِ، رُوِيَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ: أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى وَضَعَ تَحْتَ الْعَرْشِ بَيْتًا وَهُوَ الْبَيْتُ الْمَعْمُورُ، وَأَمَرَ الْمَلَائِكَةَ أَنْ يَطُوفُوا بِهِ، ثُمَّ أَمَرَ الْمَلَائِكَةَ الَّذِينَ هُمْ سُكَّانُ الْأَرْضِ أَنْ يَبْنُوا فِي الْأَرْضِ بَيْتًا عَلَى مِثَالِهِ وَقَدْرِهِ، فَبَنَوْا وَاسْمُهُ الضِّرَاحُ، وَأَمَرَ مَنْ فِي الْأَرْضِ أَنْ يَطُوفُوا بِهِ كَمَا يَطُوفُ أَهْلُ السَّمَاءِ بِالْبَيْتِ الْمَعْمُورِ.
Bazıları da şöyle demiştir: O, yeryüzünde inşa edilen ilk evdir. Ali b. el-Hüseyin'den rivayet edildiğine göre: Allah Teâlâ Arş'ın altına bir ev koydu ki o Beyt-i Ma'mûr'dur ve meleklere onu tavaf etmelerini emretti. Sonra yeryüzü sakini olan meleklere, onun benzeri ve ölçüsünde yeryüzünde bir ev inşa etmelerini emretti; onlar da inşa ettiler ve adı ed-Dırâh idi. Semâ ehlinin Beyt-i Ma'mûr'u tavaf ettiği gibi, yeryüzündekilere de onu tavaf etmelerini emretti.
وَرُوِيَ أَنَّ الْمَلَائِكَةَ بَنَوْهُ قَبْلَ خَلْقِ آدَمَ بِأَلْفَيْ عَامٍ، وَكَانُوا يَحُجُّونَهُ، فَلَمَّا حَجَّهُ آدَمُ، قَالَتِ الْمَلَائِكَةُ: بَرَّ حَجُّكَ يَا آدَمُ حَجَجْنَا هَذَا الْبَيْتَ قَبْلَكَ بِأَلْفِ عَامٍ، وَيُرْوَى عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ قَالَ: أَرَادَ بِهِ أَنَّهُ أَوَّلُ بَيْتٍ بَنَاهُ آدَمُ فِي الْأَرْضِ، وَقِيلَ: هُوَ أَوَّلُ بَيْتٍ مُبَارَكٍ وُضِعَ [فِي الْأَرْضِ] (٢) هُدًى لِلنَّاسِ، يُرْوَى ذَلِكَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ، قَالَ الضَّحَّاكُ: أَوَّلُ بَيْتٍ وُضِعَ فِيهِ الْبَرَكَةُ وَقِيلَ: أَوَّلُ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ يُحَجُّ إِلَيْهِ. وَقِيلَ: أَوَّلُ بَيْتٍ جُعِلَ قِبْلَةً لِلنَّاسِ. وَقَالَ الْحَسَنُ وَالْكَلْبِيُّ: مَعْنَاهُ: أَوَّلُ مَسْجِدٍ وَمُتَعَبَّدٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ يُعْبَدُ اللَّهُ فِيهِ كَمَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: {فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَنْ تُرْفَعَ} يَعْنِي الْمَسَاجِدَ (٣) .
Rivayet edildiğine göre melekler onu Âdem'in yaratılmasından iki bin yıl önce inşa etmişlerdi ve onu haccetmekteydiler. Âdem onu haccettiğinde melekler: "Haccın mebrur olsun ey Âdem! Biz bu evi senden bin yıl önce haccettik" dediler. İbn Abbâs'tan şöyle dediği rivayet edilir: Bununla, onun yeryüzünde Âdem'in inşa ettiği ilk ev olduğunu kastetmiştir. Denildi ki: O, insanlar için bir hidayet olarak [yeryüzüne] (٢) konulmuş ilk bereketli evdir; bu, Ali b. Ebî Tâlib'den rivayet edilir. Dahhâk şöyle dedi: İçine bereket konulan ilk evdir. Denildi ki: İnsanlar için kendisine haccedilmek üzere konulan ilk evdir. Denildi ki: İnsanlar için kıble kılınan ilk evdir. Hasan ve el-Kelbî ise şöyle dediler: Bunun anlamı; Allah Teâlâ'nın: {فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَنْ تُرْفَعَ} “Allah'ın yükseltilmesine izin verdiği evlerde” buyurduğu gibi, insanlar için içinde Allah'a ibadet edilen ilk mescit ve mabettir; yani mescitlerdir (٣).
أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ الْمُلَيْحِيُّ، أَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النُّعَيْمِيُّ، أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، أَخْبَرَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ، أَنَا الْأَعْمَشُ، أَخْبَرَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ يَزِيدَ التَّيْمِيُّ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ سَمِعْتُ أَبَا ذَرٍّ يَقُولُ: قَلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَيُّ مَسْجِدٍ وُضِعَ فِي الْأَرْضِ أَوَّلًا؟ قَالَ: "الْمَسْجِدُ الْحَرَامُ، قُلْتُ ثُمَّ أَيُّ؟ قَالَ: الْمَسْجِدُ الْأَقْصَى قُلْتُ: كَمْ كَانَ بَيْنَهُمَا؟ قَالَ: أَرْبَعُونَ سَنَةً، ثُمَّ أَيْنَمَا أَدْرَكَتْكَ الصَّلَاةُ بَعْدُ فَصَلِّ فَإِنَّ الْفَضْلَ فِيهِ" (٤) .
Bize Abdülvâhid el-Muleyhî bildirdi, bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî haber verdi, bize Muhammed b. Yûsuf haber verdi, bize Muhammed b. İsmâil haber verdi, bize Mûsâ b. İsmâil bildirdi, bize Abdülvâhid haber verdi, bize el-A'meş haber verdi, bize İbrâhim b. Yezîd et-Teymî babasından bildirdi; o şöyle dedi: Ebû Zerr'in şöyle dediğini işittim: "Ey Allah'ın Resûlü! Yeryüzünde ilk olarak hangi mescit kuruldu?" dedim. O: "Mescid-i Haram" buyurdu. "Sonra hangisi?" dedim. "Mescid-i Aksâ" buyurdu. "Aralarında ne kadar [zaman] vardı?" dedim. "Kırk yıl; sonra [vakti geldiğinde] namaz seni nerede yakalarsa orada kıl, çünkü fazilet ondadır" buyurdu (٤).
قَوْلُهُ تَعَالَى: {لَلَّذِي بِبَكَّةَ} قَالَ جَمَاعَةٌ: هِيَ مَكَّةُ نَفْسُهَا، وَهُوَ قَوْلُ الضحاك، والعرب تعاقبت بَيْنَ الْبَاءِ وَالْمِيمِ، فَتَقُولُ: سَبَّدَ رَأْسَهُ وَسَمَّدَهُ وَضَرْبَةُ لَازِبٍ وَلَازِمٍ، وَقَالَ الْآخَرُونَ: بَكَّةُ مَوْضِعُ الْبَيْتِ وَمَكَّةُ اسْمُ الْبَلَدِ كُلِّهِ.
Allah Teâlâ'nın: {لَلَّذِي بِبَكَّةَ} “Bekke'de olandır” kavli hakkında bir topluluk: "O, Mekke'nin ta kendisidir" dedi. Bu, Dahhâk'ın görüşüdür; Araplar bâ (ب) ile mîm (م) harflerini birbirinin yerine kullanırlar; nitekim sebbede re'sehû (سَبَّدَ رَأْسَهُ) ve semmedehu (سَمَّدَهُ) [başını tıraş etti] ile darbetü lâzibin (ضَرْبَةُ لَازِبٍ) ve lâzimin (لَازِمٍ) [kaçınılmaz darbe] derler. Diğerleri ise şöyle demiştir: Bekke, Beyt'in (Kâbe'nin) bulunduğu yerdir; Mekke ise bütün şehrin adıdır.
وَقِيلَ: بَكَّةُ مَوْضِعُ الْبَيْتِ وَالْمَطَافِ، سُمِّيَتْ بَكَّةَ: لِأَنَّ النَّاسَ يَتَبَاكُّونَ فِيهَا، أَيْ يَزْدَحِمُونَ يَبُكُّ بَعْضُهُمْ بَعْضًا، وَيُصَلِّي بَعْضُهُمْ بَيْنَ يَدَيْ بَعْضٍ وَيَمُرُّ بَعْضُهُمْ بَيْنَ يَدَيْ بَعْضٍ.
Şöyle de denilmiştir: Bekke, Beyt'in ve metafın (tavaf mahallinin) bulunduğu yerdir. Bekke olarak isimlendirilmiştir; çünkü insanlar orada birbirleriyle izdiham oluştururlar (yetebâkkûne fîhâ); yani izdiham ederler, birbirlerini sıkıştırırlar; bir kısmı diğerinin önünde namaz kılar ve bir kısmı diğerinin önünden geçer.
وَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الزُّبَيْرِ: سُمِّيَتْ بَكَّةَ لِأَنَّهَا تَبُكُّ أَعْنَاقَ الْجَبَابِرَةِ، أَيْ تَدُقُّهَا فَلَمْ يَقْصِدْهَا جَبَّارٌ بِسُوءٍ إِلَّا قَصَمَهُ اللَّهُ.
Abdullah b. ez-Zübeyr şöyle dedi: Bekke olarak isimlendirilmiştir; çünkü o zorbaların boyunlarını kırar/ezer (tebukku a'nâka'l-cebâbire); yani onları ufalar. Hiçbir zorba orayı kötülükle kastetmemiştir ki Allah onu helak etmiş olmasın.
وَأَمَّا مَكَّةُ سُمِّيَتْ بِذَلِكَ لِقِلَّةِ مَائِهَا مِنْ قَوْلِ الْعَرَبِ: مَكَّ الْفَصِيلُ ضَرْعَ أُمِّهِ وَامْتَكَّهُ إِذَا امْتَصَّ كُلَّ مَا فِيهِ مِنَ اللَّبَنِ، وَتُدْعَى أُمَّ رَحِمٍ لِأَنَّ الرَّحْمَةَ تَنْزِلُ بِهَا.
Mekke'ye gelince; suyunun azlığından dolayı bu isim verilmiştir. Bu, Arapların; sütten kesilmiş yavru devenin annesinin memesindeki sütün tamamını emip bitirmesi durumunda söyledikleri: Mekke'l-fasîlu der'a ümmihî ve'mtekkehû (مَكَّ الْفَصِيلُ ضَرْعَ أُمِّهِ وَامْتَكَّهُ) sözünden gelir. Ayrıca rahmet oraya indiği için ona Ümmü Rahim de denilir.
{مُبَارَكًا} نُصِبَ عَلَى الْحَالِ أَيْ: ذَا بَرَكَةٍ {وَهُدًى لِلْعَالَمِينَ} لِأَنَّهُ قِبْلَةُ الْمُؤْمِنِينَ {فِيهِ آيَاتٌ بَيِّنَاتٌ} قَرَأَ ابْنُ عَبَّاسٍ {آيَةٌ بَيِّنَةٌ} عَلَى الْوَاحِدَانِ، وَأَرَادَ مَقَامَ إِبْرَاهِيمَ وَحْدَهُ، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ {آيَاتٌ بَيِّنَاتٌ} بِالْجَمْعِ فَذَكَرَ مِنْهَا مَقَامَ إِبْرَاهِيمَ [وَهُوَ الْحَجَرُ] (١) الَّذِي قَامَ عَلَيْهِ إِبْرَاهِيمُ، وَكَانَ أَثَرُ قَدَمَيْهِ فِيهِ فَانْدَرَسَ مِنْ كَثْرَةِ الْمَسْحِ بِالْأَيْدِي، وَمِنْ تِلْكَ الْآيَاتِ: الْحَجَرُ الْأَسْوَدُ وَالْحَطِيمُ وَزَمْزَمُ وَالْمَشَاعِرُ كُلُّهَا، وَقِيلَ: مَقَامُ إِبْرَاهِيمَ جَمِيعُ الْحَرَمِ، وَمِنَ الْآيَاتِ فِي الْبَيْتِ أَنَّ الطَّيْرَ تَطِيرُ فَلَا تَعْلُو فَوْقَهُ، وَأَنَّ الْجَارِحَةَ إِذَا قَصَدَتْ صَيْدًا فَإِذَا دَخَلَ الصَّيْدُ الْحَرَمَ كَفَّتْ عَنْهُ، وَإِنَّهُ بَلَدٌ صَدَرَ إِلَيْهِ الْأَنْبِيَاءُ وَالْمُرْسَلُونَ وَالْأَوْلِيَاءُ وَالْأَبْرَارُ، وَإِنَّ الطَّاعَةَ وَالصَّدَقَةَ فِيهَا تُضَاعَفُ بِمِائَةِ أَلْفٍ.
{مُبَارَكًا} “Bereketli” kelimesi hal olarak mansuptur, yani bereket sahibi demektir. {وَهُدًى لِلْعَالَمِينَ} “Ve âlemlere bir hidayet kaynağıdır”; çünkü o müminlerin kıblesidir. {فِيهِ آيَاتٌ بَيِّنَاتٌ} “Onda apaçık deliller vardır.” İbn Abbâs tekil olarak {آيَةٌ بَيِّنَةٌ} şeklinde okumuş ve sadece Makâm-ı İbrâhim'i kastetmiştir. Diğerleri ise çoğul olarak {آيَاتٌ بَيِّنَاتٌ} şeklinde okumuşlardır ve bunlardan biri olarak İbrâhim'in üzerinde durduğu [taş olan] (١) Makâm-ı İbrâhim'i zikretmiştir. Ayaklarının izi onda mevcuttu da ellerin çokça meshetmesinden dolayı silindi. O ayetlerden/delillerden bazıları şunlardır: Hacerülesved, Hatîm, Zemzem ve meşâirlerin (hac ibadet yerlerinin) tamamı. Bir görüşe göre Makâm-ı İbrâhim, Harem'in tamamıdır. Beyt'teki mucizevî delillerden biri de; kuşların uçup onun üstünden geçmemesi, yırtıcı hayvanın bir avı kovalarken av Harem'e girdiğinde onu kovalamaktan vazgeçmesi, peygamberlerin, resullerin, velilerin ve sâlih kimselerin yöneldiği bir belde olması ve orada yapılan itaatin ve sadakanın yüz bin kat katlanmasıdır.
أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ الْمُلَيْحِيُّ، أَنَا أَبُو مُحَمَّدٍ الْحَسَنُ بْنُ أَحْمَدَ الْمَخْلَدِيُّ، أَخْبَرَنَا أَبُو الْعَبَّاسِ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ السَّرَّاجُ، أَخْبَرَنَا أَبُو مُصْعَبٍ أَحْمَدُ بْنُ أَبِي بَكْرٍ الزُّهْرِيُّ، أَنَا مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ عَنْ زَيْدِ بْنِ رَبَاحٍ وَعُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ الْأَغَرِّ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "صَلَاةٌ فِي مَسْجِدِي هَذَا أَفْضَلُ مِنْ أَلْفِ صَلَاةٍ فِيمَا سِوَاهُ إِلَّا الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ" (٢) .
Bize Abdülvâhid el-Muleyhî bildirdi, bize Ebû Muhammed el-Hasan b. Ahmed el-Mahledî haber verdi, bize Ebü'l-Abbâs Muhammed b. İshâk es-Serrâc bildirdi, bize Ebû Mus'ab Ahmed b. Ebî Bekr ez-Zührî bildirdi, bize Mâlik b. Enes; Zeyd b. Rebâh ve Ubeydullâh b. Ebî Abdillâh'tan, onlar Ebû Abdillâh el-Eğarr'dan, o da Ebû Hüreyre'den bildirdi; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Şu benim mescidimde kılınan bir namaz, Mescid-i Haram müstesna, diğer mescitlerde kılınan bin namazdan daha faziletlidir." (٢)
قَوْلُهُ ﷿: {وَمَنْ دَخَلَهُ كَانَ آمِنًا} أَنْ يُحَاجَّ فِيهِ، وَذَلِكَ بِدُعَاءِ إِبْرَاهِيمَ ﵇ حَيْثُ قَالَ: رَبِّ اجْعَلْ هَذَا بَلَدًا آمِنًا، وَكَانَتِ الْعَرَبُ فِي الْجَاهِلِيَّةِ يَقْتُلُ بَعْضُهُمْ بَعْضًا وَيُغِيرُ بَعْضُهُمْ عَلَى بَعْضٍ وَمَنْ دَخَلَ الْحَرَمَ أَمِنَ مِنَ الْقَتْلِ وَالْغَارَةِ، وَهُوَ الْمُرَادُ مِنَ الْآيَةِ عَلَى قَوْلِ الْحَسَنِ وَقَتَادَةَ وَأَكْثَرِ الْمُفَسِّرِينَ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: " أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا جَعَلْنَا حَرَمًا آمِنًا وَيُتَخَطَّفُ النَّاسُ مِنْ حَوْلِهِمْ " (سُورَةُ الْعَنْكَبُوتِ الْآيَةَ ٦٧) وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِهِ أَنَّ مَنْ دَخَلَهُ عَامَ عُمْرَةِ الْقَضَاءِ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ كَانَ آمِنًا، كَمَا قَالَ تَعَالَى: " لَتَدْخُلُنَّ الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ آمِنِينَ " (سُورَةُ الْفَتْحِ الْآيَةَ ٢٧) وَقِيلَ: هُوَ خَبَرٌ بِمَعْنَى الْأَمْرِ تَقْدِيرُهُ: وَمَنْ دَخَلَهُ فَأَمِّنُوهُ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: " فَلَا رَفَثَ وَلَا فُسُوقَ وَلَا جِدَالَ فِي الْحَجِّ " (الْبَقَرَةِ -١٩٧) أَيْ: لَا تَرْفُثُوا وَلَا تَفْسُقُوا، حَتَّى ذَهَبَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِلَى أَنَّ مَنْ وَجَبَ عَلَيْهِ الْقَتْلُ قِصَاصًا أَوْ حَدًّا فَالْتَجَأَ إِلَى الْحَرَمِ فَلَا يُسْتَوْفَى مِنْهُ فِيهِ، وَلَكِنَّهُ [لَا يُطْعَمُ] وَلَا يُبَايَعُ وَلَا يُشَارَى حَتَّى يَخْرُجَ مِنْهُ فَيُقْتَلُ، قَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ،
Aziz ve Celil olan Allah'ın şu buyruğudur: {وَمَنْ دَخَلَهُ كَانَ آمِنًا} “Oraya giren güvende olur.” [Yani] orada kendisine ilişilmesinden [güvendedir]. Bu da İbrâhim aleyhisselâm'ın: {رَبِّ اجْعَلْ هَذَا بَلَدًا آمِنًا} “Rabbim! Burayı güvenli bir belde kıl” şeklindeki duası sebebiyledir. Cahiliye devrinde Araplar birbirlerini öldürür ve birbirlerine baskın yaparlardı. Harem'e giren kimse ise öldürülmekten ve baskından emin olurdu. Hasan, Katâde ve müfessirlerin çoğunun görüşüne göre ayetten kastedilen budur. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا جَعَلْنَا حَرَمًا آمِنًا وَيُتَخَطَّفُ النَّاسُ مِنْ حَوْلِهِمْ} “Çevrelerindeki insanlar kapılıp götürülürken, bizim [Mekke'yi] güvenli bir harem kıldığımızı görmediler mi?” (el-Ankebût Suresi, 67. Ayet). Bir diğer görüşe göre: Bundan kastedilen, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte Kaza Umresi yılında oraya giren kimsenin güvende olmasıdır; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {لَتَدْخُلُنَّ الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ آمِنِينَ} “Andolsun ki Allah dilerse Mescid-i Harâm'a mutlaka güven içinde gireceksiniz.” (el-Feth Suresi, 27. Ayet). Bir diğer görüşe göre de bu, emir anlamında bir haberdir; takdiri ise şöyledir: “Oraya kim girerse ona güvence verin.” Bu, Yüce Allah'ın şu buyruğu gibidir: {فَلَا رَفَثَ وَلَا فُسُوقَ وَلَا جِدَالَ فِي الْحَجِّ} “Hacda kadına yaklaşmak, günah işlemek ve kavga etmek yoktur” (el-Bakara, 197), yani: Kadına yaklaşmayın ve günah işlemeyin [demektir]. Hatta ilim ehlinden bazıları, kısas veya had cezası sebebiyle öldürülmesi gereken kimse Harem'e sığındığı takdirde cezasının orada infaz edilmeyeceği; ancak oradan çıkıp öldürülünceye kadar [kendisine yemek verilmeyeceği], kendisiyle alışveriş yapılmayacağı görüşüne varmışlardır. Bunu İbn Abbâs söylemiştir.
وَبِهِ قَالَ أَبُو حَنِيفَةَ، وَذَهَبَ قَوْمٌ إِلَى أَنَّ الْقَتْلَ الْوَاجِبَ بِالشَّرْعِ يُسْتَوْفَى فِيهِ أَمَّا إِذَا ارْتَكَبَ الْجَرِيمَةَ فِي الْحَرَمِ يُسْتَوْفَى فِيهِ عُقُوبَتَهُ بِالِاتِّفَاقِ.
Ebû Hanîfe de bu görüştedir. Bir grup ise şer'an vacip olan öldürme cezasının orada da infaz edileceği görüşüne gitmiştir. Ancak suçu Harem'de işlemişse, cezasının orada infaz edileceği konusunda icma vardır.
وَقِيلَ: مَعْنَاهُ وَمَنْ دَخَلَهُ مُعَظِّمًا لَهُ مُتَقَرِّبًا إِلَى اللَّهِ ﷿ كَانَ آمِنًا يَوْمَ الْقِيَامَةِ مِنَ الْعَذَابِ.
Denildi ki: Bunun anlamı; oraya onu yücelterek ve Yüce Allah'a yakınlaşma amacıyla giren kimse, kıyamet gününde azaptan güvende olur.
قَوْلُهُ ﷿: {وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا} أَيْ: وَلِلَّهِ فَرْضٌ وَاجِبٌ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ، قَرَأَ أَبُو جَعْفَرٍ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَحَفْصٌ {حِجُّ الْبَيْتَ} بِكَسْرِ الْحَاءِ فِي هَذَا الْحَرْفِ خَاصَّةً، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِفَتْحِ الْحَاءِ، وَهِيَ لُغَةُ أَهْلِ الْحِجَازِ، وَهُمَا لُغَتَانِ فَصِيحَتَانِ وَمَعْنَاهُمَا وَاحِدٌ.
Yüce Allah'ın: {وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا} “Yoluna gücü yetenlerin o evi haccetmesi, Allah'ın insanlar üzerindeki hakkıdır” kavli; yani insanlara Beyt'i haccetmek Allah'ın farz ve vacip kıldığı bir haktır demektir. Ebû Ca'fer, Hamza, el-Kisâî ve Hafs bu kelimeye mahsus olmak üzere {حِجُّ الْبَيْتَ} kısmını hâ (ح) harfinin kesresiyle (Hicc) okumuşlardır. Diğerleri ise hâ harfinin fethasıyla (Hacc) okumuşlardır ki bu Hicaz ehlinin lügatidir. Bunlar fasih iki lügat olup anlamları birdir.
وَالْحَجُّ أَحَدُ أَرْكَانِ الْإِسْلَامِ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ أَحْمَدَ الْمُلَيْحِيُّ، أَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النُّعَيْمِيُّ، أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، أَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُوسَى، أَنَا حَنْظَلَةُ بْنُ أَبِي سُفْيَانَ، عَنْ عِكْرِمَةَ بْنِ خَالِدٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ﵄ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "بُنِيَ الْإِسْلَامُ عَلَى خَمْسٍ شَهَادَةِ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَأَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ، وَإِقَامِ الصَّلَاةِ وإيتاءِ الزكاة ٦٤/أوَالْحَجِّ وَصَوْمِ رَمَضَانَ (١) .
Hac, İslam'ın rükünlerinden biridir. Bize Abdülvâhid b. Ahmed el-Muleyhî bildirdi, bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî haber verdi, bize Muhammed b. Yûsuf haber verdi, bize Muhammed b. İsmâil bildirdi, bize Abdullâh b. Mûsâ haber verdi, bize Hanzale b. Ebî Süfyân, İkrime b. Hâlid'den, o da İbn Ömer'den radıyallâhu anhümâ bildirdi; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "İslam beş şey üzerine kurulmuştur: Allah'tan başka ilah olmadığına ve Muhammed'in Allah'ın elçisi olduğuna şahitlik etmek, namazı dosdoğru kılmak, zekâtı vermek, hac ve Ramazan orucu." ٦٤/a (١)
قَالَ أَهْلُ الْعِلْمِ: وَلِوُجُوبِ الْحَجِّ خَمْسُ شَرَائِطَ: الْإِسْلَامُ وَالْعَقْلُ وَالْبُلُوغُ وَالْحُرِّيَّةُ وَالِاسْتِطَاعَةُ، فَلَا يَجِبُ عَلَى الْكَافِرِ وَلَا عَلَى الْمَجْنُونِ، وَلَوْ حَجَّا بِأَنْفُسِهِمَا لَا يَصِحُّ لِأَنَّ الْكَافِرَ لَيْسَ مِنْ أَهْلِ الْقُرْبَةِ وَلَا حُكْمَ [لِفِعْلِ] (٢) الْمَجْنُونِ، وَلَا يَجِبُ عَلَى الصَّبِيِّ وَلَا عَلَى الْعَبْدِ، وَلَوْ حَجَّ صَبِيٌّ يَعْقِلُ، أَوْ عَبْدٌ يَصِحُّ حَجُّهُمَا تَطَوُّعًا لَا يَسْقُطُ بِهِ فَرْضُ الْإِسْلَامِ عَنْهُمَا فَلَوْ بَلَغَ الصَّبِيُّ، أَوْ عُتِقَ الْعَبْدُ بَعْدَمَا حَجَّ وَاجْتَمَعَ فِي حَقِّهِ شَرَائِطُ [وُجُوبِ] (٣) الْحَجِّ وَجَبَ عَلَيْهِ أَنْ يَحُجَّ ثَانِيًا، وَلَا يَجِبَ عَلَى غَيْرِ الْمُسْتَطِيعِ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى: {مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا} غَيْرَ أَنَّهُ لَوْ تَكَلَّفَ فَحَجَّ يَسْقُطُ عَنْهُ فَرَضُ الْإِسْلَامِ.
İlim ehli şöyle demiştir: Haccın vacip olmasının beş şartı vardır: İslam, akıl, bülûğ, hürriyet ve istitaat (güç yetirebilme). Dolayısıyla kâfire ve mecnuna vacip değildir; bizzat haccetseler bile sahih olmaz, çünkü kâfir kurbet (ibadet) ehli değildir, mecnunun [fiilinin] (٢) ise hükmü yoktur. Çocuğa ve köleye de vacip değildir; temyiz gücüne sahip bir çocuk yahut bir köle haccetse, hacları nafile olarak sahih olur ancak bununla İslam'ın farzı üzerlerinden düşmez. Dolayısıyla çocuk büluğa ererse yahut köle haccettikten sonra azat edilir ve hakkında haccın [vücub] (٣) şartları toplanırsa, ikinci kez haccetmesi gerekir. Gücü yetmeyene de vacip değildir; çünkü Allah Teâlâ: {مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا} “Oraya bir yol bulup güç yetirebilen” buyurmuştur. Ancak külfete katlanıp haccetse, İslam'ın farzı üzerinden düşer.
وَالِاسْتِطَاعَةُ نَوْعَانِ، أَحَدُهُمَا: أَنْ يَكُونَ مُسْتَطِيعًا [بِنَفْسِهِ] وَالْآخَرُ: أَنْ يَكُونَ مُسْتَطِيعًا بِغَيْرِهِ، أَمَّا الِاسْتِطَاعَةُ بِنَفْسِهِ أَنْ يَكُونَ قَادِرًا بِنَفْسِهِ عَلَى الذِّهَابِ وَوَجَدَ الزَّادَ وَالرَّاحِلَةَ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ مُحَمَّدٍ الْكِسَائِيُّ الْخَطِيبُ، ثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ أَحْمَدَ الْخَلَّالُ، ثَنَا أَبُو الْعَبَّاسِ الْأَصَمُّ، أَخْبَرَنَا الرَّبِيعُ بْنُ سُلَيْمَانَ، أَخْبَرَنَا الشَّافِعِيُّ، أَخْبَرَنَا سَعِيدُ بْنُ سَالِمٍ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ يَزِيدَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبَّادِ بْنِ جَعْفَرٍ، قَالَ: قَعَدْنَا إِلَى عَبْدِ اللَّهِ
İstitaat (güç yetirebilme) iki türlüdür; biri, [bizzat kendisiyle] güç yetirebilecek durumda olması, diğeri ise başkası vasıtasıyla güç yetirebilecek durumda olmasıdır. Kendisiyle güç yetirebilmesi; bizzat gitmeye muktedir olması, azık ve binek bulmasıdır. Bize Abdülvâhid b. Muhammed el-Kisâî el-Hatîb haber verdi, bize Abdülazîz b. Ahmed el-Hallâl anlattı, bize Ebu'l-Abbâs el-Esam anlattı, bize Rebî' b. Süleymân bildirdi, bize Şâfiî bildirdi, bize Saîd b. Sâlim, İbrâhîm b. Yezîd'den, o da Muhammed b. Abbâd b. Ca'fer'den bildirdi; o şöyle dedi: Abdullâh
ابْنِ عُمَرَ فَسَمِعْتُهُ يَقُولُ: سَأَلَ رَجُلٌ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فَقَالَ: مَا الْحَاجُّ؟ قَالَ: "الشَّعِثُ التَّفِلُ" فَقَامَ رَجُلٌ آخَرُ فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ: أَيُّ الْحَجِّ أَفْضَلُ؟ قَالَ: "الْعَجُّ وَالثَّجُّ" فَقَامَ رَجُلٌ آخَرُ فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ مَا السَّبِيلُ؟ قَالَ: "زَادٌ وَرَاحِلَةٌ" (١) .
b. Ömer'in yanına oturduk. Onun şöyle dediğini işittim: Bir adam Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem sorup: "Hacı kimdir?" dedi. O: "Saçı başı dağınık, toz toprak içinde ve kokusu değişmiş olandır" buyurdu. Başka bir adam ayağa kalkıp: "Ey Allah'ın Resûlü! Haccın hangisi daha faziletlidir?" dedi. O: "[Telbiye ile] sesi yükseltmek ve [kurbanın] kanını akıtmaktır" buyurdu. Başka bir adam kalkıp: "Ey Allah'ın Resûlü! [Ayette geçen] Yol (sebil) nedir?" dedi. O: "Azık ve binektir" buyurdu (١).
وَتَفْصِيلُهُ: أَنْ يَجِدَ رَاحِلَةً تَصْلُحُ لِمِثْلِهِ، وَوَجَدَ الزَّادَ لِلذَّهَابِ وَالرُّجُوعِ، فَاضِلًا عَنْ نَفَقَةِ عِيَالِهِ وَمَنْ تَلْزَمُهُ نَفَقَتُهُمْ وَكُسْوَتُهُمْ لِذَهَابِهِ وَرُجُوعِهِ، وَعَنْ دَيْنٍ يَكُونُ عَلَيْهِ، وَوَجَدَ رُفْقَةً يَخْرُجُونَ فِي وَقْتٍ جَرَتْ عَادَةُ أَهْلِ بَلَدِهِ بِالْخُرُوجِ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ، فَإِنْ خَرَجُوا قَبْلَهُ أَوْ أَخَّرُوا الْخُرُوجَ إِلَى وَقْتٍ لَا يَصِلُونَ إِلَّا أَنْ يَقْطَعُوا كُلَّ يَوْمِ أَكْثَرَ مِنْ مَرْحَلَةٍ لَا يَلْزَمُهُمُ الْخُرُوجُ [فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ] (٢) وَيُشْتَرَطُ أَنْ يَكُونَ الطَّرِيقُ آمِنًا فَإِنْ كَانَ فِيهِ خَوْفٌ مِنْ عَدُوٍّ مُسْلِمٍ أَوْ كَافِرٍ أَوْ رَصْدِيٍّ يَطْلُبُ شَيْئًا لَا يَلْزَمُهُ، وَيُشْتَرَطُ أَنْ تَكُونَ الْمَنَازِلُ الْمَأْهُولَةُ مَعْمُورَةً يَجِدُ فِيهَا الزَّادَ وَالْمَاءَ، فَإِنْ كَانَ زَمَانُ جُدُوبَةٍ تَفَرَّقَ أَهْلُهَا أَوْ غَارَتْ مِيَاهُهَا فَلَا يَلْزَمُهُ، وَلَوْ لَمْ يَجِدِ الرَّاحِلَةَ لَكِنَّهُ قَادِرٌ عَلَى الْمَشْيِ، أَوْ لَمْ يَجِدِ الزَّادَ وَلَكِنْ يُمْكِنُهُ أَنْ يَكْتَسِبَ فِي الطَّرِيقِ لَا يَلْزَمُهُ الْحَجُّ، وَيُسْتَحَبُّ لَوْ فَعَلَ، وَعِنْدَ مَالِكٍ يَلْزَمُهُ.
Bunun tafsilatı şöyledir: Kendi durumuna uygun bir binek bulması, gidiş-dönüş için çoluk çocuğunun ve gidiş-dönüş süresince nafakalarını ve giyimlerini temin etmekle yükümlü olduğu kimselerin nafakasından ve üzerindeki borçtan arta kalan bir azık bulması, kendi memleketi halkının o vakitte çıkmayı adet edindiği bir zamanda yola çıkan bir kafile bulması gerekir. Eğer kafile bundan önce çıkarsa veya çıkışı her gün bir konaktan fazlasını katetmedikçe yetişemeyecekleri bir vakte geciktirirse, [o vakitte] (٢) çıkmaları kendilerine gerekmez. Yolun güvenli olması da şarttır; şayet yolda Müslüman veya kâfir bir düşmandan yahut haraç isteyen bir yol kesiciden korku varsa ona [hac] gerekmez. Yerleşim yerlerinin mamur olup oralarda azık ve su bulabilmesi de şarttır; kuraklık zamanı olup ahalisi dağılmışsa veya suları çekilmişse ona [hac] gerekmez. Şayet binek bulamaz fakat yürümeye gücü yeterse veya azık bulamaz fakat yolda kazanması mümkün olursa ona hac vacip olmaz, ancak yaparsa müstehaptır; Mâlik'e göre ise vacip olur.
أَمَّا الِاسْتِطَاعَةُ بِالْغَيْرِ هُوَ: أَنْ يَكُونَ الرَّجُلُ عَاجِزًا بِنَفْسِهِ، بِأَنْ كَانَ زَمِنًا أَوْ بِهِ مَرَضٌ غَيْرُ مَرْجُوِّ الزَّوَالِ، لَكِنْ لَهُ مَالٌ يُمَكِنُهُ أَنْ يَسْتَأْجِرَ مَنْ يَحُجُّ عَنْهُ، يَجِبُ عَلَيْهِ أَنْ يَسْتَأْجِرَ، أَوْ لَمْ يَكُنْ لَهُ مَالٌ لَكِنْ بَذَلَ لَهُ وَلَدُهُ أَوْ أَجْنَبِيٌّ الطَّاعَةَ فِي أَنْ يَحُجَّ عَنْهُ، يَلْزَمُهُ أَنْ يَأْمُرَهُ إِذَا كَانَ يَعْتَمِدُ صِدْقَهُ، لِأَنَّ وُجُوبَ الْحَجِّ [يَتَعَلَّقُ] (٣) بِالِاسْتِطَاعَةِ، وَيُقَالُ فِي الْعُرْفِ: فُلَانٌ مُسْتَطِيعٌ لِبِنَاءِ دَارٍ وَإِنْ كَانَ لَا يَفْعَلُهُ بِنَفْسِهِ، وَإِنَّمَا يَفْعَلُهُ بِمَالِهِ أَوْ بِأَعْوَانِهِ.
Başkası vasıtasıyla güç yetirmeye gelince: Kişinin kötürüm olması veya iyileşmesi umulmayan bir hastalığa yakalanması sebebiyle bizzat aciz olmasıdır. Fakat yerine haccettirecek birini kiralayabilecek malı varsa, kiralaması vaciptir. Yahut malı olmayıp çocuğu veya yabancı biri onun yerine haccetmeyi teklif/taahhüt ederse, doğruluğuna güveniyorsa ona emretmesi gerekir. Çünkü haccın vücubu istitaat ile [ilişkilidir] (٣). Örfte de: "Falan kimse ev yapmaya muktedirdir" denir; her ne kadar bunu bizzat kendisi yapmayıp malıyla veya yardımcılarıyla yapsa bile.
وَعِنْدَ أَبِي حَنِيفَةَ لَا يَجِبُ الْحَجُّ بِبَذْلِ الطَّاعَةِ، وَعِنْدَ مَالِكٍ لَا يَجِبُ عَلَى الْمَعْضُوبِ فِي الْمَالِ.
Ebû Hanîfe'ye göre [bir başkasının] itaati/hizmeti teklif etmesiyle hac vacip olmaz. Mâlik'e göre ise (hacca gitmekten bizzat aciz olan) ma'dûb kimseye mal ile de vacip olmaz.
وَحُجَّةُ مَنْ أَوْجَبَهُ مَا أَخْبَرَنَا أَبُو الْحَسَنِ السَّرَخْسِيُّ أَخْبَرَنَا زَاهِرُ بْنُ أَحْمَدَ أَخْبَرَنَا أَبُو إِسْحَاقَ الْهَاشِمِيُّ، أَخْبَرَنَا أَبُو مُصْعَبٍ عَنْ مَالِكٍ عَنِ ابْنِ شِهَابٍ عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ يَسَارٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ قَالَ: كَانَ الْفَضْلُ بْنُ عَبَّاسٍ رَدِيفَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَجَاءَتْهُ امْرَأَةٌ مِنْ خَثْعَمَ تَسْتَفْتِيهِ، فَجَعَلَ الْفَضْلُ يَنْظُرُ إِلَيْهَا وَتَنْظُرُ إِلَيْهِ، فَجَعَلَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يَصْرِفُ وَجْهَ الْفَضْلِ إِلَى الشِّقِّ الْآخَرِ، فَقَالَتْ: يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ فَرِيضَةَ
[Bunu] vacip görenlerin delili ise şudur: Bize Ebu'l-Hasan es-Sarahsî haber verdi, [o dedi ki:] Bize Zâhir b. Ahmed haber verdi, [o dedi ki:] Bize Ebû İshak el-Hâşimî haber verdi, [o dedi ki:] Bize Ebû Mus'ab, Mâlik'ten, [o] İbn Şihâb'dan, [o] Süleymân b. Yesâr'dan, [o da] Abdullah b. Abbâs'tan [radıyallâhu anhümâ] rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Fadl b. Abbâs, Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem terkisinde bulunuyordu. Has'am [kabilesin]den bir kadın fetva istemek üzere ona geldi. Fadl kadına, kadın da Fadl'a bakmaya başladı. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Fadl'ın yüzünü diğer tarafa çevirmeye başladı. Kadın dedi ki: "Ey Allah'ın Resûlü! Şüphesiz
اللَّهِ عَلَى عِبَادِهِ فِي الْحَجِّ أَدْرَكَتْ أَبِي شَيْخًا كَبِيرًا لَا يَسْتَطِيعُ أَنْ يَثْبُتَ عَلَى الرَّاحِلَةِ أَفَأَحُجُّ عَنْهُ؟ قَالَ: "نَعَمْ" (١) .
Allah'ın kulları üzerine hac farzı, babama binek üzerinde duramayacak kadar yaşlı bir ihtiyar iken ulaştı. Onun yerine haccedeyim mi?" Resûlullah: "Evet" buyurdu (١).
قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَمَنْ كَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنِ الْعَالَمِينَ} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَالْحَسَنُ وَعَطَاءٌ: جَحَدَ فَرْضَ الْحَجِّ، وَقَالَ مُجَاهِدٌ: مَنْ كَفَرَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ.
Allah Teâlâ'nın: {وَمَنْ كَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنِ الْعَالَمِينَ} “Kim inkâr ederse, şüphesiz Allah âlemlerden müstağnidir (hiçbir şeye muhtaç değildir)” kavli hakkında; İbn Abbâs, Hasan ve Atâ: "Haccın farziyetini inkâr ederse" demişlerdir. Mücâhid ise: "Kim Allah'ı ve ahiret gününü inkâr ederse" demiştir.
وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ: نَزَلَتْ فِي الْيَهُودِ حَيْثُ قَالُوا: الْحَجُّ إِلَى مَكَّةَ غَيْرُ وَاجِبٍ.
Saîd b. el-Müseyyeb şöyle demiştir: Yahudiler hakkında indi; zira onlar: "Mekke'ye hac vacip değildir" demişlerdi.
وَقَالَ السُّدِّيُّ: هُوَ مَنْ وَجَدَ مَا يَحُجُّ بِهِ ثُمَّ لَمْ يَحُجَّ حَتَّى مَاتَ فَهُوَ كُفْرٌ بِهِ أَخْبَرَنَا أَبُو سَعِيدٍ أَحْمَدُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الشُّرَيْحِيُّ، أَنَا أَبُو إِسْحَاقَ الثَّعْلَبِيُّ، أَخْبَرَنَا أَبُو الْحَسَنِ الْكَلَمَاتِيُّ، أَخْبَرَنَا أَبُو بَكْرٍ مُحَمَّدُ بْنُ عُمَرَ، أَخْبَرَنَا سَهْلُ بْنُ عَمَّارٍ، أَخْبَرَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، أَخْبَرَنَا شَرِيكٌ، عَنِ اللَّيْثِ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ سَابِطٍ، عَنْ أَبِي أُمَامَةَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: "مَنْ لَمْ تَحْبِسْهُ حَاجَةٌ ظَاهِرَةٌ أَوْ مَرَضٌ حَابِسٌ أَوْ سُلْطَانٌ جَائِرٌ، وَلَمْ يَحُجَّ فَلْيَمُتْ إِنْ شَاءَ يَهُودِيًّا وَإِنْ شَاءَ نَصْرَانِيًّا" (٢) .
es-Süddî şöyle demiştir: O, haccetmeye imkân bulduğu halde ölene kadar haccetmeyen kimsedir; bu onun tarafından [hacca karşı] bir küfürdür. Bize Ebû Saîd Ahmed b. İbrâhim eş-Şüreyhî bildirdi, bize Ebû İshâk es-Sa'lebî haber verdi, bize Ebü'l-Hasan el-Kelematî bildirdi, bize Ebû Bekr Muhammed b. Ömer bildirdi, bize Sehl b. Ammâr bildirdi, bize Yezîd b. Hârûn bildirdi, bize Şerîk, Leys'ten, o Abdurrahman b. Sâbıt'tan, o da Ebû Ümâme'den bildirdi ki Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Kimi açık bir ihtiyaç, engelleyici bir hastalık yahut zâlim bir hükümdar alıkoymadığı halde haccetmezse, dilerse Yahudi olarak ölsün, dilerse Hristiyan olarak ölsün." (٢)
{قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتَابِ لِمَ تَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ مَنْ آمَنَ تَبْغُونَهَا عِوَجًا وَأَنْتُمْ شُهَدَاءُ وَمَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ (٩٩) }
{قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتَابِ لِمَ تَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ مَنْ آمَنَ تَبْغُونَهَا عِوَجًا وَأَنْتُمْ شُهَدَاءُ وَمَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ (٩٩) } “De ki: ‘Ey Kitap ehli! [Gerçeğe] şahit olduğunuz halde, niçin Allah'ın yolunu eğriltmek isteyerek inananları ondan çeviriyorsunuz? Allah yaptıklarınızdan habersiz değildir.’”
قَوْلُهُ تَعَالَى: {قُلْ يَا أهل الكتاب لما تَكْفُرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَاللَّهُ شَهِيدٌ عَلَى مَا تَعْمَلُونَ}
Allah Teâlâ'nın: {قُلْ يَا أهل الكتاب لما تَكْفُرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَاللَّهُ شَهِيدٌ عَلَى مَا تَعْمَلُونَ} “De ki: ‘Ey Kitap ehli! Allah yaptıklarınıza şahit iken, niçin Allah'ın ayetlerini inkâr ediyorsunuz?’” kavli.
{قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتَابِ لِمَ تَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ} أَيْ: لِمَ تَصْرِفُونَ عَنْ دِينِ اللَّهِ، {مَنْ آمَنَ تَبْغُونَهَا}
{قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتَابِ لِمَ تَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ} “De ki: ‘Ey Kitap ehli! Niçin Allah’ın yolundan çeviriyorsunuz?’” Yani: Niçin Allah’ın dininden döndürüyorsunuz, {مَنْ آمَنَ تَبْغُونَهَا} “iman eden kimseleri; onu [eğriltmek] isteyerek”
تَطْلُبُونَهَا، {عِوَجًا} زَيْغًا وَمَيْلًا يَعْنِي: لِمَ تَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ بَاغِينَ لَهَا عِوَجًا؟ قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: الْعِوَجُ -بِالْكَسْرِ -فِي الدِّينِ وَالْقَوْلِ وَالْعَمَلِ وَالْعَوَجُ -بِالْفَتْحِ -فِي الْجِدَارِ، وَكُلِّ شَخْصٍ قَائِمٍ، {وَأَنْتُمْ شُهَدَاءُ وَمَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ} [أَنَّ فِي التَّوْرَاةِ مَكْتُوبًا] (١) نَعْتُ مُحَمَّدٍ ﷺ وَإِنَّ دِينَ اللَّهِ الَّذِي لَا يَقْبَلُ غَيْرَهُ هُوَ الْإِسْلَامُ.
onu talep ederek, {عِوَجًا} “eğrilik” sapma ve meyil; yani ona bir eğrilik isteyerek niçin Allah'ın yolundan çeviriyorsunuz? Ebû Ubeyde şöyle demiştir: İveç (الْعِوَجُ) -ayın harfinin kesresiyle- dinde, sözde ve ameldedir; aveç (الْعَوَجُ) ise -ayın harfinin fethasıyla- duvarda ve dik duran her cisimdedir. {وَأَنْتُمْ شُهَدَاءُ وَمَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ} “[Gerçeğe] şahit olduğunuz halde; Allah yaptıklarınızdan habersiz değildir”; Tevrat'ta Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem sıfatının yazılı olduğuna (١) ve Allah'ın kendisinden başkasını kabul etmeyeceği dinin İslam olduğuna şahitsiniz.
{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تُطِيعُوا فَرِيقًا مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ يَرُدُّوكُمْ بَعْدَ إِيمَانِكُمْ كَافِرِينَ (١٠٠) }
{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تُطِيعُوا فَرِيقًا مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ يَرُدُّوكُمْ بَعْدَ إِيمَانِكُمْ كَافِرِينَ (١٠٠) } “Ey iman edenler! Kendilerine kitap verilenlerden bir gruba uyarsanız, imanınızdan sonra sizi kâfirlere dönüştürürler.”
{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تُطِيعُوا فَرِيقًا مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ} قَالَ زَيْدُ بْنُ أَسْلَمَ: إِنَّ شَاسَ بْنَ قَيْسٍ الْيَهُودِيَّ -وَكَانَ شَيْخًا عَظِيمَ الْكُفْرِ شَدِيدَ الطَّعْنِ عَلَى الْمُسْلِمِينَ -مَرَّ عَلَى نَفَرٍ مِنَ الْأَوْسِ وَالْخَزْرَجِ فِي مَجْلِسِ جَمْعِهِمْ يَتَحَدَّثُونَ، فَغَاظَهُ مَا رَأَى مِنْ أُلْفَتِهِمْ وَصَلَاحِ ذَاتِ بَيْنِهِمْ فِي الْإِسْلَامِ بَعْدَ الَّذِي كَانَ بَيْنَهُمْ فِي الْجَاهِلِيَّةِ مِنَ الْعَدَاوَةِ، قَالَ: قَدِ اجْتَمَعَ مَلَأُ بَنِي قَيْلَةَ بِهَذِهِ الْبِلَادِ لَا وَاللَّهِ مَا لَنَا مَعَهُمْ إِذَا اجْتَمَعُوا بِهَا مِنْ قَرَارٍ، فَأَمَرَ شَابًّا مِنَ الْيَهُودِ كَانَ مَعَهُ فَقَالَ: اعْمَدْ إِلَيْهِمْ وَاجْلِسْ مَعَهُمْ ثُمَّ ذَكِّرْهُمْ يَوْمَ بُعَاثٍ وَمَا كَانَ قَبْلَهُ، وَأَنْشِدْهُمْ بَعْضَ مَا كَانُوا تَقَاوَلُوا فِيهِ مِنَ الْأَشْعَارِ، وَكَانَ بُعَاثٌ يَوْمًا اقْتَتَلَتْ فِيهِ الْأَوْسُ مَعَ الْخَزْرَجِ وَكَانَ الظَّفَرُ فِيهِ لِلْأَوْسِ عَلَى الْخَزْرَجِ، فَفَعَلَ وَتَكَلَّمَ فَتَكَلَّمَ الْقَوْمُ عِنْدَ ذَلِكَ فَتَنَازَعُوا وَتَفَاخَرُوا حَتَّى تَوَاثَبَ رَجُلَانِ مِنَ الْحَيَّيْنِ عَلَى الرَّكْبِ، أَوْسُ بْنُ قِبْطِيٍّ أَحَدُ بَنِي حَارِثَةَ مِنَ الْأَوْسِ، وَجَبَّارُ بْنُ صَخْرٍ أَحَدُ بَنِي سَلَمَةَ مِنَ الْخَزْرَجِ، فَتَقَاوَلَا ثُمَّ قَالَ أَحَدُهُمَا لِصَاحِبِهِ: إِنْ شِئْتُمْ وَاللَّهِ رَدَدْتُهَا الْآنَ جَذَعَةً، وَغَضِبَ الْفَرِيقَانِ جَمِيعًا وَقَالَا قَدْ فَعَلْنَا السِّلَاحَ السِّلَاحَ مَوْعِدُكُمُ الظَّاهِرَةُ، وَهِيَ حَرَّةٌ فَخَرَجُوا إِلَيْهَا، وَانْضَمَّتِ الْأَوْسُ وَالْخَزْرَجُ بَعْضُهَا إِلَى بَعْضٍ عَلَى دَعْوَاهُمُ الَّتِي كَانُوا عَلَيْهَا فِي الْجَاهِلِيَّةِ فَبَلَغَ ذَلِكَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فَخَرَجَ إِلَيْهِمْ فِيمَنْ مَعَهُ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ حَتَّى جَاءَهُمْ. فَقَالَ ﷺ: يَا مَعْشَرَ الْمُسْلِمِينَ أَبِدَعْوَى الْجَاهِلِيَّةِ وَأَنَا بَيْنَ أَظْهُرِكُمْ بَعْدَ إِذْ أَكْرَمَكُمُ اللَّهُ بِالْإِسْلَامِ وَقَطَعَ بِهِ عَنْكُمْ أَمْرَ الْجَاهِلِيَّةِ، وَأَلَّفَ بَيْنَكُمْ؟ تَرْجِعُونَ إِلَى مَا كُنْتُمْ عَلَيْهِ كُفَّارًا، اللَّهَ اللَّهَ!! فَعَرَفَ الْقَوْمُ أَنَّهَا نزغُة من ٦٤/ب الشَّيْطَانِ وَكَيْدٌ مِنْ عَدُوِّهِمْ فَأَلْقَوُا السِّلَاحَ مِنْ أَيْدِيهِمْ وَبَكَوْا وَعَانَقَ بَعْضُهُمْ بَعْضًا، ثُمَّ انْصَرَفُوا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ سَامِعِينَ مُطِيعِينَ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى فِيهِمْ هَذِهِ
{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تُطِيعُوا فَرِيقًا مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ} “Ey iman edenler! Kendilerine kitap verilenlerden bir gruba uyarsanız” Zeyd b. Eslem şöyle demiştir: Yahudi Şâs b. Kays -ki o, küfrü pek büyük, Müslümanlara yönelik taan ve düşmanlığı son derece şiddetli bir yaşlıydı- Evs ve Hazrec'den bir topluluğun bir mecliste toplanıp sohbet ettikleri sırada yanlarından geçti. Cahiliye döneminde aralarında bulunan düşmanlıktan sonra İslam sayesinde aralarındaki ülfeti (kaynaşmayı) ve ilişkilerinin düzelmesini görünce öfkelendi ve: "Kayleoğullarının ileri gelenleri bu beldede bir araya gelmişler! Vallahi onlar burada birleştikten sonra bizim artık barınmamız mümkün değildir!" dedi. Bunun üzerine yanında bulunan Yahudi bir gence emrederek şöyle dedi: "Onların yanına var, aralarına otur; sonra onlara Buâs Gününü ve öncesinde olanları hatırlat; bu hususta birbirlerine söyledikleri şiirlerden bazılarını onlara oku." Buâs, Evs ile Hazrec'in birbirleriyle savaştığı ve zaferin Hazrec'e karşı Evs'in olduğu bir gündü. O genç de bunu yaptı ve [o şiirleri] okudu. Bunun üzerine oradaki topluluk da konuşmaya başladı; birbirleriyle çekiştiler ve karşılıklı övündüler, hatta iki kabileden iki adam diz üstü çökmüşken ayağa fırladı: Evs'ten Hâriseoğullarından biri olan Evs b. Kıbtî ile Hazrec'ten Selemeoğullarından biri olan Cebbâr b. Sahr. Karşılıklı atıştılar, sonra biri diğerine: "İsterseniz vallahi savaşı hemen şimdi yeniden başlatırım!" dedi. Her iki taraf da öfkelendi ve: "Kabul ettik! Silah başına, silah başına! Buluşma yeriniz Zâhire'dir" dediler. Burası volkanik taşlık (harre) bir yerdi. Oraya çıktılar; Evs ve Hazrec, cahiliyedeki davaları üzere birbirlerine karşı saf tuttular. Bu durum Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e ulaşınca, yanındaki Muhacirlerle birlikte çıkıp onların yanına geldi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Ey Müslümanlar topluluğu! Allah sizi İslam ile şereflendirmiş, onunla cahiliye işini sizden kesip atmış ve aranızı kaynaştırmışken; ben henüz aranızdayken yine cahiliye davasıyla mı [birbirinize giriyorsunuz]? Kâfir olarak bulunduğunuz o eski halinize mi dönüyorsunuz? Allah'tan korkun, Allah'tan korkun!» Bunun üzerine oradakiler, bunun şeytanın bir kışkırtması ve düşmanlarının bir tuzağı olduğunu anladılar; ellerindeki silahları bıraktılar, ağlaştılar ve birbirlerine sarıldılar. Sonra da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte dinleyip itaat etmiş kimseler olarak geri döndüler. Bunun üzerine Allah Teâlâ onlar hakkında bu
الْآيَةَ (١) .
ayeti indirdi (١).
{يَرُدُّوكُمْ بَعْدَ إِيمَانِكُمْ كَافِرِينَ} قَالَ جَابِرٌ: فَمَا رَأَيْتُ قَطُّ يَوْمًا أَقْبَحَ أَوَّلًا وَأَحْسَنَ آخِرًا مِنْ ذَلِكَ الْيَوْمِ، ثُمَّ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى عَلَى وَجْهِ التَّعَجُّبَ:
{يَرُدُّوكُمْ بَعْدَ إِيمَانِكُمْ كَافِرِينَ} “...Sizi imanınızdan sonra kâfirler olarak [küfre] döndürürler.” Câbir [şöyle] dedi: “Başı o günden daha çirkin, sonu da o günden daha güzel olan bir günü asla görmedim.” Sonra Allah Teâlâ şaşma (taaccüb) üslubuyla şöyle buyurdu:
{وَكَيْفَ تَكْفُرُونَ وَأَنْتُمْ تُتْلَى عَلَيْكُمْ آيَاتُ اللَّهِ وَفِيكُمْ رَسُولُهُ وَمَنْ يَعْتَصِمْ بِاللَّهِ فَقَدْ هُدِيَ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ (١٠١) }
{وَكَيْفَ تَكْفُرُونَ وَأَنْتُمْ تُتْلَى عَلَيْكُمْ آيَاتُ اللَّهِ وَفِيكُمْ رَسُولُهُ وَمَنْ يَعْتَصِمْ بِاللَّهِ فَقَدْ هُدِيَ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ (١٠١) } “Size Allah'ın ayetleri okunup dururken ve aranızda O'nun elçisi bulunurken nasıl inkâr edersiniz? Kim Allah'a sımsıkı bağlanırsa, kesinlikle doğru bir yola iletilmiştir.”
{وَكَيْفَ تَكْفُرُونَ} يَعْنِي: وَلِمَ تَكْفُرُونَ؟ {وَأَنْتُمْ تُتْلَى عَلَيْكُمْ آيَاتُ اللَّهِ} الْقُرْآنُ، {وَفِيكُمْ رَسُولُهُ} مُحَمَّدٌ ﷺ.
{وَكَيْفَ تَكْفُرُونَ} “Nasıl inkâr edersiniz?”; yani niçin inkâr ediyorsunuz? {وَأَنْتُمْ تُتْلَى عَلَيْكُمْ آيَاتُ اللَّهِ} “Size Allah'ın ayetleri okunup dururken”; [yani] Kur'an, {وَفِيكُمْ رَسُولُهُ} “Ve aranızda O'nun elçisi bulunurken”; [yani] Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem.
قَالَ قَتَادَةُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ عَلَمَانِ بَيِّنَانِ: كِتَابُ اللَّهِ وَنَبِيُّ اللَّهِ أَمَّا نَبِيُّ اللَّهِ فَقَدْ مَضَى وَأَمَّا كِتَابُ اللَّهِ فَأَبْقَاهُ بَيْنَ أَظْهُرِكُمْ رَحْمَةً مِنَ اللَّهِ وَنِعْمَةً.
Katâde şöyle dedi: Bu ayette iki apaçık işaret vardır: Allah'ın Kitabı ve Allah'ın Peygamberi. Allah'ın Peygamberi vefat edip gitmiştir; Allah'ın Kitabı'na gelince, Allah'tan bir rahmet ve nimet olarak onu aranızda baki kılmıştır.
أَخْبَرَنَا أَبُو سَعِيدٍ أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ الْعَبَّاسِ الْحُمَيْدِيُّ، أَخْبَرَنَا أَبُو عَبْدِ اللَّهِ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْحَافِظُ، أَنَا أَبُو الْفَضْلِ الْحَسَنُ بْنُ يَعْقُوبَ بْنِ يُوسُفَ الْعَدْلُ، أَخْبَرَنَا أَبُو أَحْمَدَ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الْوَهَّابِ الْعَبْدِيُّ أَنَا أَبُو جَعْفَرِ بْنُ عَوْفٍ أَخْبَرَنَا أَبُو حَيَّانَ يَحْيَى بْنُ سَعِيدِ بْنِ حِبَّانَ [عَنْ يَزِيدَ بْنِ حَيَّانَ] (١) قَالَ: سَمِعْتُ زَيْدَ بْنَ أَرْقَمَ قَالَ: "قَامَ فِينَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ ذَاتَ يَوْمٍ خَطِيبًا، فَحَمِدَ اللَّهَ وَأَثْنَى عَلَيْهِ، ثُمَّ قَالَ: أَمَّا بَعْدُ أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّمَا أَنَا بَشَرٌ يُوشِكُ أَنْ يَأْتِيَنِي رَسُولُ رَبِّي فَأُجِيبُهُ، وَإِنِّي تَارِكٌ فِيكُمُ الثَّقَلَيْنِ أَوَّلُهُمَا: كِتَابُ اللَّهِ فِيهِ الْهُدَى وَالنُّورُ، فَتَمَسَّكُوا بِكِتَابِ اللَّهِ وَخُذُوا بِهِ فَحَثَّ عَلَيْهِ وَرَغَّبَ فِيهِ ثُمَّ قَالَ: وَأَهْلُ بَيْتِي أُذَكِّرُكُمُ اللَّهَ فِي أَهْلِ بَيْتِي (٢) .
Bize Ebû Saîd Ahmed b. Muhammed b. el-Abbâs el-Humeydî bildirdi, bize Ebû Abdillâh Muhammed b. Abdillâh el-Hâfız bildirdi, bize Ebü'l-Fadl el-Hasan b. Ya'kūb b. Yûsuf el-Adl haber verdi, bize Ebû Ahmed Muhammed b. Abdilvehhâb el-Abdî bildirdi, bize Ebû Ca'fer b. Avf haber verdi, bize Ebû Hayyân Yahyâ b. Saîd b. Hibbân, [Yezîd b. Hayyân'dan] (١) bildirdi; o şöyle dedi: Zeyd b. Erkam'ın şöyle dediğini işittim: "Bir gün Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem aramızda hutbe vermek üzere ayağa kalktı; Allah'a hamdetti ve O'na senada bulundu, sonra şöyle buyurdu: 'Haberiniz olsun ki ey insanlar! Ben ancak bir beşerim; pek yakında Rabbimin elçisi [ecel/ölüm meleği] bana gelecek ve ben de ona icabet edeceğim. Ben size iki değerli emanet (sekaleyn) bırakıyorum; birincisi Allah'ın Kitabı'dır, onda hidayet ve nur vardır; Allah'ın Kitabı'na sımsıkı tutunun ve ona sarılın!' [Zeyd dedi ki:] Böylece ona teşvik etti ve rağbet ettirdi, sonra şöyle buyurdu: 'Ve Ehl-i Beytimdir. Ehl-i Beytim konusunda size Allah'ı hatırlatırım!'" (٢)
قَوْلُهُ تَعَالَى {وَمَنْ يَعْتَصِمْ بِاللَّهِ} أَيْ: يَمْتَنِعْ بِاللَّهِ وَيَسْتَمْسِكْ بِدِينِهِ وَطَاعَتِهِ، {فَقَدْ هُدِيَ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ} طريقا وَاضِحٍ، وَقَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ وَمَنْ يَعْتَصِمْ بِاللَّهِ أَيْ: يُؤْمِنْ بِاللَّهِ، وَأَصْلُ الْعِصْمَةِ: الْمَنْعُ، فَكُلُّ مَانِعٍ شَيْئًا فَهُوَ عَاصِمٌ لَهُ.
Allah Teâlâ'nın: {وَمَنْ يَعْتَصِمْ بِاللَّهِ} “Kim Allah'a sımsıkı tutunursa” kavli; yani Allah'a sığınır, O'nun dinine ve itaatine sarılırsa; {فَقَدْ هُدِيَ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ} “muhakkak ki o, doğru yola iletilmiştir”, [yani] apaçık bir yola [iletilmiştir], demektir. İbn Cüreyc: “{وَمَنْ يَعْتَصِمْ بِاللَّهِ} [kavli], ‘Kim Allah'a iman ederse’ demektir” dedi. İsmet (عِصْمَة) kelimesinin asıl anlamı men' (engellemek, korumak) demektir. Bir şeyi engelleyip koruyan her şey, onun için bir âsım (koruyucu) hükmündedir.
{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقَاتِهِ وَلَا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ (١٠٢) }
{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقَاتِهِ وَلَا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ (١٠٢) } “Ey iman edenler! Allah'tan, O'na yaraşır şekilde hakkıyla korkun ve ancak Müslümanlar olarak ölün.”
قَوْلُهُ تَعَالَى {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقَاتِهِ} قَالَ مُقَاتِلُ بْنُ حَيَّانَ: كَانَ بَيْنَ الْأَوْسِ وَالْخَزْرَجِ عَدَاوَةٌ فِي الْجَاهِلِيَّةِ وَقِتَالٌ حَتَّى هَاجَرَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ إِلَى الْمَدِينَةِ، فَأَصْلَحَ بَيْنَهُمْ فَافْتَخَرَ بَعْدَهُ مِنْهُمْ رَجُلَانِ: ثَعْلَبَةُ بْنُ غَنْمٍ مِنَ الْأَوْسِ وَأَسْعَدُ بْنُ زُرَارَةَ مِنَ الْخَزْرَجِ، فَقَالَ الْأَوْسِيُّ: مِنَّا خُزَيْمَةُ بْنُ ثَابِتٍ ذُو الشَّهَادَتَيْنِ، وَمِنَّا حَنْظَلَةُ غَسِيلُ الْمَلَائِكَةِ، وَمِنَّا عَاصِمُ بْنُ ثَابِتِ بْنِ أَفْلَحَ حَمِيُّ الدَّبْرِ، وَمِنَّا سَعْدُ بْنُ مُعَاذٍ الَّذِي اهْتَزَّ [لِمَوْتِهِ] (١) عَرْشُ الرَّحْمَنِ وَرَضِيَ اللَّهُ بِحُكْمِهِ فِي بَنِي قُرَيْظَةَ.
Allah Teâlâ'nın: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقَاتِهِ} “Ey iman edenler! Allah'tan, O'na yaraşır şekilde hakkıyla korkun” kavli hakkında Mukâtil b. Hayyân şöyle dedi: Cahiliye döneminde Evs ile Hazrec arasında düşmanlık ve savaş vardı; nihayet Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Medine'ye hicret etti ve aralarını düzeltti. Bundan sonra onlardan iki adam birbirine karşı övündü: Evs'ten Sa'lebe b. Ganm ve Hazrec'ten Es'ad b. Zürâre. Evsli olan şöyle dedi: "İki şahitliğe denk sayılan Huzeyme b. Sâbit bizdendir; meleklerin yıkadığı Hanzale bizdendir; arıların koruduğu Âsım b. Sâbit b. Eflah bizdendir; [vefatı sebebiyle] (١) Rahmân'ın Arş'ı titreyen ve Kurayza oğulları hakkındaki hükmünden Allah'ın razı olduğu Sa'd b. Muâz bizdendir."
وَقَالَ الْخَزْرَجِيُّ: مِنَّا أَرْبَعَةٌ أَحْكَمُوا الْقُرْآنَ: أُبَيُّ بْنُ كَعْبٍ، وَمُعَاذُ بْنُ جَبَلٍ، وَزَيْدُ بْنُ ثَابِتٍ، وَأَبُو زَيْدٍ، وَمِنَّا سَعْدُ بْنُ عُبَادَةَ خَطِيبُ الْأَنْصَارِ وَرَئِيسُهُمْ، فَجَرَى الْحَدِيثُ بَيْنَهُمَا فَغَضِبَا وَأَنْشَدَا الْأَشْعَارَ وَتَفَاخَرَا، فَجَاءَ الْأَوْسُ وَالْخَزْرَجُ وَمَعَهُمُ السِّلَاحُ فَأَتَاهُمُ النَّبِيُّ ﷺ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى هَذِهِ الْآيَةَ: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقَاتِهِ} (٢) .
Hazrecli olan da şöyle dedi: "Kur'an'ı cemeden/hükümlerini sağlamlaştıran şu dört kişi bizdendir: Übey b. Ka'b, Muâz b. Cebel, Zeyd b. Sâbit ve Ebû Zeyd; Ensâr'ın hatibi ve reisi olan Sa'd b. Ubâde de bizdendir." Aralarında konuşma uzadı, öfkelendiler, şiirler okuyup birbirlerine karşı övündüler. Bunun üzerine Evs ve Hazrec yanlarında silahlarıyla geldiler. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de yanlarına geldi ve Allah Teâlâ şu ayeti indirdi: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقَاتِهِ} “Ey iman edenler! Allah'tan, O'na yaraşır şekilde hakkıyla korkun” (٢).
وَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْعُودٍ وَابْنُ عَبَّاسٍ: هُوَ أَنْ يُطَاعَ فَلَا يُعْصَى، قَالَ مُجَاهِدٌ: أَنْ تُجَاهِدُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ حَقَّ جِهَادِهِ وَلَا تَأْخُذُكُمْ فِي اللَّهِ لَوْمَةُ لَائِمٍ وَتَقُومُوا لِلَّهِ بِالْقِسْطِ وَلَوْ عَلَى أَنْفُسِكُمْ وَآبَائِكُمْ وَأَبْنَائِكُمْ. وَعَنْ أَنَسٍ أَنَّهُ قَالَ: لَا يَتَّقِي اللَّهَ عَبْدٌ حَقَّ تُقَاتِهِ حَتَّى يَخْزِنَ لِسَانَهُ.
Abdullah b. Mes'ûd ve İbn Abbâs şöyle dediler: "Bu, O'na itaat edilip isyan edilmemesidir." Mücâhid şöyle dedi: "Allah yolunda hakkıyla cihat etmeniz, Allah yolunda kınayanın kınamasından korkmamanız ve kendi aleyhinize, anne-babanızın ve çocuklarınızın aleyhine bile olsa Allah için adaleti yerine getirmenizdir." Enes'ten rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: "Bir kul dilini tutmadıkça Allah'tan hakkıyla sakınmış olmaz."
قَالَ أَهْلُ التَّفْسِيرِ: فَلَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ شَقَّ ذَلِكَ عَلَيْهِمْ، فَقَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّهِ وَمَنْ يَقْوَى عَلَى هَذَا؟ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى: " فَاتَّقُوا اللَّهَ مَا اسْتَطَعْتُمْ " (التَّغَابُنِ ١٦) فَنُسِخَتْ هَذِهِ الْآيَةُ وَقَالَ مُقَاتِلٌ: لَيْسَ فِي آلِ عِمْرَانَ مِنَ الْمَنْسُوخِ إِلَّا هَذَا. (٣) .
Tefsir ehli şöyle dedi: Bu ayet indiğinde onlara ağır geldi ve: "Ey Allah'ın Resûlü! Buna kimin gücü yeter?" dediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ: “O halde gücünüz yettiğince Allah'tan korkun” (et-Teğâbün, 16) ayetini indirdi ve bu ayet neshedildi. Mukâtil şöyle demiştir: Âl-i İmrân suresinde bundan başka mensuh (hükmü kaldırılmış) ayet yoktur (٣).
{وَلَا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ} أَيْ: مُؤْمِنُونَ، وَقِيلَ مُخْلِصُونَ مُفَوِّضُونَ أُمُورَكُمْ إِلَى اللَّهِ ﷿ وَقَالَ الْفُضَيْلُ: مُحْسِنُونَ الظَّنَّ بِاللَّهِ.
{وَلَا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ} “Ve ancak Müslümanlar olarak ölün”; yani müminler olarak [ölün]. Denildi ki: İşlerinizi Yüce Allah'a havale etmiş ihlaslı kimseler olarak [ölün]. Fudayl ise: "Allah hakkında hüsnüzan besleyen kimseler olarak [ölün]" demiştir.
أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ أَحْمَدَ الْمُلَيْحِيُّ، أَنَا أَبُو بَكْرٍ الْعَبْدُوسِيُّ، أَخْبَرَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ حَمْدُونَ بْنِ خَالِدِ بْنِ يَزِيدَ، أَخْبَرَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ سَيْفٍ، أَخْبَرَنَا وَهْبُ بْنُ جَرِيرٍ، أَنَا شُعْبَةُ، عَنِ الْأَعْمَشِ، عَنْ مُجَاهِدٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ ﵄ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "يَا أَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقَاتِهِ فَلَوْ أَنَّ قَطْرَةً مِنَ الزَّقُّومِ قُطِرَتْ عَلَى الْأَرْضِ لَأَمَرَّتْ عَلَى أَهْلِ الدُّنْيَا مَعِيشَتَهُمْ، فَكَيْفَ بِمَنْ هُوَ طَعَامُهُ وَلَيْسَ لَهُ طَعَامٌ غَيْرُهُ"؟ .
Bize Abdülvâhid b. Ahmed el-Melîhî haber verip [dedi ki]: Bize Ebû Bekir el-Abdûsî bildirdi, [o dedi ki]: Bize Ebû Bekir b. Muhammed b. Hamdûn b. Hâlid b. Yezîd haber verdi, [o dedi ki]: Bize Süleymân b. Seyf haber verdi, [o dedi ki]: Bize Vehb b. Cerîr haber verdi, [o dedi ki]: Bize Şu'be, el-A'meş'ten, [o] Mücâhid'den, [o da] Abdullah b. Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan naklen bildirdi; [İbn Abbâs] şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «يَا أَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقَاتِهِ فَلَوْ أَنَّ قَطْرَةً مِنَ الزَّقُّومِ قُطِرَتْ عَلَى الْأَرْضِ لَأَمَرَّتْ عَلَى أَهْلِ الدُّنْيَا مَعِيشَتَهُمْ، فَكَيْفَ بِمَنْ هُوَ طَعَامُهُ وَلَيْسَ لَهُ طَعَامٌ غَيْرُهُ» «Ey insanlar! Allah'tan, O'na yaraşır şekilde hakkıyla korkun. Eğer zakkumdan bir damla yeryüzüne damlatılacak olsaydı, dünya ehlinin yaşantısını zehir ederdi. Ya yiyeceği yalnızca o olan ve kendisi için ondan başka hiçbir yiyecek bulunmayan kimsenin hâli nice olur?».
{وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِيعًا وَلَا تَفَرَّقُوا وَاذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ كُنْتُمْ أَعْدَاءً فَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِكُمْ فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ إِخْوَانًا وَكُنْتُمْ عَلَى شَفَا حُفْرَةٍ مِنَ النَّارِ فَأَنْقَذَكُمْ مِنْهَا كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ آيَاتِهِ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ (١٠٣) }
{وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِيعًا وَلَا تَفَرَّقُوا وَاذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ كُنْتُمْ أَعْدَاءً فَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِكُمْ فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ إِخْوَانًا وَكُنْتُمْ عَلَى شَفَا حُفْرَةٍ مِنَ النَّارِ فَأَنْقَذَكُمْ مِنْهَا كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ آيَاتِهِ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ (١٠٣) } “Hep birlikte Allah'ın ipine sımsıkı sarılın ve ayrılığa düşmeyin. Allah'ın üzerinizdeki nimetini hatırlayın: Hani siz birbirinize düşmandınız da O, kalplerinizi kaynaştırdı ve O'nun nimeti sayesinde kardeşler oldunuz. Siz bir ateş çukurunun tam kenarındaydınız da O sizi oradan kurtardı. İşte Allah, doğru yolu bulasınız diye ayetlerini size böyle açıklar.”
قَوْلُهُ ﷿: {وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِيعًا} الْحَبْلُ: السَّبَبُ الَّذِي [يُتَوَصَّلُ] (١) بِهِ إِلَى الْبُغْيَةِ وَسُمِّيَ الْإِيمَانُ حَبْلًا لِأَنَّهُ سَبَبٌ يُتَوَصَّلُ بِهِ إِلَى زَوَالِ الْخَوْفِ.
Yüce Allah'ın: {وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِيعًا} “Hep birlikte Allah'ın ipine sımsıkı sarılın” kavli. İp (habl); arzu edilen şeye kendisiyle [ulaşılan] (١) vesiledir/sebeptir. İmana da habl (ip) denilmiştir; çünkü o, korkunun giderilmesine kendisiyle ulaşılan bir vesiledir.
وَاخْتَلَفُوا فِي مَعْنَاهُ هَاهُنَا، قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: مَعْنَاهُ تَمَسَّكُوا بِدِينِ اللَّهِ، وَقَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ: هُوَ الْجَمَاعَةُ، وَقَالَ: عَلَيْكُمْ بِالْجَمَاعَةِ فَإِنَّهَا حَبْلُ اللَّهِ الَّذِي أَمَرَ اللَّهُ بِهِ، وَإِنَّ مَا تَكْرَهُونَ فِي الْجَمَاعَةِ وَالطَّاعَةِ خَيْرٌ مِمَّا تُحِبُّونَ فِي الْفُرْقَةِ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ وَعَطَاءٌ: بِعَهْدِ اللَّهِ، وَقَالَ قَتَادَةُ وَالسُّدِّيُّ: هُوَ الْقُرْآنُ، وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: "إِنَّ هَذَا الْقُرْآنَ هُوَ حَبْلُ اللَّهِ وَهُوَ النُّورُ الْمُبِينُ، وَالشِّفَاءُ النَّافِعُ، وَعِصْمَةٌ لِمَنْ تَمَسَّكَ بِهِ وَنَجَاةٌ لِمَنْ تَبِعَهُ" وَقَالَ مُقَاتِلُ بْنُ حَيَّانَ: بِحَبْلِ اللَّهِ: أَيْ بِأَمْرِ اللَّهِ وَطَاعَتِهِ، {وَلَا تَفَرَّقُوا} كَمَا
[Âlimler] buradaki anlamı hususunda ihtilaf etmişlerdir. İbn Abbâs: "Bunun anlamı, Allah'ın dinine sımsıkı sarılın demektir" dedi. İbn Mes'ûd ise: "O, cemaattir" dedi ve şöyle devam etti: "Cemaate sarılın; zira o, Allah'ın emrettiği ipidir. Cemaat ve itaatte hoşlanmadığınız şeyler, tefrika/ayrılık içinde sevdiğiniz şeylerden daha hayırlıdır." Mücâhid ve Atâ: "Allah'ın ahdine [sarılın]" dediler. Katâde ve es-Süddî: "O, Kur'an'dır" dediler. İbn Mes'ûd'dan rivayet edildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «إِنَّ هَذَا الْقُرْآنَ هُوَ حَبْلُ اللَّهِ وَهُوَ النُّورُ الْمُبِينُ، وَالشِّفَاءُ النَّافِعُ، وَعِصْمَةٌ لِمَنْ تَمَسَّكَ بِهِ وَنَجَاةٌ لِمَنْ تَبِعَهُ» «Şüphesiz ki bu Kur'an, Allah'ın ipidir; apaçık bir nur, fayda veren bir şifa, kendisine sımsıkı sarılan için bir korunma ve ona uyan kimse için bir kurtuluştur.» Mukâtil b. Hayyân şöyle dedi: "Allah'ın ipine, yani Allah'ın emrine ve O'na itaate [sarılın]." {وَلَا تَفَرَّقُوا} “Ve ayrılığa düşmeyin”...