Binûn

Âl-i İmrân — 5. Sayfa

Kaynak: Meâlimü't-Tenzîl (Begavî Tefsiri) · Begavî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

[افْتَرَقَتِ] (١) الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى، أَخْبَرَنَا أَبُو الْحَسَنِ السَّرَخْسِيُّ، أَنَا زَاهِرُ بْنُ أَحْمَدَ، أَخْبَرَنَا أَبُو إِسْحَاقَ الْهَاشِمِيُّ، أَخْبَرَنَا أَبُو مُصْعَبٍ عَنْ مَالِكٍ عَنْ سُهَيْلِ بْنِ أَبِي صَالِحٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ﵁ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: "إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى يَرْضَى لَكُمْ ثَلَاثًا، وَيَسْخَطُ لَكُمْ ثَلَاثًا يَرْضَى لَكُمْ أَنْ تَعْبُدُوهُ وَلَا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا وَأَنْ تَعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِيعًا وَأَنْ تُنَاصِحُوا مَنْ وَلَّى اللَّهُ أَمْرَكُمْ، وَيَسْخَطُ لَكُمْ: قِيلَ وَقَالَ، وَإِضَاعَةَ الْمَالِ وَكَثْرَةَ السُّؤَالِ" (٢) .

...tıpkı Yahudi ve Hristiyanların [ayrılığa düştüğü] (١) gibi. Ebu'l-Hasan es-Serahsî bize haber verdi, [dedi ki:] Bize Zâhir b. Ahmed bildirdi, [dedi ki:] Bize Ebu İshak el-Hâşimî haber verdi, [dedi ki:] Bize Ebu Mus'ab, Mâlik'ten, o Süheyl b. Ebî Sâlih'ten, o babasından, o da Ebû Hüreyre'den radıyallâhu anh rivayet etti ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Şüphesiz Allah Teâlâ sizin için üç şeyden razı olur, üç şeyden de hoşnut olmaz. Sizin O'na ibadet edip hiçbir şeyi O'na ortak koşmamanızdan, hepinizin birden Allah'ın ipine sımsıkı sarılmanızdan ve Allah'ın işlerinizi başına getirdiği kimselere samimiyetle nasihat etmenizden razı olur. Dedikodu yapmanızdan (kîl u kāl), malı ziyan etmenizden ve çokça soru sormanızdan/istemenizden ise hoşnut olmaz." (٢)

قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَاذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ كُنْتُمْ أَعْدَاءً فَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِكُمْ} قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ بْنِ يَسَارٍ وَغَيْرُهُ مِنْ أَهْلِ الْأَخْبَارِ: كَانَتِ الْأَوْسُ وَالْخَزْرَجُ أَخَوَيْنِ لِأَبٍ وَأُمٍّ فَوَقَعَتْ بَيْنَهُمَا عَدَاوَةٌ بِسَبَبِ قَتِيلٍ، فَتَطَاوَلَتْ تِلْكَ الْعَدَاوَةُ وَالْحَرْبُ بَيْنَهُمْ عِشْرِينَ وَمِائَةَ سَنَةٍ إِلَى أَنْ أَطْفَأَ اللَّهُ ﷿ ذَلِكَ بِالْإِسْلَامِ وَأَلَّفَ [بَيْنَهُمْ] (٣) بِرَسُولِهِ مُحَمَّدٍ ﷺ وَكَانَ سَبَبُ أُلْفَتِهِمْ أَنَّ سُوَيْدَ بْنَ الصَّامِتِ أَخَا بَنِي عَمْرِو بْنِ عَوْفٍ وَكَانَ شَرِيفًا يُسَمِّيهِ قَوْمُهُ الْكَامِلَ لِجَلَدِهِ وَنَسَبِهِ، قَدِمَ مَكَّةَ حَاجًّا أَوْ مُعْتَمِرًا، وَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ قَدْ بُعِثَ وَأُمِرَ بِالدَّعْوَةِ، فَتَصَدَّى لَهُ حِينَ سَمِعَ بِهِ وَدَعَاهُ إِلَى اللَّهِ ﷿ وَإِلَى الْإِسْلَامِ فَقَالَ لَهُ سُوَيْدٌ: فَلَعَلَّ الَّذِي مَعَكَ مِثْلُ الَّذِي مَعِي، فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: [وَمَا الَّذِي مَعَكَ قَالَ: مَجَلَّةُ لُقْمَانَ يَعْنِي حِكْمَتَهُ فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ] (٤) اعْرِضْهَا عَلَيَّ فَعَرَضَهَا، فَقَالَ: إِنَّ هَذَا لَكَلَامٌ حَسَنٌ، مَعِي أَفْضَلُ مِنْ هَذَا قُرْآنٌ أَنْزَلَهُ اللَّهُ عَلَيَّ نُورًا وَهُدًى فَتَلَا عَلَيْهِ الْقُرْآنَ وَدَعَاهُ إِلَى الْإِسْلَامِ فَلَمْ [يَبْعُدْ] (٥) مِنْهُ وَقَالَ: إِنَّ هَذَا [لَقَوْلٌ] (٦) حَسَنٌ، ثُمَّ انْصَرَفَ إِلَى الْمَدِينَةِ فَلَمْ يَلْبَثْ أَنْ قَتَلَتْهُ الْخَزْرَجُ قِبَلَ يَوْمِ بُعَاثٍ فَإِنَّ قَوْمَهُ لَيَقُولُونَ: قَدْ قُتِلَ وَهُوَ مُسْلِمٌ.

Yüce Allah'ın: {وَاذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ كُنْتُمْ أَعْدَاءً فَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِكُمْ} “Allah'ın üzerinizdeki nimetini hatırlayın: Hani siz birbirinize düşmandınız da O, kalplerinizi kaynaştırdı” kavli. Muhammed b. İshâk b. Yesâr ve diğer tarih/haber ehli şöyle dediler: Evs ve Hazrec ana-baba bir iki kardeş idi. Bir maktul yüzünden aralarında düşmanlık baş gösterdi. Bu düşmanlık ve aralarındaki savaş, nihayet Yüce Allah bunu İslam ile söndürüp Rasûlü Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem vesilesiyle [aralarını] (٣) kaynaştırıncaya kadar yüz yirmi yıl uzayıp gitti. Onların kaynaşmasının sebebi şuydu: Amr b. Avf oğullarının kardeşi olan ve dayanıklılığı ile soyundan ötürü kavminin el-Kâmil (yetkin kişi) diye adlandırdığı soylu bir zat olan Süveyd b. Sâmit, hac veya umre yapmak üzere Mekke'ye geldi. O sıralarda Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem peygamber olarak gönderilmiş ve tebliğ ile emrolunmuştu. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onun gelişini duyunca karşısına çıktı, onu Yüce Allah'a ve İslam'a davet etti. Süveyd ona: "Belki de senin yanındaki, benim yanımdaki gibidir" dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona: [“Senin yanındaki nedir?” diye sordu. O: “Lokman'ın sahifesi (yani hikmeti)” dedi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona:] (٤) “Onu bana arz et” dedi. O da arz etti. Resûlullah: “Bu gerçekten güzel bir sözdür. Ancak benim yanımda bundan daha üstünü vardır; o da Allah'ın bana nur ve hidayet olarak indirdiği Kur'an'dır” buyurdu ve ona Kur'an okuyup kendisini İslam'a davet etti. O da ondan [uzak durmadı] (٥) ve: “Bu gerçekten güzel bir [sözdür]” (٦) dedi. Sonra Medine'ye döndü; çok geçmeden Buâs gününden önce Hazrecliler onu öldürdü. Kavmi ise onun Müslüman olarak öldürüldüğünü söylemektedir.

ثُمَّ قَدِمَ أَبُو الْحَيْسَرِ أَنَسُ بْنُ رافع ومعه ٦٥/أفِئَةٌ مِنْ بَنِي الْأَشْهَلِ فِيهِمْ إِيَاسُ بْنُ مُعَاذٍ يَلْتَمِسُونَ الْحِلْفَ مِنْ قُرَيْشٍ عَلَى قَوْمٍ مِنَ الْخَزْرَجِ، فَلَمَّا سَمِعَ بِهِمْ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ أَتَاهُمْ فَجَلَسَ إِلَيْهِمْ، فَقَالَ: هَلْ لَكُمْ إِلَى خَيْرٍ مِمَّا جِئْتُمْ لَهُ؟ فَقَالُوا: وَمَا ذَلِكَ؟ قَالَ: أَنَا رَسُولُ اللَّهِ بَعَثَنِي إِلَى الْعِبَادِ أَدْعُوهُمْ إِلَى أَنْ لَا يُشْرِكُوا بِاللَّهِ شَيْئًا، وَأَنْزَلَ عَلَيَّ الْكِتَابَ، ثُمَّ ذَكَرَ لَهُمُ الْإِسْلَامَ وَتَلَا عَلَيْهِمُ الْقُرْآنَ، فَقَالَ إِيَاسُ بْنُ مُعَاذٍ وَكَانَ غُلَامًا حَدَثًا: أَيْ قَوْمِ هَذَا وَاللَّهِ خَيْرٌ مِمَّا جِئْتُمْ لَهُ، فَأَخَذَ أَبُو الْحَيْسَرِ حَفْنَةً مِنَ الْبَطْحَاءِ فَضَرَبَ بِهَا وَجْهَ إِيَاسٍ

Sonra Ebu'l-Hayser Enes b. Râfi‘, yanında Benî Eşhel'den içlerinde İyâs b. Muâz'ın da bulunduğu bir grupla birlikte Hazrec'den bir topluluğa karşı Kureyş'ten ittifak aramak üzere [Mekke'ye] geldi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onların geldiğini duyunca yanlarına vardı ve meclislerine oturdu. Şöyle buyurdu: «Geldiğiniz şeyden daha hayırlı bir şeye ne dersiniz?» Onlar: "O nedir?" dediler. Şöyle buyurdu: «Ben Allah'ın elçisiyim; O, kulları Allah'a hiçbir şeyi ortak koşmamaya davet etmem için beni gönderdi ve bana Kitab'ı indirdi.» Sonra onlara İslâm'ı anlattı ve kendilerine Kur'an okudu. Bunun üzerine henüz genç bir delikanlı olan İyâs b. Muâz: "Ey kavmim! Vallahi bu, sizin geldiğiniz şeyden daha hayırlıdır!" dedi. Bunun üzerine Ebu'l-Hayser yerden bir avuç çakıl taşı alıp İyâs'ın yüzüne fırlattı

وَقَالَ: دَعْنَا مِنْكَ فَلَعَمْرِي لَقَدْ جِئْنَا لِغَيْرِ هَذَا، فَصَمَتَ إِيَاسٌ وَقَامَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَنْهُمْ، وَانْصَرَفُوا إِلَى الْمَدِينَةِ وَكَانَتْ وَقْعَةُ بُعَاثٍ بَيْنَ الْأَوْسِ وَالْخَزْرَجِ، ثُمَّ لَمْ يَلْبَثْ إِيَاسُ بْنُ مُعَاذٍ أَنْ هَلَكَ.

Ve şöyle dedi: "Bırak bizi! Ömrüme yemin olsun ki biz bunun için gelmedik." Bunun üzerine İyâs sustu, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de yanlarından kalktı. Onlar Medine'ye döndüler ve Evs ile Hazrec arasında Buâs Savaşı meydana geldi. Sonra çok geçmeden İyâs b. Muâz vefat etti.

فَلَمَّا أَرَادَ اللَّهُ ﷿ إِظْهَارَ دِينِهِ وَإِعْزَازَ نَبِيِّهِ خَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فِي الْمَوْسِمِ الَّذِي لَقِيَ فِيهِ النَّفَرَ مِنَ الْأَنْصَارِ يَعْرِضُ نَفْسَهُ عَلَى قَبَائِلِ الْعَرَبِ كَمَا كَانَ يَصْنَعُ فِي كُلِّ مَوْسِمٍ، فَلَقِيَ عِنْدَ الْعَقَبَةِ رَهْطًا مِنَ الْخَزْرَجِ أَرَادَ اللَّهُ بِهِمْ خَيْرًا، وَهُمْ سِتَّةُ نَفَرٍ: أَسْعَدُ بْنُ زُرَارَةَ، وَعَوْفُ بْنُ الْحَارِثِ وَهُوَ ابْنُ عَفْرَاءَ، وَرَافِعُ بْنُ مَالِكٍ الْعَجْلَانِيُّ، وَقُطْبَةُ بْنُ عَامِرِ بْنِ حَدِيدَةَ، وَعُقْبَةُ بْنُ عَامِرِ بْنِ نَابِيٍّ، وَجَابِرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، فَقَالَ لَهُمْ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: مَنْ أَنْتُمْ؟ قَالُوا: نَفَرٌ مِنَ الْخَزْرَجِ، قَالَ: أَمِنَ مَوَالِي يَهُودَ؟ قَالُوا: نَعَمْ: قَالَ: أَفَلَا تَجْلِسُونَ حَتَّى أُكَلِّمَكُمْ؟ قَالُوا: بَلَى، فَجَلَسُوا مَعَهُ فَدَعَاهُمْ إِلَى اللَّهِ ﷿ وَعَرَضَ عَلَيْهِمُ الْإِسْلَامَ وَتَلَا عَلَيْهِمُ الْقُرْآنَ.

Yüce Allah dinini üstün kılmayı ve Peygamberi'ni aziz kılmayı murat ettiğinde, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Ensâr'dan bir grupla karşılaştığı o [hac] mevsiminde, her mevsimde yaptığı gibi kendisini Arap kabilelerine arz etmek üzere çıktı. Akabe yanında Allah'ın haklarında hayır dilediği Hazreclilerden altı kişilik bir grupla karşılaştı. Bunlar: Es'ad b. Zürâre, Avf b. el-Hâris -ki o İbn Afrâ'dır-, Râfi' b. Mâlik el-Aclânî, Kutbe b. Âmir b. Hadîde, Ukbe b. Âmir b. Nâbî ve Câbir b. Abdillâh idi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onlara: "Siz kimsiniz?" dedi. Onlar: "Hazrec'den bir grubuz" dediler. [Resûlullah:] "Yahudilerin müttefiklerinden misiniz?" buyurdu. "Evet" dediler. "Oturmaz mısınız, sizinle konuşayım?" buyurdu. Onlar: "Elbette" dediler ve onunla birlikte oturdular. Resûlullah onları Yüce Allah'a davet etti, onlara İslam'ı arz etti ve onlara Kur'an okudu.

قَالُوا: وَكَانَ مِمَّا صَنَعَ اللَّهُ لَهُمْ بِهِ فِي الإسلام أن يهودًا كَانُوا مَعَهُمْ بِبِلَادِهِمْ، وَكَانُوا أَهْلَ كِتَابٍ وَعِلْمٍ، وَهُمْ كَانُوا أَهْلَ أَوْثَانٍ وَشِرْكٍ، وَكَانُوا إِذَا كَانَ مِنْهُمْ شَيْءٌ قَالُوا: إِنَّ نَبِيًّا الْآنَ مَبْعُوثٌ قَدْ أَظَلَّ زَمَانُهُ نَتْبَعُهُ وَنَقْتُلُكُمْ مَعَهُ قَتْلَ عَادٍ وَإِرَمَ، فَلَمَّا كَلَّمَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ أُولَئِكَ النَّفَرِ وَدَعَاهُمْ إِلَى اللَّهِ ﷿ قَالَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ: يَا قَوْمُ تَعْلَمُونَ وَاللَّهِ إِنَّهُ النَّبِيُّ الَّذِي تَوَعَّدُكُمْ بِهِ يَهُودُ، فَلَا يَسْبِقُنَّكُمْ إِلَيْهِ، فَأَجَابُوهُ وَصَدَّقُوهُ وَأَسْلَمُوا، وَقَالُوا: إِنَّا قَدْ تَرَكْنَا قَوْمَنَا وَلَا قَوْمَ بَيْنَهُمْ مِنَ الْعَدَاوَةِ وَالشَّرِّ مَا بَيْنَهُمْ وَعَسَى اللَّهُ أَنْ يَجْمَعَهُمْ بِكَ، وَسَنَقْدُمُ عَلَيْهِمْ فَنَدْعُوهُمْ إِلَى أَمْرِكَ، فَإِنْ يَجْمَعْهُمُ اللَّهُ عَلَيْكَ فَلَا رَجُلَ أَعَزَّ مِنْكَ.

[Râviler] dediler ki: Allah'ın İslam konusunda onlara hazırladığı lütuflardan biri de şuydu: Yahudiler onların beldelerinde onlarla beraber yaşıyorlardı; onlar Ehl-i Kitap ve ilim sahibi kimselerdi, bunlar ise putperest ve müşriktiler. [Müşriklerle Yahudiler arasında] bir mesele olduğunda Yahudiler: "Şu sıralar gönderilecek bir peygamber vardır, zamanı gölgelemiştir (pek yaklaşmıştır); ona uyup onunla birlikte sizi Âd ve İrem kavimlerinin katledildiği gibi katledeceğiz" derlerdi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem o grupla konuşup onları Yüce Allah'a davet edince, birbirlerine şöyle dediler: "Ey kavmimiz! Vallahi siz de biliyorsunuz ki bu, Yahudilerin sizi kendisiyle tehdit ettiği peygamberdir. Sakın onlar ona [inanmakta] sizden önce davranmasınlar!" Bunun üzerine ona icabet ettiler, onu tasdik ettiler ve Müslüman oldular. Sonra da şöyle dediler: "Biz kavmimizi arkada bıraktık; aralarında onlarınki kadar düşmanlık ve kötülük bulunan başka bir kavim yoktur. Umulur ki Allah onları senin sayende bir araya getirir. Biz onların yanına dönüp onları senin davanıza çağıracağız. Şayet Allah onları senin etrafında toplarsa senden daha üstün/itibarlı hiç kimse olamaz."

ثُمَّ انْصَرَفُوا عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ رَاجِعِينَ إِلَى بِلَادِهِمْ قَدْ آمَنُوا بِهِ ﷺ، فَلَمَّا قَدِمُوا الْمَدِينَةَ ذَكَرُوا لَهُمْ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ وَدَعَوْهُمْ إِلَى الْإِسْلَامِ حَتَّى فَشَا فِيهِمْ فَلَمْ يَبْقَ دَارٌ مِنْ دُورِ الْأَنْصَارِ إِلَّا وَفِيهَا ذِكْرٌ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ حَتَّى إِذَا كَانَ الْعَامُ الْمُقْبِلُ وَافَى الْمَوْسِمَ مِنَ الْأَنْصَارِ اثْنَا عَشَرَ رَجُلًا وَهُمْ: أَسْعَدُ بْنُ زُرَارَةَ، وَعَوْفٌ، وَمُعَاذٌ ابْنَا عَفْرَاءَ، وَرَافِعُ بْنُ مَالِكِ بْنِ الْعَجْلَانِ، وَذَكْوَانُ بْنُ عَبْدِ الْقَيْسِ، وَعُبَادَةُ بْنُ الصَّامِتِ، وَيَزِيدُ بْنُ ثَعْلَبَةَ، وَعَبَّاسُ بْنُ عُبَادَةَ، وَعُقْبَةُ بْنُ عَامِرٍ، وَقُطْبَةُ بْنُ عَامِرٍ، وَهَؤُلَاءِ خَزْرَجِيُّونَ وَأَبُو الْهَيْثَمِ بْنُ التَّيْهَانِ، وَعُوَيْمِرُ بْنُ سَاعِدَةَ مِنَ الْأَوْسِ، فَلَقُوهُ بِالْعَقَبَةِ وَهِيَ الْعَقَبَةُ الْأُولَى، فَبَايَعُوا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ عَلَى بَيْعَةِ النِّسَاءِ، عَلَى أَنْ لَا يُشْرِكُوا بِاللَّهِ شَيْئًا وَلَا يَسْرِقُوا وَلَا يَزْنُوا، إِلَى آخِرِ الْآيَةِ فَإِنْ وَفَّيْتُمْ فَلَكُمُ الْجَنَّةُ، وَإِنْ غَشِيتُمْ شَيْئًا مِنْ ذَلِكَ فَأُخِذْتُمْ بِحَدِّهِ فِي الدُّنْيَا فَهُوَ كَفَّارَةٌ لَهُ، وَإِنَّ سُتِرَ عَلَيْكُمْ فَأَمْرُكُمْ إِلَى اللَّهِ إِنْ شَاءَ عَذَّبَكُمْ وَإِنْ شَاءَ غَفَرَ لَكُمْ، قَالَ: وَذَلِكَ قَبْلَ أَنْ يَفْرِضَ عَلَيْهِمُ الْحَرْبَ.

Sonra ona sallallâhu aleyhi ve sellem iman etmiş olarak Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem yanından ayrılıp beldelerine döndüler. Medine'ye geldiklerinde onlara Resûlullah'ı sallallâhu aleyhi ve sellem anlattılar ve onları İslam'a davet ettiler. Nihayet İslam aralarında yayıldı ve Ensâr evlerinden içinde Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem adı anılmayan hiçbir ev kalmadı. Bir sonraki yıl olunca Ensâr'dan on iki adam hac mevsiminde geldi. Bunlar: Es'ad b. Zürâre, Avf ve Muâz (Afrâ'nın iki oğlu), Râfi' b. Mâlik b. el-Aclân, Zekvân b. Abdilkays, Ubâde b. es-Sâmit, Yezîd b. Sa'lebe, Abbâs b. Ubâde, Ukbe b. Âmir ve Kutbe b. Âmir -ki bunlar Hazreclidirler- ile Evs'ten Ebu'l-Heysem b. et-Teyyihân ve Uveymir b. Sâide idi. Onunla Akabe'de buluştular; bu Birinci Akabe [Biatı] idi. Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem kadınlar biatı üzere; Allah'a hiçbir şeyi ortak koşmamak, hırsızlık yapmamak, zina etmemek... ayetin sonuna kadar biat ettiler: “Eğer sözünüzde durursanız sizin için cennet vardır. Şayet bunlardan birini işler de dünyada cezasına çarptırılırsanız bu onun için bir kefarettir. Eğer üzeriniz örtülürse (gizli kalırsa), işiniz Allah'a kalmıştır; dilerse size azap eder, dilerse sizi bağışlar.” [Râvi] dedi ki: Bu, onlara savaş farz kılınmadan önceydi.

قَالَ: فَلَمَّا انْصَرَفَ الْقَوْمُ بَعَثَ مَعَهُمْ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ مُصْعَبَ بْنَ عُمَيْرِ بْنِ هَاشِمِ بْنِ عَبْدِ مَنَافٍ، وَأَمَرَهُ أَنْ يُقْرِئَهُمُ الْقُرْآنَ وَيُعَلِّمَهُمُ الْإِسْلَامَ وَيُفَقِّهَهُمْ فِي الدِّينِ، وَكَانَ مُصْعَبٌ يُسَمَّى بِالْمَدِينَةِ الْمُقْرِئَ، وَكَانَ مَنْزِلُهُ عَلَى أَسْعَدَ بْنِ زُرَارَةَ، ثُمَّ إِنَّ أَسْعَدَ بْنَ زُرَارَةَ خَرَجَ بِمُصْعَبٍ فَدَخَلَ بِهِ حَائِطًا، مِنْ حَوَائِطِ بَنِي ظُفَرَ،

Dedi ki: Topluluk dönünce Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onlarla birlikte Mus'ab b. Umeyr b. Hâşim b. Abdimenâf'ı gönderdi ve onlara Kur'an okutmasını, İslam'ı öğretmesini ve onları dinde derin anlayış sahibi kılmasını emretti. Mus'ab Medine'de "el-Mukrî" (öğretici/okutucu) diye adlandırılıyordu ve Es'ad b. Zürâre'nin evinde kalıyordu. Daha sonra Es'ad b. Zürâre, Mus'ab'ı alıp çıktı ve onu Zufer oğullarının bahçelerinden bir bahçeye soktu...

فَجَلَسَا فِي الْحَائِطِ وَاجْتَمَعَ إِلَيْهِمَا رِجَالٌ مِمَّنْ أَسْلَمَ، فَقَالَ سَعْدُ بْنُ مُعَاذٍ لِأُسَيْدِ بْنِ حُضَيْرٍ: انْطَلِقْ إِلَى هَذَيْنِ الرَّجُلَيْنِ اللَّذَيْنِ قَدْ أَتَيَا دَارَنَا لِيُسَفِّهَا ضُعَفَاءَنَا فَازْجُرْهُمَا، فَإِنَّ أَسْعَدَ بْنَ زُرَارَةَ ابْنُ خَالَتِي وَلَوْلَا ذَاكَ لَكَفَيْتُكَهُ، وَكَانَ سَعْدُ بْنُ مُعَاذٍ وَأُسَيْدُ بْنُ حُضَيْرٍ سَيِّدَيْ قَوْمِهِمَا مِنْ بَنِي عَبْدِ الْأَشْهَلِ وَهُمَا مُشْرِكَانِ، فَأَخَذَ أُسَيْدُ بْنُ حُضَيْرٍ حَرْبَتَهُ ثُمَّ أَقْبَلُ إِلَى مُصْعَبٍ وَأَسْعَدَ وَهُمَا جَالِسَانِ فِي الْحَائِطِ، فَلَمَّا رَآهُ أَسْعَدُ بْنُ زُرَارَةَ قَالَ لِمُصْعَبٍ: هَذَا سَيِّدُ قَوْمِهِ قَدْ جَاءَكَ فَاصْدُقِ اللَّهَ فِيهِ، قَالَ مُصْعَبٌ: إِنْ يَجْلِسْ أُكَلِّمْهُ قَالَ: فَوَقَفَ عَلَيْهِمَا مُتَشَتِّمًا فَقَالَ: مَا جَاءَ بِكُمْ إِلَيْنَا تُسَفِّهَانِ ضُعَفَاءَنَا؟ اعْتَزِلَا إِنْ كَانَتْ لَكُمَا فِي أَنْفُسِكُمَا حَاجَةٌ، فَقَالَ لَهُ مُصْعَبٌ: أَوَ تَجْلِسُ فَتَسْمَعُ؟ فَإِنْ رَضِيتَ أَمْرًا قَبِلْتَهُ وَإِنْ كَرِهْتَهُ كُفَّ عَنْكَ مَا تَكْرَهُ، قَالَ: أَنْصَفْتَ ثُمَّ رَكَزَ حَرْبَتَهُ وَجَلَسَ إِلَيْهِمَا فَكَلَّمَهُ مُصْعَبٌ بِالْإِسْلَامِ وَقَرَأَ عَلَيْهِ الْقُرْآنَ فَقَالَا وَاللَّهِ لَعَرَفْنَا فِي وَجْهِهِ الْإِسْلَامَ قَبْلَ أَنْ يَتَكَلَّمَ بِهِ، فِي إِشْرَاقِهِ وَتَسَهُّلِهِ، ثُمَّ قَالَ: مَا أَحْسَنَ هَذَا الْكَلَامَ وَأَجْمَلَهُ! كَيْفَ تَصْنَعُونَ إِذَا أَرَدْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا فِي هَذَا الدِّينِ؟ قَالَا لَهُ: تَغْتَسِلُ وَتُطَهِّرُ ثَوْبَيْكَ ثُمَّ تَشْهَدُ شَهَادَةَ الْحَقِّ [ثُمَّ تُصَلِّي رَكْعَتَيْنِ فَقَامَ فَاغْتَسَلَ وَطَهَّرَ ثَوْبَيْهِ وَشَهِدَ شَهَادَةَ الْحَقِّ] (١) ثُمَّ قَامَ وَرَكَعَ رَكْعَتَيْنِ ثُمَّ قَالَ لَهُمَا: إِنَّ وَرَائِي رَجُلًا إِنِ اتَّبَعَكُمَا لَمْ يَتَخَلَّفْ عَنْهُ أَحَدٌ مِنْ قَوْمِهِ وَسَأُرْسِلُهُ إِلَيْكُمَا الْآنَ، سَعْدُ بْنُ مُعَاذٍ، ثُمَّ أَخَذَ حَرْبَتَهُ فَانْصَرَفَ إِلَى سَعْدٍ وَقَوْمِهِ، وَهُمْ جُلُوسٌ فِي نَادِيهِمْ فَلَمَّا نَظَرَ إِلَيْهِ سَعْدُ بْنُ مُعَاذٍ مُقْبِلًا قَالَ: أَحْلِفَ بِاللَّهِ لَقَدْ جَاءَكُمْ أُسَيْدٌ بِغَيْرِ الْوَجْهِ الَّذِي ذَهَبَ مِنْ عِنْدِكُمْ، فَلَمَّا وَقَفَ عَلَى النَّادِي قَالَ لَهُ سَعْدٌ: مَا فَعَلْتَ؟ قَالَ: كَلَّمْتُ الرَّجُلَيْنِ فَوَاللَّهِ مَا رَأَيْتُ بِهِمَا بَأْسًا وَقَدْ نَهَيْتُهُمَا فَقَالَا فَافْعَلْ مَا أَحْبَبْتَ، وَقَدْ حُدِّثْتُ أَنَّ بَنِي حَارِثَةَ خَرَجُوا إِلَى أَسْعَدَ بْنِ زُرَارَةَ لِيَقْتُلُوهُ، وَذَلِكَ أَنَّهُمْ عَرَفُوا أَنَّهُ ابْنُ خَالَتِكَ لِيُحَقِّرُوكَ فَقَامَ سَعْدٌ [مُغْضَبًا] (٢) مُبَادِرًا لِلَّذِي ذُكِرَ لَهُ مِنْ بَنِي حَارِثَةَ، فَأَخَذَ الْحَرْبَةِ ثُمَّ قَالَ: وَاللَّهِ مَا أَرَاكَ أَغْنَيْتَ شَيْئًا فَلَمَّا رَآهُمَا مُطْمَئِنِّينَ عَرَفَ أَنَّ أُسَيْدًا إِنَّمَا أَرَادَ أَنْ يَسْمَعَ مِنْهُمَا فَوَقَفَ عَلَيْهِمَا مُتَشَتِّمًا ثُمَّ قَالَ لِأَسْعَدَ بْنِ زُرَارَةَ: لَوْلَا مَا بَيْنِي وَبَيْنَكَ مِنَ الْقَرَابَةِ مَا رُمْتَ هَذَا مِنِّي، تَغْشَانَا فِي دَارِنَا بِمَا نَكْرَهُ وَقَدْ قَالَ أَسْعَدُ لِمُصْعَبٍ: جَاءَكَ وَاللَّهِ سَيِّدُ قَوْمِهِ، إِنْ يَتْبَعْكَ لَمْ يُخَالِفْكَ مِنْهُمْ أَحَدٌ، فَقَالَ لَهُ مُصْعَبٌ: أَوَ تَقْعُدُ فَتَسْمَعُ فَإِنْ رَضِيتَ أَمْرًا وَرَغِبْتَ فِيهِ قَبِلْتَهُ، وَإِنْ كَرِهْتَهُ عَزَلْنَا عَنْكَ مَا تَكْرَهُ، قَالَ سَعْدٌ: أَنْصَفْتَ، ثُمَّ رَكَزَ الْحَرْبَةَ وَجَلَسَ، فَعَرَضَ عَلَيْهِ الْإِسْلَامَ وَقَرَأَ عَلَيْهِ القرآن قالأ ٦٥/ب فَعَرَفْنَا وَاللَّهِ فِي وَجْهِهِ الْإِسْلَامَ: قَبْلَ أَنْ يَتَكَلَّمَ بِهِ فِي إِشْرَاقِهِ وَتَسَهُّلِهِ، ثُمَّ قَالَ لَهُمَا: كَيْفَ تَصْنَعُونَ إِذَا أَنْتُمْ أَسْلَمْتُمْ وَدَخَلْتُمْ فِي هَذَا الدِّينِ؟ قَالَا تَغْتَسِلُ وَتُطَهِّرُ ثَوْبَيْكَ، ثُمَّ تَشْهَدُ شَهَادَةَ الْحَقِّ ثُمَّ [تُصَلِّي] (٣) رَكْعَتَيْنِ فَقَامَ وَاغْتَسَلَ وَطَهَّرَ ثَوْبَيْهِ وَشَهِدَ شَهَادَةَ الْحَقِّ وَرَكَعَ رَكْعَتَيْنِ، ثُمَّ أَخَذَ حَرْبَتَهُ فَأَقْبَلَ عَامِدًا إِلَى نَادِي قَوْمِهِ وَمَعَهُ أُسَيْدُ بْنُ حُضَيْرٍ فَلَمَّا رَآهُ قَوْمُهُ مُقْبِلًا قَالُوا: نَحْلِفُ بِاللَّهِ لَقَدْ رَجَعَ سَعْدٌ إِلَيْكُمْ بِغَيْرِ الْوَجْهِ الَّذِي ذَهَبَ بِهِ مِنْ عِنْدِكُمْ، فَلَمَّا وَقَفَ عَلَيْهِمْ قَالَ: يَا بَنِي عَبْدِ الْأَشْهَلِ كَيْفَ تَعْلَمُونَ أَمْرِي فِيكُمْ؟ قَالُوا: سَيِّدُنَا وَأَفْضَلُنَا رَأْيًا وَأَيْمَنُنَا نَقِيبَةً قَالَ: فَإِنَّ كَلَامَ رِجَالِكُمْ وَنِسَائِكُمْ عَلَيَّ حَرَامٌ حَتَّى تُؤْمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ، قَالَ: فَمَا أَمْسَى فِي دَارِ بَنِي عَبْدِ الْأَشْهَلِ رَجُلٌ وَلَا امْرَأَةٌ إِلَّا مُسْلِمٌ أَوْ مُسْلِمَةٌ، وَرَجَعَ أَسْعَدُ بْنُ زُرَارَةَ وَمُصْعَبٌ إِلَى مَنْزِلِ أَسْعَدَ بْنِ زُرَارَةَ، فَأَقَامَ عِنْدَهُ يَدْعُو النَّاسَ إِلَى الْإِسْلَامِ حَتَّى لَمْ يَبْقَ دَارٌ مِنْ دُورِ الْأَنْصَارِ إِلَّا وَفِيهَا رِجَالٌ مُسْلِمُونَ وَنِسَاءٌ مُسْلِمَاتٌ إِلَّا مَا كَانَ مِنْ دَارِ بَنِي أُمَيَّةَ بْنِ زَيْدٍ وَخَطْمَةَ وَوَائِلٍ وَوَاقِفٍ، وَذَلِكَ أَنَّهُ كَانَ فِيهِمْ أَبُو قَيْسِ بْنُ الْأَسْلَتِ الشَّاعِرُ، وَكَانُوا يَسْمَعُونَ مِنْهُ وَيُطِيعُونَهُ فَوَقَفَ بِهِمْ عَنِ الْإِسْلَامِ حَتَّى هَاجَرَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ إِلَى الْمَدِينَةِ وَمَضَى بَدْرٌ وَأُحُدٌ وَالْخَنْدَقُ.

İkisi bahçede oturdular ve Müslüman olan kimselerden bazı adamlar yanlarına toplandı. Sa'd b. Muâz, Üseyd b. Hudayr'a: "Yurdumuza zayıflarımızın aklını çelmek için gelen şu iki adamın yanına git ve onları azarla! Es'ad b. Zürâre teyzemin oğludur; şayet öyle olmasaydı bu işi sana bırakmaz, ben hallederdim" dedi. Sa'd b. Muâz ile Üseyd b. Hudayr, Abdüleşhel oğullarından kavimlerinin iki reisi idiler ve henüz müşriktiler. Üseyd b. Hudayr mızrağını alıp bahçede oturmakta olan Mus'ab ile Es'ad'a doğru yöneldi. Es'ad b. Zürâre onu görünce Mus'ab'a: "Bu, kavminin efendisidir, sana geldi; onun hakkında Allah'a sadakat göster!" dedi. Mus'ab: "Oturursa onunla konuşurum" dedi. [Râvi] dedi ki: Üseyd başlarına dikilip hakaret ederek şöyle dedi: "Zayıflarımızın aklını çelmek için bize niye geldiniz? Şayet canınızı seviyorsanız çekilin gidin!" Mus'ab ona: "Hele bir oturup dinlemez misin? Bir şeyi beğenirsen kabul edersin, hoşlanmazsan hoşlanmadığın şeyi senden uzak tutarız" dedi. Üseyd: "İnsaflı davrandın" dedi, sonra mızrağını yere saplayıp yanlarına oturdu. Mus'ab ona İslam'ı anlattı ve ona Kur'an okudu. [Mus'ab ile Es'ad] dediler ki: "Vallahi yüzündeki aydınlık ve yumuşaklıktan, daha o konuşmadan önce İslam'ı onda tanıdık." Sonra Üseyd: "Bu ne kadar güzel, ne kadar hoş bir söz! Bu dine girmek istediğinizde ne yaparsınız?" dedi. Ona: "Yıkanır, iki elbiseni temizler, sonra hak şehadeti getirirsin [sonra iki rekât namaz kılarsın]" (١) dediler. Kalkıp yıkandı, iki elbisesini temizledi, hak şehadeti getirdi, sonra kalkıp iki rekât namaz kıldı. Ardından ikisine: "Arkamda bir adam var ki, eğer size uyarsa kavminden hiç kimse ondan geri kalmaz. Onu şimdi size göndereceğim; o Sa'd b. Muâz'dır" dedi. Sonra mızrağını alıp meclislerinde oturmakta olan Sa'd ve kavminin yanına döndü. Sa'd b. Muâz onun geldiğini görünce: "Allah'a yemin ederim ki Üseyd, yanınızdan gittiği yüzden başka bir yüzle size geldi" dedi. Meclisin başında durunca Sa'd ona: "Ne yaptın?" dedi. O: "İki adamla konuştum; vallahi onlarda bir sakınca görmedim. Onları menettim, onlar da 'İstediğini yap' dediler. Bana bildirildiğine göre Hârise oğulları, teyzenin oğlu olduğunu bildiklerinden seni küçük düşürmek için Es'ad b. Zürâre'yi öldürmeye çıkmışlar" dedi. Bunun üzerine Sa'd, Hârise oğulları hakkında kendisine anlatılan şey sebebiyle [öfkeyle] (٢) ve aceleyle kalktı, mızrağı aldı, sonra: "Vallahi hiçbir şey halletmemişsin!" dedi. Ancak ikisini huzur içinde otururken görünce, Üseyd'in sadece kendisinin de onları dinlemesini istediğini anladı. Başlarına dikilip hakaret etti, sonra Es'ad b. Zürâre'ye: "Aramızdaki akrabalık olmasaydı bana karşı buna cüret edemezdin! Yurdumuza gelip hoşlanmadığımız şeylerle karşımıza çıkıyorsun" dedi. Es'ad ise Mus'ab'a: "Vallahi kavminin efendisi sana geldi; eğer sana uyarsa onlardan hiç kimse sana muhalefet etmez" demişti. Mus'ab ona: "Hele bir oturup dinlemez misin? Bir şeyi beğenir ve arzu edersen kabul edersin; şayet hoşlanmazsan hoşlanmadığın şeyi senden uzaklaştırırız" dedi. Sa'd: "İnsaflı davrandın" dedi, sonra mızrağını yere saplayıp oturdu. [Mus'ab] ona İslam'ı arz etti ve ona Kur'an okudu. İkisi 65/b dediler ki: "Vallahi yüzündeki aydınlık ve yumuşaklıktan, daha o konuşmadan önce İslam'ı yüzünde tanıdık." Sonra Sa'd ikisine: "Siz Müslüman olup bu dine girdiğinizde ne yaparsınız?" dedi. "Yıkanır, iki elbiseni temizler, sonra hak şehadeti getirir, sonra iki rekât namaz [kılarsın]" (٣) dediler. Kalktı, yıkandı, iki elbisesini temizledi, hak şehadeti getirdi ve iki rekât namaz kıldı. Sonra mızrağını alıp yanında Üseyd b. Hudayr ile birlikte doğrudan kavminin meclisine yöneldi. Kavmi onun geldiğini görünce: "Allah'a yemin ederiz ki Sa'd, yanınızdan gittiği yüzden başka bir yüzle size döndü" dediler. Başlarına vardığında: "Ey Abdüleşhel oğulları! Benim içinizdeki yerimi nasıl bilirsiniz?" dedi. "Efendimizsin, görüşü en isabetli ve karakteri en uğurlu olanımızsın" dediler. Sa'd: "Öyleyse Allah'a ve Resûlü'ne iman edinceye kadar erkeklerinizin de kadınlarınızın da benimle konuşması bana haram olsun!" dedi. [Râvi] dedi ki: Abdüleşhel oğulları yurdunda akşama kadar Müslüman olmayan hiçbir erkek ve kadın kalmadı. Es'ad b. Zürâre ile Mus'ab, Es'ad b. Zürâre'nin evine döndüler. Mus'ab onun yanında kalıp insanları İslam'a davet etmeye devam etti. Nihayet Ümeyye b. Zeyd, Hatme, Vâil ve Vâkıf oğulları yurdu müstesna Ensâr evlerinden içinde Müslüman erkekler ve Müslüman kadınlar bulunmayan hiçbir ev kalmadı. Bu da içlerinde şair Ebû Kays b. el-Eslet'in bulunmasından ve kavminin onu dinleyip ona itaat etmesinden kaynaklanıyordu. O, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Medine'ye hicret edene, Bedir, Uhud ve Hendek geçene kadar onları İslam'dan alıkoydu.

قَالُوا: ثُمَّ إِنَّ مُصْعَبَ بْنَ عُمَيْرٍ رَجَعَ إِلَى مَكَّةَ وَخَرَجَ مَعَهُ مِنَ الْأَنْصَارِ مِنَ الْمُسْلِمِينَ سَبْعُونَ رَجُلًا مَعَ حُجَّاجِ قَوْمِهِمْ مِنْ أَهْلِ الشِّرْكِ حَتَّى قَدِمُوا مَكَّةَ فَوَاعَدُوا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ الْعَقَبَةَ مِنْ أَوْسَطِ أَيَّامِ التَّشْرِيقِ وَهِيَ بَيْعَةُ الْعَقَبَةِ الثَّانِيَةُ.

[Râviler] dediler ki: Sonra Mus'ab b. Umeyr Mekke'ye döndü ve onunla birlikte Ensâr'dan Müslüman olan yetmiş adam, kavimlerinden müşrik olan hacılarla beraber çıkıp Mekke'ye geldiler. Teşrik günlerinin ortasında Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile Akabe'de sözleştiler; bu da İkinci Akabe Biatı idi.

قَالَ كَعْبُ بْنُ مَالِكٍ -وَكَانَ قَدْ شَهِدَ ذَلِكَ -فَلَمَّا فَرَغْنَا مِنَ الْحَجِّ وَكَانَتِ اللَّيْلَةُ الَّتِي وَاعَدْنَا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ وَمَعَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَمْرِو بْنِ حَرَامٍ أَبُو جَابِرٍ أَخْبَرْنَاهُ وَكُنَّا نَكْتُمُ عَمَّنْ مَعَنَا مِنَ الْمُشْرِكِينَ مِنْ قَوْمِنَا أَمَرَنَا فَكَلَّمْنَاهُ، وَقُلْنَا لَهُ: يَا أَبَا جَابِرٍ إِنَّكَ سَيِّدٌ مِنْ سَادَاتِنَا وَشَرِيفٌ مِنْ أَشْرَافِنَا وَإِنَّا نَرْغَبُ بِكَ عَمَّا أَنْتَ فِيهِ أَنْ تَكُونَ حَطَبًا لِلنَّارِ غَدًا، وَدَعَوْنَاهُ إِلَى الْإِسْلَامِ فَأَسْلَمَ، وَأَخْبَرْنَاهُ بِمِيعَادِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَشَهِدَ مَعَنَا الْعَقَبَةَ، وَكَانَ نَقِيبًا، فَبِتْنَا تِلْكَ اللَّيْلَةَ مَعَ قَوْمِنَا فِي رِحَالِنَا حَتَّى إِذَا مَضَى ثُلُثُ اللَّيْلِ خَرَجْنَا لِمِيعَادِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ نَتَسَلَّلُ مُسْتَخْفِينَ تَسَلُّلَ الْقَطَا، حَتَّى اجْتَمَعْنَا فِي الشِّعْبِ عِنْدَ الْعَقَبَةِ، وَنَحْنُ سَبْعُونَ رَجُلًا وَمَعَنَا امْرَأَتَانِ مِنْ نِسَائِنَا نَسِيبَةُ بِنْتُ كَعْبٍ أُمُّ عُمَارَةَ إِحْدَى نِسَاءِ بَنِي النَّجَّارِ، وَأَسْمَاءُ بِنْتُ عَمْرِو بْنِ عَدِيٍّ أُمُّ مَنِيعٍ إِحْدَى نِسَاءِ بَنِي سَلَمَةَ، فَاجْتَمَعْنَا بِالشِّعْبِ نَنْتَظِرُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ حَتَّى جَاءَنَا وَمَعَهُ عَمُّهُ الْعَبَّاسُ بْنُ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ، وَهُوَ يَوْمَئِذٍ عَلَى دِينِ قَوْمِهِ إِلَّا أَنَّهُ أَحَبَّ أَنْ يَحْضُرَ أَمْرَ ابْنِ أَخِيهِ، وَيَتَوَثَّقَ لَهُ، فَلَمَّا جَلَسْنَا كَانَ أَوَّلَ مَنْ تَكَلَّمَ الْعَبَّاسُ بْنُ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ، فَقَالَ: يَا مَعْشَرَ الْخَزْرَجِ -وَكَانَتِ الْعَرَبُ يُسَمُّونَ هَذَا الْحَيَّ مِنَ الْأَنْصَارِ الْخَزْرَجَ خَزْرَجَهَا وَأَوْسَهَا -إِنَّ مُحَمَّدًا ﷺ مِنَّا حَيْثُ قَدْ عَلِمْتُمْ، وَقَدْ مَنَعْنَاهُ مَنْ قَوْمِنَا مِمَّنْ هُوَ عَلَى مِثْلِ رَأَيْنَا وَهُوَ فِي عِزٍّ مِنْ قَوْمِهِ وَمَنَعَةٍ فِي بَلَدِهِ، وَأَنَّهُ قَدْ أَبَى إِلَّا الِانْقِطَاعَ إِلَيْكُمْ وَاللُّحُوقَ بِكُمْ، فَإِنْ كُنْتُمْ تَرَوْنَ أَنَّكُمْ وَافُونَ لَهُ بِمَا دَعَوْتُمُوهُ إِلَيْهِ وَمَانِعُوهُ مِمَّنْ خَالَفَهُ فَأَنْتُمْ وَمَا تَحَمَّلْتُمْ مِنْ ذَلِكَ، وَإِنْ كُنْتُمْ تَرَوْنَ أَنَّكُمْ مُسْلِمُوهُ وَخَاذِلُوهُ بَعْدَ الْخُرُوجِ إِلَيْكُمْ فَمِنَ الْآنَ فَدَعُوهُ فَإِنَّهُ فِي عِزٍّ وَمَنَعَةٍ.

Buna şahitlik etmiş olan Kâ'b b. Mâlik dedi ki: Haccı tamamlayıp Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile sözleştiğimiz gece olunca, yanımızda Câbir'in babası Abdullah b. Amr b. Harâm vardı; durumumuzu kavmimizden yanımızda bulunan müşriklerden gizlediğimiz halde ona haber verip onunla konuştuk ve ona şöyle dedik: "Ey Ebu Câbir! Sen bizim efendilerimizden bir efendi ve soylularımızdan bir soylusun. Senin içinde bulunduğun durumda kalıp yarın cehennem odunu olmana gönlümüz razı olmuyor." Onu İslam'a davet ettik, o da Müslüman oldu. Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem randevusunu ona haber verdik; o da bizimle birlikte Akabe'ye katıldı ve bir nakîb (temsilci) oldu. O geceyi kavmimizle birlikte konak yerlerimizde geçirdik; gecenin üçte biri geçince, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile sözleştiğimiz yere gitmek üzere bağırtlak kuşlarının süzülüşü gibi gizlice süzülerek çıktık. Nihayet Akabe yanındaki vadide (şi‘b) toplandık. Biz yetmiş erkek idik; yanımızda kadınlarımızdan iki kadın da vardı: Neccâr oğulları kadınlarından Ümmü Umâre Nesîbe bint Kâ'b ve Seleme oğulları kadınlarından Ümmü Menî‘ Esmâ bint Amr b. Adiyy. Vadide toplanıp Resûlullah'ı sallallâhu aleyhi ve sellem bekledik; nihayet yanında amcası Abbâs b. Abdilmuttalib ile birlikte geldi. O gün Abbâs henüz kavminin dini üzereydi; ancak yeğeninin işine şahit olmak ve onun adına kesin güvence almak istiyordu. Oturduğumuzda ilk konuşan Abbâs b. Abdilmuttalib oldu ve şöyle dedi: "Ey Hazrec topluluğu! -Araplar Ensâr'ın bu kabilesini, Evs'iyle Hazrec'iyle Hazrec diye adlandırırlardı- Bildiğiniz gibi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem bizim içimizde saygın bir konumdadır. Biz onu bizimle aynı görüşte olan kavmimizden koruduk; o kavmi arasında izzet içinde, beldesinde ise güvenliktedir. Fakat o, ancak size yönelmeyi ve size katılmayı arzu etti. Eğer onu çağırdığınız hususlarda ona vefalı davranacağınızı ve ona muhalefet edenlere karşı onu koruyacağınızı düşünüyorsanız, yüklendiğiniz bu sorumluluk sizindir. Yok eğer size geldikten sonra onu teslim edeceğinizi ve yüzüstü bırakacağınızı düşünüyorsanız, şimdiden onu bırakın; çünkü o izzet ve koruma altındadır."

قَالَ: فَقُلْنَا قَدْ سَمِعْنَا مَا قُلْتَ: فَتَكَلَّمْ يَا رَسُولَ اللَّهِ وَخُذْ لِنَفْسِكَ وَلِرَبِّكَ مَا شِئْتَ.

[Kâ'b] dedi ki: Biz de şöyle dedik: "Söylediklerini dinledik. Ey Allah'ın Resûlü, sen konuş; kendin için ve Rabbin için dilediğin şartı koş!"

قَالَ: فَتَكَلَّمَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فَتَلَا الْقُرْآنَ وَدَعَا إِلَى اللَّهِ وَرَغَّبَ فِي الْإِسْلَامِ، ثُمَّ قَالَ أُبَايِعُكُمْ عَلَى أَنْ تَمْنَعُونِي مِمَّا تَمْنَعُونَ مِنْهُ [أَنْفُسَكُمْ وَنِسَاءَكُمْ] وَأَبْنَاءَكُمْ، قَالَ: فَأَخَذَ الْبَرَاءُ بْنُ مَعْرُورٍ بِيَدِهِ ثُمَّ قَالَ: وَالَّذِي

[Kâ'b] dedi ki: Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem konuştu; Kur'an okudu, Allah'a davet etti ve İslâm'a teşvikte bulundu. Sonra da şöyle buyurdu: «[Kendinizi ve kadınlarınızı] ve çocuklarınızı koruduğunuz şeylerden beni de korumanız şartıyla sizinle biatleşiyorum.» [Kâ'b] dedi ki: Bunun üzerine el-Berâ b. Ma'rûr onun elini tuttu ve şöyle dedi: "...ve [seni]"

بَعْثَكَ بِالْحَقِّ نَبِيًّا لَنَمْنَعُكَ مِمَّا نَمْنَعُ مِنْهُ أُزُرَنَا فَبَايِعْنَا يَا رَسُولَ اللَّهِ، فَنَحْنُ أَهْلُ الْحَرْبِ وَأَهْلُ الْحَلْقَةِ وَرِثْنَاهَا كَابِرًا عَنْ كَابِرٍ.

...hak ile peygamber olarak gönderene andolsun ki, kadınlarımızı/mahremlerimizi (uzur) koruduğumuz şeylerden seni de mutlaka koruyacağız. Bizimle biatleş ey Allah'ın Resûlü! Biz savaş ehli ve silah (halka) ehliyiz; bunu nesilden nesile devraldık."

قَالَ: [فَاعْتَرَضَ] (١) الْقَوْلَ -وَالْبَرَاءُ يُكَلِّمُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ -أَبُو الْهَيْثَمِ بْنُ التَّيْهَانِ، فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ بَيْنَنَا وَبَيْنَ النَّاسِ حِبَالًا يَعْنِي الْعُهُودَ، وَإِنَّا قَاطِعُوهَا فَهَلْ عَسَيْتَ إِنْ فَعَلْنَا نَحْنُ ذَلِكَ ثُمَّ أَظْهَرَكَ اللَّهُ أَنْ تَرْجِعَ إِلَى قَوْمِكَ وَتَدَعَنَا، فَتَبَسَّمَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ ثُمَّ قَالَ: الدَّمُ الدَّمُ وَالْهَدْمُ الْهَدْمُ أَنْتُمْ مِنِّي وَأَنَا مِنْكُمْ أُحَارِبُ مَنْ حَارَبْتُمْ وَأُسَالِمُ مَنْ سَالَمْتُمْ.

[Kâ'b] dedi ki: Berâ Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile konuşurken Ebu'l-Heysem b. et-Teyyihân söze [karıştı] (١) ve şöyle dedi: "Ey Allah'ın Resûlü! Bizimle başka insanlar arasında bağlar -yani ahitler/antlaşmalar- vardır ve biz bunları koparacağız. Şayet biz bunu yapar, sonra da Allah seni muzaffer kılarsa, kavmine dönüp bizi terk eder misin?" Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem tebessüm etti, sonra şöyle buyurdu: "Hayır, kanınız kanım, yıkımınız yıkımımdır. Siz bendensiniz, ben de sizdenim. Sizin savaştığınızla savaşır, barıştığınızla barışırım."

وَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "أَخْرِجُوا إِلَيَّ مِنْكُمُ اثْنَيْ عَشَرَ نَقِيبًا كُفَلَاءَ عَلَى قَوْمِهِمْ بِمَا فِيهِمْ كَكَفَالَةِ الْحَوَارِيِّينَ لِعِيسَى بن مَرْيَمَ" فَأَخْرَجُوا اثْنَيْ عَشَرَ نَقِيبًا تِسْعَةً مِنَ الْخَزْرَجِ وَثَلَاثَةً مِنَ الْأَوْسِ.

Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Havarilerin Meryem oğlu İsa'ya kefil oldukları gibi, kavimlerinin durumuna kefil olacak on iki nakîb (temsilci) seçip bana çıkarın." Bunun üzerine dokuzu Hazrec'den, üçü Evs'ten olmak üzere on iki nakîb çıkardılar.

قَالَ عَاصِمُ بْنُ عَمْرِو بْنِ قَتَادَةَ: إِنَّ الْقَوْمَ لَمَّا اجْتَمَعُوا لِبَيْعَةِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ قَالَ الْعَبَّاسُ بْنُ عُبَادَةَ بْنِ نَضْلَةَ الْأَنْصَارِيُّ: يَا مَعْشَرَ الْخَزْرَجِ هَلْ تَدْرُونَ عَلَامَا تُبَايِعُونَ هَذَا الرَّجُلَ؟ إِنَّكُمْ تُبَايِعُونَهُ عَلَى حَرْبِ الْأَحْمَرِ وَالْأَسْوَدِ، فَإِنْ كُنْتُمْ تَرَوْنَ أَنَّكُمْ إِذَا نَهَكَتْ أَمْوَالَكُمْ مُصِيبَةٌ وَأَشْرَافَكُمْ قَتْلَى أَسْلَمْتُمُوهُ، فَمِنَ الْآنَ، فَهُوَ وَاللَّهِ إِنْ فَعَلْتُمْ خِزْيٌ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ، وَإِنْ كُنْتُمْ تَرَوْنَ أَنَّكُمْ وَافُونَ لَهُ بِمَا دَعَوْتُمُوهُ إِلَيْهِ مِنْ تَهْلُكَةِ الْأَمْوَالِ وَقَتْلِ الْأَشْرَافِ فَخُذُوهُ فَهُوَ وَاللَّهِ خَيْرُ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ.

Âsım b. Amr b. Katâde dedi ki: Topluluk Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem biat etmek üzere toplanınca Abbâs b. Ubâde b. Nadle el-Ensârî şöyle dedi: "Ey Hazrec topluluğu! Bu adama ne üzerine biat ettiğinizi biliyor musunuz? Siz ona kızıl-kara (bütün insanlara) karşı savaşmak üzere biat ediyorsunuz. Eğer mallarınıza bir felaket geldiğinde ve ileri gelenleriniz öldürüldüğünde onu teslim edecekseniz, şimdiden [vazgeçin]! Vallahi eğer bunu yaparsanız bu dünyada da ahirette de bir zillettir. Yok eğer malların helak olması ve ileri gelenlerin öldürülmesi pahasına onu çağırdığınız şeyde ona vefalı kalacağınızı düşünüyorsanız onu bağrınıza basın; vallahi o, dünyanın da ahiretin de hayrıdır."

قَالُوا: فَإِنَّا نَأْخُذُهُ عَلَى مُصِيبَةِ الْأَمْوَالِ وَقَتْلِ الْأَشْرَافِ، فَمَا لَنَا بِذَلِكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنْ نَحْنُ وَفَّيْنَا؟ قَالَ: "الْجَنَّةُ" قَالَ: ابْسُطْ يَدَكَ فَبَسَطَ يَدَهُ فَبَايَعُوهُ، وَأَوَّلُ مَنْ ضَرَبَ عَلَى يَدِهِ الْبَرَاءُ بْنُ مَعْرُورٍ ثُمَّ تَتَابَعَ (٢) الْقَوْمُ، فَلَمَّا بَايَعْنَا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ صَرَخَ الشَّيْطَانُ مِنْ رَأْسِ الْعَقَبَةِ بِأَنْفَذِ صَوْتٍ مَا سَمِعْتُهُ قَطُّ: يَا أَهْلَ الْجَبَاجِبِ هَلْ لَكُمْ فِي مُذَمَّمٍ وَالصُّبَاةِ قَدِ اجْتَمَعُوا عَلَى حَرْبِكُمْ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: هَذَا عَدُوُّ اللَّهِ، هَذَا أَزَبُّ الْعَقَبَةِ، اسْمَعْ أَيْ عَدُوَّ اللَّهِ أَمَا وَاللَّهِ لَأَفْرُغَنَّ لَكَ، ثُمَّ قَالَ رسول الله ﷺ: ارفضوا إِلَى رِحَالِكُمْ.

Onlar dediler ki: "Biz onu, malların telef olması ve ileri gelenlerin öldürülmesi pahasına kabul ediyoruz. Peki ey Allah'ın Resûlü, eğer biz sözümüzde durursak bize ne var?" Resûlullah: "Cennet" buyurdu. [Berâ:] "Elini uzat" dedi. Resûlullah elini uzattı ve ona biat ettiler. Onun eline ilk vuran (biat eden) Berâ b. Ma'rûr oldu, ardından diğerleri peş peşe (٢) geldiler. Biz Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem biat edince, şeytan Akabe'nin tepesinden hayatımda hiç duymadığım kadar gür bir sesle haykırdı: "Ey konak yerlerinin (Cebâcib) halkı! Kınanmış adam ile dininden dönenlerin (sâbiîlerin) sizinle savaşmak üzere toplandığından haberiniz var mı?" Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Bu Allah'ın düşmanıdır; bu, Akabe'nin Azeb'idir (şeytanıdır). Dinle ey Allah'ın düşmanı! Vallahi senin hakkından geleceğim" buyurdu. Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Konak yerlerinize dağılın" buyurdu.

فَقَالَ الْعَبَّاسُ بْنُ عُبَادَةَ بْنِ نَضْلَةَ: وَالَّذِي بَعَثَكَ بِالْحَقِّ لَئِنْ شِئْتَ [لَنَمِيلَنَّ] (٣) غَدًا عَلَى أَهْلِ مِنًى بِأَسْيَافِنَا، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: لَمْ نُؤْمَرْ بِذَلِكَ وَلَكِنِ ارْجِعُوا إِلَى رِحَالِكُمْ.

Bunun üzerine Abbâs b. Ubâde b. Nadle: "Seni hak ile gönderene andolsun ki, eğer istersen yarın kılıçlarımızla Mina halkının üzerine [hücum ederiz]" (٣) dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ise: "Bununla emrolunmadık; lakin konak yerlerinize dönün" buyurdu.

قَالَ فَرَجَعْنَا إِلَى مَضَاجِعِنَا فَنِمْنَا عَلَيْهَا حَتَّى أَصْبَحْنَا فَلَمَّا أَصْبَحْنَا غَدَتْ عَلَيْنَا جِلَّةُ قريش حتى جاؤونا فِي مَنَازِلِنَا، فَقَالُوا: يَا مَعْشَرَ الْخَزْرَجِ بَلَغَنَا أَنَّكُمْ جِئْتُمْ صَاحِبَنَا هَذَا تَسْتَخْرِجُونَهُ مِنْ بَيْنِ أَظْهُرِنَا

[Kâ'b] dedi ki: Bunun üzerine yataklarımıza dönüp sabaha kadar uyuduk. Sabah olunca Kureyş'in ileri gelenleri erkenden konakladığımız yerlerimize kadar geldiler ve şöyle dediler: "Ey Hazrec topluluğu! Bize ulaştığına göre siz, bu arkadaşımıza gelmişsiniz; onu aramızdan çıkarıp götürmek...

وَتُبَايِعُونَهُ عَلَى حَرْبِنَا، وَإِنَّهُ وَاللَّهِ مَا حَيٌّ مِنَ الْعَرَبِ أَبْغَضُ إِلَيْنَا أَنْ تَنْشَبَ الْحَرْبُ بَيْنَنَا وَبَيْنَهُمْ [مِنْكُمْ] (١) قَالَ: فَانْبَعَثَ مَنْ هُنَاكَ مِنْ مُشْرِكِي قَوْمِنَا يَحْلِفُونَ لَهُمْ بِاللَّهِ: مَا كَانَ مِنْ هَذَا شَيْءٌ وَمَا عَلِمْنَاهُ وَصَدَقُوا، وَلَمْ يَعْلَمُوا، وَبَعْضُنَا يَنْظُرُ إِلَى بَعْضٍ، وَقَامَ الْقَوْمُ وَفِيهِمُ الْحَارِثُ بْنُ هِشَامِ بْنِ الْمُغِيرَةِ [الْمَخْزُومِيُّ] (٢) وَعَلَيْهِ نَعْلَانِ جَدِيدَانِ، قَالَ فَقُلْتُ لَهُ كَلِمَةً كَأَنِّي أريد أن ٦٦/أأُشْرِكَ الْقَوْمَ بِهَا فِيمَا قَالُوا يَا جَابِرُ أَمَا تَسْتَطِيعُ أَنْ تَتَّخِذَ وَأَنْتَ سَيِّدٌ مِنْ سَادَاتِنَا مِثْلَ نَعْلَيْ هَذَا الْفَتَى مِنْ قُرَيْشٍ، قَالَ فَسَمِعَهَا الْحَارِثُ فَخَلَعَهُمَا مِنْ رِجْلَيْهِ ثُمَّ رَمَى بِهِمَا إِلَيَّ وَقَالَ: وَاللَّهِ لَتَنْتَعِلَنَّهُمَا قَالَ يَقُولُ أَبُو جَابِرٍ ﵁: مَهْ وَاللَّهِ أَحْفَظْتَ الْفَتَى فَارْدُدْ إِلَيْهِ نَعْلَيْهِ، قَالَ: لَا أَرُدُّهُمَا فَأْلٌ -وَاللَّهِ -صَالِحٌ وَاللَّهِ لَئِنْ صَدَقَ الْفَأْلُ [لَأَسْلُبَنَّهُ] (٣) .

...ve bizimle savaşmak üzere ona biat etmek istiyormuşsunuz. Vallahi Araplar içinde aramızda bir savaşın patlak vermesi [sizden] (١) daha çok nefret ettiğimiz başka bir kabile yoktur" dediler. [Kâ'b] dedi ki: Kavmimizin orada bulunan müşrikleri öne atılıp Allah adına yemin ederek: "Böyle bir şey olmadı, bundan haberimiz yok" dediler. Doğruyu söylüyorlardı; çünkü haberleri yoktu. Biz ise birbirimize bakıyorduk. Topluluk kalktı; içlerinde ayağında yeni iki ayakkabısı (nalını) bulunan Hâris b. Hişâm b. el-Mugîre [el-Mahzûmî] (٢) de vardı. [Kâ'b] dedi ki: Güya onların söylediklerine ortak olmak (konuyu saptırmak) istercesine 66/a ona bir laf attım: "Ey Câbir! Sen bizim efendilerimizden biri olduğun halde şu Kureyşli delikanlının ayakkabıları gibi bir ayakkabı edinemez misin?" Hâris bunu işitince onları ayağından çıkarıp bana fırlattı ve: "Vallahi bunları giyeceksin!" dedi. Ebu Câbir radıyallâhu anh: "Yavaş ol! Vallahi delikanlıyı öfkelendirdin, ona ayakkabılarını geri ver" dedi. Ben: "Geri vermem, vallahi bu hayırlı bir faldır (işarettir). Vallahi şayet bu fal doğru çıkarsa [savaşta onun zırhını/elbisesini soyacağım]" (٣) dedim.

قَالَ: ثُمَّ انْصَرَفَ الْأَنْصَارُ إِلَى الْمَدِينَةِ وَقَدْ شَدَّدُوا الْعَقْدَ، فَلَمَّا قَدِمُوهَا أَظْهَرُوا الْإِسْلَامَ بِهَا وَبَلَغَ ذَلِكَ قُرَيْشًا فَآذَوْا أَصْحَابَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ لِأَصْحَابِهِ: "إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَدْ جَعَلَ لَكُمْ إِخْوَانًا وَدَارًا تَأْمَنُونَ فِيهَا" فَأَمَرَهُمْ بِالْهِجْرَةِ إِلَى الْمَدِينَةِ وَاللُّحُوقِ بِإِخْوَانِهِمْ مِنَ الْأَنْصَارِ.

[Kâ'b] dedi ki: Sonra Ensâr ahitlerini pekiştirmiş olarak Medine'ye döndüler. Oraya vardıklarında İslam'ı açıkça ortaya koydular. Bu durum Kureyş'e ulaşınca Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem ashabına eziyet ettiler. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ashabına: "Şüphesiz Allah Teâlâ sizin için kardeşler ve içinde güvende olacağınız bir yurt kıldı" buyurdu ve onlara Medine'ye hicret edip Ensâr'dan olan kardeşlerine katılmalarını emretti.

فَأَوَّلُ مَنْ هَاجَرَ إِلَى الْمَدِينَةِ أَبُو سَلَمَةَ بْنُ عَبْدِ الْأَسَدِ الْمَخْزُومِيُّ، ثُمَّ عَامِرُ بْنُ رَبِيعَةَ ثُمَّ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَحْشٍ ثُمَّ تَتَابَعَ أَصْحَابُ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ أَرْسَالًا إِلَى الْمَدِينَةِ فَجَمَعَ اللَّهُ أَهْلَ الْمَدِينَةِ أَوْسَهَا وَخَزْرَجَهَا بِالْإِسْلَامِ، وَأَصْلَحَ ذَاتَ بَيْنِهِمْ بِنَبِيِّهِ مُحَمَّدٍ ﷺ (٤) .

Medine'ye ilk hicret eden Ebu Seleme b. Abdilesed el-Mahzûmî oldu; sonra Âmir b. Rebîa, sonra Abdullah b. Cahş hicret etti. Ardından Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem ashabı kafileler halinde ardı ardına Medine'ye gitti. Böylece Allah, Medine halkını -Evs'iyle ve Hazrec'iyle- İslam ile bir araya getirdi ve Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem vesilesiyle aralarını düzeltti (٤).

قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: {وَاذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ} يَا مَعْشَرَ الْأَنْصَارِ {إِذْ كُنْتُمْ أَعْدَاءً} قَبْلَ الْإِسْلَامِ {فَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِكُمْ} بِالْإِسْلَامِ، {فَأَصْبَحْتُمْ} أَيْ فَصِرْتُمْ، {بِنِعْمَتِهِ} بِرَحْمَتِهِ وَبِدِينِهِ الْإِسْلَامِ، {إِخْوَانًا} فِي الدِّينِ وَالْوِلَايَةِ بَيْنَكُمْ {وَكُنْتُمْ} يَا مَعْشَرَ الْأَوْسِ وَالْخَزْرَجِ {عَلَى شَفَا حُفْرَةٍ مِنَ النَّارِ} أَيْ عَلَى طَرَفِ حُفْرَةٍ مِثْلِ شَفَا الْبِئْرِ مَعْنَاهُ: كُنْتُمْ عَلَى طَرَفِ حُفْرَةٍ مِنَ النَّارِ لَيْسَ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَ الْوُقُوعِ فِيهَا إِلَّا أَنْ تَمُوتُوا عَلَى كُفْرِكُمْ، {فَأَنْقَذَكُمُ} اللَّهُ {مِنْهَا} بِالْإِيمَانِ، {كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ آيَاتِهِ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ}

Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {وَاذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ} “Allah'ın üzerinizdeki nimetini hatırlayın” ey Ensâr topluluğu! {إِذْ كُنْتُمْ أَعْدَاءً} “Hani siz birbirinize düşmandınız” İslam'dan önce, {فَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِكُمْ} “da O, kalplerinizi kaynaştırdı” İslam ile, {فَأَصْبَحْتُمْ} “ve siz oldunuz” yani dönüştünüz, {بِنِعْمَتِهِ} “O'nun nimeti sayesinde” rahmeti ve dini olan İslam sayesinde, {إِخْوَانًا} “kardeşler” dinde ve aranızdaki dostlukta, {وَكُنْتُمْ} “ve siz idiniz” ey Evs ve Hazrec topluluğu! {عَلَى شَفَا حُفْرَةٍ مِنَ النَّارِ} “bir ateş çukurunun tam kenarında” yani kuyu kenarı gibi bir çukurun kıyısında. Bunun anlamı: Siz ateşten bir çukurun tam kenarındaydınız; küfrünüz üzere ölmeniz dışında onun içine düşmenizle aranızda hiçbir şey yoktu. {فَأَنْقَذَكُمْ} “O sizi kurtardı” Allah, {مِنْهَا} “oradan” iman ile. {كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ آيَاتِهِ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ} “İşte Allah, doğru yolu bulasınız diye ayetlerini size böyle açıklar.”

{وَلْتَكُنْ مِنْكُمْ أُمَّةٌ يَدْعُونَ إِلَى الْخَيْرِ وَيَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ (١٠٤) }

{وَلْتَكُنْ مِنْكُمْ أُمَّةٌ يَدْعُونَ إِلَى الْخَيْرِ وَيَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ (١٠٤) } “İçinizden hayra çağıran, iyiliği emredip kötülükten meneden bir topluluk bulunsun. İşte onlar kurtuluşa erenlerin ta kendileridir.”

{وَلْتَكُنْ مِنْكُمْ أُمَّةٌ} أَيْ: كُونُوا أُمَّةً، {مِنْ} صِلَةٌ لَيْسَتْ لِلتَّبْعِيضِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: " فَاجْتَنِبُوا الرِّجْسَ مِنَ الْأَوْثَانِ "

{وَلْتَكُنْ مِنْكُمْ أُمَّةٌ} “İçinizden bir topluluk bulunsun” yani: Bir topluluk olun. [Buradaki] {مِنْ} edatı sıladır (zâiddir), teb‘îz (bazılık bildirmek) için değildir; tıpkı Allah Teâlâ'nın: {فَاجْتَنِبُوا الرِّجْسَ مِنَ الْأَوْثَانِ} “Putlardan ibaret olan o pislikten kaçının” kavlinde olduğu gibi.

(الْحَجِّ -٣٠) لَمْ يُرِدِ اجْتِنَابَ بَعْضِ الْأَوْثَانِ بَلْ أَرَادَ فَاجْتَنِبُوا الْأَوْثَانَ، وَاللَّامُ فِي قَوْلِهِ {وَلْتَكُنْ} لَامُ الْأَمْرِ، {يَدْعُونَ إِلَى الْخَيْرِ} إِلَى الْإِسْلَامِ، {وَيَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ}

(Hac - 30). Burada putların bir kısmından kaçınmayı değil, bilakis putların tamamından kaçının anlamını kastetmiştir. {وَلْتَكُنْ} kavlindeki lâm harfi emir lâmıdır. {يَدْعُونَ إِلَى الْخَيْرِ} “Hayra çağıran” İslam'a [çağıran], {وَيَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ} “İyiliği emredip kötülükten meneden [bir topluluk bulunsun]. İşte onlar kurtuluşa erenlerin ta kendileridir.”

أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيلُ عَبْدِ الْقَاهِرِ، قَالَ أَنَا عَبْدُ الْغَافِرِ بْنُ مُحَمَّدٍ، قَالَ أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عِيسَى الْجُلُودِيُّ، أَخْبَرَنَا إِبْرَاهِيمُ (١) بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ سُفْيَانَ، ثَنَا مُسْلِمُ بْنُ الْحَجَّاجِ، حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرٍ مُحَمَّدُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، أَخْبَرَنَا وَكِيعٌ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ قَيْسِ بْنِ مُسْلِمٍ، عَنْ طَارِقِ بْنِ شِهَابٍ، قَالَ قَالَ أَبُو سَعِيدٍ ﵄ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: "مَنْ رَأَى مِنْكُمْ مُنْكَرًا فَلْيُغَيِّرْهُ بِيَدِهِ فَإِنْ لَمْ يَسْتَطِعْ فَبِلِسَانِهِ فَإِنْ لَمْ يَسْتَطِعْ فَبِقَلْبِهِ وَذَلِكَ أَضْعَفُ الْإِيمَانِ" (٢) .

Bize İsmâil [b.] Abdilkāhir haber verdi, dedi ki: Bize Abdülgāfir b. Muhammed bildirdi, dedi ki: Bize Muhammed b. Îsâ el-Cülûdî haber verdi, [dedi ki:] Bize İbrâhim (١) b. Muhammed b. Süfyân haber verdi, [dedi ki:] Bize Müslim b. el-Haccâc anlattı, [dedi ki:] Bize Ebû Bekr Muhammed b. Ebî Şeybe anlattı, [dedi ki:] Bize Vekî‘ haber verdi, Süfyân'dan, o Kays b. Müslim'den, o Târık b. Şihâb'dan rivayet etti; o şöyle dedi: Ebû Saîd radıyallâhu anh dedi ki: Resûlullah'ı sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyururken işittim: "Sizden kim bir kötülük (münker) görürse onu eliyle düzeltsin; buna gücü yetmezse diliyle, buna da gücü yetmezse kalbiyle [buğzetsin]. Bu ise imanın en zayıf derecesidir." (٢)

أَخْبَرَنَا أَبُو عَبْدِ اللَّهِ بْنُ الْفَضْلِ الْخِرَقِيُّ، قَالَ أَخْبَرَنَا أَبُو الْحَسَنِ الطَّيَسْفُونِيُّ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ الْجَوْهَرِيُّ، أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَلِيٍّ الْكُشْمِيهَنِيُّ، أَخْبَرَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ جَعْفَرٍ، أَنَا عَمْرُو بْنُ أَبِي عَمْرٍو، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْأَشْهَلِيِّ، عَنْ حُذَيْفَةَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: "وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ لَتَأْمُرُنَّ بِالْمَعْرُوفِ وَلَتَنْهَوُنَّ عَنِ الْمُنْكَرِ أَوْ لَيُوشِكَنَّ اللَّهُ أَنْ يَبْعَثَ عَلَيْكُمْ عَذَابًا مِنْ عِنْدِهِ ثُمَّ لَتَدْعُنَّهُ فَلَا يُسْتَجَابُ لَكُمْ" (٣) .

Bize Ebu Abdillâh b. el-Fadl el-Hırakî haber verdi, dedi ki: Bize Ebu'l-Hasan et-Taysafûnî haber verdi, [dedi ki:] Bize Abdullah b. Ömer el-Cevherî haber verdi, [dedi ki:] Bize Ahmed b. Alî el-Küşmîhenî haber verdi, [dedi ki:] Bize Alî b. Hucr haber verdi, [dedi ki:] Bize İsmâil b. Ca'fer haber verdi, [dedi ki:] Bize Amr b. Ebî Amr bildirdi, Abdullah b. Abdirrahmân el-Eşhelî'den, o Huzeyfe'den rivayet etti ki Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Nefsim elinde olan [Allah]'a yemin ederim ki, ya iyiliği emreder kötülükten menedersiniz ya da Allah çok geçmeden kendi katından üzerinize bir azap gönderir; sonra O'na dua edersiniz de duanız kabul olunmaz." (٣)

أَخْبَرَنَا الْإِمَامُ أَبُو عَلِيٍّ الْحُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْقَاضِي، أَخْبَرَنَا أَبُو طَاهِرٍ مُحَمَّدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ مَحْمِشٍ الزِّيَادِيُّ، أَخْبَرَنَا أَبُو بَكْرٍ مُحَمَّدُ بْنُ الْحُسَيْنِ الْقَطَّانُ، أَنَا عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ الدَّرَاوَرْدِيُّ أَخْبَرَنَا أَبُو النُّعْمَانِ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُسْلِمٍ الْقَسْمَلِيُّ، أَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ أَبِي خَالِدٍ عَنْ قَيْسِ بْنِ أَبِي حَازِمٍ، قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا بَكْرٍ الصَّدِّيقَ ﵁ يَقُولُ: يَا أَيُّهَا الناس إنكم تقرؤون هَذِهِ الْآيَةَ: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ لَا يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ} فَإِنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: "إِنَّ النَّاسَ إِذَا رَأَوْا مُنْكَرًا فَلَمْ يُغَيِّرُوهُ يُوشِكُ أَنْ يَعُمَّهُمُ اللَّهُ تَعَالَى بِعَذَابِهِ" .

Bize İmam Ebû Alî el-Hüseyn b. Muhammed el-Kādî haber verdi, [dedi ki:] Bize Ebû Tâhir Muhammed b. Muhammed b. Mehmış ez-Ziyâdî haber verdi, [dedi ki:] Bize Ebû Bekr Muhammed b. el-Hüseyn el-Kattân haber verdi, [dedi ki:] Bize Alî b. el-Hüseyn ed-Dâraverdî bildirdi, [dedi ki:] Bize Ebü'n-Nu'mân haber verdi, [dedi ki:] Bize Abdülazîz b. Müslim el-Kasmelî haber verdi, [dedi ki:] Bize İsmâil b. Ebî Hâlid, Kays b. Ebî Hâzim'den bildirdi; o şöyle demiştir: Ebû Bekr es-Sıddîk'ı radıyallâhu anh şöyle derken işittim: "Ey insanlar! Şüphesiz siz şu ayeti okuyorsunuz: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ لَا يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ} “Ey iman edenler! Siz kendinize bakın. Siz doğru yolda oldukça, sapan kimse size zarar veremez.” Ben ise Resûlullah'ı sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyururken işittim: «Şüphesiz insanlar bir kötülük görüp de onu değiştirmedikleri takdirde, Allah Teâlâ'nın onları azabıyla kuşatması pek yakındır.»"

أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ أَحْمَدَ الْمُلَيْحِيُّ، أَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النُّعَيْمِيُّ، أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، أَنَا عَمْرُو بْنُ حَفْصِ بْنِ غِيَاثٍ، أَخْبَرَنَا أَبِي أَنَا الْأَعْمَشُ حَدَّثَنِي الشَّعْبِيُّ أَنَّهُ سَمِعَ النُّعْمَانَ بْنَ بَشِيرٍ ﵁ يَقُولُ: قَالَ النَّبِيُّ ﷺ: "مَثَلُ الْمُدَاهِنِ فِي حُدُودِ اللَّهِ تَعَالَى وَالْوَاقِعِ فِيهَا، كَمَثَلِ قَوْمٍ اسْتَهَمُوا عَلَى سَفِينَةٍ فَصَارَ بَعْضُهُمْ فِي أَسْفَلِهَا وَصَارَ بَعْضُهُمْ فِي أَعْلَاهَا، فَكَانَ الَّذِينَ فِي أَسْفَلِهَا يَمُرُّونَ بِالْمَاءِ عَلَى الَّذِينَ فِي أَعْلَاهَا، فَتَأَذَّوْا بِهِ فَأَخَذَ فَأْسًا فَجَعَلَ يَنْقُرُ أَسْفَلَ السَّفِينَةِ، فأتوه فقالوا: مالك؟ فَقَالَ تَأَذَّيْتُمْ بِي وَلَا بُدَّ لِي مِنَ الْمَاءِ (١) فَإِنْ أَخَذُوا عَلَى يَدَيْهِ أَنْجَوْهُ وَنَجَّوْا أَنْفُسَهُمْ وَإِنْ تَرَكُوهُ أَهْلَكُوهُ وَأَهْلَكُوا أَنْفُسَهُمْ" (٢) .

Bize Abdülvâhid b. Ahmed el-Müleyhî haber verdi, [dedi ki:] Bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî bildirdi, [dedi ki:] Bize Muhammed b. Yûsuf bildirdi, [dedi ki:] Bize Muhammed b. İsmâil bildirdi, [dedi ki:] Bize Amr b. Hafs b. Gıyâs bildirdi, [dedi ki:] Bize babam haber verdi, [dedi ki:] Bize el-A'meş bildirdi, [dedi ki:] Bana eş-Şa'bî, Nu'mân b. Beşîr'i radıyallâhu anh şöyle derken işittiğini anlattı: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Allah Teâlâ'nın sınırları konusunda müsamaha gösteren (yağcılık eden) ile o sınırlara düşen (onları çiğneyen) kimsenin misali, bir gemide kura çeken bir topluluğun misaline benzer. Onlardan bir kısmı geminin alt katına, bir kısmı da üst katına yerleşti. Geminin altındakiler su almak için üsttekilerin yanından geçiyorlardı. Üsttekiler bundan rahatsız olunca, [alttakilerden biri] bir balta alıp geminin altını delmeye başladı. Yanına gelip: 'Ne yapıyorsun?' dediler. O da: 'Benden rahatsız oldunuz, oysa benim de suya ihtiyacım var' dedi (١). Eğer onun ellerinden tutup (engel olurlarsa) hem onu kurtarırlar hem de kendilerini kurtarırlar. Şayet onu kendi haline bırakırlarsa hem onu helak ederler hem de kendilerini helak ederler." (٢)

{وَلَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ تَفَرَّقُوا وَاخْتَلَفُوا مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَهُمُ الْبَيِّنَاتُ وَأُولَئِكَ لَهُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ (١٠٥) }

{وَلَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ تَفَرَّقُوا وَاخْتَلَفُوا مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَهُمُ الْبَيِّنَاتُ وَأُولَئِكَ لَهُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ (١٠٥) } “Kendilerine apaçık deliller geldikten sonra parçalanıp ayrılığa düşenler gibi olmayın. İşte onlar için büyük bir azap vardır.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَلَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ تَفَرَّقُوا وَاخْتَلَفُوا مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَهُمُ الْبَيِّنَاتُ} قَالَ أَكْثَرُ الْمُفَسِّرِينَ: هُمُ الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى، وَقَالَ بَعْضُهُمُ: الْمُبْتَدِعَةُ مِنْ هَذِهِ الْأُمَّةِ، وَقَالَ أَبُو أُمَامَةَ ﵁ هُمُ الْحَرُورِيَّةُ بِالشَّامِ.

Yüce Allah'ın: {وَلَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ تَفَرَّقُوا وَاخْتَلَفُوا مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَهُمُ الْبَيِّنَاتُ} “Kendilerine apaçık deliller geldikten sonra parçalanıp ayrılığa düşenler gibi olmayın” kavli. Müfessirlerin çoğu: "Bunlar Yahudiler ve Hristiyanlardır" demiştir. Bazıları ise: "Bu ümmetin bidatçileridir" demiştir. Ebû Ümâme radıyallâhu anh ise: "Onlar Şam'daki Harûriyye'dir (Haricîlerdir)" demiştir.

قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ شَدَّادٍ: وَقَفَ أَبُو أُمَامَةَ وَأَنَا مَعَهُ عَلَى رَأْسِ (٣) الْحَرُورِيَّةِ بِالشَّامِ فَقَالَ: هُمْ كِلَابُ النَّارِ، كَانُوا مُؤْمِنِينَ فَكَفَرُوا بَعْدَ إِيمَانِهِمْ ثُمَّ قَرَأَ {وَلَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ تَفَرَّقُوا وَاخْتَلَفُوا مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَهُمُ الْبَيِّنَاتُ} إِلَى قَوْلِهِ تَعَالَى {أَكَفَرْتُمْ بَعْدَ إِيمَانِكُمْ}

Abdullah b. Şeddâd şöyle dedi: Ebû Ümâme, ben de onunla beraberken Şam'daki Harûriyye'nin reislerinin (٣) [kesik başlarının] başında durdu ve şöyle dedi: "Onlar cehennemin köpekleridir! İnanan kimselerdi, imanlarından sonra inkâr ettiler." Sonra {وَلَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ تَفَرَّقُوا وَاخْتَلَفُوا مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَهُمُ الْبَيِّنَاتُ} “Kendilerine apaçık deliller geldikten sonra parçalanıp ayrılığa düşenler gibi olmayın” ayetinden Yüce Allah'ın: {أَكَفَرْتُمْ بَعْدَ إِيمَانِكُمْ} “İmanınızdan sonra inkâr mı ettiniz?” kavline kadar okudu.

أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الصَّالِحِيُّ، أَنَا أَبُو الْحَسَنِ بْنُ بِشْرَانَ، أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ مُحَمَّدٍ الصَّفَّارُ، حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنْصُورٍ الرَّمَادِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ عُمَيْرٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ، أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ ﵁ قَالَ: إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: "من سرّه أن سَرَّهُ بُحْبُوحَةُ الْجَنَّةِ فَعَلَيْهِ بِالْجَمَاعَةِ فَإِنَّ الشَّيْطَانَ مَعَ الْفَذِّ وَهُوَ مِنَ الِاثْنَيْنِ أَبْعَدُ" .

Bize Ahmed b. Abdillâh es-Sâlihî haber verip [şöyle] dedi: Bize Ebu'l-Hasan b. Bişrân haber verdi, bize İsmâîl b. Muhammed es-Saffâr haber verdi, bize Ahmed b. Mansûr er-Remâdî anlattı, bize Abdürrezzâk anlattı, bize Ma'mer, Abdülmelik b. Umeyr'den, [o da] Abdullah b. ez-Zübeyr'den haber verdi ki Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh şöyle demiştir: Şüphesiz Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «مَنْ سَرَّهُ بُحْبُوحَةُ الْجَنَّةِ فَعَلَيْهِ بِالْجَمَاعَةِ فَإِنَّ الشَّيْطَانَ مَعَ الْفَذِّ وَهُوَ مِنَ الِاثْنَيْنِ أَبْعَدُ» «Cennetin en güzel [ve orta] yerinde bulunmak kimi sevindirirse cemaate sımsıkı sarılsın. Şüphesiz şeytan tek başına olanla beraberdir; iki kişiden ise daha uzaktır.»

قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَأُولَئِكَ لَهُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ}

Yüce Allah'ın: {وَأُولَئِكَ لَهُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ} “İşte onlar için büyük bir azap vardır” kavli.

{يَوْمَ تَبْيَضُّ وُجُوهٌ وَتَسْوَدُّ وُجُوهٌ فَأَمَّا الَّذِينَ اسْوَدَّتْ وُجُوهُهُمْ أَكَفَرْتُمْ بَعْدَ إِيمَانِكُمْ فَذُوقُوا الْعَذَابَ بِمَا كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ (١٠٦) }

{يَوْمَ تَبْيَضُّ وُجُوهٌ وَتَسْوَدُّ وُجُوهٌ فَأَمَّا الَّذِينَ اسْوَدَّتْ وُجُوهُهُمْ أَكَفَرْتُمْ بَعْدَ إِيمَانِكُمْ فَذُوقُوا الْعَذَابَ بِمَا كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ (١٠٦) } “Nice yüzlerin ağaracağı, nice yüzlerin de kararacağı o günde, yüzleri kararanlara: 'İmanınızdan sonra inkâr mı ettiniz? Öyleyse inkâr etmekte olduğunuzdan dolayı tadın azabı!' [denir].”

{يَوْمَ تَبْيَضُّ وُجُوهٌ وَتَسْوَدُّ وُجُوهٌ} {يَوْمَ} نُصِبَ عَلَى الظَّرْفِ أَيْ: فِي يَوْمِ وَانْتِصَابُ الظَّرْفِ عَلَى التَّشْبِيهِ بِالْمَفْعُولِ، يُرِيدُ: تَبْيَضُّ وُجُوهُ الْمُؤْمِنِينَ وَتَسْوَدُّ وُجُوهُ الْكَافِرِينَ وَقِيلَ: تَبْيَضُّ وُجُوهُ الْمُخْلِصِينَ وَتَسْوَدُّ وُجُوهُ الْمُنَافِقِينَ.

{يَوْمَ تَبْيَضُّ وُجُوهٌ وَتَسْوَدُّ وُجُوهٌ} “Nice yüzlerin ağaracağı, nice yüzlerin de kararacağı o günde”. {يَوْمَ} kelimesi zarf olarak mensub kılınmıştır; yani: "o günde" (fî yevm) demektir. Zarfın mensub olması mef'ûle benzemesindendir. Şunu kastetmektedir: Müminlerin yüzleri ağarır, kâfirlerin yüzleri kararır. Şöyle de denilmiştir: İhlaslıların yüzleri ağarır, münafıkların yüzleri kararır.

وَعَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ أَنَّهُ قَرَأَ هَذِهِ الْآيَةَ قَالَ تَبْيَضُّ وُجُوهُ أَهْلِ السُّنَّةِ وَتَسْوَدُّ وُجُوهُ أَهْلِ الْبِدْعَةِ.

Saîd b. Cübeyr'den, onun da İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ rivayetine göre o bu ayeti okumuş ve şöyle demiştir: "Ehl-i Sünnet'in yüzleri ağarır, ehl-i bid'atin yüzleri kararır."

قَالَ الْكَلْبِيُّ عَنْ أَبِي صَالِحٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ إِذَا كَانَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ رُفِعَ لِكُلِّ قَوْمٍ مَا كَانُوا يَعْبُدُونَهُ، فَيَسْعَى كُلُّ قَوْمٍ إِلَى مَا كَانُوا يَعْبُدُونَ، وَهُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى: " نُوَلِّهِ مَا تَوَلَّى " (النِّسَاءِ -١١٥) فَإِذَا انْتَهَوْا إِلَيْهِ حَزِنُوا فَتَسْوَدُّ وُجُوهُهُمْ مِنَ الْحُزْنِ، وَبَقِيَ أَهْلُ الْقِبْلَةِ وَالْيَهُودُ وَالنَّصَارَى لَمْ يَعْرِفُوا شَيْئًا مِمَّا رُفِعَ لَهُمْ فَيَأْتِيهِمُ اللَّهُ فَيَسْجُدُ لَهُ مَنْ كَانَ يَسْجُدُ فِي الدُّنْيَا مُطِيعًا مُؤْمِنًا وَيَبْقَى أَهْلُ الْكِتَابِ وَالْمُنَافِقُونَ لَا يَسْتَطِيعُونَ السُّجُودَ، ثُمَّ يُؤْذَنُ لهم فيرفعون رؤوسهم وَوُجُوهُ الْمُؤْمِنِينَ مِثْلُ الثَّلْجِ بَيَاضًا وَالْمُنَافِقُونَ وَأَهْلُ الْكِتَابِ إِذَا نَظَرُوا إِلَى وُجُوهِ الْمُؤْمِنِينَ حَزِنُوا حُزْنًا شَدِيدًا فَاسْوَدَّتْ وُجُوهُهُمْ فَيَقُولُونَ: رَبَّنَا مَا لَنَا مُسْوَدَّةٌ وُجُوهُنَا فَوَاللَّهِ مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ؟ فَيَقُولُ الله للملائكة: " انظروا كَيْفَ كَذَبُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ " (الْأَنْعَامِ -٢٤) .

el-Kelbî, Ebû Sâlih'ten, o da İbn Abbâs'tan şöyle rivayet etmiştir: Kıyamet günü olduğunda her kavme tapmakta oldukları şeyler yükseltilip gösterilir. Her kavim tapmakta oldukları şeye doğru koşar; bu da Yüce Allah'ın: “Onu yöneldiği yola sevk ederiz” (Nisâ - 115) kavlidir. Ona vardıklarında kederlenirler ve kederden yüzleri kararır. Kıble ehli, Yahudiler ve Hristiyanlar ise kendilerine yükseltilip gösterilen şeylerden hiçbirini tanımazlar. Allah onların huzuruna tecelli eder; dünyada itaatkâr bir mümin olarak secde eden kimse O'na secde eder. Ehl-i Kitap ve münafıklar ise secde edemezler. Sonra onlara izin verilir ve başlarını kaldırırlar; müminlerin yüzleri kar gibi bembeyazdır. Münafıklar ve Ehl-i Kitap müminlerin yüzlerine baktıklarında derin bir kedere kapılırlar ve yüzleri kararır. Bunun üzerine: "Rabbimiz! Yüzlerimiz neden kapkara oldu? Vallahi biz müşrik değildik!" derler. Allah meleklere: “Bakın, kendilerine karşı nasıl yalan söylediler!” (En'âm - 24) buyurur.

قَالَ أَهْلُ الْمَعَانِي: ابْيِضَاضُ الْوُجُوهِ: إِشْرَاقُهَا واستبشَارُها وسُرورها بعلِمها وَبِثَوَابِ اللَّهِ، وَاسْوِدَادُهَا: حُزْنُهَا وَكَآبَتُهَا وَكُسُوفُهَا بِعَمَلِهَا وَبِعَذَابِ اللَّهِ، يَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: " لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنَى وَزِيَادَةٌ وَلَا يَرْهَقُ وُجُوهَهُمْ قَتَرٌ وَلَا ذِلَّةٌ " (يُونُسَ -٢٦) وَقَالَ تَعَالَى: " وَالَّذِينَ كَسَبُوا السَّيِّئَاتِ جَزَاءُ سَيِّئَةٍ بِمِثْلِهَا وترهقُهم ذلة " ٦٦/ب (يُونُسَ -٢٧) وَقَالَ: " وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ نَاضِرَةٌ إِلَى رَبِّهَا نَاظِرَةٌ وَوُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ بَاسِرَةٌ " (الْقِيَامَةِ ٢٢ -٢٤) وَقَالَ " وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ مُسْفِرَةٌ ضَاحِكَةٌ مُسْتَبْشِرَةٌ وَوُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ عَلَيْهَا غَبَرَةٌ " (عَبَسَ ٣٧ -٤٠) .

Mâni ehli (dil ve anlam âlimleri) şöyle dediler: Yüzlerin ağarması; amelleri ve Allah'ın sevabı sebebiyle yüzlerin ışıldaması, müjdelenmesi ve sevinç duymasıdır. Yüzlerin kararması ise; amelleri ve Allah'ın azabı sebebiyle yüzlerin hüzünlenmesi, kederlenmesi ve tutulup solmasıdır. Buna Yüce Allah'ın şu buyruğu delildir: “Güzel davrananlara daha güzel karşılık ve fazlası vardır. Onların yüzlerine ne bir karartı bulaşır ne de bir zillet” (Yûnus - 26). Yüce Allah şöyle de buyurmuştur: “Kötülük kazananlara gelince, bir kötülüğün cezası misliyledir ve onları bir zillet kaplar” 66/b (Yûnus - 27). Yine şöyle buyurmuştur: “O gün yüzler vardır ki pırıl pırıl parlar, Rabbine bakar. O gün yüzler de vardır ki asıktır” (Kıyâme 22-24). Yine şöyle buyurmuştur: “O gün yüzler vardır ki parıldar, güler ve sevinir. O gün yüzler de vardır ki üzerinde toz toprak vardır” (Abese 38-40).

{فَأَمَّا الَّذِينَ اسْوَدَّتْ وُجُوهُهُمْ أَكَفَرْتُمْ بَعْدَ إِيمَانِكُمْ} مَعْنَاهُ: يُقَالُ لَهُمْ: أَكَفَرْتُمْ بَعْدَ إِيمَانِكُمْ؟ {فَذُوقُوا الْعَذَابَ بِمَا كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ}

{فَأَمَّا الَّذِينَ اسْوَدَّتْ وُجُوهُهُمْ أَكَفَرْتُمْ بَعْدَ إِيمَانِكُمْ} “Yüzleri kararanlara: 'İmanınızdan sonra inkâr mı ettiniz?' [denir].” Anlamı: Onlara: "İmanınızdan sonra inkâr mı ettiniz?" denilir. {فَذُوقُوا الْعَذَابَ بِمَا كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ} “Öyleyse inkâr etmekte olduğunuzdan dolayı tadın azabı!”

فَإِنْ قِيلَ: كَيْفَ قَالَ: أَكَفَرْتُمْ بَعْدَ إِيمَانِكُمْ وَهُمْ (١) لَمْ يَكُونُوا مُؤْمِنِينَ؟ حُكِيَ عَنْ أُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ أَنَّهُ أَرَادَ بِهِ: الْإِيمَانَ يَوْمِ الْمِيثَاقِ، حِينَ قَالَ لَهُمْ: أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ؟ قَالُوا: بَلَى يَقُولُ: أَكَفَرْتُمْ بَعْدَ إِيمَانِكُمْ يَوْمَ الْمِيثَاقِ؟ وَقَالَ الْحَسَنُ: هُمُ الْمُنَافِقُونَ تَكَلَّمُوا بِالْإِيمَانِ بِأَلْسِنَتِهِمْ، وَأَنْكَرُوا بِقُلُوبِهِمْ.

Eğer: "Onlar (١) mümin olmadıkları halde nasıl 'İmanınızdan sonra inkâr mı ettiniz?' denilmiştir?" diye sorulursa; Übey b. Ka'b'dan nakledildiğine göre o bununla Mîsak günündeki imanı kastettiğini söylemiştir: Hani Allah onlara: "Ben sizin Rabbiniz değil miyim?" dediğinde "Evet" demişlerdi. Yani: "Mîsak günündeki imanınızdan sonra inkâr mı ettiniz?" denmektedir. Hasan [el-Basrî] ise şöyle demiştir: Onlar dilleriyle imanı söyleyip kalpleriyle inkâr eden münafıklardır.

وَعَنْ عِكْرِمَةَ: أَنَّهُمْ أَهْلُ الْكِتَابِ، آمَنُوا بِأَنْبِيَائِهِمْ وَبِمُحَمَّدٍ ﷺ قَبْلَ أَنْ يُبْعَثَ فَلَمَّا بُعِثَ كَفَرُوا بِهِ.

İkrime'den rivayet edildiğine göre: Onlar Ehl-i Kitap'tır; kendi peygamberlerine ve henüz gönderilmeden önce Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem iman etmişler, fakat o gönderilince onu inkâr etmişlerdir.

وَقَالَ قَوْمٌ: هُمْ مِنْ أَهْلِ قِبْلَتِنَا، وَقَالَ أَبُو أُمَامَةَ: هُمُ الْخَوَارِجُ، وَقَالَ قَتَادَةُ: هُمْ أَهْلُ الْبِدَعِ.

Bir topluluk: "Onlar bizim kıble ehlimizdendir" dedi. Ebû Ümâme: "Onlar Hâricîlerdir" dedi. Katâde ise: "Onlar bidat ehlidir" dedi.

أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ أَحْمَدَ الْمُلَيْحِيُّ، أَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النُّعَيْمِيُّ، أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، أَنَا سَعِيدُ بْنُ أَبِي مَرْيَمَ، عَنْ نَافِعِ بْنِ عُمَرَ، حَدَّثَنِي ابْنُ أَبِي مُلَيْكَةَ، عَنْ أَسْمَاءَ بِنْتِ أَبِي بَكْرٍ قَالَتْ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "إِنِّي فَرَطُكُمْ عَلَى الْحَوْضِ حَتَّى أَنْظُرَ مَنْ يَرِدُ عَلَيَّ مِنْكُمْ (٢) وَسَيُؤْخَذُ نَاسٌ دُونِي فَأَقُولُ: يَا رَبِّ مَنِّي وَمِنْ أُمَّتِي فَيُقَالُ لِي هَلْ شَعَرْتَ بِمَا عَمِلُوا بَعْدَكَ؟ وَاللَّهِ مَا بَرِحُوا يَرْجِعُونَ عَلَى أَعْقَابِهِمْ". (٣) .

Bize Abdülvâhid b. Ahmed el-Müleyhî haber verdi, [dedi ki:] Bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî bildirdi, [dedi ki:] Bize Muhammed b. Yûsuf bildirdi, [dedi ki:] Bize Muhammed b. İsmâil bildirdi, [dedi ki:] Bize Saîd b. Ebî Meryem bildirdi, Nâfi' b. Ömer'den, [dedi ki:] Bana İbn Ebî Müleyke, Esmâ bint Ebî Bekir'den nakletti; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Ben havuz başında sizden önce varacak olanınızım; ta ki sizden kimin yanıma geleceğini göreyim (٢). Birtakım kimseler ise yanımdan yakalanıp götürülecektir. Ben: 'Ey Rabbim! Onlar bendendir ve ümmetimdendir' diyeceğim. Bana: 'Senden sonra neler yaptıklarını bildin mi? Vallahi onlar topukları üzerinde gerisin geriye dönüp durdular' denilecektir." (٣)

وَقَالَ الْحَارِثُ الْأَعْوَرُ: سَمِعْتُ عَلِيًّا ﵁ عَلَى الْمِنْبَرِ يَقُولُ: إِنَّ الرَّجُلَ لَيَخْرُجُ مِنْ أهله فما يؤوب إِلَيْهِمْ حَتَّى يَعْمَلَ عَمَلًا يَسْتَوْجِبُ بِهِ الْجَنَّةَ وَإِنَّ الرَّجُلَ لِيَخْرُجُ مَنْ أَهْلِهِ فَمَا يَعُودُ إِلَيْهِمْ حَتَّى يَعْمَلَ عَمَلًا يَسْتَوْجِبُ بِهِ النَّارَ ثُمَّ قَرَأَ {يَوْمَ تَبْيَضُّ وُجُوهٌ وَتَسْوَدُّ وُجُوهٌ} الْآيَةَ ثُمَّ نَادَى: هُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا بَعْدَ الْإِيمَانِ -وَرَبِّ الْكَعْبَةِ.

el-Hâris el-A'ver şöyle dedi: Ali'yi radıyallâhu anh minberde şöyle derken işittim: "Kişi ailesinin yanından çıkar da cenneti hak edeceği bir amel işlemeden onların yanına dönmez. Kişi ailesinin yanından çıkar da ateşi hak edeceği bir amel işlemeden onların yanına dönmez." Sonra {يَوْمَ تَبْيَضُّ وُجُوهٌ وَتَسْوَدُّ وُجُوهٌ} “Nice yüzlerin ağaracağı, nice yüzlerin de kararacağı gün” ayetini okudu, ardından şöyle seslendi: "Kâbe'nin Rabbine andolsun ki onlar, imandan sonra inkâr eden kimselerdir!"

أَخْبَرَنَا أَبُو عَبْدِ اللَّهِ مُحَمَّدُ بْنُ الْفَضْلِ الْخِرَقِيُّ، أَخْبَرَنَا أَبُو الْحَسَنِ الطَّيَسْفُونِيُّ، أَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ الْجَوْهَرِيُّ، أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَلِيٍّ الْكُشْمِيهَنِيُّ، أَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، أَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ جَعْفَرٍ، عَنِ الْعَلَاءِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: "بَادِرُوا بِالْأَعْمَالِ فِتَنًا كَقِطَعِ اللَّيْلِ الْمُظْلِمِ يُصْبِحُ الرَّجُلُ مُؤْمِنًا وَيُمْسِي كَافِرًا وَيُمْسِي مُؤْمِنًا وَيُصْبِحُ كَافِرًا، يَبِيعُ دِينَهُ بِعَرَضٍ مِنَ الدُّنْيَا". (٤) .

Bize Ebu Abdillâh Muhammed b. el-Fadl el-Hırakî haber verdi, [dedi ki:] Bize Ebu'l-Hasan et-Taysafûnî haber verdi, [dedi ki:] Bize Abdullah b. Ömer el-Cevherî bildirdi, [dedi ki:] Bize Ahmed b. Alî el-Küşmîhenî haber verdi, [dedi ki:] Bize Alî b. Hucr bildirdi, [dedi ki:] Bize İsmâil b. Ca'fer, el-Alâ b. Abdirrahmân'dan, o babasından, o da Ebû Hüreyre'den bildirdi ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Karanlık gecenin zifiri parçaları gibi olan fitneler [gelip çatmadan önce] amellere koşun! Kişi mümin olarak sabahlar da kâfir olarak akşamlar; mümin olarak akşamlar da kâfir olarak sabahlar; dinini dünyadan bir menfaat karşılığında satar." (٤)

{وَأَمَّا الَّذِينَ ابْيَضَّتْ وُجُوهُهُمْ فَفِي رَحْمَةِ اللَّهِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ (١٠٧) تِلْكَ آيَاتُ اللَّهِ نَتْلُوهَا عَلَيْكَ بِالْحَقِّ وَمَا اللَّهُ يُرِيدُ ظُلْمًا لِلْعَالَمِينَ (١٠٨) }

{وَأَمَّا الَّذِينَ ابْيَضَّتْ وُجُوهُهُمْ فَفِي رَحْمَةِ اللَّهِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ (١٠٧) تِلْكَ آيَاتُ اللَّهِ نَتْلُوهَا عَلَيْكَ بِالْحَقِّ وَمَا اللَّهُ يُرِيدُ ظُلْمًا لِلْعَالَمِينَ (١٠٨) } “Yüzleri ağaranlara gelince, onlar Allah'ın rahmeti içindedirler; onlar orada ebedî kalacaklardır. (107) İşte bunlar, sana hak olarak okuduğumuz Allah'ın ayetleridir. Allah âlemlere hiçbir zulüm dilemez. (108)”

{وَلِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ (١٠٩) }

{وَلِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ (١٠٩) } “Göklerde ne var, yerde ne varsa hepsi Allah'ındır ve bütün işler Allah'a döndürülür.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَأَمَّا الَّذِينَ ابْيَضَّتْ وُجُوهُهُمْ} هَؤُلَاءِ أَهْلُ الطَّاعَةِ، {فَفِي رَحْمَةِ اللَّهِ} جَنَّةِ اللَّهِ. {هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ}

Yüce Allah'ın: {وَأَمَّا الَّذِينَ ابْيَضَّتْ وُجُوهُهُمْ} “Yüzleri ağaranlara gelince” kavli, itaat ehlidir. {فَفِي رَحْمَةِ اللَّهِ} “onlar Allah'ın rahmeti içindedirler”, [yani] Allah'ın cennetindedirler. {هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ} “Onlar orada ebedî kalıcıdırlar.”

{تِلْكَ آيَاتُ اللَّهِ نَتْلُوهَا عَلَيْكَ بِالْحَقِّ وَمَا اللَّهُ يُرِيدُ ظُلْمًا لِلْعَالَمِينَ}

{تِلْكَ آيَاتُ اللَّهِ نَتْلُوهَا عَلَيْكَ بِالْحَقِّ وَمَا اللَّهُ يُرِيدُ ظُلْمًا لِلْعَالَمِينَ} “İşte bunlar, sana hak ile okuduğumuz Allah'ın ayetleridir. Allah âlemlere hiçbir zulüm murat etmez.”

{وَلِلَّهِ ما في السموات وما فِي الْأَرْضِ، وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ}

{وَلِلَّهِ ما في السموات وما فِي الْأَرْضِ، وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ} “Göklerde ne var, yerde ne varsa hepsi Allah'ındır ve bütün işler Allah'a döndürülür.”

{كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَتَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَتُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلَوْ آمَنَ أَهْلُ الْكِتَابِ لَكَانَ خَيْرًا لَهُمْ مِنْهُمُ الْمُؤْمِنُونَ وَأَكْثَرُهُمُ الْفَاسِقُونَ (١١٠) }

{كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَتَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَتُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلَوْ آمَنَ أَهْلُ الْكِتَابِ لَكَانَ خَيْرًا لَهُمْ مِنْهُمُ الْمُؤْمِنُونَ وَأَكْثَرُهُمُ الْفَاسِقُونَ (١١٠) } “Siz, insanlar için çıkarılmış en hayırlı ümmetsiniz; iyiliği emreder, kötülükten alıkoyarsınız ve Allah'a inanırsınız. Kitap ehli de inansaydı elbette kendileri için hayırlı olurdu. İçlerinden inananlar da vardır; fakat çokları yoldan çıkmış fasıklardır. (110)”

{كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ} قَالَ عِكْرِمَةُ وَمُقَاتِلٌ: نَزَلَتْ فِي ابْنِ مَسْعُودٍ وَأُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ وَمُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ وَسَالِمٍ مَوْلَى أَبِي حُذَيْفَةَ ﵃، وَذَلِكَ أَنَّ مَالِكَ بْنَ الصَّيْفِ وَوَهْبَ بْنَ يَهُودَا (١) الْيَهُودِيَّيْنِ قَالَا لَهُمْ: نَحْنُ أَفْضَلُ مِنْكُمْ وَدِينُنَا خَيْرٌ مِمَّا تَدْعُونَنَا إِلَيْهِ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى هَذِهِ الْآيَةَ.

{كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ} “Siz, insanlar için çıkarılmış en hayırlı ümmetsiniz” ayeti hakkında İkrime ve Mukâtil şöyle demiştir: İbn Mes'ûd, Übey b. Kâ'b, Muâz b. Cebel ve Ebû Huzeyfe'nin azatlısı Sâlim radıyallâhu anhum hakkında inmiştir. Bu da Mâlik b. es-Sayf ve Vehb b. Yehûdâ (١) adlı iki Yahudinin onlara: "Biz sizden daha üstünüz ve bizim dinimiz bizi davet ettiğiniz şeyden daha hayırlıdır" demeleri üzerine olmuştur. Bunun üzerine Yüce Allah bu ayeti indirdi.

وَرَوَى سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ {كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ} الَّذِينَ هَاجَرُوا مَعَ النَّبِيِّ ﷺ إِلَى الْمَدِينَةِ، وَقَالَ جُوَيْبِرٌ عَنِ الضَّحَّاكِ: هُمْ أَصْحَابُ مُحَمَّدٍ ﷺ خَاصَّةً الرُّوَاةُ وَالدُّعَاةُ الَّذِينَ أَمَرَ اللَّهُ الْمُسْلِمِينَ بِطَاعَتِهِمْ.

Saîd b. Cübeyr, İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ {كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ} “Siz, insanlar için çıkarılmış en hayırlı ümmetsiniz” ayeti hakkında: "Onlar, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte Medine'ye hicret edenlerdir" dediğini rivayet etmiştir. Cüveybir ise Dahhâk'ten şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Onlar özellikle Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem ashabıdır; Allah'ın, Müslümanlara kendilerine itaat etmeyi emrettiği râviler ve davetçilerdir."

وَرُوِيَ عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ قَالَ: كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ تَكُونُ لِأَوَّلِنَا وَلَا تَكُونُ لِآخِرِنَا.

Ömer b. el-Hattâb'dan şöyle dediği rivayet edilmiştir: "{كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ} “Siz, insanlar için çıkarılmış en hayırlı ümmetsiniz” [övgüsü], bizim ilklerimiz içindir; sonrakilerimiz için değildir."

أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ أَحْمَدَ الْمُلَيْحِيُّ، أَنَا أَبُو مُحَمَّدٍ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ أَبِي شُرَيْحٍ، أَنَا أَبُو الْقَاسِمِ الْبَغَوِيُّ، أَنَا عَلِيُّ بْنُ الْجَعْدِ، أَخْبَرَنَا شُعْبَةُ عَنْ أَبِي حَمْزَةَ: سَمِعْتُ زَهْدَمَ بْنَ مضرب بن عِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ ﵁ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: "خَيْرُكُمْ قَرْنِي ثُمَّ الَّذِينَ يَلُونَهُمْ ثُمَّ الَّذِينَ يَلُونَهُمْ". قَالَ عِمْرَانُ: لَا أَدْرِي أَذَكَرَ النَّبِيُّ ﷺ بَعْدَ قَرْنِهِ مَرَّتَيْنِ أَوْ ثَلَاثًا وَقَالَ: إِنَّ بَعْدَكُمْ قَوْمًا يَخُونُونَ وَلَا يُؤْتَمَنُونَ وَيَشْهَدُونَ وَلَا يُسْتَشْهَدُونَ وَيُنْذِرُونَ وَلَا يُوفُونَ وَيَظْهَرُ فِيهِمُ السِّمَنُ (٢) ".

Bize Abdülvâhid b. Ahmed el-Melîhî bildirdi, [dedi ki:] Bize Ebû Muhammed Abdurrahmân b. Ebî Şüreyh bildirdi, [dedi ki:] Bize Ebu'l-Kâsım el-Begavî bildirdi, [dedi ki:] Bize Alî b. el-Ca'd bildirdi, [dedi ki:] Bize Şu'be, Ebû Hamza'dan haber verdi: Zehdem b. Mudarrib'den işittim, o da İmrân b. Husayn'dan radıyallâhu anh, o da Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: "Sizin en hayırlınız benim asrımdır, sonra onların ardından gelenler, sonra da onların ardından gelenlerdir." İmrân dedi ki: "Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem kendi asrından sonrasını iki kere mi yoksa üç kere mi zikrettiğini bilmiyorum." Ve [Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurdu: "Şüphesiz sizden sonra öyle bir topluluk gelecektir ki hıyanet ederler, kendilerine güvenilmez; şahitlikleri istenmediği halde şahitlik ederler; adakta bulunurlar ama yerine getirmezler ve onlarda şişmanlık baş gösterir." (٢)

وَبِهَذَا الْإِسْنَادِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْجَعْدِ أَخْبَرَنَا شُعْبَةُ وَأَبُو مُعَاوِيَةَ عَنِ الْأَعْمَشِ عَنْ ذَكْوَانَ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: "لَا تَسُبُّوا أَصْحَابِي فَوَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ لَوْ أَنَّ أَحَدَكُمْ أَنْفَقَ مِثْلَ أُحُدٍ ذَهَبًا مَا بَلَغَ مُدَّ

Aynı isnadla Alî b. el-Ca'd'dan, [o da] bize Şu'be ve Ebû Muâviye'nin el-A'meş'ten, onun Zekvân'dan, onun Ebû Saîd'den, onun da Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem rivayet ettiğine göre [Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurmuştur: «لَا تَسُبُّوا أَصْحَابِي فَوَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ لَوْ أَنَّ أَحَدَكُمْ أَنْفَقَ مِثْلَ أُحُدٍ ذَهَبًا مَا بَلَغَ مُدَّ» «Ashabıma sövmeyiniz! Canım elinde olan [Allah]'a yemin olsun ki, sizden biri Uhud [dağı] kadar altın infak etse, onlardan birinin bir müddüne...»

أَحَدِهِمْ وَلَا نَصِيفَهُ" (١) .

ve ne de yarısına ulaşamaz." (١)

وَقَالَ الْآخَرُونَ: هُمْ جَمِيعُ الْمُؤْمِنِينَ مِنْ هَذِهِ الْأُمَّةِ.

Diğerleri ise: "Onlar, bu ümmetin bütün müminleridir" dediler.

وَقَوْلُهُ {كُنْتُمْ} أَيْ: أَنْتُمْ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: " وَاذْكُرُوا إِذْ كُنْتُمْ قَلِيلًا " (الْأَعْرَافِ -٨٦) وَقَالَ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ: " وَاذْكُرُوا إِذْ أَنْتُمْ قَلِيلٌ " (الْأَنْفَالِ -٢٦) وَقِيلَ: مَعْنَاهُ كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ عِنْدَ اللَّهِ فِي اللَّوْحِ الْمَحْفُوظِ وَقَالَ قَوْمٌ: قَوْلُهُ {لِلنَّاسِ} "مِنْ" صِلَةُ قَوْلِهِ " خَيْرَ أُمَّةٍ" أَيْ: أَنْتُمْ خَيْرُ النَّاسِ لِلنَّاسِ.

{كُنْتُمْ} "Oldunuz / idiniz" ifadesi, "sizsiniz" anlamındadır; nitekim Yüce Allah'ın: {وَاذْكُرُوا إِذْ كُنْتُمْ قَلِيلًا} “Hatırlayın ki siz az idiniz” (el-A'râf, 86) kavli böyledir; bir başka yerde de: {وَاذْكُرُوا إِذْ أَنْتُمْ قَلِيلٌ} “Hatırlayın ki o vakit siz az idiniz” (el-Enfâl, 26) buyurmuştur. Şöyle de denilmiştir: Bunun manası, "Siz Levh-i Mahfuz'da Allah katında en hayırlı ümmettiniz" demektir. Bir topluluk ise şöyle demiştir: Ayetteki {لِلنَّاسِ} “insanlar için” ifadesi, "en hayırlı ümmet" ifadesinin sılasıdır (bağlantısıdır); yani "Siz insanlar için insanların en hayırlısısınız" demektir.

قَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ مَعْنَاهُ: كُنْتُمْ خَيْرَ النَّاسِ تَجِيئُونَ بِهِمْ فِي السَّلَاسِلِ فَتُدْخِلُونَهُمْ فِي الْإِسْلَامِ (٢) .

Ebû Hüreyre bunun manası hakkında şöyle demiştir: "Siz, insanları boyunlarında zincirlerle getirip İslâm'a sokan, insanların en hayırlıları oldunuz." (٢)

قَالَ قَتَادَةُ: هُمْ أُمَّةُ مُحَمَّدٍ ﷺ لَمْ يُؤْمَرْ نَبِيٌّ قَبْلَهُ بِالْقِتَالِ فَهُمْ يُقَاتِلُونَ الْكُفَّارَ فَيُدْخِلُونَهُمْ فِي دِينِهِمْ فَهُمْ خَيْرُ أُمَّةٍ لِلنَّاسِ.

Katâde şöyle demiştir: "Onlar Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem ümmetidir. Ondan önce hiçbir peygambere savaş emredilmemişti; onlar ise kâfirlerle savaşır ve onları dinlerine sokarlar. Dolayısıyla onlar insanlar için [çıkarılmış] en hayırlı ümmettir."

وَقِيلَ "لِلنَّاسِ" صِلَةُ قَوْلِهِ "أُخْرِجَتْ" مَعْنَاهُ: مَا أَخْرَجَ اللَّهُ لِلنَّاسِ أُمَّةً خَيْرًا مِنْ أُمَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ.

Şöyle de denilmiştir: {لِلنَّاسِ} "İnsanlar için" ifadesi, {أُخْرِجَتْ} "çıkarılmış" kavlinin sılasıdır (bağlantısıdır). Anlamı şudur: Allah, insanlar için Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem ümmetinden daha hayırlı bir ümmet çıkarmamıştır.

أَخْبَرَنَا أَبُو سَعِيدٍ الشُّرَيْحِيُّ، أَنَا أَبُو إِسْحَاقَ الثَّعْلَبِيُّ، أَنَا أَبُو عَبْدِ اللَّهِ الْحُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْحَافِظُ، أَخْبَرَنَا أَبُو عَلِيٍّ الْحُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ حُبَيْشٍ الْمَقْرِيُّ، أَنَا عَلِيُّ بْنُ زَنْجُوَيْهِ، أَخْبَرَنَا سَلَمَةُ بْنُ شَبِيبٍ أَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَنَا مَعْمَرٌ، عَنْ بَهْزِ بْنِ حَكِيمٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، أَنَّهُ سَمِعَ النَّبِيَّ ﷺ يَقُولُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: {كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ} قَالَ: "إِنَّكُمْ تُتِمُّونَ سَبْعِينَ أُمَّةً أَنْتُمْ خَيْرُهَا وَأَكْرَمُهَا عَلَى اللَّهِ ﷿" (٣) .

Bize Ebû Saîd eş-Şüreyhî bildirdi, [dedi ki:] Bize Ebû İshâk es-Sa'lebî bildirdi, [dedi ki:] Bize Hâfız Ebû Abdillâh el-Hüseyin b. Muhammed bildirdi, [dedi ki:] Bize Mukrî Ebû Alî el-Hüseyin b. Muhammed b. Hubeyş haber verdi, [dedi ki:] Bize Alî b. Zenceveyh bildirdi, [dedi ki:] Bize Seleme b. Şebîb haber verdi, [dedi ki:] Bize Abdürrezzâk bildirdi, [dedi ki:] Bize Ma'mer, Behz b. Hakîm'den, o babasından, o da dedesinden bildirdi ki o, Peygamber'i sallallâhu aleyhi ve sellem Yüce Allah'ın: {كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ} “Siz, insanlar için çıkarılmış en hayırlı ümmetsiniz” kavli hakkında şöyle buyururken işitmiştir: "Sizler yetmiş ümmeti tamamlarsınız; siz onların en hayırlısı ve Allah Azze ve Celle katında en değerlisisiniz." (٣)

أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ أَحْمَدَ الْمُلَيْحِيُّ، أَنَا أَبُو مَعْشَرٍ إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْفِيرَكِيُّ، أَخْبَرَنَا أَبُو عَبْدِ اللَّهِ مُحَمَّدُ بْنُ زَكَرِيَّا بْنِ يَحْيَى، أَخْبَرَنَا أَبُو الصَّلْتِ، أَخْبَرَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، أَخْبَرَنَا عَلِيُّ بْنُ زَيْدٍ عَنْ أَبِي نَضْرَةَ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: "أَلَا وَإِنَّ هَذِهِ الْأُمَّةَ تُوَفِّي سَبْعِينَ أُمَّةً هِيَ أَخْيَرُهَا وَأَكْرَمُهَا عَلَى اللَّهِ ﷿" .

Bize Abdülvâhid b. Ahmed el-Muleyhî bildirdi, [dedi ki:] Bize Ebû Ma'şer İbrâhîm b. Muhammed el-Fîrekî bildirdi, [dedi ki:] Bize Ebû Abdillâh Muhammed b. Zekeriyyâ b. Yahyâ haber verdi, [dedi ki:] Bize Ebu's-Salt haber verdi, [dedi ki:] Bize Hammâd b. Zeyd haber verdi, [dedi ki:] Bize Alî b. Zeyd, Ebû Nadra'dan, o da Ebû Saîd el-Hudrî'den bildirdi; o da Nebî'nin sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurduğunu [rivayet etti]: «أَلَا وَإِنَّ هَذِهِ الْأُمَّةَ تُوَفِّي سَبْعِينَ أُمَّةً هِيَ أَخْيَرُهَا وَأَكْرَمُهَا عَلَى اللَّهِ ﷿» «Haberiniz olsun ki bu ümmet yetmiş ümmeti tamamlar; o, bunların en hayırlısı ve Allah Azze ve Celle katında en değerlisidir.»

أَخْبَرَنَا أَبُو سَعِيدٍ الشُّرَيْحِيُّ، أَنَا أَبُو إِسْحَاقَ الثَّعْلَبِيُّ، أَخْبَرَنَا أَبُو عَبْدِ اللَّهِ الْحُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ، أَنَا الْفَضْلُ، بْنُ الْفَضْلِ أَخْبَرَنَا أَبُو خَلِيفَةَ الْفَضْلُ بْنُ الْحُبَابِ، قَالَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ يَعْنِي ابْنَ الْمُبَارَكِ أَخْبَرَنَا حَمَّادُ بْنُ يَحْيَى الْأَبَحُّ أَنَا ثَابِتٌ الْبُنَانِيُّ عَنْ أَنَسٍ ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "مَثَلُ أُمَّتِي مَثَلُ الْمَطَرِ لَا يُدْرَى أَوَّلُهُ خَيْرٌ أَمْ آخِرُهُ" (١) .

Bize Ebû Saîd eş-Şüreyhî bildirdi, [dedi ki:] Bize Ebû İshâk es-Sa'lebî bildirdi, [dedi ki:] Bize Ebû Abdillâh el-Hüseyin b. Muhammed haber verdi, [dedi ki:] Bize el-Fadl b. el-Fadl bildirdi, [dedi ki:] Bize Ebû Halîfe el-Fadl b. el-Hubâb haber verdi, [dedi ki:] Abdurrahmân -yani İbnü'l-Mübârek- dedi ki: Bize Hammâd b. Yahyâ el-Ebahh haber verdi, [dedi ki:] Bize Sâbit el-Bünânî, Enes'ten radıyallâhu anh bildirdi, dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Ümmetimin misali yağmurun misali gibidir; evveli mi daha hayırlıdır yoksa sonu mu bilinmez." (١)

أَخْبَرَنَا أَبُو سَعِيدٍ الشُّرَيْحِيُّ، أَنَا أَبُو إِسْحَاقَ الثَّعْلَبِيُّ، أَنَا أَبُو مُحَمَّدٍ الْمَخْلَدِيُّ، أَخْبَرَنَا أَبُو نُعَيْمٍ عَبْدُ الْمَلِكِ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عَدِيٍّ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عِيسَى التِّنِّيسِيُّ، أَخْبَرَنَا عَمْرُو بْنُ أَبِي سَلَمَةَ، أَخْبَرَنَا صَدَقَةُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ زُهَيْرِ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عُقَيْلٍ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ ﵁ عَنْ رسول الله ﷺ ٦٧/أقَالَ: "إِنَّ الْجَنَّةَ حُرِّمَتْ عَلَى الْأَنْبِيَاءِ كُلِّهِمْ حَتَّى أَدْخُلَهَا، وَحُرِّمَتْ عَلَى الْأُمَمِ كُلِّهِمْ حَتَّى تَدْخُلَهَا أُمَّتِي" (٢) .

Bize Ebû Saîd eş-Şüreyhî bildirdi, [dedi ki:] Bize Ebû İshâk es-Sa'lebî bildirdi, [dedi ki:] Bize Ebû Muhammed el-Mahledî bildirdi, [dedi ki:] Bize Ebû Nuaym Abdülmelik b. Muhammed b. Adiyy haber verdi, [dedi ki:] Bize Muhammed b. Îsâ et-Tinnîsî haber verdi, [dedi ki:] Bize Amr b. Ebî Seleme haber verdi, [dedi ki:] Bize Sadaka b. Abdillâh, Züheyr b. Muhammed'den, o Abdullah b. Muhammed b. Akîl'den, o ez-Zührî'den, o Saîd b. el-Müseyyeb'den, o Ömer b. el-Hattâb'dan radıyallâhu anh, o da Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem [naklen] bildirdi, [Resûlullah] buyurdu ki: "Şüphesiz cennet, ben oraya girinceye kadar bütün peygamberlere haram kılınmıştır; ümmetim girinceye kadar da bütün ümmetlere haram kılınmıştır." (٢)

أَخْبَرَنَا أَبُو سَعِيدٍ الشُّرَيْحِيُّ، قَالَ: أَخْبَرَنَا أَبُو إِسْحَاقَ الثَّعْلَبِيُّ، أَنَا أَبُو عَبْدِ اللَّهِ الْحُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ، أَخْبَرَنَا أَبُو الْقَاسِمِ عُمَرُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ حَاتِمٍ التِّرْمِذِيُّ، أَخْبَرَنَا جَدِّي لِأُمِّي مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَرْزُوقٍ، أَنَا عَفَّانُ بْنُ مُسْلِمٍ، أَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُسْلِمٍ، أَخْبَرَنَا أَبُو سِنَانٍ يَعْنِي ضِرَارَ بْنَ مُرَّةَ، عَنْ مُحَارِبِ بْنِ دِثَارٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بُرَيْدَةَ، عَنْ أَبِيهِ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "أَهْلُ الْجَنَّةِ عِشْرُونَ وَمِائَةُ صَفٍّ ثَمَانُونَ مِنْ هَذِهِ الْأُمَّةِ" .

Bize Ebû Saîd eş-Şüreyhî bildirdi, dedi ki: Bize Ebû İshâk es-Sa'lebî bildirdi, [dedi ki:] Bize Ebû Abdillâh el-Hüseyin b. Muhammed haber verdi, [dedi ki:] Bize Ebû'l-Kâsım Ömer b. Muhammed b. Abdillâh b. Hâtim et-Tirmizî haber verdi, [dedi ki:] Bize anne tarafından dedem Muhammed b. Abdillâh b. Merzûk bildirdi, [dedi ki:] Bize Affân b. Müslim bildirdi, [dedi ki:] Bize Abdülazîz b. Müslim bildirdi, [dedi ki:] Bize Ebû Sinân -yani Dırâr b. Mürre- haber verdi, [dedi ki:] Muhârib b. Disâr'dan, o Abdullah b. Büreyde'den, o da babasından rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «أَهْلُ الْجَنَّةِ عِشْرُونَ وَمِائَةُ صَفٍّ ثَمَانُونَ مِنْ هَذِهِ الْأُمَّةِ» «Cennet ehli yüz yirmi saftır; bunların sekseni bu ümmettendir.»

قَوْلُهُ تَعَالَى: {تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَتَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَتُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلَوْ آمَنَ أَهْلُ الْكِتَابِ لَكَانَ خَيْرًا لَهُمْ مِنْهُمُ الْمُؤْمِنُونَ وَأَكْثَرُهُمُ الْفَاسِقُونَ} أَيِ: الْكَافِرُونَ.

Yüce Allah'ın: {تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَتَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَتُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلَوْ آمَنَ أَهْلُ الْكِتَابِ لَكَانَ خَيْرًا لَهُمْ مِنْهُمُ الْمُؤْمِنُونَ وَأَكْثَرُهُمُ الْفَاسِقُونَ} “İyiliği emreder, kötülükten alıkoyarsınız ve Allah'a inanırsınız. Kitap ehli de inansaydı elbette kendileri için hayırlı olurdu. İçlerinden inananlar da vardır; fakat çokları yoldan çıkmış fasıklardır” kavlindeki fasıklar, kâfirler demektir.

{لَنْ يَضُرُّوكُمْ إِلَّا أَذًى وَإِنْ يُقَاتِلُوكُمْ يُوَلُّوكُمُ الْأَدْبَارَ ثُمَّ لَا يُنْصَرُونَ (١١١) ضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ أَيْنَ مَا ثُقِفُوا إِلَّا بِحَبْلٍ مِنَ اللَّهِ وَحَبْلٍ مِنَ النَّاسِ وَبَاءُوا بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الْمَسْكَنَةُ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ كَانُوا يَكْفُرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَيَقْتُلُونَ الْأَنْبِيَاءَ بِغَيْرِ حَقٍّ ذَلِكَ بِمَا عَصَوْا وَكَانُوا يَعْتَدُونَ (١١٢) لَيْسُوا سَوَاءً مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ أُمَّةٌ قَائِمَةٌ يَتْلُونَ آيَاتِ اللَّهِ آنَاءَ اللَّيْلِ وَهُمْ يَسْجُدُونَ (١١٣) }

{لَنْ يَضُرُّوكُمْ إِلَّا أَذًى وَإِنْ يُقَاتِلُوكُمْ يُوَلُّوكُمُ الْأَدْبَارَ ثُمَّ لَا يُنْصَرُونَ (١١١) ضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ أَيْنَ مَا ثُقِفُوا إِلَّا بِحَبْلٍ مِنَ اللَّهِ وَحَبْلٍ مِنَ النَّاسِ وَبَاءُوا بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الْمَسْكَنَةُ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ كَانُوا يَكْفُرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَيَقْتُلُونَ الْأَنْبِيَاءَ بِغَيْرِ حَقٍّ ذَلِكَ بِمَا عَصَوْا وَكَانُوا يَعْتَدُونَ (١١٢) لَيْسُوا سَوَاءً مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ أُمَّةٌ قَائِمَةٌ يَتْلُونَ آيَاتِ اللَّهِ آنَاءَ اللَّيْلِ وَهُمْ يَسْجُدُونَ (١١٣) } “Onlar size incitmekten başka bir zarar veremezler. Sizinle savaşırlarsa arkalarını dönüp kaçarlar; sonra kendilerine yardım da edilmez. (111) Onlar nerede bulunurlarsa bulunsunlar -Allah'ın ahdine ve insanların ahdine sığınanlar müstesna- üzerlerine zillet vurulmuştur; Allah'ın gazabına uğramışlar ve üzerlerine miskinlik (aşağılık) damgası vurulmuştur. Bu, Allah'ın ayetlerini inkâr etmeleri ve haksız yere peygamberleri öldürmelerindendir. Bu, isyan etmeleri ve haddi aşmalarındandır. (112) Onların hepsi bir değildir. Kitap ehlinden dosdoğru duran bir topluluk vardır ki, onlar gece vakitlerinde secdeye kapanarak Allah'ın ayetlerini okurlar. (113)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: {لَنْ يَضُرُّوكُمْ إِلَّا أَذًى} قَالَ مُقَاتِلٌ: إِنَّ رُؤُوسَ الْيَهُودِ عَمَدُوا إِلَى مَنْ آمَنُ مِنْهُمْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَلَامٍ وَأَصْحَابِهِ فَآذَوْهُمْ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى: {لَنْ يَضُرُّوكُمْ إِلَّا أَذًى} يَعْنِي لَا يَضُرُّوكُمْ أَيُّهَا الْمُؤْمِنُونَ هَؤُلَاءِ الْيَهُودُ إِلَّا أَذًى بِاللِّسَانِ: وَعِيدًا وَطَعْنًا وَقِيلَ: كَلِمَةُ كُفْرٍ تَتَأَذَّوْنَ بِهَا {وَإِنْ يُقَاتِلُوكُمْ يُوَلُّوكُمُ الْأَدْبَارَ} مُنْهَزِمِينَ، {ثُمَّ لَا يُنْصَرُونَ} بَلْ يَكُونُ لَكُمُ النَّصْرُ عَلَيْهِمْ.

Yüce Allah'ın: {لَنْ يَضُرُّوكُمْ إِلَّا أَذًى} “Onlar size incitmekten başka bir zarar veremezler” kavli hakkında Mukâtil şöyle dedi: Yahudilerin ileri gelenleri, içlerinden iman eden Abdullah b. Selâm ve arkadaşlarına yönelip onlara eziyet ettiler. Bunun üzerine Yüce Allah: {لَنْ يَضُرُّوكُمْ إِلَّا أَذًى} “Onlar size incitmekten başka bir zarar veremezler” ayetini indirdi; yani ey müminler, bu Yahudiler tehdit ve kınama kabilinden dille [yapılan] bir eziyet dışında size zarar veremezler. Bunun, kendisiyle incineceğiniz küfür sözü olduğu da söylenmiştir. {وَإِنْ يُقَاتِلُوكُمْ يُوَلُّوكُمُ الْأَدْبَارَ} “Sizinle savaşırlarsa arkalarını dönüp kaçarlar”, [yani] hezimete uğramış olarak; {ثُمَّ لَا يُنْصَرُونَ} “sonra kendilerine yardım da edilmez”, bilakis zafer onlara karşı sizin olur.

{ضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ أَيْنَ مَا ثُقِفُوا} حَيْثُ مَا وُجِدُوا {إِلَّا بِحَبْلٍ مِنَ اللَّهِ} يَعْنِي: أَيْنَمَا وُجِدُوا اسْتُضْعِفُوا وَقُتِلُوا وَسُبُوا فَلَا يَأْمَنُونَ "إِلَّا بِحَبْلٍ مِنَ اللَّهِ": عَهْدٍ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى بِأَنْ يَسْلَمُوا، {وَحَبْلٍ مِنَ النَّاسِ} الْمُؤْمِنِينَ بِبَذْلِ جِزْيَةٍ أَوْ أَمَانٍ يَعْنِي: إِلَّا أَنْ يَعْتَصِمُوا بِحَبْلٍ فَيَأْمَنُوا.

{ضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ أَيْنَ مَا ثُقِفُوا} “Onlar nerede bulunurlarsa bulunsunlar üzerlerine zillet vurulmuştur”, [yani] nerede ele geçirilirlerse. {إِلَّا بِحَبْلٍ مِنَ اللَّهِ} “Allah'ın ahdine... müstesna”; yani nerede bulunurlarsa güçsüz bırakılır, öldürülür ve esir edilirler; dolayısıyla "Allah'ın ahdi" olmaksızın güvende olamazlar, [bu da] Müslüman olmaları yönünde Allah Teâlâ'dan bir ahittir. {وَحَبْلٍ مِنَ النَّاسِ} “ve insanların ahdine...”, yani cizye veya eman verilmesi yoluyla müminlerin ahdi olmaksızın [güvende olamazlar]. Yani ancak bir ahde tutunurlarsa güvende olurlar.

قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَبَاءُوا بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ} رَجَعُوا بِهِ، {وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الْمَسْكَنَةُ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ كَانُوا يَكْفُرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَيَقْتُلُونَ الْأَنْبِيَاءَ بِغَيْرِ حَقٍّ ذَلِكَ بِمَا عَصَوْا وَكَانُوا يَعْتَدُونَ}

Yüce Allah'ın: {وَبَاءُوا بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ} “Allah'ın gazabına uğramışlar”, [yani] onunla dönmüşlerdir. {وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الْمَسْكَنَةُ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ كَانُوا يَكْفُرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَيَقْتُلُونَ الْأَنْبِيَاءَ بِغَيْرِ حَقٍّ ذَلِكَ بِمَا عَصَوْا وَكَانُوا يَعْتَدُونَ} “ve üzerlerine miskinlik damgası vurulmuştur. Bu, Allah'ın ayetlerini inkâr etmeleri ve haksız yere peygamberleri öldürmelerindendir. Bu, isyan etmeleri ve haddi aşmalarındandır.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: {لَيْسُوا سَوَاءً مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ أُمَّةٌ قَائِمَةٌ} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄ وَمُقَاتِلٌ: لَمَّا أَسْلَمَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَلَامٍ وَأَصْحَابُهُ قَالَتْ أَحْبَارُ الْيَهُودِ: مَا آمَنَ بِمُحَمَّدٍ ﷺ إِلَّا شِرَارُنَا وَلَوْلَا ذَلِكَ لَمَا تَرَكُوا دِينَ آبَائِهِمْ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى هَذِهِ الْآيَةَ (١) .

Yüce Allah'ın: {لَيْسُوا سَوَاءً مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ أُمَّةٌ قَائِمَةٌ} “Onların hepsi bir değildir. Kitap ehlinden dosdoğru duran bir topluluk vardır” kavli hakkında İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ ve Mukâtil şöyle demiştir: Abdullah b. Selâm ve arkadaşları Müslüman olunca, Yahudi hahamları: "Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem ancak bizim en kötülerimiz iman etti. Eğer öyle olmasaydı atalarının dinini terk etmezlerdi" dediler. Bunun üzerine Yüce Allah bu ayeti indirdi. (١)

وَاخْتَلَفُوا فِي وَجْهِهَا فَقَالَ قَوْمٌ: فِيهِ اخْتِصَارٌ تَقْدِيرُهُ: لَيْسُوا سَوَاءً مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ أُمَّةٌ قَائِمَةٌ وَأُخْرَى غَيْرُ قَائِمَةٍ، فَتَرَكَ الْأُخْرَى اكْتِفَاءً بِذِكْرِ أَحَدِ الْفَرِيقَيْنِ وَقَالَ الْآخَرُونَ: تَمَامُ الْكَلَامِ عِنْدَ قَوْلِهِ {لَيْسُوا سَوَاءً}

[Âlimler] bunun (ayetin) izah tarzı hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bir grup şöyle demiştir: Burada bir ihtisar (kısaltma) vardır; takdiri şöyledir: "Kitap ehlinden dosdoğru olan bir topluluk ile [dosdoğru] olmayan bir diğer topluluk eşit değildir." İki gruptan birinin zikredilmesiyle yetinilerek diğeri bırakılmıştır. Diğerleri ise şöyle demiştir: Kelam (söz), O'nun: {لَيْسُوا سَوَاءً} “Onların hepsi bir değildir” kavlinde tamam olmaktadır.

وَهُوَ وَقْفٌ لِأَنَّهُ قَدْ جَرَى ذِكْرُ الْفَرِيقَيْنِ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: {مِنْهُمُ الْمُؤْمِنُونَ وَأَكْثَرُهُمُ الْفَاسِقُونَ} [ثُمَّ قَالَ: {لَيْسُوا سَوَاءً} يَعْنِي: الْمُؤْمِنِينَ وَالْفَاسِقِينَ] (١) ثُمَّ وَصَفَ الْفَاسِقِينَ فَقَالَ: {لَنْ يَضُرُّوكُمْ إِلَّا أَذًى} وَوَصَفَ الْمُؤْمِنِينَ بِقَوْلِهِ {أُمَّةٌ قَائِمَةٌ}

Burası bir vakıftır (durak yeridir); zira Yüce Allah'ın: {مِنْهُمُ الْمُؤْمِنُونَ وَأَكْثَرُهُمُ الْفَاسِقُونَ} “İçlerinden inananlar da vardır; fakat çokları yoldan çıkmış fasıklardır” kavlinde Kitap ehlinden olan iki grubun da zikri geçmiştir. [Sonra: {لَيْسُوا سَوَاءً} “Onlar bir değildir” buyurdu, yani: Müminler ve fasıklar.] (١) Sonra fasıkları vasfedip: {لَنْ يَضُرُّوكُمْ إِلَّا أَذًى} “Onlar size incitmekten başka bir zarar veremezler” buyurdu ve müminleri de: {أُمَّةٌ قَائِمَةٌ} “dosdoğru duran bir topluluk” kavliyle niteledi.

وَقِيلَ: قَوْلُهُ {مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ} ابْتِدَاءٌ بِكَلَامٍ آخَرَ، لِأَنَّ ذِكْرَ الْفَرِيقَيْنِ قَدْ جَرَى، ثُمَّ قَالَ: لَيْسَ هَذَانِ الْفَرِيقَانِ سَوَاءٌ ثُمَّ ابْتَدَأَ فَقَالَ: مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ.

Şöyle de denilmiştir: {مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ} “Kitap ehlinden” kavli yeni bir söze başlangıçtır; çünkü iki grubun zikri daha önce geçmişti, sonra "Bu iki grup bir değildir" buyurdu, ardından yeni bir söze başlayarak: "Kitap ehlinden..." dedi.

قَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ ﵁ مَعْنَاهُ: لَا يَسْتَوِي الْيَهُودُ وَأُمَّةُ مُحَمَّدٍ ﷺ الْقَائِمَةُ بِأَمْرِ اللَّهِ الثَّابِتَةُ عَلَى الْحَقِّ، الْمُسْتَقِيمَةُ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: {أُمَّةٌ قَائِمَةٌ} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: أَيْ مُهْتَدِيَةٌ قَائِمَةٌ عَلَى أَمْرِ اللَّهِ لَمْ يُضَيِّعُوهُ وَلَمْ يَتْرُكُوهُ.

İbn Mes'ûd radıyallâhu anh bunun manası hakkında şöyle demiştir: "Yahudiler ile Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem Allah'ın emrini yerine getiren, hak üzere sebat eden dosdoğru ümmeti bir değildir." Yüce Allah'ın: {أُمَّةٌ قَائِمَةٌ} “dosdoğru duran bir topluluk” kavli hakkında İbn Abbâs: "Yani hidayet üzere olan, Allah'ın emrini yerine getiren, onu zayi etmeyen ve terk etmeyen kimselerdir" dedi.

وَقَالَ مُجَاهِدٌ: عَادِلَةٌ. وَقَالَ السُّدِّيُّ: مُطِيعَةٌ قَائِمَةٌ عَلَى كِتَابِ اللَّهِ وَحُدُودِهِ، وَقِيلَ: قَائِمَةٌ فِي الصَّلَاةِ. وَقِيلَ: الْأُمَّةُ الطَّرِيقَةُ.

Mücâhid: "Âdil [bir topluluk]" dedi. Süddî: "İtaatkâr, Allah'ın Kitabı ve sınırları üzere kâim olan [bir topluluk]" dedi. [Ayetin] namazda ayakta duranlar olduğu da söylenmiştir. "el-Ümme" kelimesinin "et-tarîka" (yol) anlamına geldiği de söylenmiştir.

وَمَعْنَى الْآيَةِ: أَيْ ذُو أُمَّةٍ أَيْ: ذُو طَرِيقَةٍ مُسْتَقِيمَةٍ.

Ayetin manası: Yani dosdoğru bir yol sahibi [topluluk] demektir.

{يَتْلُونَ آيَاتِ اللَّهِ} يقرؤون كِتَابَ اللَّهِ وَقَالَ مُجَاهِدٌ: يَتَّبِعُونَ {آنَاءَ اللَّيْلِ} سَاعَاتِهِ، وَاحِدُهَا: إِنًى مِثْلَ نِحًى وَأَنْحَاءَ، وَإِنًى وَآنَاءُ مِثْلَ: مِعًى وَأَمْعَاءٍ وَإِنًى مِثْلَ مِنًا وَأَمْنَاءٍ.

{يَتْلُونَ آيَاتِ اللَّهِ} “Allah'ın ayetlerini okurlar”, [yani] Allah'ın Kitabını okurlar. Mücâhid ise: "Uyarlar" demiştir. {آنَاءَ اللَّيْلِ} “gece vakitlerinde”, [yani] onun saatlerinde. Tekili: nihyen (نِحًى) ve enhâ' (أَنْحَاءَ) gibi inen (إِنًى) gelir; mi'an (مِعًى) ve em'â' (أَمْعَاءٍ) gibi inen (إِنًى) ve ânâ' (آنَاءُ) gelir; minen (مِنًا) ve emnâ' (أَمْنَاءٍ) gibi inen (إِنًى) gelir.

{وَهُمْ يَسْجُدُونَ} أَيْ: يُصَلُّونَ لِأَنَّ التِّلَاوَةَ لَا تَكُونُ فِي السُّجُودِ.

{وَهُمْ يَسْجُدُونَ} “ve onlar secde ederler”, yani namaz kılarlar; çünkü kıraat secdede yapılmaz.

وَاخْتَلَفُوا فِي مَعْنَاهَا فَقَالَ بَعْضُهُمْ: هِيَ فِي قِيَامِ اللَّيْلِ، وَقَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ هِيَ صَلَاةُ الْعَتَمَةِ يُصَلُّونَهَا وَلَا يُصَلِّيهَا مَنْ سِوَاهُمْ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ.

Bunun manası hakkında ihtilaf ettiler; bazısı şöyle dedi: Bu, gece namazı (kıyâmü'l-leyl) hakkındadır. İbn Mes'ûd ise şöyle demiştir: Bu, kendilerinin kıldığı, Kitap ehlinden başkalarının ise kılmadığı yatsı namazıdır.

وَقَالَ عَطَاءٌ: "لَيْسُوا سَوَاءً مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ أُمَّةٌ قَائِمَةٌ" الْآيَةَ يُرِيدُ: أَرْبَعِينَ رَجُلًا مِنْ أَهْلِ نَجْرَانَ مِنَ الْعَرَبِ وَاثْنَيْنِ وَثَلَاثِينَ مِنَ الْحَبَشَةِ وَثَمَانِيَةً مِنَ الرُّومِ كَانُوا عَلَى دِينِ عِيسَى وَصَدَّقُوا مُحَمَّدًا ﷺ وَكَانَ مِنَ الْأَنْصَارِ فِيهِمْ عِدَّةٌ قَبْلَ قُدُومِ النَّبِيِّ ﷺ مِنْهُمْ أَسْعَدُ بْنُ زُرَارَةَ وَالْبَرَاءُ بْنُ مَعْرُورٍ وَمُحَمَّدُ بْنُ سَلَمَةَ وَمَحْمُودُ ابن مَسْلَمَةَ وَأَبُو قَيْسٍ صِرْمَةُ بْنُ أَنَسٍ كَانُوا مُوَحِّدِينَ، يَغْتَسِلُونَ مِنَ الْجَنَابَةِ، وَيَقُومُونَ بِمَا عَرَفُوا مِنْ شَرَائِعِ الْحَنِيفِيَّةِ حَتَّى جَاءَهُمُ اللَّهُ تَعَالَى بِالنَّبِيِّ ﷺ فَصَدَّقُوهُ وَنَصَرُوهُ.

Atâ şöyle demiştir: {لَيْسُوا سَوَاءً مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ أُمَّةٌ قَائِمَةٌ} “Hepsi bir değildirler. Kitap ehlinden dosdoğru bir topluluk vardır...” ayetiyle [şunları] kastetmektedir: Araplardan Necran ehlinden kırk adam, Habeşistan'dan otuz iki ve Bizans'tan sekiz [kişi]. Bunlar Îsâ'nın dini üzere idiler ve Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i tasdik ettiler. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in [Medine'ye] gelişinden önce Ensâr'dan da onların arasında birtakım kimseler vardı. Es'ad b. Zürâre, el-Berâ b. Ma'rûr, Muhammed b. Mesleme, Mahmûd b. Mesleme ve Ebû Kays Sırma b. Enes bunlardandı. Bunlar muvahhid kimselerdi; cünüplükten gusleder ve Hanîfliğin bildikleri şeriat hükümlerini yerine getirirlerdi. Nihayet Allah Teâlâ onlara Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i gönderdi, onlar da onu tasdik edip ona yardım ettiler.

{يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَيَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَيُسَارِعُونَ فِي الْخَيْرَاتِ وَأُولَئِكَ مِنَ الصَّالِحِينَ (١١٤) وَمَا يَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ فَلَنْ يُكْفَرُوهُ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالْمُتَّقِينَ (١١٥) إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَنْ تُغْنِيَ عَنْهُمْ أَمْوَالُهُمْ وَلَا أَوْلَادُهُمْ مِنَ اللَّهِ شَيْئًا وَأُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ (١١٦) مَثَلُ مَا يُنْفِقُونَ فِي هَذِهِ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا كَمَثَلِ رِيحٍ فِيهَا صِرٌّ أَصَابَتْ حَرْثَ قَوْمٍ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ فَأَهْلَكَتْهُ وَمَا ظَلَمَهُمُ اللَّهُ وَلَكِنْ أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ (١١٧) }

{يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَيَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَيُسَارِعُونَ فِي الْخَيْرَاتِ وَأُولَئِكَ مِنَ الصَّالِحِينَ (١١٤) وَمَا يَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ فَلَنْ يُكْفَرُوهُ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالْمُتَّقِينَ (١١٥) إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَنْ تُغْنِيَ عَنْهُمْ أَمْوَالُهُمْ وَلَا أَوْلَادُهُمْ مِنَ اللَّهِ شَيْئًا وَأُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ (١١٦) مَثَلُ مَا يُنْفِقُونَ فِي هَذِهِ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا كَمَثَلِ رِيحٍ فِيهَا صِرٌّ أَصَابَتْ حَرْثَ قَوْمٍ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ فَأَهْلَكَتْهُ وَمَا ظَلَمَهُمُ اللَّهُ وَلَكِنْ أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ (١١٧) } “Onlar Allah'a ve ahiret gününe inanırlar; iyiliği emreder, kötülükten alıkoyarlar ve hayır işlerinde yarışırlar. İşte onlar salihlerdendir. (114) Onlar ne hayır işlerlerse karşılıksız bırakılmayacaktır. Allah takvâ sahiplerini hakkıyla bilendir. (115) Şüphesiz inkâr edenlere ne malları ne de evlatları Allah katında hiçbir fayda sağlayamaz. İşte onlar cehennemliktirler, onlar orada ebedî kalacaklardır. (116) Onların bu dünya hayatında harcadıklarının durumu, kendilerine zulmetmiş bir topluluğun ekinine isabet edip onu helâk eden kavurucu soğuk bir rüzgârın durumu gibidir. Onlara Allah zulmetmedi, fakat onlar kendi kendilerine zulmediyorlar. (117)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: {يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَيَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَيُسَارِعُونَ فِي الخيرات وأولئك هم الصالحون}

Yüce Allah'ın kavli: {يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَيَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَيُسَارِعُونَ فِي الخيرات وأولئك هم الصالحون} “Onlar Allah'a ve ahiret gününe inanırlar; iyiliği emreder, kötülükten alıkoyarlar ve hayır işlerinde yarışırlar. İşte onlar salihlerin ta kendileridir.”

{وَمَا يَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ فَلَنْ يُكْفَرُوهُ} قَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَحَفْصٌ بِالْيَاءِ فِيهِمَا إِخْبَارٌ عَنِ الْأُمَّةِ الْقَائِمَةِ وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِالتَّاءِ فِيهِمَا لِقَوْلِهِ {كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ} وَأَبُو عَمْرٍو يَرَى الْقِرَاءَتَيْنِ جَمِيعًا وَمَعْنَى الْآيَةِ: وَمَا تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ فَلَنْ تُعْدَمُوا ثَوَابَهُ بَلْ يُشْكَرُ لَكُمْ وَتُجَازُونَ عَلَيْهِ، {وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالْمُتَّقِينَ} بِالْمُؤْمِنِينَ.

{وَمَا يَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ فَلَنْ يُكْفَرُوهُ} “Onlar ne hayır işlerlerse karşılıksız bırakılmayacaktır” ayetini Hamza, Kisâî ve Hafs, dosdoğru topluluktan haber vermek üzere her iki kelimeyi de ye ile [yef'alû / yukferûhu şeklinde] okumuştur. Diğerleri ise {كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ} “Siz en hayırlı ümmetsiniz” kavlinden dolayı te ile [tef'alû / tukferûhu şeklinde] okumuştur. Ebû Amr ise her iki kıraati de caiz görür. Ayetin manası şudur: Hayırdan ne işlerseniz onun sevabından asla mahrum bırakılmazsınız; bilakis size şükran duyulur ve karşılığı verilir. {وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالْمُتَّقِينَ} “Allah takvâ sahiplerini hakkıyla bilendir”, [yani] müminleri.

{إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَنْ تُغْنِيَ عَنْهُمْ أَمْوَالُهُمْ وَلَا أَوْلَادُهُمْ مِنَ اللَّهِ شَيْئًا} أَيْ: لَا تَدْفَعُ أَمْوَالُهُمْ بِالْفِدْيَةِ وَلَا أَوْلَادُهُمْ بِالنُّصْرَةِ شَيْئًا مِنْ عَذَابِ اللَّهِ، وَخَصَّهُمَا بِالذِّكْرِ لِأَنَّ الْإِنْسَانَ يَدْفَعُ عَنْ نَفْسِهِ تَارَةً بِفِدَاءِ الْمَالِ وَتَارَةً بِالِاسْتِعَانَةِ بِالْأَوْلَادِ. {وَأُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ} وَإِنَّمَا جَعَلَهُمْ مِنْ أَصْحَابِهَا لِأَنَّهُمْ أَهْلُهَا لَا يَخْرُجُونَ مِنْهَا وَلَا يُفَارِقُونَهَا، كَصَاحِبِ الرَّجُلِ لَا يُفَارِقُهُ.

{إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَنْ تُغْنِيَ عَنْهُمْ أَمْوَالُهُمْ وَلَا أَوْلَادُهُمْ مِنَ اللَّهِ شَيْئًا} “Şüphesiz inkâr edenlere ne malları ne de evlatları Allah katında hiçbir fayda sağlayamaz”; yani ne malları fidye olarak ne de evlatları yardım ederek Allah'ın azabından hiçbir şeyi savamaz. Bu ikisinin özellikle zikredilmesinin sebebi, insanın [azabı] kendisinden bazen mal fidyesi vererek bazen de evlatlarından yardım isteyerek savmasıdır. {وَأُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ} “İşte onlar cehennemliktirler, onlar orada ebedî kalacaklardır.” Onları cehennemin sahipleri kılması, onların cehennem ehli olmaları, oradan çıkmayacak ve ondan ayrılmayacak olmaları sebebiyledir; nitekim kişinin arkadaşı da ondan ayrılmaz.

{مَثَلُ مَا يُنْفِقُونَ فِي هَذِهِ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا} قِيلَ: أَرَادَ نَفَقَاتِ أَبِي سُفْيَانَ وَأَصْحَابِهِ بِبَدْرٍ وَأُحُدٍ عَلَى عَدَاوَةِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَقَالَ مُقَاتِلٌ: نَفَقَةُ الْيَهُودِ عَلَى عُلَمَائِهِمْ، قَالَ مُجَاهِدٌ: يَعْنِي جَمِيعَ نَفَقَاتِ الْكُفَّارِ [فِي الدُّنْيَا] (١) وَصَدَقَاتِهِمْ وَقِيلَ: أَرَادَ إِنْفَاقَ الْمُرَائِي الَّذِي لَا يَبْتَغِي بِهِ وَجْهَ اللَّهِ تَعَالَى، {كَمَثَلِ رِيحٍ فِيهَا صِرٌّ} [حُكِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄: أَنَّهَا السَّمُومُ الْحَارَّةُ الَّتِي تَقْتُلُ وَقِيلَ: (٢) ] فِيهَا صِرٌّ أَيْ: صَوْتٌ، وَأَكْثَرُ الْمُفَسِّرِينَ قَالُوا: فِيهَا بَرْدٌ شَدِيدٌ، {أَصَابَتْ حَرْثَ قَوْمٍ} زَرْعَ قَوْمٍ، {ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ} بِالْكُفْرِ وَالْمَعْصِيَةِ وَمَنْعِ حَقِّ اللَّهِ تَعَالَى، {فَأَهْلَكَتْهُ}

{مَثَلُ مَا يُنْفِقُونَ فِي هَذِهِ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا} “Onların bu dünya hayatında harcadıklarının durumu”; bunun Ebû Süfyân ve arkadaşlarının Bedir ve Uhud'da Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem düşmanlık uğruna yaptıkları harcamalar olduğu söylenmiştir. Mukâtil: "Yahudilerin kendi âlimlerine yaptıkları harcamadır" demiştir. Mücâhid: "Kâfirlerin [dünyadaki] bütün harcamaları (١) ve sadakalarıdır" demiştir. Bununla, Allah Teâlâ'nın rızasını gözetmeyen gösteriş budalasının infakının kastedildiği de söylenmiştir. {كَمَثَلِ رِيحٍ فِيهَا صِرٌّ} “kavurucu soğuk bir rüzgârın durumu gibidir”; [İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ: "Onun öldürücü, yakıcı sam yeli olduğu" nakledilmiştir. Şöyle de denilmiştir: (٢) ] İçinde "sırr" vardır, yani bir ses vardır. Müfessirlerin çoğu ise: "İçinde şiddetli soğuk vardır" dediler. {أَصَابَتْ حَرْثَ قَوْمٍ} “bir topluluğun ekinine isabet edip”, bir kavmin ziraatına; {ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ} “kendilerine zulmetmiş”, küfürle, isyanla ve Allah Teâlâ'nın hakkını menederek [zulmetmiş]; {فَأَهْلَكَتْهُ} “onu helâk eden”.

فَمَعْنَى الْآيَةِ: مَثَلُ نَفَقَاتِ الْكُفَّارِ فِي ذَهَابِهَا وَقْتَ الْحَاجَةِ إِلَيْهَا كَمَثَلِ زَرْعٍ أَصَابَتْهُ رِيحٌ بَارِدَةٌ فَأَهْلَكَتْهُ أَوْ نَارٌ فَأَحْرَقَتْهُ فَلَمْ يَنْتَفِعْ أَصْحَابُهُ مِنْهُ بِشَيْءٍ، {وَمَا ظَلَمَهُمُ اللَّهُ} بِذَلِكَ، {وَلَكِنْ أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ} بِالْكُفْرِ وَالْمَعْصِيَةِ.

Ayetin anlamı şudur: Kâfirlerin harcamalarının, kendilerine [en çok] ihtiyaç duydukları anda yok olup gitmesindeki durumu; kendisini helak eden soğuk bir rüzgârın veya yakıp kül eden bir ateşin isabet etmesi neticesinde sahiplerinin kendisinden hiçbir şekilde faydalanamadığı bir ekinin durumu gibidir. {وَمَا ظَلَمَهُمُ اللَّهُ} “Allah onlara zulmetmedi” bununla, {وَلَكِنْ أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ} “fakat onlar kendilerine zulmediyorlar” inkâr ve isyanla.

{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا بِطَانَةً مِنْ دُونِكُمْ لَا يَأْلُونَكُمْ خَبَالًا وَدُّوا مَا عَنِتُّمْ قَدْ بَدَتِ الْبَغْضَاءُ مِنْ أَفْوَاهِهِمْ وَمَا تُخْفِي صُدُورُهُمْ أَكْبَرُ قَدْ بَيَّنَّا لَكُمُ الْآيَاتِ إِنْ كُنْتُمْ تَعْقِلُونَ (١١٨) هَا أَنْتُمْ أُولَاءِ تُحِبُّونَهُمْ وَلَا يُحِبُّونَكُمْ وَتُؤْمِنُونَ بِالْكِتَابِ كُلِّهِ وَإِذَا لَقُوكُمْ قَالُوا آمَنَّا وَإِذَا خَلَوْا عَضُّوا عَلَيْكُمُ الْأَنَامِلَ مِنَ الْغَيْظِ قُلْ مُوتُوا بِغَيْظِكُمْ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ (١١٩) }

{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا بِطَانَةً مِنْ دُونِكُمْ لَا يَأْلُونَكُمْ خَبَالًا وَدُّوا مَا عَنِتُّمْ قَدْ بَدَتِ الْبَغْضَاءُ مِنْ أَفْوَاهِهِمْ وَمَا تُخْفِي صُدُورُهُمْ أَكْبَرُ قَدْ بَيَّنَّا لَكُمُ الْآيَاتِ إِنْ كُنْتُمْ تَعْقِلُونَ (١١٨) هَا أَنْتُمْ أُولَاءِ تُحِبُّونَهُمْ وَلَا يُحِبُّونَكُمْ وَتُؤْمِنُونَ بِالْكِتَابِ كُلِّهِ وَإِذَا لَقُوكُمْ قَالُوا آمَنَّا وَإِذَا خَلَوْا عَضُّوا عَلَيْكُمُ الْأَنَامِلَ مِنَ الْغَيْظِ قُلْ مُوتُوا بِغَيْظِكُمْ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ (١١٩) } “Ey iman edenler! Kendinizden başkasını sırdaş edinmeyin; onlar size bozgunculuk yapmaktan geri durmazlar, sıkıntıya düşmenizi arzu ederler. Gerçekten kin ve düşmanlıkları ağızlarından dökülmüştür; göğüslerinin gizlediği ise daha büyüktür. Eğer akıl erdiriyorsanız, ayetleri size açıklamış bulunuyoruz. (118) İşte siz öyle kimselersiniz ki onları seversiniz, onlar ise sizi sevmezler. Siz kitabın hepsine inanırsınız; onlar sizinle karşılaştıklarında 'İnandık' derler, baş başa kaldıklarında ise size olan öfkelerinden parmak uçlarını ısırırlar. De ki: 'Öfkenizle geberin!' Şüphesiz Allah göğüslerin özünü hakkıyla bilendir. (119)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا بِطَانَةً مِنْ دُونِكُمْ} الْآيَةَ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: كَانَ رِجَالٌ مِنَ الْمُسْلِمِينَ يُوَاصِلُونَ الْيَهُودَ لِمَا بَيْنَهُمْ مِنَ الْقَرَابَةِ وَالصَّدَاقَةِ وَالْحِلْفِ وَالْجِوَارِ وَالرَّضَاعِ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى هَذِهِ الْآيَةَ يَنْهَاهُمْ عَنْ مُبَاطَنَتِهِمْ خَوْفَ الْفِتْنَةِ عَلَيْهِمْ.

Yüce Allah'ın: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا بِطَانَةً مِنْ دُونِكُمْ} “Ey iman edenler! Kendinizden başkasını sırdaş edinmeyin” ayeti hakkında İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ şöyle dedi: Müslümanlardan bazı adamlar, aralarındaki akrabalık, dostluk, antlaşma, komşuluk ve süt kardeşliği sebebiyle Yahudilerle ilişki kuruyorlardı. Bunun üzerine Yüce Allah, kendilerine fitne gelmesinden endişe ederek onları sırdaş edinmelerini yasaklamak için bu ayeti indirdi.

وَقَالَ مُجَاهِدٌ: نَزَلَتْ فِي قَوْمٍ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ كَانُوا يُصَافُونَ الْمُنَافِقِينَ، فَنَهَاهُمُ اللَّهُ تَعَالَى عَنْ ذَلِكَ (١) فَقَالَ: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا بِطَانَةً مِنْ دُونِكُمْ} أَيْ: أَوْلِيَاءَ وَأَصْفِيَاءَ مِنْ غَيْرِ أَهْلِ مِلَّتِكُمْ، وَبِطَانَةُ الرَّجُلِ: خَاصَّتُهُ تَشْبِيهًا بِبِطَانَةِ الثَّوْبِ الَّتِي تَلِي بَطْنَهُ لِأَنَّهُمْ يَسْتَبْطِنُونَ أَمْرَهُ وَيَطَّلِعُونَ مِنْهُ عَلَى مَا لَا يَطَّلِعُ عَلَيْهِ غَيْرُهُمْ.

Mücâhid şöyle dedi: Müminlerden, münafıklara samimi dostluk gösteren bir topluluk hakkında inmiştir. Allah Teâlâ onları bundan nehyetti (١) ve şöyle buyurdu: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا بِطَانَةً مِنْ دُونِكُمْ} “Ey iman edenler! Kendinizden başkasını sırdaş edinmeyin”; yani kendi dininizden olmayan kimseleri dostlar ve candan arkadaşlar edinmeyin. Bir kişinin "bitâne"si, onun özel sırdaşıdır; bu da elbisenin bedene temas eden astarına (bitâne) benzetilmiştir, zira onlar onun iç yüzünü bilirler ve başkalarının muttali olamadığı hallerine muttali olurlar.

ثُمَّ بَيَّنَ الْعِلَّةَ فِي النَّهْيِ عَنْ مُبَاطَنَتِهِمْ فَقَالَ جَلَّ ذِكْرُهُ {لَا يَأْلُونَكُمْ خَبَالا} ٦٧/ب أَيْ: لَا يُقَصِّرُونَ وَلَا يَتْرُكُونَ جُهْدَهُمْ فِيمَا يُورِثُكُمُ الشَّرَّ وَالْفَسَادَ، وَالْخَبَالُ: الشَّرُّ وَالْفَسَادُ، وَنُصِبَ "خَبَالًا" عَلَى الْمَفْعُولِ الثَّانِي لِأَنَّ يَأْلُو يَتَعَدَّى (٢) إِلَى مَفْعُولَيْنِ وَقِيلَ: بِنَزْعِ الْخَافِضِ، أَيْ بِالْخَبَالِ كَمَا يُقَالُ أَوْجَعْتُهُ ضَرْبًا، {وَدُّوا مَا عَنِتُّمْ} أَيْ: يَوَدُّونَ مَا يَشُقُّ عَلَيْكُمْ مِنَ الضُّرِّ وَالشَّرِّ وَالْهَلَاكِ. وَالْعَنَتُ: الْمَشَقَّةُ {قَدْ بَدَتِ الْبَغْضَاءُ} أَيِ: الْبُغْضُ، مَعْنَاهُ ظَهَرَتْ أَمَارَةُ الْعَدَاوَةِ، {مِنْ أَفْوَاهِهِمْ} بِالشَّتِيمَةِ وَالْوَقِيعَةِ فِي الْمُسْلِمِينَ، وَقِيلَ: بِإِطْلَاعِ الْمُشْرِكِينَ عَلَى أَسْرَارِ الْمُؤْمِنِينَ {وَمَا تُخْفِي صُدُورُهُمْ} مِنَ الْعَدَاوَةِ وَالْغَيْظِ، {أَكْبَرُ} أَعْظَمُ، {قَدْ بَيَّنَّا لَكُمُ الْآيَاتِ إِنْ كُنْتُمْ تَعْقِلُونَ}

Sonra onları sırdaş edinmeyi yasaklamanın gerekçesini açıklayarak Zikri Yüce olan şöyle buyurdu: {لَا يَأْلُونَكُمْ خَبَالا} “onlar size bozgunculuk yapmaktan geri durmazlar”; yani size şer ve fesat getirecek hiçbir hususta kusur etmezler ve güçlerini esirgemezler. Habâl (الْخَبَالُ): Şer ve fesattır. "Habâlen" kelimesi ikinci mef'ûl olarak mansub kılınmıştır; çünkü ye'lû fiili (٢) iki mef'ûl alır. Şöyle de denilmiştir: Harf-i cer hazfedilmiştir; yani tıpkı 'ona döverek acı verdim' denildiği gibi 'fesat ile' anlamındadır. {وَدُّوا مَا عَنِتُّمْ} “sıkıntıya düşmenizi arzu ederler”; yani size meşakkat verecek zararı, şerri ve helâki arzu ederler. Anet (الْعَنَتُ): Meşakkattir. {قَدْ بَدَتِ الْبَغْضَاءُ} “Gerçekten kin ve düşmanlıkları... dökülmüştür”, yani buğuz; anlamı düşmanlık belirtisi açığa çıkmıştır. {مِنْ أَفْوَاهِهِمْ} “ağızlarından”, sövmek ve Müslümanların aleyhinde konuşmak suretiyle. Müşriklere müminlerin sırlarını açığa vurmak suretiyle olduğu da söylenmiştir. {وَمَا تُخْفِي صُدُورُهُمْ} “göğüslerinin gizlediği ise”, düşmanlık ve öfkeden [gizledikleri]; {أَكْبَرُ} “daha büyüktür”, daha azametlidir. {قَدْ بَيَّنَّا لَكُمُ الْآيَاتِ إِنْ كُنْتُمْ تَعْقِلُونَ} “Eğer akıl erdiriyorsanız, ayetleri size açıklamış bulunuyoruz.”

{هَا أَنْتُمْ} هَا تَنْبِيهٌ وَأَنْتُمْ كِنَايَةٌ لِلْمُخَاطَبِينَ مِنَ الذُّكُورِ، {أُولَاءِ} اسْمٌ لِلْمُشَارِ إِلَيْهِمْ يُرِيدُ أَنْتُمْ أَيُّهَا الْمُؤْمِنُونَ، {تُحِبُّونَهُمْ} أَيْ: تُحِبُّونَ هَؤُلَاءِ الْيَهُودَ الَّذِينَ نَهَيْتُكُمْ عَنْ مُبَاطَنَتِهِمْ لِلْأَسْبَابِ الَّتِي بَيْنَكُمْ مِنَ

{هَا أَنْتُمْ} “İşte siz”; 'hâ' tenbih (uyarı) [edatı]dır, 'entüm' ise eril muhataplar için zamirdir. {أُولَاءِ} “öyle kimselersiniz ki”; işaret edilenler için bir isimdir. [Bununla], siz ey müminler! demek istemektedir. {تُحِبُّونَهُمْ} “onları seversiniz”; yani kendilerini sırdaş edinmenizi yasakladığım şu Yahudileri, aranızda bulunan ve ... kaynaklanan sebeplerden ötürü [seversiniz],

الْقَرَابَةِ وَالرَّضَاعِ وَالْمُصَاهَرَةِ، {وَلَا يُحِبُّونَكُمْ} هُمْ لِمَا بَيْنَكُمْ مِنْ مُخَالَفَةِ الدِّينِ، قَالَ مُقَاتِلٌ: هُمُ الْمُنَافِقُونَ يُحِبُّهُمُ الْمُؤْمِنُونَ لِمَا أَظْهَرُوا مِنَ الْإِيمَانِ، وَلَا يَعْلَمُونَ مَا فِي قُلُوبِهِمْ، {وَتُؤْمِنُونَ بِالْكِتَابِ كُلِّهِ} يَعْنِي: بِالْكُتُبِ كُلِّهَا وَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ بِكِتَابِكُمْ، {وَإِذَا لَقُوكُمْ قَالُوا آمَنَّا وَإِذَا خَلَوْا} وَكَانَ بَعْضُهُمْ مَعَ بَعْضٍ {عَضُّوا عَلَيْكُمُ الْأَنَامِلَ مِنَ الْغَيْظِ} يَعْنِي: أَطْرَافَ الْأَصَابِعِ وَاحِدَتُهَا أُنْمُلَةٌ بِضَمِّ الْمِيمِ وَفَتْحِهَا، مِنَ الْغَيْظِ لِمَا يَرَوْنَ مِنَ ائْتِلَافِ الْمُؤْمِنِينَ وَاجْتِمَاعِ كَلِمَتِهِمْ، وَعَضُّ الْأَنَامِلِ عِبَارَةٌ عَنْ شِدَّةِ الْغَيْظِ وَهَذَا مِنْ مَجَازِ الْأَمْثَالِ، وَإِنْ لَمْ يَكُنْ ثَمَّ عَضٌّ، {قُلْ مُوتُوا بِغَيْظِكُمْ} أَيِ: ابْقَوْا إِلَى الْمَمَاتِ بِغَيْظِكُمْ، {إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ} أَيْ: بِمَا فِي الْقُلُوبِ مِنْ خَيْرٍ وَشَرٍّ.

akrabalık, süt kardeşliği ve hısımlık bağları sebebiyle seversiniz. {وَلَا يُحِبُّونَكُمْ} “onlar ise sizi sevmezler”, aranızdaki din ayrılığı sebebiyle [sevmezler]. Mukâtil şöyle demiştir: Onlar münafıklardır; müminler onların açığa vurdukları iman sebebiyle onları severler, kalplerindekini ise bilmezler. {وَتُؤْمِنُونَ بِالْكِتَابِ كُلِّهِ} “Siz kitabın hepsine inanırsınız”, yani bütün kitaplara inanırsınız, onlar ise sizin kitabınıza inanmazlar. {وَإِذَا لَقُوكُمْ قَالُوا آمَنَّا وَإِذَا خَلَوْا} “onlar sizinle karşılaştıklarında 'İnandık' derler, baş başa kaldıklarında ise”, birbirleriyle baş başa kaldıklarında; {عَضُّوا عَلَيْكُمُ الْأَنَامِلَ مِنَ الْغَيْظِ} “size olan öfkelerinden parmak uçlarını ısırırlar”. [Enâmil] parmak uçları demektir, tekili mîm'in zammesi ve fethasıyla "enmüleh / enmeleh" gelir; müminlerin kaynaşmasını ve birlik olmalarını görmelerinden kaynaklanan öfkeden ötürü [böyle yaparlar]. Parmak uçlarını ısırmak şiddetli öfkeden kinayedir ve bu, fiilen bir ısırma olmasa dahi mesellerin mecazlarındandır. {قُلْ مُوتُوا بِغَيْظِكُمْ} “De ki: 'Öfkenizle geberin!'”; yani ölene kadar öfkenizle kalın! {إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ} “Şüphesiz Allah göğüslerin özünü hakkıyla bilendir”; yani kalplerde bulunan hayır ve şerri bilendir.

{إِنْ تَمْسَسْكُمْ حَسَنَةٌ تَسُؤْهُمْ وَإِنْ تُصِبْكُمْ سَيِّئَةٌ يَفْرَحُوا بِهَا وَإِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا لَا يَضُرُّكُمْ كَيْدُهُمْ شَيْئًا إِنَّ اللَّهَ بِمَا يَعْمَلُونَ مُحِيطٌ (١٢٠) وَإِذْ غَدَوْتَ مِنْ أَهْلِكَ تُبَوِّئُ الْمُؤْمِنِينَ مَقَاعِدَ لِلْقِتَالِ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (١٢١) }

{إِنْ تَمْسَسْكُمْ حَسَنَةٌ تَسُؤْهُمْ وَإِنْ تُصِبْكُمْ سَيِّئَةٌ يَفْرَحُوا بِهَا وَإِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا لَا يَضُرُّكُمْ كَيْدُهُمْ شَيْئًا إِنَّ اللَّهَ بِمَا يَعْمَلُونَ مُحِيطٌ (١٢٠) وَإِذْ غَدَوْتَ مِنْ أَهْلِكَ تُبَوِّئُ الْمُؤْمِنِينَ مَقَاعِدَ لِلْقِتَالِ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (١٢١) } “Size bir iyilik dokunsa bu onları üzer. Başınıza bir kötülük gelse buna sevinirler. Eğer sabreder ve sakınırsanız, onların tuzakları size hiçbir zarar veremez. Şüphesiz Allah, onların yaptıklarını çepeçevre kuşatmıştır. (120) Hani sen, müminleri savaş mevzilerine yerleştirmek için sabah erkenden ailenden ayrılmıştın. Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir. (121)”

وَقَوْلُهُ تَعَالَى: {إِنْ تَمْسَسْكُمْ حَسَنَةٌ} أَيْ: تُصِبْكُمْ أَيُّهَا الْمُؤْمِنُونَ بِظُهُورِكُمْ عَلَى عَدُوِّكُمْ وَغَنِيمَةٍ تَنَالُونَهَا مِنْهُمْ، وَتَتَابُعِ النَّاسِ فِي الدُّخُولِ فِي دِينِكُمْ، وَخِصْبٍ فِي مَعَايِشِكُمْ {تَسُؤْهُمْ} تُحْزِنْهُمْ، {وَإِنْ تُصِبْكُمْ سَيِّئَةٌ} مَسَاءَةٌ بِإِخْفَاقِ سَرِيَّةٍ لَكُمْ أَوْ إِصَابَةِ عَدُوٍّ مِنْكُمْ، أَوِ اخْتِلَافٍ يَكُونُ بَيْنَكُمْ أَوْ جَدْبٍ أَوْ نَكْبَةٍ تُصِبْكُمْ {يَفْرَحُوا بِهَا وَإِنْ تَصْبِرُوا} عَلَى أَذَاهُمْ {وَتَتَّقُوا} وَتَخَافُوا رَبَّكُمْ {لَا يَضُرُّكُمْ} أَيْ: لَا يَنْقُصُكُمْ، {كَيْدُهُمْ شَيْئًا} قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَنَافِعٌ وَأَهْلُ الْبَصْرَةِ {لَا يَضُرُّكُمْ} بِكَسْرِ الضَّادِ خَفِيفَةٍ يُقَالُ: ضَارَ يَضِيرُ ضَيْرًا، وَهُوَ جَزْمٌ عَلَى جَوَابِ الْجَزَاءِ، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِضَمِّ الضَّادِ وَتَشْدِيدِ الرَّاءِ مِنْ ضَرَّ يَضُرُّ ضَرًّا مِثْلَ رَدَّ يَرُدُّ رَدًّا وَفِي رَفْعِهِ وَجْهَانِ. أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ أَرَادَ الْجَزْمَ وَأَصْلُهُ يَضْرُرْكُمْ فَأُدْغِمَتِ الرَّاءُ فِي الرَّاءِ وَنُقِلَتْ ضَمَّةُ الرَّاءِ الْأُولَى إِلَى الضَّادِ وَضُمَّتِ الثَّانِيَةُ اتِّبَاعًا، وَالثَّانِي: أَنْ يَكُونَ لَا بِمَعْنَى لَيْسَ وَيُضْمَرُ فِيهِ الْفَاءُ تَقْدِيرُهُ: وَإِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا فَلَيْسَ يَضُرُّكُمْ كَيْدُهُمْ شَيْئًا، {إِنَّ اللَّهَ بِمَا يَعْمَلُونَ مُحِيطٌ} عَالَمٌ.

Yüce Allah'ın: {إِنْ تَمْسَسْكُمْ حَسَنَةٌ} “Size bir iyilik dokunsa” kavli; yani ey müminler, düşmanınıza karşı üstün gelmenizle, onlardan elde edeceğiniz bir ganimetle, insanların akın akın dininize girmesiyle ve maişetinizdeki bollukla size bir iyilik ulaşsa; {تَسُؤْهُمْ} “bu onları üzer”, onları kederlendirir. {وَإِنْ تُصِبْكُمْ سَيِّئَةٌ} “Başınıza bir kötülük gelse”, bir seriyyenizin başarısız olmasıyla, düşmanın sizden bir pay almasıyla, aranızda çıkacak bir ihtilafla yahut size isabet edecek bir kuraklık veya musibetle bir kötülük başınıza gelse; {يَفْرَحُوا بِهَا} “buna sevinirler”. {وَإِنْ تَصْبِرُوا} “Eğer sabrederseniz”, onların eziyetlerine; {وَتَتَّقُوا} “ve sakınırsanız”, Rabbinizden korkarsanız; {لَا يَضُرُّكُمْ} “size zarar veremez”, yani sizi eksiltmez; {كَيْدُهُمْ شَيْئًا} “onların tuzakları hiçbir şekilde”. İbn Kesîr, Nâfi' ve Basra ehli {لَا يَضُرُّكُمْ} ibaresini dâd harfinin kesresi ve şeddesiz [lâ yedırkum şeklinde] okumuştur; bu, "dâre yedîru dayren" fiilindendir ve şartın cevabı olarak cezm iledir. Geri kalanlar ise "radde yeruddü radden" gibi "darra yedurru darren" fiilinden dâd harfinin zammesi ve râ'nın şeddesiyle [lâ yedurrukum şeklinde] okumuşlardır. Bunun merfû kılınmasında iki vecih vardır: Birincisi: Cezm kastetmiştir, aslı "yedrurkum"dur; râ harfi râ harfine idğam edilmiş, birinci râ'nın zammesi dâd harfine aktarılmış ve ikinci râ da uyum sebebiyle zammelenmiştir. İkincisi: "Lâ" edatının "leyse" manasında olması ve "fe" harfinin takdir edilmesidir; takdiri: "Eğer sabreder ve sakınırsanız onların tuzakları size hiçbir şekilde zarar verecek değildir" şeklindedir. {إِنَّ اللَّهَ بِمَا يَعْمَلُونَ مُحِيطٌ} “Şüphesiz Allah, onların yaptıklarını çepeçevre kuşatmıştır”, [yani] hakkıyla bilendir.