Binûn

Âl-i İmrân — 6. Sayfa

Kaynak: Meâlimü't-Tenzîl (Begavî Tefsiri) · Begavî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَإِذْ غَدَوْتَ مِنْ أَهْلِكَ تُبَوِّئُ الْمُؤْمِنِينَ مَقَاعِدَ لِلْقِتَالِ} قَالَ الْحَسَنُ: هُوَ يَوْمُ بَدْرٍ، وَقَالَ مُقَاتِلٌ: يَوْمُ الْأَحْزَابِ، وَقَالَ سَائِرُ الْمُفَسِّرِينَ: هُوَ يَوْمُ أُحُدٍ لِأَنَّ مَا بَعْدَهُ إِلَى قَرِيبٍ مِنْ آخِرِ السُّورَةِ فِي حَرْبِ أُحُدٍ.

Yüce Allah'ın: {وَإِذْ غَدَوْتَ مِنْ أَهْلِكَ تُبَوِّئُ الْمُؤْمِنِينَ مَقَاعِدَ لِلْقِتَالِ} “Hani sen, müminleri savaş mevzilerine yerleştirmek için sabah erkenden ailenden ayrılmıştın” kavli hakkında Hasan: "Bu, Bedir günüdür" dedi. Mukâtil: "Ahzâb günüdür" dedi. Diğer müfessirler ise şöyle dediler: "Bu, Uhud günüdür; çünkü bundan sonrası surenin sonuna yakın kısma kadar Uhud Savaşı hakkındadır."

قَالَ مُجَاهِدٌ وَالْكَلْبِيُّ وَالْوَاقِدِيُّ: غَدَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ مِنْ مَنْزِلِ عَائِشَةَ ﵂ فَمَشَى عَلَى رِجْلَيْهِ إِلَى أُحُدٍ فَجَعَلَ يَصُفُّ أَصْحَابَهُ لِلْقِتَالِ كَمَا يُقَوَّمُ الْقِدْحُ .

Mücâhid, el-Kelbî ve el-Vâkıdî şöyle dediler: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem sabahleyin Âişe radıyallâhu anhâ'nın evinden çıkıp yürüyerek Uhud'a gitti. Tıpkı okun doğrultulduğu gibi ashabını savaş için saf düzenine koymaya başladı.

قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ وَالسُّدِّيُّ عَنْ رِجَالِهِمَا: إِنَّ الْمُشْرِكِينَ نَزَلُوا بِأُحُدٍ يَوْمَ الْأَرْبِعَاءِ فَلَمَّا سَمِعَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بِنُزُولِهِمُ اسْتَشَارَ أَصْحَابَهُ وَدَعَا عَبْدَ اللَّهِ بْنَ أُبَيِّ بْنِ سَلُولَ وَلَمْ يَدْعُهُ قَطُّ قَبْلَهَا فَاسْتَشَارَهُ، فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أُبَيٍّ وَأَكْثَرُ الْأَنْصَارِ: يَا رَسُولَ اللَّهِ أَقِمْ بِالْمَدِينَةِ لَا تَخْرُجْ إِلَيْهِمْ، فَوَاللَّهِ مَا خَرَجْنَا مِنْهَا إِلَى عَدُوٍّ قَطُّ إِلَّا أَصَابَ مِنَّا وَلَا دَخَلَهَا عَلَيْنَا إِلَّا أَصَبْنَا مِنْهُ، فَكَيْفَ وَأَنْتَ فِينَا، فَدَعْهُمْ يَا رَسُولَ اللَّهِ فَإِنْ أَقَامُوا أَقَامُوا بِشَرِّ مَجْلِسٍ، وَإِنْ دَخَلُوا قَاتَلَهُمُ الرِّجَالُ فِي وُجُوهِهِمْ وَرَمَاهُمُ النِّسَاءُ وَالصِّبْيَانُ بِالْحِجَارَةِ مِنْ فَوْقِهِمْ، وَإِنْ رَجَعُوا رَجَعُوا خَائِبِينَ. فَأَعْجَبَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ هَذَا الرَّأْيُ.

Muhammed b. İshâk ve es-Süddî, kendi râvilerinden naklen dediler ki: Müşrikler çarşamba günü Uhud'a indiler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onların konakladığını işitince ashabıyla istişare etti ve Abdullah b. Übey b. Selûl'ü çağırdı; bundan önce onu asla çağırmamıştı. Onunla istişare etti. Abdullah b. Übey ve Ensar'ın çoğu şöyle dedi: 'Ey Allah'ın Resûlü, Medine'de kal, onların karşısına çıkma! Allah'a yemin olsun ki, buradan bir düşmana karşı ne zaman çıktıysak mutlaka bizden bir kayıp oldu; onlar bize ne zaman girdilerse mutlaka biz onlara galebe çaldık. Sen aramızdayken bu nasıl olmasın? Onları bırak ey Allah'ın Resûlü; şayet kalırlarsa en kötü yerde kalmış olurlar. Eğer girerlerse, erkekler yüz yüze onlarla savaşır, kadınlar ve çocuklar da yukarıdan üzerlerine taş atar. Şayet geri dönerlerse eli boş dönerler.' Bu görüş Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in hoşuna gitti.

وَقَالَ بَعْضُ أَصْحَابِهِ: يَا رَسُولَ اللَّهِ اخْرُجْ بِنَا إِلَى هَذِهِ الْأَكْلُبِ، لَا يَرَوْنَ أَنَا جَبُنَّا عَنْهُمْ وَضَعُفْنَا وَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "إِنِّي رَأَيْتُ فِي مَنَامِي بَقَرًا تُذْبَحُ، فَأَوَّلْتُهَا خَيْرًا، وَرَأَيْتُ فِي ذُبَابِ سَيْفِي ثُلَمًا فَأَوَّلْتُهَا هَزِيمَةً وَرَأَيْتُ أَنِّي أَدْخَلْتُ يَدِي فِي دِرْعٍ حَصِينَةٍ فَأَوَّلْتُهَا الْمَدِينَةَ، فَإِنْ رَأَيْتُمْ أَنْ تُقِيمُوا بِالْمَدِينَةِ" وَكَانَ يُعْجِبُهُ أَنْ يَدْخُلُوا عَلَيْهِ بِالْمَدِينَةِ (١) فَيُقَاتِلُوا فِي الْأَزِقَّةِ فَقَالَ رِجَالٌ (٢) مِنَ الْمُسْلِمِينَ مِمَّنْ فَاتَهُمْ يَوْمُ بَدْرٍ وَأَكْرَمَهُمُ اللَّهُ بِالشَّهَادَةِ يَوْمَ أُحُدٍ: اخْرُجْ بِنَا إِلَى أَعْدَائِنَا. فَلَمْ يَزَالُوا بِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ مِنْ حُبِّهِمْ لِلِقَاءِ الْقَوْمِ، حَتَّى دَخَلَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فَلَبِسَ لَأْمَتَهُ، فَلَمَّا رَأَوْهُ قَدْ لَبِسَ السِّلَاحَ نَدِمُوا، وَقَالُوا: بِئْسَ مَا صَنَعْنَا، نُشِيرُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَالْوَحْيُ يَأْتِيهِ، فَقَامُوا وَاعْتَذَرُوا إِلَيْهِ وَقَالُوا: اصْنَعْ مَا رَأَيْتَ فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: "لَا يَنْبَغِي لِنَبِيٍّ أَنْ يَلْبَسَ لَأْمَتَهُ فَيَضَعُهَا حَتَّى يُقَاتِلَ" (٣) .

Ashabından bazıları ise: 'Ey Allah'ın Resûlü, bizi şu köpeklere karşı çıkar; onlardan korktuğumuzu ve acze düştüğümüzü sanmasınlar' dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Ben rüyamda boğazlanan sığırlar gördüm, bunu hayra yordum. Kılıcımın ucunda bir gedik gördüm, bunu bir hezimete yordum. Elimi sağlam bir zırha soktuğumu gördüm, bunu da Medine olarak tevil ettim. Eğer Medine'de kalmayı uygun görürseniz..." buyurdu. Onların Medine'ye girmeleri (١) ve sokaklarda savaşılması onun hoşuna gidiyordu. Müslümanlardan Bedir gününü kaçıran ve Allah'ın Uhud günü kendilerine şehadeti ikram ettiği kimseler (٢): 'Bizi düşmanlarımıza karşı çıkar' dediler. Düşmanla karşılaşma arzuları sebebiyle Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e ısrar etmeye devam ettiler; nihayet Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem [evine] girdi ve zırhını giydi. Onun silahlandığını gördüklerinde pişman oldular ve: 'Ne kötü yaptık! Vahiy kendisine gelirken Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e fikir vermeye kalktık' dediler. Kalkıp ondan özür dilediler ve: 'Uygun gördüğünü yap' dediler. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: "Bir peygambere, zırhını giydikten sonra savaşmadıkça onu çıkarmak yakışmaz" buyurdu (٣).

وَكَانَ قَدْ أَقَامَ الْمُشْرِكُونَ بِأُحُدٍ يَوْمَ الْأَرْبِعَاءِ وَالْخَمِيسِ فَرَاحَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يَوْمَ الْجُمُعَةِ، بَعْدَمَا صَلَّى بِأَصْحَابِهِ الْجُمُعَةَ وَقَدْ مَاتَ فِي ذَلِكَ الْيَوْمِ رَجُلٌ مِنَ الْأَنْصَارِ فَصَلَّى عَلَيْهِ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ ثُمَّ خَرَجَ إِلَيْهِمْ، فَأَصْبَحَ بِالشِّعْبِ مِنْ أُحُدٍ يَوْمَ السَّبْتِ لِلنِّصْفِ مِنْ شَوَّالٍ سَنَةَ ثَلَاثٍ مِنَ الْهِجْرَةِ، فَكَانَ مِنْ حَرْبِ أُحُدٍ مَا كَانَ، فَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَإِذْ غَدَوْتَ مِنْ أَهْلِكَ} أَيْ: وَاذْكُرْ إِذَا غَدَوْتَ مِنْ أَهْلِكَ {تُبَوِّئُ الْمُؤْمِنِينَ} أَيْ: تُنْزِلُ الْمُؤْمِنِينَ {مَقَاعِدَ لِلْقِتَالِ} أَيْ: مَوَاطِنَ، وَمَوَاضِعَ لِلْقِتَالِ، يُقَالُ: بَوَّأْتُ الْقَوْمَ إذا وطنتهم وتبؤوا هُمْ إِذَا تَوَاطَنُوا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: " وَلَقَدْ بَوَّأْنَا بَنِي إِسْرَائِيلَ مُبَوَّأَ صِدْقٍ " (يُونُسَ -٩٣) وَقَالَ " أَنْ تَبَوَّآ لِقَوْمِكُمَا بِمِصْرَ بُيُوتًا " (يُونُسَ -٨٧) وَقِيلَ تَتَّخِذُ مُعَسْكَرًا، {وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ}

Müşrikler çarşamba ve perşembe günü Uhud'da konaklamışlardı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, ashabıyla cuma namazını kıldıktan sonra cuma günü yola çıktı. O gün Ensar'dan bir adam vefat etmişti; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onun cenaze namazını kıldı, sonra onların [müşriklerin] üzerine çıktı. Hicretin üçüncü yılı Şevval ayının ortasında cumartesi günü sabahı Uhud'un boğazında sabahladı. Uhud Savaşı'nda yaşananlar yaşandı. İşte Allah Teâlâ'nın şu buyruğu buna [işaret etmektedir]: {وَإِذْ غَدَوْتَ مِنْ أَهْلِكَ} “Hani sen ailenden erkenden ayrılmıştın”; yani ailenden sabahleyin çıktığın vakti hatırla, {تُبَوِّئُ الْمُؤْمِنِينَ} “Müminleri yerleştiriyordun”; yani müminleri konuşlandırıyordun, {مَقَاعِدَ لِلْقِتَالِ} “Savaş mevzilerine”; yani savaş karargâhlarına ve mevzilerine [yerleştiriyordun]. [Arapçada] bir topluluğu yerleştirdiğin zaman “بَوَّأْتُ الْقَوْمَ”, onlar da yerleştiklerinde “تَبَوَّأُوا” denir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَلَقَدْ بَوَّأْنَا بَنِي إِسْرَائِيلَ مُبَوَّأَ صِدْقٍ} “Andolsun ki biz İsrailoğullarını güzel ve güvenli bir yere yerleştirdik” (Yûnus, 93) ve {أَنْ تَبَوَّآ لِقَوْمِكُمَا بِمِصْرَ بُيُوتًا} “Kavminiz için Mısır'da evler hazırlayın” (Yûnus, 87). [Ayetin manasının] 'Ordugâh kuruyordun' [şeklinde olduğu] da söylenmiştir. {وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ} “Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir.”

{إِذْ هَمَّتْ طَائِفَتَانِ مِنْكُمْ أَنْ تَفْشَلَا وَاللَّهُ وَلِيُّهُمَا وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ (١٢٢) }

{إِذْ هَمَّتْ طَائِفَتَانِ مِنْكُمْ أَنْ تَفْشَلَا وَاللَّهُ وَلِيُّهُمَا وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ (١٢٢) } “Hani sizden iki grup korkup geri çekilmeye yeltenmişti. Hâlbuki Allah onların yardımcısıydı. Müminler yalnız Allah'a tevekkül etsinler. (122)”

{إِذْ هَمَّتْ طَائِفَتَانِ مِنْكُمْ أَنْ تَفْشَلَا} أَيْ: تَجْبُنَا وَتَضْعُفَا وَتَتَخَلَّفَا وَالطَّائِفَتَانِ بَنُو سَلَمَةَ

{إِذْ هَمَّتْ طَائِفَتَانِ مِنْكُمْ أَنْ تَفْشَلَا} “Hani sizden iki grup korkup geri çekilmeye yeltenmişti”; yani korkaklık göstermeye, gevşemeye ve geri kalmaya [yeltenmişti]. Bu iki grup Benû Selime,

مِنَ الْخَزْرَجِ، وَبَنُو حَارِثَةَ مِنَ الْأَوْسِ، وَدَنَا جَنَاحَيِ الْعَسْكَرِ وَذَلِكَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ خَرَجَ إِلَى أُحُدٍ فِي أَلْفِ رَجُلٍ، وَقِيلَ: فِي تِسْعِمِائَةٍ وَخَمْسِينَ رَجُلًا فَلَمَّا بَلَغُوا الشَّوْطَ (١) انْخَذَلَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أُبَيٍّ بِثُلُثِ النَّاسِ ورجع في ثلاث مائة وَقَالَ: عَلَامَ نَقْتُلُ أَنْفُسَنَا وَأَوْلَادَنَا؟ فَتَبِعَهُمْ أَبُو جَابِرٍ السُّلَمِيُّ فَقَالَ: أَنْشُدُكُمْ بِاللَّهِ فِي نَبِيِّكُمْ وَفِي أَنْفُسِكُمْ، فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أُبَيٍّ: لَوْ نَعْلَمُ قِتَالًا لَاتَّبَعْنَاكُمْ، وَهَمَّتْ بَنُو سَلَمَةُ وَبَنُو حَارِثَةَ بِالِانْصِرَافِ مَعَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أُبَيٍّ فَعَصَمَهُمُ اللَّهُ فَلَمْ يَنْصَرِفُوا فَذَكَّرَهُمُ اللَّهُ عَظِيمَ نِعْمَتِهِ (٢) فَقَالَ ﷿ {إِذْ هَمَّتْ طَائِفَتَانِ مِنْكُمْ أَنْ تَفْشَلَا وَاللَّهُ وَلِيُّهُمَا} نَاصِرُهُمَا وَحَافِظُهُمَا.

Hazrec'den; Benû Hârise ise Evs'tendi; ordunun iki kanadını oluşturuyorlardı. Şöyle ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Uhud'a bin kişiyle çıktı, dokuz yüz elli kişiyle çıktığı da söylenmiştir. Şavt (١) mevkiine vardıklarında Abdullah b. Übey insanların üçte biriyle geri çekildi ve üç yüz kişiyle döndü. 'Neden kendimizi ve çocuklarımızı öldürtelim?' dedi. Bunun üzerine Ebû Câbir es-Sülemî peşlerine düşüp: 'Peygamberiniz ve kendiniz hakkında size Allah'ı hatırlatırım!' dedi. Abdullah b. Übey: 'Savaş olacağını bilseydik sizin peşinizden gelirdik' dedi. Benû Selime ve Benû Hârise de Abdullah b. Übey ile birlikte dönmeye yeltendiler. Fakat Allah onları korudu da dönmediler. Allah onlara büyük nimetini hatırlatarak azîz ve celîl olan [Rabbimiz] şöyle buyurdu: {إِذْ هَمَّتْ طَائِفَتَانِ مِنْكُمْ أَنْ تَفْشَلَا وَاللَّهُ وَلِيُّهُمَا} “Hani sizden iki grup korkup geri çekilmeye yeltenmişti. Hâlbuki Allah onların yardımcısıydı”, [yani] koruyucusu ve yardımcısıydı.

{وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ} أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ الْمُلَيْحِيُّ، أَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النُّعَيْمِيُّ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ ثَنَا مُحَمَّدُ بن إسماعيل، ٦٨/أأَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ عَنِ ابْنِ عُيَيْنَةَ عَنْ عَمْرٍو عَنْ جَابِرٍ قَالَ: نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ فِينَا {إِذْ هَمَّتْ طَائِفَتَانِ مِنْكُمْ أَنْ تَفْشَلَا وَاللَّهُ وَلِيُّهُمَا} بَنُو سَلَمَةُ وَبَنُو حَارِثَةَ، وَمَا أُحِبُّ أَنَّهَا لَمْ تَنْزِلْ وَاللَّهُ يَقُولُ: {وَاللَّهُ وَلِيُّهُمَا} (٣) .

{وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ} “Müminler yalnız Allah'a tevekkül etsinler”. Bize Abdulvâhid el-Mülîhî bildirdi, bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî bildirdi, bize Muhammed b. Yûsuf bildirdi, bize Muhammed b. İsmâîl rivayet etti, bize Muhammed b. Yûsuf İbn Uyeyne'den, o Amr'dan, o da Câbir'den bildirdi; Câbir dedi ki: Şu ayet bizim hakkımızda indi: {إِذْ هَمَّتْ طَائِفَتَانِ مِنْكُمْ أَنْ تَفْشَلَا وَاللَّهُ وَلِيُّهُمَا} “Hani sizden iki grup korkup geri çekilmeye yeltenmişti. Hâlbuki Allah onların yardımcısıydı”; [bunlar] Benû Selime ve Benû Hârise idi. Allah'ın: {وَاللَّهُ وَلِيُّهُمَا} “Hâlbuki Allah onların yardımcısıydı” buyurması varken bu ayetin inmemiş olmasını istemezdim (٣).

{وَلَقَدْ نَصَرَكُمُ اللَّهُ بِبَدْرٍ وَأَنْتُمْ أَذِلَّةٌ فَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (١٢٣) إِذْ تَقُولُ لِلْمُؤْمِنِينَ أَلَنْ يَكْفِيَكُمْ أَنْ يُمِدَّكُمْ رَبُّكُمْ بِثَلَاثَةِ آلَافٍ مِنَ الْمَلَائِكَةِ مُنْزَلِينَ (١٢٤) }

{وَلَقَدْ نَصَرَكُمُ اللَّهُ بِبَدْرٍ وَأَنْتُمْ أَذِلَّةٌ فَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (١٢٣) إِذْ تَقُولُ لِلْمُؤْمِنِينَ أَلَنْ يَكْفِيَكُمْ أَنْ يُمِدَّكُمْ رَبُّكُمْ بِثَلَاثَةِ آلَافٍ مِنَ الْمَلَائِكَةِ مُنْزَلِينَ (١٢٤) } “Andolsun, sizler güçsüz olduğunuz halde Allah size Bedir'de yardım etmişti. O halde Allah'tan sakının ki şükretmiş olasınız. (123) Hani sen müminlere: 'Rabbinizin, indirilmiş üç bin melekle size yardım etmesi size yetmez mi?' diyordun. (124)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَلَقَدْ نَصَرَكُمُ اللَّهُ بِبَدْرٍ} وَبَدْرٌ مَوْضِعٌ بَيْنَ مَكَّةَ وَالْمَدِينَةِ وَهُوَ اسْمٌ لِمَوْضِعٍ، وَعَلَيْهِ الْأَكْثَرُونَ وَقِيلَ: اسْمٌ لِبِئْرٍ هُنَاكَ، وَقِيلَ: كَانَتْ بَدْرٌ بِئْرًا لِرَجُلٍ يُقَالُ لَهُ بَدْرٌ، قَالَهُ الشَّعْبِيُّ وَأَنْكَرَ الْآخَرُونَ عَلَيْهِ.

Yüce Allah'ın: {وَلَقَدْ نَصَرَكُمُ اللَّهُ بِبَدْرٍ} “Andolsun, Allah size Bedir'de yardım etmişti” kavli. Bedir, Mekke ile Medine arasında bir mevki olup bir yerin ismidir; çoğunluğun görüşü budur. Oradaki bir kuyunun ismi olduğu da söylenmiştir. Şa'bî, Bedir'in 'Bedr' adındaki bir adama ait kuyu olduğunu söylemiş, diğerleri ise buna karşı çıkmıştır.

يَذْكُرُ اللَّهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ مِنَّتَهُ عَلَيْهِمْ بِالنُّصْرَةِ يَوْمَ بَدْرٍ، {وَأَنْتُمْ أَذِلَّةٌ} جَمْعُ: ذَلِيلٍ وَأَرَادَ بِهِ قِلَّةَ الْعَدَدِ فَإِنَّهُمْ كَانُوا ثَلَاثَمِائَةٍ وَثَلَاثَةَ عَشَرَ رَجُلًا فَنَصَرَهُمُ اللَّهُ مَعَ قِلَّةِ عَدَدِهِمْ، {فَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ}

Yüce Allah bu ayette onlara Bedir günü yaptığı yardım nimetini hatırlatmaktadır. {وَأَنْتُمْ أَذِلَّةٌ} “Sizler güçsüz olduğunuz halde”; zelil kelimesinin çoğuludur, bununla sayıca azlığı kastetmiştir. Çünkü onlar üç yüz on üç kişiydiler; Allah sayıca azlıklarına rağmen onlara yardım etti. {فَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ} “O halde Allah'tan sakının ki şükretmiş olasınız”.

{إِذْ تَقُولُ لِلْمُؤْمِنِينَ أَلَنْ يَكْفِيَكُمْ أَنْ يُمِدَّكُمْ رَبُّكُمْ} اخْتَلَفُوا فِي هَذِهِ الْآيَةِ فَقَالَ قَتَادَةُ: كَانَ هَذَا يَوْمَ بَدْرٍ أَمَدَّهُمُ اللَّهُ تَعَالَى بِأَلْفٍ مِنَ الْمَلَائِكَةِ كَمَا قَالَ: " فَاسْتَجَابَ لَكُمْ أَنِّي مُمِدُّكُمْ بِأَلْفٍ مِنَ الْمَلَائِكَةِ " (الْأَنْفَالِ -٩) ثُمَّ صَارُوا ثَلَاثَةَ آلَافٍ ثُمَّ صَارُوا خَمْسَةَ آلَافٍ كَمَا ذُكِرَ هَاهُنَا {بِثَلَاثَةِ آلَافٍ مِنَ الْمَلَائِكَةِ مُنْزَلِينَ}

{إِذْ تَقُولُ لِلْمُؤْمِنِينَ أَلَنْ يَكْفِيَكُمْ أَنْ يُمِدَّكُمْ رَبُّكُمْ} “Hani sen müminlere: 'Rabbinizin size yardım etmesi size yetmez mi?' diyordun”. Bu ayet hakkında ihtilaf ettiler. Katâde şöyle demiştir: Bu, Bedir günü idi; Yüce Allah: “O da: 'Ben size meleklerden bin tanesiyle yardım edeceğim' diyerek duanıza icabet etmişti” (el-Enfâl, 9) buyurduğu üzere onlara bin melekle yardım etmişti. Sonra bunlar üç bin oldu, ardından da burada {بِثَلَاثَةِ آلَافٍ مِنَ الْمَلَائِكَةِ مُنْزَلِينَ} “İndirilmiş üç bin melekle...” buyurulduğu üzere beş bin oldu.

{بَلَى إِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا وَيَأْتُوكُمْ مِنْ فَوْرِهِمْ هَذَا يُمْدِدْكُمْ رَبُّكُمْ بِخَمْسَةِ آلَافٍ مِنَ الْمَلَائِكَةِ مُسَوِّمِينَ (١٢٥) }

{بَلَى إِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا وَيَأْتُوكُمْ مِنْ فَوْرِهِمْ هَذَا يُمْدِدْكُمْ رَبُّكُمْ بِخَمْسَةِ آلَافٍ مِنَ الْمَلَائِكَةِ مُسَوِّمِينَ (١٢٥) } “Evet, sabreder ve sakınırsanız, onlar da hemen şu an üzerinize gelirlerse, Rabbiniz size nişanlı beş bin melekle yardım edecektir. (125)”

{بَلَى إِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا وَيَأْتُوكُمْ مِنْ فَوْرِهِمْ هَذَا يُمْدِدْكُمْ رَبُّكُمْ بِخَمْسَةِ آلَافٍ مِنَ الْمَلَائِكَةِ مُسَوِّمِينَ} فَصَبَرُوا يَوْمَ بَدْرٍ فَاتَّقَوْا فَأَمَدَّهُمُ اللَّهُ بِخَمْسَةِ آلَافٍ كَمَا وَعَدَ قَالَ الْحَسَنُ: وَهَؤُلَاءِ الْخَمْسَةُ آلَافٍ رِدْءُ الْمُؤْمِنِينَ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ.

{بَلَى إِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا وَيَأْتُوكُمْ مِنْ فَوْرِهِمْ هَذَا يُمْدِدْكُمْ رَبُّكُمْ بِخَمْسَةِ آلَافٍ مِنَ الْمَلَائِكَةِ مُسَوِّمِينَ} “Evet, sabreder ve sakınırsanız, onlar da hemen şu an üzerinize gelirlerse, Rabbiniz size nişanlı beş bin melekle yardım edecektir”. Bedir günü sabrettiler, sakındılar; Allah da vaat ettiği gibi onlara beş bin melekle yardım etti. Hasan dedi ki: Bu beş bin [melek], kıyamet gününe kadar müminlerin destek kuvvetidir.

وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَمُجَاهِدٌ: لَمْ تُقَاتِلِ الْمَلَائِكَةُ فِي الْمَعْرَكَةِ إِلَّا يَوْمَ بَدْرٍ، وَفِيمَا سِوَى ذَلِكَ يَشْهَدُونَ الْقِتَالَ وَلَا يُقَاتِلُونَ، إِنَّمَا يَكُونُونَ عَدَدًا وَمَدَدًا.

İbn Abbâs ve Mücâhid dediler ki: Melekler savaş meydanında Bedir günü dışında bizzat savaşmadılar. Bunun dışındaki savaşlarda hazır bulundular ancak savaşmadılar; sadece sayı ve takviye oldular.

قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ: لَمَّا كَانَ يَوْمُ أُحُدٍ انْجَلَى الْقَوْمُ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَبَقِيَ سَعْدُ بْنُ مَالِكٍ يَرْمِي وَفَتًى شَابٌّ يَتَنَبَّلُ لَهُ كُلَّمَا فَنِيَ النَّبْلُ أَتَاهُ بِهِ فَنَثَرَهُ فَقَالَ ارْمِ أَبَا إِسْحَاقَ مَرَّتَيْنِ، فَلَمَّا انْجَلَتِ الْمَعْرَكَةُ سُئِلَ عَنْ ذَلِكَ الرَّجُلِ يُعْرَفْ.

Muhammed b. İshâk dedi ki: Uhud günü olunca insanlar Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanından dağıldılar. Yanında Sa'd b. Mâlik ok atarak kaldı. Genç bir delikanlı da ok bittikçe ona ok yetiştiriyor, önüne serpiyordu ve iki defa 'At ey Ebû İshak!' dedi. Savaş bittiğinde o adam soruldu ancak tanınamadı.

أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ أَحْمَدَ الْمُلَيْحِيُّ، أَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النُّعَيْمِيُّ، أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، أَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، أَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعْدٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، عَنْ سَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ قَالَ: رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَوْمَ أُحُدٍ (١) وَمَعَهُ رَجُلَانِ يُقَاتِلَانِ عَنْهُ عَلَيْهِمَا ثِيَابٌ بِيضٌ كَأَشَدِّ الْقِتَالِ مَا رَأَيْتُهُمَا قَبْلُ وَلَا بَعْدُ (٢) .

Bize Abdulvâhid b. Ahmed el-Mülîhî bildirdi, bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî bildirdi, bize Muhammed b. Yûsuf bildirdi, bize Muhammed b. İsmâîl bildirdi, bize Abdülazîz b. Abdillâh bildirdi, bize İbrâhim b. Sa'd babasından, o dedesinden, o da Sa'd b. Ebî Vakkâs'tan bildirdi; Sa'd dedi ki: Uhud günü (١) Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i gördüm, yanında beyaz elbiseli iki adam onun adına şiddetle savaşıyordu; onları ne daha önce ne de daha sonra gördüm (٢).

وَرَوَاهُ مُسْلِمٌ عَنْ أَبِي بَكْرِ بْنِ أَبِي شَيْبَةَ، قَالَ أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بِشْرٍ وَأَبُو أُسَامَةَ، عَنْ مِسْعَرٍ، عَنْ سَعْدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ سَعْدٍ يَعْنِي ابْنَ أَبِي وَقَّاصٍ قَالَ: "رَأَيْتُ عَنْ يَمِينِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَعَنْ شِمَالِهِ يَوْمَ أُحُدٍ رَجُلَيْنِ عَلَيْهِمَا ثِيَابٌ بيض ما رأبتهما قَبْلُ وَلَا بَعْدُ" يَعْنِي: جِبْرِيلَ وَمِيكَائِيلَ (٣) .

Bunu Müslim, Ebû Bekir b. Ebî Şeybe'den rivayet etti: Bize Muhammed b. Bişr ve Ebû Üsâme, Mis'ar'dan, o Sa'd b. İbrâhim'den, o babasından, o da Sa'd'dan -yani İbn Ebî Vakkâs'tan- bildirdi; Sa'd şöyle demiştir: "Uhud günü Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in sağında ve solunda üzerlerinde beyaz elbiseler bulunan iki adam gördüm; onları ne daha önce ne de daha sonra gördüm." Yani Cibrîl ve Mîkâîl'i (٣).

وَقَالَ الشَّعْبِيُّ: بَلَغَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ وَالْمُسْلِمِينَ يَوْمَ بَدْرٍ: أَنَّ كُرْزَ بْنَ جَابِرٍ الْمُحَارِبِيَّ يُرِيدُ أَنْ يَمُدَّ الْمُشْرِكِينَ فَشَقَّ ذَلِكَ عَلَيْهِمْ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى: {أَلَنْ يَكْفِيَكُمْ أَنْ يُمِدَّكُمْ} إِلَى قَوْلِهِ {مُسَوِّمِينَ} فَبَلَغَ كُرْزًا الْهَزِيمَةُ فَرَجَعَ فَلَمْ يَأْتِهِمْ وَلَمْ يَمُدَّهُمْ فَلَمْ يَمُدَّهُمُ اللَّهُ أَيْضًا بِالْخَمْسَةِ آلَافٍ، وَكَانُوا قَدْ أُمِدُّوا بِأَلْفٍ.

Şa'bî dedi ki: Bedir günü Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e ve Müslümanlara, Kürz b. Câbir el-Muhâribî'nin müşriklere yardım etmek istediği haberi ulaştı. Bu durum onlara ağır geldi. Bunun üzerine Allah Teâlâ: {أَلَنْ يَكْفِيَكُمْ أَنْ يُمِدَّكُمْ} kavlinden {مُسَوِّمِينَ} kavline kadar olan kısmı indirdi. Kürz'e ise hezimet haberi ulaştı ve geri döndü, onlara gelmedi ve yardım etmedi. Dolayısıyla Allah da onlara o beş bin melekle yardım göndermedi; halbuki daha önce bin melekle yardım edilmişlerdi.

وَقَالَ الْآخَرُونَ: إِنَّمَا وَعَدَ اللَّهُ تَعَالَى الْمُسْلِمِينَ يَوْمَ بَدْرٍ إِنْ صَبَرُوا عَلَى طَاعَتِهِ وَاتَّقَوْا مَحَارِمَهُ: أَنْ يَمُدَّهُمْ أَيْضًا فِي حُرُوبِهِمْ كُلِّهَا فَلَمْ يَصْبِرُوا إِلَّا فِي يَوْمِ الْأَحْزَابِ، فَأَمَدَّهُمُ اللَّهُ حَتَّى حَاصَرُوا قُرَيْظَةَ وَالنَّضِيرَ، قَالَ

Diğerleri ise şöyle demiştir: Allah Teâlâ Müslümanlara Bedir günü, eğer O'na itaatte sabreder ve haramlarından sakınırlarsa, bütün savaşlarında da kendilerine yardım edeceğini vaat etmişti. Ancak onlar Ahzâb günü müstesna sabır göstermediler. Bunun üzerine Allah onlara yardım etti, nihayet Kurayza ve Nadîr'i kuşattılar. Şöyle dedi:

عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي أَوْفَى: كُنَّا مُحَاصِرِي قُرَيْظَةَ وَالنَّضِيرِ (١) مَا شَاءَ اللَّهُ فَلَمْ يُفْتَحْ عَلَيْنَا فَرَجَعْنَا فَدَعَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بِغُسْلٍ فَهُوَ يَغْسِلُ رَأْسَهُ إِذْ جَاءَهُ جِبْرِيلُ ﵇، فَقَالَ: وَضَعْتُمْ أَسْلِحَتَكُمْ وَلَمْ تَضَعِ الْمَلَائِكَةُ أَوْزَارَهَا؟ فَدَعَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بِخِرْقَةٍ فَلَفَّ بِهَا رَأْسَهُ وَلَمْ يَغْسِلْهُ، ثُمَّ نَادَى فِينَا فَقُمْنَا حَتَّى أَتَيْنَا قُرَيْظَةَ وَالنَّضِيرَ (٢) فَيَوْمَئِذٍ أَمَدَّنَا اللَّهُ تَعَالَى بِثَلَاثَةِ آلَافٍ مِنَ الْمَلَائِكَةِ، فَفَتَحَ لَنَا فَتْحًا يَسِيرًا.

Abdullah b. Ebî Evfâ dedi ki: Allah'ın dilediği bir süre Kurayza ve Nadîr'i (١) kuşattık, fakat bize fetih nasip olmadı. Geri döndük. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem yıkanmak için su istedi, tam başını yıkıyordu ki Cibrîl aleyhisselâm geldi ve: 'Siz silahlarınızı bıraktınız, fakat melekler ağırlıklarını bırakmadı mı?' dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir bez istedi, başını yıkamadan onunla sardı, sonra aramızda seslendi. Kalktık ve nihayet Kurayza ve Nadîr'e (٢) geldik. İşte o gün Allah Teâlâ bize üç bin melekle yardım etti ve bize kolay bir fetih nasip etti.

وَقَالَ الضَّحَّاكُ وَعِكْرِمَةُ: كَانَ هَذَا يَوْمَ أُحُدٍ وَعَدَهُمُ اللَّهُ الْمَدَدَ إِنْ صَبَرُوا فَلَمْ يَصْبِرُوا فَلَمْ يُمَدُّوا بِهِ (٣) .

Dahhâk ve İkrime dediler ki: Bu Uhud günündeydi; Allah sabrederlerse yardım vaat etmişti, fakat sabretmediler, bu sebeple yardım edilmedi (٣).

قَوْلُهُ تَعَالَى: {أَنْ يُمِدَّكُمْ رَبُّكُمْ} وَالْإِمْدَادُ: إِعَانَةُ الْجَيْشِ بِالْجَيْشِ، وَقِيلَ: مَا كَانَ عَلَى جِهَةِ الْقُوَّةِ وَالْإِعَانَةِ يُقَالُ فِيهِ: أُمِدُّهُ إِمْدَادًا وَمَا كَانَ عَلَى جِهَةِ الزِّيَادَةِ يُقَالُ: مَدَّهُ مَدًّا، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: " وَالْبَحْرُ يَمُدُّهُ " (لُقْمَانَ -٢٧) وَقِيلَ: الْمَدُّ فِي الشَّرِّ وَالْإِمْدَادُ فِي الْخَيْرِ، يَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: " وَيَمُدُّهُمْ فِي طُغْيَانِهِمْ يَعْمَهُونَ " (الْبَقَرَةِ -١٥) " وَنَمُدُّ لَهُ مِنَ الْعَذَابِ مَدًّا " (مَرْيَمَ -٧٩) وَقَالَ فِي الْخَيْرِ: {أَنِّي مُمِدُّكُمْ بِأَلْفٍ مِنَ الْمَلَائِكَةِ مُرْدِفِينَ} وَقَالَ: " وَأَمْدَدْنَاكُمْ بِأَمْوَالٍ وَبَنِينَ " (الْإِسْرَاءِ -٢٦) .

Yüce Allah'ın: {أَنْ يُمِدَّكُمْ رَبُّكُمْ} “Rabbinizin size yardım etmesi” kavli. İmdâd: Bir orduya başka bir orduyla yardım etmektir. Kuvvet ve yardım gayesiyle olan şeyler için 'Emeddehû imdâden', artırma gayesiyle olan şeyler için ise 'Meddehû medden' denildiği söylenmiştir. Nitekim Yüce Allah'ın: "Ve'l-bahru yemüddühû" (Lokmân, 27) kavli bundandır. Kötülükte medd, hayırda ise imdâd kelimesinin kullanıldığı da söylenmiştir; buna delil Yüce Allah'ın: "Ve yemüddühüm fî tuğyânihim ya'mehûn" (el-Bakara, 15) ve "Ve nemüddü lehû mine'l-azâbi meddâ" (Meryem, 79) ayetleridir. Hayırda ise: {أَنِّي مُمِدُّكُمْ بِأَلْفٍ مِنَ الْمَلَائِكَةِ مُرْدِفِينَ} “Ben size birbiri ardınca bin melekle yardım edeceğim” ve "Ve emdednâküm bi-emvâlin ve benîn" (el-İsrâ, 6) buyurmuştur.

قَوْلُهُ تَعَالَى: {بِثَلَاثَةِ آلَافٍ مِنَ الْمَلَائِكَةِ مُنْزَلِينَ} قَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ بِتَشْدِيدِ الزَّايِ عَلَى التَّكْثِيرِ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: " وَلَوْ أَنَّنَا نَزَّلْنَا إِلَيْهِمُ الْمَلَائِكَةَ " (سُورَةُ الْأَنْعَامِ -١١١) وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِالتَّخْفِيفِ دَلِيلُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: " لَوْلَا أُنْزِلَ عَلَيْنَا الْمَلَائِكَةُ " (الْفَرْقَانِ -٢١) وَقَوْلُهُ: " وَأَنْزَلَ جُنُودًا لَمْ تَرَوْهَا " (التَّوْبَةِ -٢٦) .

Yüce Allah'ın: {بِثَلَاثَةِ آلَافٍ مِنَ الْمَلَائِكَةِ مُنْزَلِينَ} “İndirilmiş üç bin melekle” kavli. İbn Âmir, çokluk bildirmek üzere zâ harfinin şeddesiyle [münezzelîn şeklinde] okumuştur; delili Yüce Allah'ın: "Velev ennenâ nezzelnâ ileyhimü'l-melâikete" (el-En'âm, 111) kavlidir. Diğerleri ise şeddesiz [münzelîn şeklinde] okumuştur; delili Yüce Allah'ın: "Levlâ ünzile aleyna'l-melâiketü" (el-Furkân, 21) ve "Ve enzele cunûden lem teravhâ" (et-Tevbe, 26) kavilleridir.

ثُمَّ قَالَ: {بَلَى} نَمُدُّكُمْ {إِنْ تَصْبِرُوا} لِعَدُوِّكُمْ {وَتَتَّقُوا} أَيْ: مُخَالَفَةَ نَبِيِّكُمْ {وَيَأْتُوكُمْ} يَعْنِي الْمُشْرِكِينَ {مِنْ فَوْرِهِمْ هَذَا} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄ وَقَتَادَةُ وَالْحَسَنُ وَأَكْثَرُ الْمُفَسِّرِينَ: مِنْ وَجْهِهِمْ هَذَا، وَقَالَ مُجَاهِدٌ وَالضَّحَّاكُ: مِنْ غَضَبِهِمْ هَذَا، لِأَنَّهُمْ إِنَّمَا رَجَعُوا لِلْحَرْبِ يَوْمَ أُحُدٍ مِنْ غَضَبِهِمْ لِيَوْمِ بَدْرٍ، {يُمْدِدْكُمْ رَبُّكُمْ بِخَمْسَةِ آلَافٍ مِنَ الْمَلَائِكَةِ} لَمْ يُرِدْ خَمْسَةَ آلَافٍ سِوَى مَا ذَكَرَ مِنْ ثَلَاثَةِ آلَافٍ بَلْ أَرَادَ مَعَهُمْ وَقَوْلُهُ {مُسَوِّمِينَ} أَيْ: مُعَلِّمِينَ قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرٍو وَعَاصِمٌ بِكَسْرِ الْوَاوِ وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِفَتْحِهَا فَمَنْ كَسَرَ الْوَاوَ فَأَرَادَ أَنَّهُمْ سَوَّمُوا خَيْلَهُمْ وَمَنْ فَتَحَهَا أَرَادَ بِهِ أَنْفُسَهُمْ، وَالتَّسْوِيمُ: الْإِعْلَامُ مِنَ السَّوْمَةِ وَهِيَ الْعَلَامَةُ.

Sonra şöyle buyurdu: {بَلَى} “Evet!” [size yardım ederiz] {إِنْ تَصْبِرُوا} “Eğer sabrederseniz” düşmanınıza karşı {وَتَتَّقُوا} “ve sakınırsanız” yani Peygamberinize muhalefet etmekten [sakınırsanız] {وَيَأْتُوكُمْ} “onlar da size gelirlerse” yani müşrikler {مِنْ فَوْرِهِمْ هَذَا} “şu anki gelişleriyle/öfkeleriyle üzerinize”. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ, Katâde, Hasan ve müfessirlerin çoğu: "Şu istikametlerinden [gelirlerse]" demiştir. Mücâhid ve Dahhâk ise: "Şu öfkeleriyle; çünkü onlar Uhud günü savaşa ancak Bedir günündeki öfkelerinden dolayı dönmüşlerdi" demiştir. {يُمْدِدْكُمْ رَبُّكُمْ بِخَمْسَةِ آلَافٍ مِنَ الْمَلَائِكَةِ} “Rabbiniz size beş bin melekle yardım eder.” [Burada] zikredilen üç bin melekten başka [ayrı] bir beş bin melek kastetmemiş, bilakis onlarla birlikte [toplam beş bin meleği] kastetmiştir. Yüce Allah'ın {مُسَوِّمِينَ} “nişanlı/alametli olarak” kavli ise işaretlenmiş kimseler demektir. İbn Kesîr, Ebû Amr ve Âsım vâv harfinin kesresiyle [müsevvimîn şeklinde], diğer kârîler ise fethasıyla [müsevvemîn şeklinde] okumuşlardır. Vâv harfini kesreli okuyanlar, meleklerin atlarını işaretlediklerini; fethalı okuyanlar ise meleklerin bizzat kendilerini işaretlediklerini kastetmiştir. Tesvîm: İşaret koymak demektir ve alâmet mânasına gelen sevme (سَوْمَة) kelimesinden türemiştir.

وَاخْتَلَفُوا فِي تِلْكَ الْعَلَامَةِ فَقَالَ عُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ: كَانَتِ الْمَلَائِكَةُ عَلَى خَيْلٍ بُلْقٍ عَلَيْهِمْ عَمَائِمُ صُفْرٌ، وَقَالَ عَلِيٌّ وَابْنُ عَبَّاسٍ ﵃: كَانَتْ عَلَيْهِمْ عَمَائِمُ بِيضٌ قَدْ أَرْسَلُوهَا بَيْنَ أَكْتَافِهِمْ، (وَقَالَ هِشَامُ بْنُ عُرْوَةَ وَالْكَلْبِيُّ: عَمَائِمُ صُفْرٌ مُرَخَّاةٌ عَلَى أَكْتَافِهِمْ) (١) وَقَالَ الضَّحَّاكُ وَقَتَادَةُ: كَانُوا قَدْ أَعْلَمُوا بِالْعِهْنِ فِي نَوَاصِي الْخَيْلِ وَأَذْنَابِهَا، وَرُوِيَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ لِأَصْحَابِهِ يَوْمَ بَدْرٍ: "تَسَوَّمُوا فَإِنَّ الْمَلَائِكَةَ قَدْ تَسَوَّمَتْ بِالصُّوفِ الْأَبْيَضِ فِي قَلَانِسِهِمْ وَمَغَافِرِهِمْ" (٢) .

Bu işaret hakkında ihtilaf ettiler. Urve b. ez-Zübeyr dedi ki: 'Melekler alaca atlar üzerindeydi ve başlarında sarı sarıklar vardı.' Ali ve İbn Abbâs radıyallâhu anhüm dediler ki: 'Başlarında omuzları arasına sarkıttıkları beyaz sarıklar vardı.' Hişâm b. Urve ve Kelbî: 'Omuzlarına sarkıtılmış sarı sarıklar vardı' dediler (١). Dahhâk ve Katâde ise: 'Atların alınlarına ve kuyruklarına renkli yün takarak işaretlemişlerdi' dediler. Rivayet edildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Bedir günü ashabına şöyle buyurmuştur: "Kendinizi işaretleyin; zira melekler takkelerinde ve miğferlerinde beyaz yün ile işaretlenmişlerdir" (٢).

{وَمَا جَعَلَهُ اللَّهُ إِلَّا بُشْرَى لَكُمْ وَلِتَطْمَئِنَّ قُلُوبُكُمْ بِهِ وَمَا النَّصْرُ إِلَّا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ الْعَزِيزِ الْحَكِيمِ (١٢٦) لِيَقْطَعَ طَرَفًا مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَوْ يَكْبِتَهُمْ فَيَنْقَلِبُوا خَائِبِينَ (١٢٧) لَيْسَ لَكَ مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ أَوْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ أَوْ يُعَذِّبَهُمْ فَإِنَّهُمْ ظَالِمُونَ (١٢٨) وَلِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ يَغْفِرُ لِمَنْ يَشَاءُ وَيُعَذِّبُ مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ (١٢٩) }

{وَمَا جَعَلَهُ اللَّهُ إِلَّا بُشْرَى لَكُمْ وَلِتَطْمَئِنَّ قُلُوبُكُمْ بِهِ وَمَا النَّصْرُ إِلَّا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ الْعَزِيزِ الْحَكِيمِ (١٢٦) لِيَقْطَعَ طَرَفًا مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَوْ يَكْبِتَهُمْ فَيَنْقَلِبُوا خَائِبِينَ (١٢٧) لَيْسَ لَكَ مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ أَوْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ أَوْ يُعَذِّبَهُمْ فَإِنَّهُمْ ظَالِمُونَ (١٢٨) وَلِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ يَغْفِرُ لِمَنْ يَشَاءُ وَيُعَذِّبُ مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ (١٢٩) } “Allah bunu sırf size bir müjde olsun ve kalpleriniz bununla yatışsın diye yaptı. Yardım ancak mutlak güç sahibi, hüküm ve hikmet sahibi Allah katındandır. (126) [Bu yardım] inkâr edenlerden bir kısmını helâk etsin yahut onları perişan etsin de eli boş dönsünler diyedir. (127) [Ey Peygamber!] İşten sana ait hiçbir şey yoktur; Allah ya onların tövbesini kabul eder yahut onlara azap eder; çünkü onlar zalimlerdir. (128) Göklerde ne var, yerde ne varsa hepsi Allah'ındır. O dilediğini bağışlar, dilediğine azap eder. Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir. (129)”

قَوْلُهُ تَعَالِي (وَمَا جَعَلَهُ اللَّهُ) يَعْنِي هَذَا الْوَعْدَ وَالْمَدَدَ، (إِلَّا بُشْرَى لَكُمْ) أَيْ: بِشَارَةً لِتَسْتَبْشِرُوا بِهِ (وَلِتَطْمَئِنَّ) وَلِتَسْكُنَ (قُلُوبُكُمْ بِهِ) فَلَا تَجْزَعُوا مِنْ كَثْرَةِ عَدُوِّكُمْ وَقِلَّةِ عَدَدِكُمْ (وَمَا النَّصْرُ إِلَّا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ الْعَزِيزِ الْحَكِيمِ) يَعْنِي: لَا تُحِيلُوا بِالنَّصْرِ عَلَى الْمَلَائِكَةِ وَالْجُنْدِ، فَإِنَّ النَّصْرَ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى فَاسْتَعِينُوا بِهِ وَتَوَكَّلُوا عَلَيْهِ، لِأَنَّ الْعِزَّ وَالْحُكْمَ لَهُ.

Yüce Allah'ın: (وَمَا جَعَلَهُ اللَّهُ) “Allah bunu yapmadı” kavli; yani bu vaadi ve yardım desteğini, (إِلَّا بُشْرَى لَكُمْ) “ancak size bir müjde olsun diye”, yani onunla müjdelenip sevinesiniz diye yaptı; (وَلِتَطْمَئِنَّ) “ve yatışsın diye”, huzur bulsun diye; (قُلُوبُكُمْ بِهِ) “kalpleriniz bununla”, böylece düşmanınızın çokluğundan ve sayınızın azlığından telaşa düşmeyesiniz. (وَمَا النَّصْرُ إِلَّا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ الْعَزِيزِ الْحَكِيمِ) “Yardım ancak mutlak güç sahibi, hüküm ve hikmet sahibi Allah katındandır”; yani zaferi meleklere ve orduya havale etmeyin, şüphesiz zafer Yüce Allah'tandır; O'ndan yardım dileyin ve O'na tevekkül edin, zira mutlak izzet ve hüküm O'nundur.

قَوْلُهُ تَعَالَى: {لِيَقْطَعَ طَرَفًا مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا} يَقُولُ: لَقَدْ نَصَرَكُمُ اللَّهُ بِبَدْرٍ لِيَقْطَعَ طَرَفًا أَيْ: لِكَيْ يُهْلِكَ طَائِفَةً مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا وَقَالَ السُّدِّيُّ: مَعْنَاهُ لِيَهْدِمَ رُكْنًا مِنْ أَرْكَانِ الشِّرْكِ بِالْقَتْلِ وَالْأَسْرِ، فَقُتِلَ مِنْ قَادَتِهِمْ وَسَادَتِهِمْ يَوْمَ بَدْرٍ سَبْعُونَ وَأُسِرَ سَبْعُونَ وَمَنْ حَمَلَ الْآيَةَ عَلَى حَرْبِ أُحُدٍ فَقَدْ قُتِلَ مِنْهُمْ يَوْمَئِذٍ سِتَّةَ عَشَرَ وَكَانَتِ النُّصْرَةُ لِلْمُسْلِمِينَ حَتَّى خَالَفُوا أَمْرَ الرَّسُولِ ﷺ فَانْقَلَبَ عَلَيْهِمْ، {أَوْ يَكْبِتَهُمْ} قَالَ الْكَلْبِيُّ: يَهْزِمَهُمْ وَقَالَ يَمَانٌ: يَصْرَعُهُمْ لِوُجُوهِهِمْ، قَالَ السُّدِّيُّ: يَلْعَنُهُمْ، وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: يُهْلِكُهُمْ، وَقِيلَ: يُحْزِنُهُمْ، وَالْمَكْبُوتُ: الْحَزِينُ وَقِيلَ أَصْلُهُ: يَكْبِدَهُمْ أَيْ: يُصِيبُ الحزن والغيظ ٦٨/ب أَكْبَادَهُمْ، وَالتَّاءُ وَالدَّالُ يَتَعَاقَبَانِ كَمَا يُقَالُ سَبَتَ رَأْسَهُ وَسَبَدَهُ: إِذَا حَلَقَهُ، وَقِيلَ: يَكْبِتُهُمْ بِالْخَيْبَةِ، {فَيَنْقَلِبُوا خَائِبِينَ} يَنَالُوا شَيْئًا مِمَّا كَانُوا يَرْجُونَ مِنَ الظَّفَرِ بِكُمْ.

Yüce Allah'ın: {لِيَقْطَعَ طَرَفًا مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا} “İnkâr edenlerden bir kısmını helâk etsin diye” kavli; buyuruyor ki: Allah kâfirlerden bir fırkayı helâk etmek için Bedir'de size yardım etti. Süddî dedi ki: Bunun manası, öldürme ve esir alma yoluyla şirkin rükünlerinden bir rüknünü yıkması içindir. Nitekim Bedir günü onların liderlerinden ve ileri gelenlerinden yetmiş kişi öldürüldü, yetmiş kişi de esir alındı. Ayeti Uhud Savaşı'na hamledenlere göre ise, o gün onlardan on altı kişi öldürülmüştü; Müslümanlar Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in emrine muhalefet edinceye kadar zafer Müslümanlarındı, sonra durum aleyhlerine döndü. {أَوْ يَكْبِتَهُمْ} “Yahut onları perişan etsin diye”. Kelbî: 'Onları hezimete uğratsın' dedi. Yemân: 'Onları yüzüstü yere sersin' dedi. Süddî: 'Onlara lanet etsin' dedi. Ebû Ubeyde: 'Onları helâk etsin' dedi. 'Onları kederlendirsin' denildiği de söylenmiştir; el-Mekbût, üzgün/kederli kimsedir. Aslının 'Yekbidehüm' olduğu, yani üzüntü ve öfkenin ciğerlerine işlemesi manasına geldiği de söylenmiştir. Tâ ve dâl harfleri, başını tıraş ettiği zaman 'Sebete re'sehû' ve 'Sebedehû' denilmesi gibi birbirinin yerine geçer. 'Onları hüsranla perişan etsin' de denilmiştir. {فَيَنْقَلِبُوا خَائِبِينَ} “Böylece eli boş dönsünler”; size karşı zafer kazanmaktan umdukları şeylerden hiçbirini elde edemesinler [diyedir].

قَوْلُهُ تَعَالَى: {لَيْسَ لَكَ مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ} الْآيَةَ، اخْتَلَفُوا فِي سَبَبِ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ فَقَالَ قَوْمٌ: نَزَلَتْ

Yüce Allah'ın: {لَيْسَ لَكَ مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ} “[Bu] işten senin elinde hiçbir şey yoktur” ayeti... Bu ayetin iniş sebebi (sebeb-i nüzûlü) hususunda ihtilaf ettiler. Bir topluluk şöyle dedi: [Ayet]...

فِي أَهْلِ بِئْرِ مَعُونَةَ، وَهُمْ سَبْعُونَ رَجُلًا مِنَ الْقُرَّاءِ، بَعَثَهُمْ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ إِلَى بِئْرِ مَعُونَةَ فِي صَفَرٍ سَنَةَ أَرْبَعٍ مِنَ الْهِجْرَةِ عَلَى رَأْسِ أَرْبَعَةِ أَشْهُرٍ مِنْ أُحُدٍ لِيُعَلِّمُوا النَّاسَ الْقُرْآنَ وَالْعِلْمَ أَمِيرُهُمُ الْمُنْذِرُ بْنُ عَمْرٍو، فَقَتَلَهُمْ عَامِرُ بْنُ الطُّفَيْلِ فَوَجَدَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ مِنْ ذَلِكَ وَجْدًا شَدِيدًا، وَقَنَتَ شَهْرًا فِي الصَّلَوَاتِ كُلِّهَا يَدْعُو عَلَى جَمَاعَةٍ مِنْ تِلْكَ الْقَبَائِلِ بِاللَّعْنِ وَالسِّنِينَ فَنَزَلَتْ: {لَيْسَ لَكَ مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ} (١)

Bi'r-i Maûne ehli hakkında inmiştir. Onlar kurrâdan yetmiş kişi idiler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem insanlara Kur'an ve ilim öğretsinler diye Uhud'dan dört ay sonra, hicretin dördüncü yılı Safer ayında onları Bi'r-i Maûne'ye göndermişti. Başlarındaki komutan el-Münzir b. Amr idi. Âmir b. et-Tufeyl onları öldürdü. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bundan dolayı son derece derin bir üzüntü duydu ve bütün namazlarda bir ay boyunca kunut yaparak o kabilelerden bir topluluğa lanet okudu ve kuraklık gelmesi için beddua etti. Bunun üzerine: {لَيْسَ لَكَ مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ} “İşten sana ait hiçbir şey yoktur” ayeti indi (١).

أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ أَحْمَدَ الْمُلَيْحِيُّ، أَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النُّعَيْمِيُّ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، أَخْبَرَنَا حِبَّانُ بْنُ مُوسَى، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ يَعْنِي ابْنَ الْمُبَارَكِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، حَدَّثَنِي سَالِمٌ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّهُ سَمِعَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ إِذَا رَفَعَ رَأْسَهُ مِنَ الرُّكُوعِ فِي الرَّكْعَةِ الْأَخِيرَةِ مِنَ الْفَجْرِ: "اللَّهُمَّ الْعَنْ فُلَانًا وَفُلَانًا وَفُلَانًا بَعْدَ مَا يَقُولُ: سَمِعَ اللَّهُ لِمَنْ حَمِدَهُ رَبَّنَا وَلَكَ الْحَمْدُ" فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى {لَيْسَ لَكَ مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ أَوْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ أَوْ يُعَذِّبَهُمْ فَإِنَّهُمْ ظَالِمُونَ} (٢) .

Bize Abdulvâhid b. Ahmed el-Mülîhî bildirdi, bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî bildirdi, bize Muhammed b. Yûsuf bildirdi, bize Muhammed b. İsmâîl bildirdi, bize Hibbân b. Mûsâ bildirdi, bize Abdullah -yani İbnü'l-Mübârek- bildirdi, bize Ma'mer ez-Zührî'den bildirdi; bana Sâlim babasından rivayet etti ki o, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i sabah namazının son rekâtında rükûdan başını kaldırdığında: 'Semiallâhu limen hamideh, Rabbenâ ve leke'l-hamd' dedikten sonra: "Allah'ım, filana, filana ve filana lanet et!" derken işitmiştir. Bunun üzerine Allah Teâlâ: {لَيْسَ لَكَ مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ أَوْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ أَوْ يُعَذِّبَهُمْ فَإِنَّهُمْ ظَالِمُونَ} “İşten sana ait hiçbir şey yoktur; Allah ya onların tövbesini kabul eder yahut onlara azap eder; çünkü onlar zalimlerdir” ayetini indirdi (٢).

وَقَالَ قَوْمٌ: نَزَلَتْ يَوْمَ أُحُدٍ، أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ عَبْدِ الْقَاهِرِ أَنَا عَبْدُ الْغَافِرِ (٣) بْنُ مُحَمَّدٍ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عِيسَى الْجُلُودِيُّ، أَخْبَرَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ سُفْيَانَ، أَخْبَرَنَا مُسْلِمُ بْنُ الْحَجَّاجِ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ بْنِ قَعْنَبٍ، أَخْبَرَنَا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ، عَنْ ثَابِتٍ، عَنْ أَنَسٍ ﵄ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ كُسِرَتْ رَبَاعِيَتُهُ يَوْمَ أُحُدٍ وَشُجَّ فِي رَأْسِهِ، فَجَعَلَ يَسْلِتُ الدَّمَ عَنْهُ وَيَقُولُ: "كَيْفَ يُفْلِحُ قَوْمٌ شَجُّوا [رَأْسَ] (٤) نَبِيِّهِمْ، وَكَسَرُوا رَبَاعِيَتَهُ، وَهُوَ يَدْعُوهُمْ إِلَى (٥) [اللَّهِ ﷿] فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى: {لَيْسَ لَكَ مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ} (٦) .

Bir grup da dedi ki: Uhud günü inmiştir. Bize İsmâîl b. Abdilkâhir bildirdi, bize Abdülgâfir (٣) b. Muhammed bildirdi, bize Muhammed b. Îsâ el-Cülûdî bildirdi, bize İbrâhim b. Muhammed b. Süfyân bildirdi, bize Müslim b. el-Haccâc bildirdi, bize Abdullah b. Mesleme b. Ka'neb bildirdi, bize Hammâd b. Seleme Sâbit'ten, o da Enes radıyallâhu anh'tan bildirdi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Uhud günü ön dişi kırıldı ve başı yarıldı. Yüzündeki kanı silmeye başladı ve şöyle buyuruyordu: "Kendilerini [azîz ve celîl olan Allah'a] (٥) davet ettiği halde peygamberlerinin [başını] (٤) yaran ve ön dişini kıran bir kavim nasıl felaha erer?" Bunun üzerine Allah Teâlâ: {لَيْسَ لَكَ مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ} “İşten sana ait hiçbir şey yoktur” ayetini indirdi (٦).

وَعَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ ﵄ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يَوْمَ أُحُدٍ: "اللَّهُمَّ الْعَنْ أَبَا سُفْيَانَ اللَّهُمَّ الْعَنِ الْحَارِثَ بْنَ هِشَامٍ، اللَّهُمَّ الْعَنْ صَفْوَانَ بْنَ أُمَيَّةَ" فَنَزَلَتْ: {لَيْسَ لَكَ مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ أَوْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ} فَأَسْلَمُوا وَحَسُنَ إِسْلَامُهُمْ (٧) .

Abdullah b. Ömer radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Uhud günü: "Allah'ım! Ebû Süfyân'a lanet et, Allah'ım! Hâris b. Hişâm'a lanet et, Allah'ım! Safvân b. Ümeyye'ye lanet et!" buyurdu. Bunun üzerine: {لَيْسَ لَكَ مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ أَوْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ} “İşten sana ait hiçbir şey yoktur; Allah ya onların tövbesini kabul eder...” ayeti indi. Daha sonra onlar Müslüman oldular ve İslamları da güzel oldu (٧).

وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ وَمُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ لَمَّا رَأَى رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَالْمُسْلِمُونَ يَوْمَ أُحُدٍ مَا

Saîd b. el-Müseyyeb ve Muhammed b. İshâk şöyle dediler: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ve Müslümanlar Uhud günü gördüklerinde...

بِأَصْحَابِهِمْ مِنْ جَدْعِ الْآذَانِ وَالْأُنُوفِ وَقَطْعِ الْمَذَاكِيرِ، قَالُوا: لَئِنْ أَدَالَنَا اللَّهُ تَعَالَى مِنْهُمْ لَنَفْعَلَنَّ بِهِمْ مِثْلَ مَا فَعَلُوا، وَلَنُمَثِّلَنَّ بِهِمْ مُثْلَةً لَمْ يُمَثِّلْهَا أَحَدٌ مِنَ الْعَرَبِ بِأَحَدٍ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى هَذِهِ الْآيَةَ.

ashaplarının kulaklarının ve burunlarının kesildiğini, cinsel organlarının koparıldığını görünce: 'Eğer Allah Teâlâ bize onlara karşı zafer nasip ederse, mutlaka onların yaptıklarının aynısını onlara yapacağız ve Araplardan hiçbirinin kimseye yapmadığı bir müsle (işkence)yi onlara uygulayacağız' dediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ bu ayeti indirdi.

وَقِيلَ: أَرَادَ النَّبِيُّ ﷺ أَنْ يَدْعُوَ عَلَيْهِمْ بِالِاسْتِئْصَالِ فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ (١) وَذَلِكَ لِعِلْمِهِ فِيهِمْ بِأَنَّ كَثِيرًا مِنْهُمْ يُسْلِمُونَ. فَقَوْلُهُ تَعَالَى: {لَيْسَ لَكَ مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ} أَيْ: لَيْسَ إِلَيْكَ، فَاللَّامُ بِمَعْنَى "إِلَى" كَقَوْلِهِ تَعَالَى: " رَبَّنَا إِنَّنَا سَمِعْنَا مُنَادِيًا يُنَادِي لِلْإِيمَانِ " (سُورَةُ آلِ عِمْرَانَ -١٩٣) أَيْ: إِلَى الْإِيمَانِ: قَوْلُهُ تَعَالَى: {أَوْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ} (قَالَ بَعْضُهُمْ: مَعْنَاهُ حَتَّى يَتُوبَ عَلَيْهِمْ) (٢) أَوْ: إِلَى أَنْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ، وَقِيلَ: هُوَ نَسَقٌ عَلَى قَوْلِهِ "لِيَقْطَعَ طَرَفًا" وَقَوْلُهُ: {لَيْسَ لَكَ مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ} اعْتِرَاضٌ بَيْنَ نَظْمِ الْكَلَامِ وَنَظْمِ الْآيَةِ (٣) لِيَقْطَعَ طَرَفًا مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَوْ يَكْبِتَهُمْ أَوْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ أَوْ يُعَذِّبَهُمْ فَإِنَّهُمْ ظَالِمُونَ، لَيْسَ لَكَ مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ، بَلِ الْأَمْرُ أَمْرِي فِي ذَلِكَ كُلِّهِ.

Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in onların kökünün kazınması için beddua etmek istediği ve bu ayetin indiği de söylenmiştir (١); bu da onların birçoğunun Müslüman olacağını bildiği içindir. Yüce Allah'ın: {لَيْسَ لَكَ مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ} “İşten sana ait hiçbir şey yoktur” kavli; yani senin elinde değildir. Buradaki lâm harfi "ilâ" manasındadır; nitekim Yüce Allah'ın: "Rabbenâ innenâ semi'nâ münâdiyen yünâdî li'l-îmân" (Âl-i İmrân, 193) kavlindeki gibidir, yani imana çağıran demektir. Yüce Allah'ın: {أَوْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ} “Yahut onların tövbesini kabul eder” kavli hakkında; bazısı bunun manasının 'onların tövbesini kabul edinceye kadar' (٢) yahut 'tövbelerini kabul edişine değin' olduğunu söylemiştir. Bunun "Liyakta'a tarafen" kavline atıf olduğu, {لَيْسَ لَكَ مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ} kavlinin ise söz dizimi ile ayetin dizilişi arasında bir itiraz (ara cümle) olduğu söylenmiştir (٣); yani: İnkâr edenlerden bir kısmını helâk etsin yahut onları perişan etsin yahut tövbelerini kabul etsin yahut onlara azap etsin diyedir; çünkü onlar zalimlerdir. İşten sana ait hiçbir şey yoktur, bilakis bütün bunlarda emir ancak benim emrimdir.

ثُمَّ قَالَ: {وَلِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ يَغْفِرُ لِمَنْ يَشَاءُ وَيُعَذِّبُ مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ}

Sonra şöyle buyurdu: {وَلِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ يَغْفِرُ لِمَنْ يَشَاءُ وَيُعَذِّبُ مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ} “Göklerde ne var, yerde ne varsa hepsi Allah'ındır. O dilediğini bağışlar, dilediğine azap eder. Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir”.

{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَأْكُلُوا الرِّبَا أَضْعَافًا مُضَاعَفَةً وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ (١٣٠) وَاتَّقُوا النَّارَ الَّتِي أُعِدَّتْ لِلْكَافِرِينَ (١٣١) }

{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَأْكُلُوا الرِّبَا أَضْعَافًا مُضَاعَفَةً وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ (١٣٠) وَاتَّقُوا النَّارَ الَّتِي أُعِدَّتْ لِلْكَافِرِينَ (١٣١) } “Ey iman edenler! Kat kat artırılmış olarak faiz yemeyin. Allah'tan sakının ki kurtuluşa eresiniz. (130) Kâfirler için hazırlanmış olan ateşten sakının. (131)”

{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَأْكُلُوا الرِّبَا أَضْعَافًا مُضَاعَفَةً} أَرَادَ بِهِ مَا كَانُوا يَفْعَلُونَهُ عِنْدَ حُلُولِ أَجَلِ الدَّيْنِ مِنْ زِيَادَةِ الْمَالِ وَتَأْخِيرِ الطَّلَبِ، {وَاتَّقُوا اللَّهَ} فِي أَمْرِ الرِّبَا فَلَا تَأْكُلُوهُ، {لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ}

{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَأْكُلُوا الرِّبَا أَضْعَافًا مُضَاعَفَةً} “Ey iman edenler! Kat kat artırılmış olarak faiz yemeyin”; bununla borcun vadesi geldiğinde malı artırıp talebi ertelemek şeklinde yaptıklarını kastetmiştir. {وَاتَّقُوا اللَّهَ} “Allah'tan sakının”, faiz hususunda sakının da onu yemeyin; {لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ} “ki kurtuluşa eresiniz”.

ثُمَّ خَوَّفَهُمْ فَقَالَ: {وَاتَّقُوا النَّارَ الَّتِي أُعِدَّتْ لِلْكَافِرِينَ}

Sonra onları korkutarak şöyle buyurdu: {وَاتَّقُوا النَّارَ الَّتِي أُعِدَّتْ لِلْكَافِرِينَ} “Kâfirler için hazırlanmış olan ateşten sakının”.

{وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَالرَّسُولَ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ (١٣٢) }

{وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَالرَّسُولَ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ (١٣٢) } “Allah'a ve Peygamber'e itaat edin ki merhamet olunasınız. (132)”

{وَسَارِعُوا إِلَى مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ وَجَنَّةٍ عَرْضُهَا السَّمَاوَاتُ وَالْأَرْضُ أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِينَ (١٣٣) }

{وَسَارِعُوا إِلَى مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ وَجَنَّةٍ عَرْضُهَا السَّمَاوَاتُ وَالْأَرْضُ أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِينَ (١٣٣) } “Rabbinizin bağışına ve takva sahipleri için hazırlanmış olup genişliği gökler ve yer kadar olan cennete koşun. (133)”

{وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَالرَّسُولَ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ} لِكَيْ تُرْحَمُوا.

{وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَالرَّسُولَ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ} “Allah'a ve Peygamber'e itaat edin ki merhamet olunasınız”, yani merhamet edilmeniz için.

{وَسَارِعُوا} قَرَأَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ وَالشَّامِ سَارِعُوا بِلَا وَاوٍ، {إِلَى مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ} أَيْ بَادِرُوا وَسَابِقُوا إِلَى الْأَعْمَالِ الَّتِي تُوجِبُ الْمَغْفِرَةَ.

{وَسَارِعُوا} “Koşun”; Medine ve Şam ehli vâv harfi olmaksızın 'Sâriû' şeklinde okumuştur. {إِلَى مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ} “Rabbinizin bağışına”, yani bağışlanmayı gerektiren amellere acele edin ve yarışın.

قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: إِلَى الْإِسْلَامِ، وَرُوِيَ عَنْهُ: إِلَى التَّوْبَةِ، وَبِهِ قَالَ عِكْرِمَةُ، وَقَالَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ ﵁: إِلَى أَدَاءِ الْفَرَائِضِ، وَقَالَ أَبُو الْعَالِيَةِ: إِلَى الْهِجْرَةِ، وَقَالَ الضَّحَّاكُ: إِلَى الْجِهَادِ، وَقَالَ مُقَاتِلٌ: إِلَى الْأَعْمَالِ الصَّالِحَةِ. رُوِيَ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ أَنَّهَا التَّكْبِيرَةُ الْأُولَى.

İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ: 'İslam'a' dedi. Ondan: 'Tövbeye' dediği de rivayet edilmiştir; İkrime de bu görüştedir. Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh: 'Farzları eda etmeye' dedi. Ebu'l-Âliye: 'Hicrete' dedi. Dahhâk: 'Cihada' dedi. Mukâtil: 'Salih amellere' dedi. Enes b. Mâlik'ten bunun ilk tekbir olduğu rivayet edilmiştir.

{وَجَنَّةٍ} أَيْ وَإِلَى جَنَّةٍ {عَرْضُهَا السَّمَاوَاتُ وَالْأَرْضُ} أَيْ: عرضها كعرض السموات وَالْأَرْضِ، كَمَا قَالَ فِي سُورَةِ الْحَدِيدِ: " وَجَنَّةٍ عَرْضُهَا كَعَرْضِ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ " (سُورَةُ الْحَدِيدِ -٢١) أَيْ: سَعَتُهَا، وَإِنَّمَا ذُكِرَ الْعَرْضُ عَلَى الْمُبَالَغَةِ لِأَنَّ طُولَ كُلِّ شَيْءٍ فِي الْأَغْلَبِ أَكْثَرُ مِنْ عَرْضِهِ يَقُولُ: هَذِهِ صِفَةُ عَرْضِهَا فَكَيْفَ طُولُهَا؟ قَالَ الزُّهْرِيُّ: إِنَّمَا وَصَفَ عَرْضَهَا فَأَمَّا طُولُهَا فَلَا يَعْلَمُهُ إِلَّا اللَّهُ، وَهَذَا عَلَى التَّمْثِيلِ لا أنها كالسموات وَالْأَرْضِ لَا غَيْرَ، معناه: كعرض السموات السَّبْعِ وَالْأَرْضِينَ السَّبْعِ عِنْدَ ظَنِّكُمْ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: " خَالِدِينَ فِيهَا ما دامت السمواتُ وَالْأَرْضُ " (سُورَةُ هُودٍ -١٠٧) يَعْنِي: عِنْدَ ظَنِّكُمْ وَإِلَّا فُهُمَا زَائِلَتَانِ، وَرُوِيَ عَنْ طَارِقِ بْنِ شِهَابٍ أَنَّ نَاسًا مِنَ الْيَهُودِ سَأَلُوا عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ وَعِنْدَهُ أَصْحَابُهُ ﵃ وَقَالُوا: أَرَأَيْتُمْ قَوْلَهُ {وَجَنَّةٍ عَرْضُهَا السَّمَاوَاتُ وَالْأَرْضُ} فَأَيْنَ النَّارُ؟ فَقَالَ عُمَرُ: أَرَأَيْتُمْ إِذَا جَاءَ اللَّيْلُ أَيْنَ يَكُونُ النَّهَارُ، وَإِذَا جَاءَ النَّهَارُ أَيْنَ يَكُونُ اللَّيْلُ؟ فَقَالُوا: إِنَّهُ لَمِثْلُهَا فِي التَّوْرَاةِ (١) وَمَعْنَاهُ أَنَّهُ حَيْثُ يَشَاءُ اللَّهُ.

{وَجَنَّةٍ} “Ve cennete”, yani ve bir cennete [koşun]; {عَرْضُهَا السَّمَاوَاتُ وَالْأَرْضُ} “genişliği gökler ve yer kadar olan”, yani genişliği göklerin ve yerin genişliği gibi olan; nitekim Hadîd suresinde şöyle buyurmuştur: "Ve cennetin arduhâ ke-ardi's-semâi ve'l-ard" (el-Hadîd, 21), yani genişliğidir. Genişliğin zikredilmesi mübalağa içindir; çünkü her şeyin boyu çoğunlukla eninden daha fazladır. 'Bu onun eninin vasfıdır, ya boyu nasıldır?' denmektedir. Zührî: 'O sadece genişliğini vasfetti, boyunu ise Allah'tan başkası bilemez' demiştir. Bu bir temsildir; yoksa sadece gökler ve yer kadardır demek değildir. Manası: Sizin zannınıza göre yedi kat gök ve yedi kat yerin genişliği gibidir; tıpkı Yüce Allah'ın: "Hâlidîne fîhâ mâ dâmeti's-semâvâtü ve'l-ard" (Hûd, 107) kavlinde olduğu gibi; yani sizin zannınıza göredir, yoksa ikisi de yok olucudur. Târık b. Şihâb'dan rivayet edildiğine göre Yahudilerden bazı insanlar, ashabı radıyallâhu anhüm yanındayken Ömer b. el-Hattâb'a: 'Allah'ın {وَجَنَّةٍ عَرْضُهَا السَّمَاوَاتُ وَالْأَرْضُ} “Genişliği gökler ve yer kadar olan cennete” kavli hakkında ne dersiniz, peki cehennem nerededir?' diye sordular. Ömer: 'Gece geldiğinde gündüzün nerede olduğunu, gündüz geldiğinde ise gecenin nerede olduğunu gördünüz mü?' dedi. Onlar: 'Bunun bir benzeri Tevrat'ta da vardır' dediler (١). Bunun manası, Allah'ın dilediği yerde olduğudur.

فَإِنْ قِيلَ: قَدْ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: " وَفِي السَّمَاءِ رِزْقُكُمْ وَمَا تُوعَدُونَ " (سُورَةُ الذَّارِيَاتِ -٢٢) وَأَرَادَ بِالَّذِي وَعَدَنَا: الْجَنَّةَ فَإِذَا كَانَتِ الْجَنَّةُ فِي السَّمَاءِ فَكَيْفَ يكون عرضُها السموات وَالْأَرْضَ؟ وَقِيلَ: إِنَّ بَابَ الْجَنَّةِ فِي السماء وعرضها السموات وَالْأَرْضُ كَمَا أَخْبَرَ، وَسُئِلَ أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ ﵁ عَنِ الْجَنَّةِ: أَفِي السَّمَاءِ أَمْ فِي الْأَرْضِ؟ فَقَالَ: وَأَيُّ أَرْضٍ وَسَمَاءٍ تَسَعُ الْجَنَّةَ؟ قِيلَ: فَأَيْنَ هِيَ؟ قال: فوق السموات السَّبْعِ تَحْتَ الْعَرْشِ. وَقَالَ قَتَادَةُ: كَانُوا يَرَوْنَ أَنَّ الجنة فوق السموات السَّبْعِ وَأَنَّ جَهَنَّمَ تَحْتَ الْأَرْضِينَ السَّبْعِ {أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِينَ}

Eğer: 'Allah Teâlâ: "Ve fî's-semâi rızkukum vemâ tû'adûn" (ez-Zâriyât, 22) buyurmuştur; bize vaat ettiği şeyle cenneti kastetmiştir. Cennet gökte olduğuna göre genişliği nasıl gökler ve yer kadar olabilir?' denilirse; denildi ki: Cennetin kapısı göktedir, genişliği ise haber verdiği gibi gökler ve yer kadardır. Enes b. Mâlik radıyallâhu anh'a cennet hakkında: 'Gökte midir yoksa yerde midir?' diye soruldu. O da: 'Hangi yer ve hangi gök cenneti içine alabilir ki?' dedi. 'O halde nerededir?' denilince, 'Yedi kat göğün üstünde, Arş'ın altındadır' dedi. Katâde dedi ki: Onlar cennetin yedi kat göğün üstünde, cehennemin ise yedi kat yerin altında olduğunu kabul ederlerdi. {أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِينَ} “Takva sahipleri için hazırlanmıştır”.

{الَّذِينَ يُنْفِقُونَ فِي السَّرَّاءِ وَالضَّرَّاءِ وَالْكَاظِمِينَ الْغَيْظَ وَالْعَافِينَ عَنِ النَّاسِ وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ (١٣٤) }

{الَّذِينَ يُنْفِقُونَ فِي السَّرَّاءِ وَالضَّرَّاءِ وَالْكَاظِمِينَ الْغَيْظَ وَالْعَافِينَ عَنِ النَّاسِ وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ (١٣٤) } “Onlar bollukta da darlıkta da infak edenler, öfkelerini yutanlar ve insanları affedenlerdir. Allah iyilik edenleri sever. (134)”

{الَّذِينَ يُنْفِقُونَ فِي السَّرَّاءِ وَالضَّرَّاءِ} أَيْ: فِي الْيُسْرِ وَالْعُسْرِ فَأَوَّلُ مَا ذَكَرَ مِنْ أَخْلَاقِهِمُ الْمُوجِبَةِ لِلْجَنَّةِ ذِكْرُ السَّخَاوَةِ وَقَدْ جَاءَ فِي الْحَدِيثِ. أَخْبَرَنَا أَبُو سَعِيدٍ الشُّرَيْحِيُّ، أَخْبَرَنَا أَبُو إِسْحَاقَ الثَّعْلَبِيُّ، أَخْبَرَنَا

{الَّذِينَ يُنْفِقُونَ فِي السَّرَّاءِ وَالضَّرَّاءِ} “Bollukta ve darlıkta infak edenler” yani: Kolaylıkta ve zorlukta [harcayanlar demektir]. Onların cenneti gerektiren ahlaklarından ilk zikrettiği şey cömertliktir. Nitekim hadiste de gelmiştir: Bize Ebû Saîd eş-Şüreyhî haber verdi, bize Ebû İshâk es-Sa'lebî haber verdi, bize

أَبُو عَمْرٍو الْفُرَاتِيُّ، أَخْبَرَنَا أَبُو الْعَبَّاسِ أَحْمَدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ الْعَنْبَرِيُّ، أَخْبَرَنَا أَبُو عَبْدِ اللَّهِ بْنُ حَازِمٍ الْبَغَوِيُّ بِمَكَّةَ، أَخْبَرَنَا أَبُو صَالِحِ بْنُ أَيُّوبَ الْهَاشِمِيُّ، أَخْبَرَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعْدٍ، أَخْبَرَنَا سَعِيدُ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ عَنِ الْأَعْرَجِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "السَّخِيُّ قَرِيبٌ مِنَ اللَّهِ قَرِيبٌ مِنَ الْجَنَّةِ قَرِيبٌ مِنَ النَّاسِ بَعِيدٌ مِنَ النَّارِ، وَالْبَخِيلُ بَعِيدٌ مِنَ اللَّهِ بَعِيدٌ مِنَ الْجَنَّةِ بَعِيدٌ مِنَ النَّاسِ قَرِيبٌ مِنَ النَّارِ، وَالْجَاهِلُ السَّخِيُّ أَحَبُّ إِلَى اللَّهِ مِنْ عَابِدٍ بَخِيلٍ" (١) .

...Ebû Amr el-Fürâtî haber verdi, bize Ebu'l-Abbâs Ahmed b. İsmâil el-Anberî haber verdi, bize Ebû Abdillâh b. Hâzim el-Begavî Mekke'de haber verdi, bize Ebû Sâlih b. Eyyûb el-Hâşimî haber verdi, bize İbrâhîm b. Sa'd haber verdi, bize Saîd b. Muhammed, Yahyâ b. Saîd'den, [o] el-A'rec'den, [o da] Ebû Hureyre radıyallâhu anh'tan haber verdi; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Cömert kişi Allah'a yakın, cennete yakın, insanlara yakın ve cehennemden uzaktır. Cimri ise Allah'tan uzak, cennetten uzak, insanlardan uzak ve cehenneme yakındır. Cömert bir cahil, Allah'a cimri bir ibadet ehlinden daha sevimlidir" (١).

{وَالْكَاظِمِينَ الْغَيْظَ} أَيِ: الْجَارِعِينَ الْغَيْظَ عِنْدَ امْتِلَاءِ نُفُوسِهِمْ مِنْهُ، وَالْكَظْمُ: حَبْسُ الشَّيْءِ عند امتلائه ٦٩/أوَكَظْمُ الْغَيْظِ أَنْ يَمْتَلِئَ غَيْظًا فَيَرُدُّهُ فِي جَوْفِهِ وَلَا يُظْهِرُهُ. وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: " إِذِ الْقُلُوبُ لَدَى الْحَنَاجِرِ كَاظِمِينَ " (سُورَةُ غَافِرٍ -١٨) أَخْبَرَنَا أَبُو سَعِيدٍ الشُّرَيْحِيُّ، أَخْبَرَنَا أَبُو إِسْحَاقَ الثَّعْلَبِيُّ، أَخْبَرَنَا أَبُو عَمْرٍو الْفُرَاتِيُّ، أَخْبَرَنَا أَبُو مُحَمَّدٍ الْحَسَنُ بن محمد الإسفرايني، أَخْبَرَنَا أَبُو عَبْدِ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ زَكَرِيَّا الْعَلَّانِيُّ، أَخْبَرَنَا رَوْحُ بْنُ عَبْدِ الْمُؤْمِنِ، أَخْبَرَنَا أَبُو عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْمُقْرِي أَخْبَرَنَا سَعِيدُ بْنُ أَبِي أَيُّوبَ قَالَ: حَدَّثَنِي أَبُو مَرْحُومٍ عَنْ سَهْلِ بْنِ مُعَاذِ بْنِ أَنَسٍ الْجُهَنِيِّ عَنْ أَبِيهِ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: مَنْ كَظَمَ غَيْظًا وَهُوَ يَقْدِرُ عَلَى أَنْ يُنْفِذَهُ دَعَاهُ اللَّهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَلَى رُؤُوسِ الْخَلَائِقِ حَتَّى يُخَيِّرَهُ مِنْ أَيِّ الْحُورِ شَاءَ ". (٢) .

{وَالْكَاظِمِينَ الْغَيْظَ} “Öfkelerini yutanlar”, yani nefisleri öfkeyle dolduğunda onu içlerine atanlar demektir. Kazm (الْكَظْمُ): Bir şey dolduğunda onu tutmaktır ٦٩/a Öfkeyi yutmak ise öfkeyle dolup da onu içine atarak açığa vurmamaktır. Yüce Allah'ın şu buyruğu da bu kabildendir: "İzi'l-kulûbu lede'l-hanâciri kâzımîn" (Gâfir, 18). Bize Ebû Saîd eş-Şüreyhî haber verdi, bize Ebû İshâk es-Sa'lebî haber verdi, bize Ebû Amr el-Fürâtî haber verdi, bize Ebû Muhammed el-Hasen b. Muhammed el-İsferâyînî haber verdi, bize Ebû Abdillâh b. Muhammed Zekeriyyâ el-Allânî haber verdi, bize Ravh b. Abdilmu'min haber verdi, bize Ebû Abdirrahmân el-Mukrî haber verdi, bize Saîd b. Ebî Eyyûb haber verip dedi ki: Bana Ebû Merhûm, Sehl b. Muâz b. Enes el-Cühenî'den, [o da] babasından haber verdi; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Kim gereğini yerine getirmeye gücü yettiği halde bir öfkesini yutarsa, Allah kıyamet gününde mahlukatın gözü önünde onu çağırır ve dilediği huriyi seçmekte serbest bırakır" (٢).

{وَالْعَافِينَ عَنِ النَّاسِ} قَالَ الْكَلْبِيُّ عَنِ الْمَمْلُوكِينَ سُوءَ الْأَدَبِ، وَقَالَ زَيْدُ بْنُ أَسْلَمَ وَمُقَاتِلٌ: عَمَّنْ ظَلَمَهُمْ وَأَسَاءَ إِلَيْهِمْ. {وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ} (٣) .

{وَالْعَافِينَ عَنِ النَّاسِ} “Ve insanları affedenlerdir”. Kelbî: "Kölelerin edepsizliklerini [affedenler]" demiştir. Zeyd b. Eslem ve Mukâtil ise: "Kendilerine zulmeden ve kötülük eden kimseleri [affedenler]" demişlerdir. {وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ} “Allah iyilik edenleri sever” (٣).

{وَالَّذِينَ إِذَا فَعَلُوا فَاحِشَةً أَوْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ ذَكَرُوا اللَّهَ فَاسْتَغْفَرُوا لِذُنُوبِهِمْ وَمَنْ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ إِلَّا اللَّهُ وَلَمْ يُصِرُّوا عَلَى مَا فَعَلُوا وَهُمْ يَعْلَمُونَ (١٣٥) }

{وَالَّذِينَ إِذَا فَعَلُوا فَاحِشَةً أَوْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ ذَكَرُوا اللَّهَ فَاسْتَغْفَرُوا لِذُنُوبِهِمْ وَمَنْ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ إِلَّا اللَّهُ وَلَمْ يُصِرُّوا عَلَى مَا فَعَلُوا وَهُمْ يَعْلَمُونَ (١٣٥) } “Ve onlar, çirkin bir iş yaptıklarında veya nefislerine zulmettiklerinde Allah'ı anıp günahları için bağışlanma dileyenlerdir. Günahları Allah'tan başka kim bağışlar? Onlar yaptıklarında bile bile ısrar etmezler. (135)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَالَّذِينَ إِذَا فَعَلُوا فَاحِشَةً أَوْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ} الْآيَةَ قَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ: قَالَ الْمُؤْمِنُونَ: يَا

Yüce Allah'ın: {وَالَّذِينَ إِذَا فَعَلُوا فَاحِشَةً أَوْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ} “Ve onlar, çirkin bir iş yaptıklarında veya nefislerine zulmettiklerinde...” ayeti hakkında İbn Mes'ûd şöyle demiştir: Müminler: "Ey

رَسُولَ اللَّهِ كَانَتْ بَنُو إِسْرَائِيلَ أَكْرَمَ عَلَى اللَّهِ مِنَّا، كَانَ أَحَدُهُمْ إِذَا أَذْنَبَ أَصْبَحَتْ كَفَّارَةُ ذَنْبِهِ مَكْتُوبَةً فِي عَتَبَةِ بَابِهِ اجْدَعْ أَنْفَكَ وَأُذُنَكَ، افْعَلْ كَذَا فَسَكَتَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى هَذِهِ الْآيَةَ (١) .

...Allah'ın Resûlü! İsrâiloğulları Allah katında bizden daha mı değerliydi? Onlardan biri günah işlediğinde sabahleyin günahının kefareti kapısının eşiğine: 'Burnunu ve kulağını kes, şöyle şöyle yap' diye yazılırdı" dediler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem sustu ve bunun üzerine Yüce Allah bu ayeti indirdi (١).

وَقَالَ عَطَاءٌ: نَزَلَتْ فِي نَبْهَانَ التَّمَّارِ وَكُنْيَتُهُ أَبُو مَعْبَدٍ أَتَتْهُ امْرَأَةٌ حَسْنَاءُ تَبْتَاعُ مِنْهُ تَمْرًا فَقَالَ لَهَا إِنَّ هَذَا التَّمْرَ لَيْسَ بِجَيِّدٍ، وَفِي الْبَيْتِ أَجْوَدُ مِنْهُ فَذَهَبَ بِهَا إِلَى بَيْتِهِ فَضَمَّهَا إِلَى نَفْسِهِ وَقَبَّلَهَا فَقَالَتْ لَهُ: اتَّقِ اللَّهَ فَتَرَكَهَا وَنَدِمَ عَلَى ذَلِكَ فَأَتَى النَّبِيَّ ﷺ وَذَكَرَ ذَلِكَ لَهُ، فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ (٢) .

Atâ ise şöyle dedi: Bu ayet, künyesi Ebû Ma'bed olan hurmacı Nebhân hakkında indi. Ona güzel bir kadın hurma satın almak için gelmişti. Kadına: "Bu hurma iyi değil, evde bundan daha iyisi var" dedi ve kadını evine götürdü. Onu kucaklayıp öptü. Kadın ona: "Allah'tan kork!" deyince kadını bıraktı ve yaptığına pişman oldu. Sonra Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip bu durumu ona anlattı. Bunun üzerine bu ayet indi (٢).

وَقَالَ مُقَاتِلٌ وَالْكَلْبِيُّ: آخَى رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بَيْنَ رَجُلَيْنِ أَحَدُهُمَا مِنَ الْأَنْصَارِ وَالْآخَرُ مِنْ ثَقِيفٍ فَخَرَجَ الثَّقَفِيُّ فِي غَزَاةٍ وَاسْتَخْلَفَ الْأَنْصَارِيَّ عَلَى أَهْلِهِ فَاشْتَرَى لَهُمُ اللَّحْمَ ذَاتَ يَوْمٍ فَلَمَّا أَرَادَتِ الْمَرْأَةُ أَنْ تَأْخُذَ مِنْهُ دَخَلَ عَلَى أَثَرِهَا وَقَبَّلَ يَدَهَا، ثُمَّ نَدِمَ وَانْصَرَفَ وَوَضَعَ التُّرَابَ عَلَى رَأْسِهِ وَهَامَ عَلَى وَجْهِهِ، فَلَمَّا رَجَعَ الثَّقَفِيُّ لَمْ يَسْتَقْبِلْهُ الْأَنْصَارِيُّ فَسَأَلَ امْرَأَتَهُ عَنْ حَالِهِ فَقَالَتْ: لَا أَكْثَرَ اللَّهُ فِي الْإِخْوَانِ مِثْلَهُ وَوَصَفَتْ لَهُ الْحَالَ، وَالْأَنْصَارِيُّ يَسِيحُ فِي الْجِبَالِ تَائِبًا مُسْتَغْفِرًا، فَطَلَبَهُ الثَّقَفِيُّ حَتَّى وَجَدَهُ فَأَتَى بِهِ أَبَا بَكْرٍ رَجَاءَ أَنْ يَجِدَ عِنْدَهُ رَاحَةً وَفَرَجًا. فَقَالَ الْأَنْصَارِيُّ: هَلَكْتُ: وَذَكَرَ لَهُ الْقِصَّةَ فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ: وَيْحَكَ أَمَا عَلِمْتَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى يغار للغازي مالا يَغَارُ لِلْمُقِيمِ، ثُمَّ أَتَيَا عُمَرَ ﵁ فَقَالَ مِثْلَ ذَلِكَ، فَأَتَيَا النَّبِيَّ ﷺ فَقَالَ لَهُ مِثْلَ مَقَالَتِهِمَا، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى هَذِهِ الْآيَةَ {وَالَّذِينَ إِذَا فَعَلُوا فَاحِشَةً} (٣) يَعْنِي: قَبِيحَةً خَارِجَةً عَمَّا أَذِنَ اللَّهُ تَعَالَى لَهُ فِيهِ، وَأَصْلُ الْفُحْشِ الْقُبْحُ وَالْخُرُوجُ عَنِ الْحَدِّ قَالَ جَابِرٌ: الْفَاحِشَةُ الزِّنَا.

Mukâtil ve Kelbî şöyle dediler: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem biri Ensar'dan diğeri Sakîf'ten iki adamı kardeş yapmıştı. Sakîfli bir gazveye çıktı ve Ensarî olanı ailesine vekil bıraktı. [Ensarî] bir gün onlar için et satın aldı. Kadın eti almak isteyince onun peşinden içeri girdi ve elini öptü. Sonra pişman olup ayrıldı, başına toprak saçtı ve kendini yollara vurdu. Sakîfli döndüğünde Ensarî onu karşılamadı. Karısına onun durumunu sordu; kadın: "Allah kardeşler arasında onun gibileri çoğaltmasın!" dedi ve durumu ona anlattı. Bu sırada Ensarî tövbe edip bağışlanma dileyerek dağlarda dolaşıyordu. Sakîfli onu arayıp buldu ve yanında bir teselli ve çıkış yolu bulur ümidiyle Ebû Bekir'e getirdi. Ensarî: "Helak oldum" dedi ve kıssayı ona anlattı. Ebû Bekir: "Yazıklar olsun sana! Bilmez misin ki Allah Teâlâ gazi için kıskandığını evinde oturan için kıskanmaz!" dedi. Sonra Ömer radıyallâhu anh'a gittiler; o da benzerini söyledi. Sonra Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e geldiler; o da ikisinin sözünün benzerini söyledi. Bunun üzerine Allah Teâlâ şu ayeti indirdi: {وَالَّذِينَ إِذَا فَعَلُوا فَاحِشَةً} “Ve onlar, çirkin bir iş yaptıklarında...” (٣). Yani: Allah Teâlâ'nın izin verdiğinin dışına çıkan çirkin bir fiil [işlediklerinde]. Fuhş kelimesinin aslı, çirkinlik ve haddi aşmaktır. Câbir: "Fahişe zinadır" demiştir.

{أَوْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ} مَا دُونَ الزِّنَا مِنَ الْقُبْلَةِ وَالْمُعَانَقَةِ وَالنَّظَرِ وَاللَّمْسِ.

{أَوْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ} “Veya nefislerine zulmettiklerinde”, yani öpme, kucaklama, bakma ve dokunma gibi zinadan daha hafif olan fiilleri işlediklerinde demektir.

وَقَالَ مُقَاتِلٌ وَالْكَلْبِيُّ: الْفَاحِشَةُ مَا دُونَ الزِّنَا مِنْ قُبْلَةٍ أَوْ لَمْسَةٍ أَوْ نَظْرَةٍ فِيمَا لَا يَحِلُّ أَوْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ بِالْمَعْصِيَةِ.

Mukâtil ve Kelbî şöyle demiştir: Fahişe; öpme, dokunma veya helal olmayana bakma gibi zinadan daha hafif durumlardır. "Veya nefislerine zulmettiklerinde" ise günah işleyerek [zulmetmeleridir].

وَقِيلَ: فَعَلُوا فَاحِشَةَ الْكَبَائِرِ، أَوْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ بِالصَّغَائِرِ.

Şöyle de denilmiştir: "Büyük günah olan çirkin bir fiili işlediklerinde veya küçük günahlarla nefislerine zulmettiklerinde".

وَقِيلَ: فَعَلُوا فَاحِشَةً فِعْلًا أَوْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ قَوْلًا.

Şöyle de denilmiştir: Fiil olarak çirkin bir hayasızlık yaptıklarında veya söz olarak nefislerine zulmettiklerinde.

{ذَكَرُوا اللَّهَ} أَيْ: ذَكَرُوا وَعِيدَ اللَّهِ، وَأَنَّ اللَّهَ سَائِلُهُمْ، وَقَالَ مُقَاتِلُ بْنُ حَيَّانَ: ذَكَرُوا اللَّهَ بِاللِّسَانِ عِنْدَ الذُّنُوبِ.

{ذَكَرُوا اللَّهَ} “Allah'ı anarlar”, yani Allah'ın tehdidini ve Allah'ın kendilerini hesaba çekeceğini hatırlarlar. Mukâtil b. Hayyân şöyle demiştir: "Günah işlediklerinde Allah'ı dilleriyle anarlar."

{فَاسْتَغْفَرُوا لِذُنُوبِهِمْ وَمَنْ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ إِلَّا اللَّهُ} أَيْ: وَهَلْ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ إِلَّا اللَّهُ.

{فَاسْتَغْفَرُوا لِذُنُوبِهِمْ وَمَنْ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ إِلَّا اللَّهُ} “Ve günahları için bağışlanma dilerler. Günahları Allah'tan başka kim bağışlar?”, yani günahları Allah'tan başka bağışlayan mı vardır?

{وَلَمْ يُصِرُّوا عَلَى مَا فَعَلُوا} أَيْ: لَمْ يُقِيمُوا وَلَمْ يَثْبُتُوا عَلَيْهِ وَلَكِنْ تَابُوا وَأَنَابُوا وَاسْتَغْفَرُوا، وَأَصْلُ الْإِصْرَارِ: الثَّبَاتُ عَلَى الشَّيْءِ وَقَالَ الْحَسَنُ: إِتْيَانُ الْعَبْدِ ذَنْبًا عَمْدًا إِصْرَارٌ حَتَّى يَتُوبَ.

{وَلَمْ يُصِرُّوا عَلَى مَا فَعَلُوا} “Yaptıklarında ısrar etmezler”, yani onda devam edip diretmezler; aksine tövbe eder, [Allah'a] yönelir ve bağışlanma dilerler. İsrâr (الْإِصْرَارُ) kelimesinin aslı, bir şeyde sebat etmek/direnmektir. Hasan[-ı Basrî] şöyle demiştir: "Kulun bir günahı kasten işlemesi, tövbe edinceye kadar ısrardır."

وَقَالَ السُّدِّيُّ: الْإِصْرَارُ: السُّكُوتُ وَتَرْكُ الِاسْتِغْفَارَ. أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ الْمُلَيْحِيُّ، أَخْبَرَنَا أَبُو مَنْصُورٍ السَّمْعَانِيُّ، أَخْبَرَنَا أَبُو جَعْفَرٍ الرَّيَّانِيُّ، أَخْبَرَنَا حُمَيْدُ بْنُ زَنْجُوَيْهِ، أَنَا يَحْيَى بْنُ يَحْيَى، أَنَا عَبْدُ الْحَمِيدِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ عُثْمَانَ بْنِ وَاقِدٍ الْعُمَرِيِّ، عَنْ أَبِي نُصَيْرَةَ، قَالَ: لَقِيتُ مَوْلًى لِأَبِي بَكْرٍ ﵁ فَقُلْتُ لَهُ: أَسَمِعْتَ مِنْ أَبِي بَكْرٍ شَيْئًا؟ قَالَ: نَعَمْ سَمِعْتُهُ يَقُولُ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: " مَا أَصَرَّ مَنِ اسْتَغْفَرَ، وَإِنْ عَادَ فِي الْيَوْمِ سَبْعِينَ مَرَّةً" (١) .

Süddî şöyle demiştir: İsrâr; susmak ve istiğfarı terk etmektir. Bize Abdülvâhid el-Müleyhî haber verdi, bize Ebû Mansûr es-Sem‘ânî haber verdi, bize Ebû Ca'fer er-Reyyânî haber verdi, bize Humeyd b. Zenceveyh haber verdi, bize Yahyâ b. Yahyâ bildirdi, bize Abdülhamîd b. Abdirrahmân, Osmân b. Vâkıd el-Ömerî'den, [o da] Ebû Nusayra'dan bildirdi; dedi ki: Ebû Bekir radıyallâhu anh'ın azatlısıyla karşılaştım ve ona: "Ebû Bekir'den bir şey işittin mi?" dedim. "Evet, onun şöyle dediğini işittim: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: 'Günde yetmiş kere dönse bile, istiğfar eden kimse ısrar etmiş sayılmaz'" (١).

{وَهُمْ يَعْلَمُونَ} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَالْحَسَنُ وَمُقَاتِلٌ وَالْكَلْبِيُّ: وَهُمْ يَعْلَمُونَ أَنَّهَا مَعْصِيَةٌ، وَقِيلَ: وَهُمْ يَعْلَمُونَ أَنَّ الْإِصْرَارَ ضَارٌّ، وَقَالَ الضَّحَّاكُ: وَهُمْ يَعْلَمُونَ أَنَّ اللَّهَ يَمْلِكُ مَغْفِرَةَ الذُّنُوبِ، وَقَالَ الْحُسَيْنُ بْنُ الْفَضْلِ وَهُمْ يَعْلَمُونَ أَنَّ لَهُمْ رَبًّا يَغْفِرُ الذُّنُوبَ، وَقِيلَ: وَهُمْ يَعْلَمُونَ أَنَّ اللَّهَ لَا يَتَعَاظَمُهُ الْعَفْوُ عَنِ الذُّنُوبِ وَإِنْ كَثُرَتْ وَقِيلَ: وَهُمْ يَعْلَمُونَ أَنَّهُمْ إِنِ اسْتَغْفَرُوا غُفِرَ لَهُمْ.

{وَهُمْ يَعْلَمُونَ} “Bile bile”. İbn Abbâs, Hasan, Mukâtil ve Kelbî: "Onun bir günah olduğunu bildikleri halde" demişlerdir. Şöyle de denilmiştir: "Israr etmenin zararlı olduğunu bildikleri halde." Dahhâk: "Allah'ın günahları bağışlamaya muktedir olduğunu bildikleri halde" demiştir. Hüseyin b. el-Fadl: "Kendilerinin günahları bağışlayan bir Rableri olduğunu bildikleri halde" demiştir. Şöyle de denilmiştir: "Ne kadar çok olursa olsun günahları affetmenin Allah'a büyük/zor gelmeyeceğini bildikleri halde." Şöyle de denilmiştir: "İstiğfar ettikleri takdirde bağışlanacaklarını bildikleri halde."

{أُولَئِكَ جَزَاؤُهُمْ مَغْفِرَةٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَجَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا وَنِعْمَ أَجْرُ الْعَامِلِينَ (١٣٦) }

{أُولَئِكَ جَزَاؤُهُمْ مَغْفِرَةٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَجَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا وَنِعْمَ أَجْرُ الْعَامِلِينَ (١٣٦) } “İşte onların mükafatı Rablerinden bir bağışlanma ve içinde ebedî kalacakları, altından ırmaklar akan cennetlerdir. [Böyle] amel edenlerin ecri ne güzeldir! (136)”

{أُولَئِكَ جَزَاؤُهُمْ مَغْفِرَةٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَجَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا وَنِعْمَ أَجْرُ الْعَامِلِينَ}

{أُولَئِكَ جَزَاؤُهُمْ مَغْفِرَةٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَجَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا وَنِعْمَ أَجْرُ الْعَامِلِينَ} “İşte onların mükafatı Rablerinden bir bağışlanma ve içinde ebedî kalacakları, altından ırmaklar akan cennetlerdir. [Böyle] amel edenlerin ecri ne güzeldir!”

ثَوَابُ الْمُطِيعِينَ. أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ أَحْمَدَ الْمُلَيْحِيُّ، أَنَا أَبُو مَنْصُورٍ السَّمْعَانِيُّ، أَخْبَرَنَا أَبُو جَعْفَرٍ الرَّيَّانِيُّ، أَنَا حُمَيْدُ بْنُ زَنْجُوَيْهِ، أَنَا عَفَّانُ بْنُ مُسْلِمٍ، أَنَا أَبُو عُوَانَةَ، أَنَا عُثْمَانُ بْنُ الْمُغِيرَةِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ رَبِيعَةَ الْأَسَدِيِّ، عَنْ أَسْمَاءَ بْنِ الْحَكَمِ الْفَزَارِيِّ، قَالَ: سَمِعْتُ عَلِيًّا ﵁ يَقُولُ: إِنِّي كُنْتُ رَجُلًا إِذَا سَمِعْتُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ حَدِيثًا يَنْفَعُنِي اللَّهُ مِنْهُ بِمَا شَاءَ أَنْ يَنْفَعَنِي وَإِذَا حَدَّثَنِي أَحَدٌ مِنْ أَصْحَابِهِ اسْتَحْلَفْتُهُ فَإِذَا حَلَفَ لِي صَدَّقْتُهُ، وَإِنَّهُ حَدَّثَنِي أَبُو بَكْرٍ وَصَدَقَ أَبُو بَكْرٍ أَنَّهُ سَمِعَ رَسُولَ اللَّهِ يَقُولُ: "مَا مِنْ عَبْدٍ مُؤْمِنٍ يُذْنِبُ ذَنْبًا فَيُحْسِنُ الطَّهُورَ ثُمَّ يَقُومُ فَيُصَلِّي ثُمَّ يَسْتَغْفِرُ اللَّهَ إِلَّا غَفَرَ اللَّهُ لَهُ" وَرَوَاهُ أَبُو عِيسَى عَنْ قُتَيْبَةَ عَنْ أَبِي عَوَانَةَ وَزَادَ: ثُمَّ قَرَأَ: {وَالَّذِينَ إِذَا فَعَلُوا فَاحِشَةً أَوْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ} الْآيَةَ (١) .

İtaat edenlerin sevabıdır. Bize Abdülvâhid b. Ahmed el-Müleyhî haber verdi, bize Ebû Mansûr es-Sem‘ânî bildirdi, bize Ebû Ca'fer er-Reyyânî haber verdi, bize Humeyd b. Zenceveyh bildirdi, bize Affân b. Müslim bildirdi, bize Ebû Avâne bildirdi, bize Osmân b. el-Mugîre, Alî b. Rebîa el-Esedî'den, [o da] Esmâ b. el-Hakem el-Fezârî'den bildirdi; dedi ki: Ali radıyallâhu anh'ı şöyle derken işittim: "Ben Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den bir hadis işittiğimde, Allah onunla dilediği şekilde bana fayda verirdi. Ashabından biri bana rivayette bulunduğunda ise ona yemin ettirirdim; yemin edince de onu doğrulardım. Ebû Bekir bana rivayet etti -ki Ebû Bekir doğru söylemiştir- o, Resûlullah'ın şöyle buyurduğunu işitmiş: 'Bir günah işleyip de ardından güzelce abdest alan, sonra kalkıp namaz kılan ve ardından Allah'tan bağışlanma dileyen hiçbir mümin kul yoktur ki Allah onu bağışlamış olmasın.'" Ebû Îsâ bunu Kuteybe'den, [o da] Ebû Avâne'den rivayet edip şunu ekledi: Sonra {وَالَّذِينَ إِذَا فَعَلُوا فَاحِشَةً أَوْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ} “Ve onlar, çirkin bir iş yaptıklarında veya nefislerine zulmettiklerinde...” ayetini okudu (١).

أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ الْمُلَيْحِيُّ، أَنَا أَبُو مَنْصُورٍ السَّمْعَانِيُّ، أَنَا أَبُو جَعْفَرٍ الرَّيَّانِيُّ، أَنَا حُمَيْدُ بْنُ زَنْجُوَيْهِ، أَنَا هِشَامُ بْنُ عَبْدِ الْمَلِكِ، أَخْبَرَنَا هَمَّامٌ، عَنْ إِسْحَاقَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي طَلْحَةَ، قَالَ: كَانَ قَاضٍ بِالْمَدِينَةِ يُقَالُ لَهُ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ أَبِي عَمْرَةَ فَسَمِعْتُهُ يَقُولُ: سَمِعْتُ أَبَا هُرَيْرَةَ يَقُولُ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: "إِنَّ عَبْدًا أَذْنَبَ ذَنْبًا فَقَالَ: أَيْ رَبِّ أَذْنَبْتُ ذَنْبًا فَاغْفِرْهُ لِي قَالَ: فَقَالَ رَبُّهُ ﷿: عَلِمَ عَبْدِي أَنَّ لَهُ رَبًّا يَغْفِرُ الذَّنْبَ وَيَأْخُذُ بِهِ، فَغَفَرَ لَهُ فَمَكَثَ مَا شَاءَ اللَّهُ، ثُمَّ أَصَابَ ذَنْبًا آخَرَ فَقَالَ: رَبِّ أَذْنَبْتُ ذَنْبًا فَاغْفِرْهُ لِي فَقَالَ رَبُّهُ ﷿: عَلِمَ عَبْدِي أَنَّ لَهُ رَبًّا يَغْفِرُ الذَّنْبَ وَيَأْخُذُ بِهِ قَدْ غَفَرْتُ لِعَبْدِي فَلْيَفْعَلْ مَا شَاءَ" (٢) .

Bize Abdülvâhid el-Müleyhî haber verdi, bize Ebû Mansûr es-Sem‘ânî bildirdi, bize Ebû Ca'fer er-Reyyânî bildirdi, bize Humeyd b. Zenceveyh bildirdi, bize Hişâm b. Abdilmelik bildirdi, bize Hemmâm, İshâk'tan, [o da] Abdullâh b. Ebî Talha'dan haber verdi; dedi ki: Medine'de Abdurrahman b. Ebî Amra adında bir kadı vardı. Onun şöyle dediğini işittim: Ebû Hureyre'yi şöyle derken işittim: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: "Bir kul bir günah işledi ve: 'Ey Rabbim, bir günah işledim, beni bağışla' dedi. Rabbi azze ve celle: 'Kulum kendisinin günahı bağışlayan ve günah sebebiyle hesaba çeken bir Rabbi olduğunu bildi' buyurdu ve onu bağışladı. Allah'ın dilediği bir müddet kaldıktan sonra başka bir günah daha işledi ve: 'Rabbim, bir günah işledim, beni bağışla' dedi. Rabbi azze ve celle: 'Kulum kendisinin günahı bağışlayan ve günah sebebiyle hesaba çeken bir Rabbi olduğunu bildi; kulumu bağışladım, artık dilediğini yapsın' buyurdu" (٢).

أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ الْمُلَيْحِيُّ، أَنَا أَبُو مَنْصُورٍ السَّمْعَانِيُّ، أَنَا أَبُو جَعْفَرٍ الرَّيَّانِيُّ، أَنَا حُمَيْدُ بْنُ زَنْجُوَيْهِ، أَخْبَرَنَا النُّعْمَانُ السَّدُوسِيُّ، أَخْبَرَنَا الْمَهْدِيُّ بْنُ مَيْمُونٍ، أَخْبَرَنَا غَيْلَانُ بْنُ جَرِيرٍ، عَنْ شَهْرِ بْنِ حَوْشَب عن معدي كرب عَنْ أبي ذر ٦٩/ب ﵁ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ يَرْوِيهِ عَنْ رَبِّهِ ﵎ قَالَ: "قَالَ يَا ابْنَ آدَمَ إِنَّكَ مَا دَعَوْتَنِي وَرَجَوْتَنِي غَفَرْتُ لَكَ عَلَى مَا كَانَ فِيكَ، ابْنَ آدَمَ إِنَّكَ إِنْ تَلْقَانِي بِقُرَابِ الْأَرْضِ خَطَايَا لَقِيتُكَ

Bize Abdülvâhid el-Müleyhî haber verdi, bize Ebû Mansûr es-Sem‘ânî bildirdi, bize Ebû Ca'fer er-Reyyânî bildirdi, bize Humeyd b. Zenceveyh bildirdi, bize en-Nu‘mân es-Sedûsî haber verdi, bize el-Mehdî b. Meymûn haber verdi, bize Gaylân b. Cerîr, Şehr b. Havşeb'den, [o] Ma'dîkerib'den, [o da] Ebû Zer radıyallâhu anh'tan bildirdi; o da Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in Rabbinden -celle ve azze- rivayet ettiğine göre şöyle buyurdu: «[Allah Teâlâ] buyurdu ki: Ey Âdemoğlu! Sen bana dua ettiğin ve benden umduğun müddetçe, sende ne [günah] bulunursa bulunsun seni bağışlarım. Ey Âdemoğlu! Şayet sen beni yer dolusu günahla karşılasan, ben de seni...»

بِقُرَابِهَا مَغْفِرَةً بَعْدَ أَنْ لَا تُشْرِكَ بِي شَيْئًا، ابْنَ آدَمَ إِنَّكَ إِنْ تُذْنِبْ حَتَّى تَبْلُغَ ذُنُوبُكَ عَنَانَ السَّمَاءِ ثُمَّ تَسْتَغْفِرُنِي أَغْفِرُ لَكَ" (١) .

...bana hiçbir şeyi ortak koşmamış olman şartıyla bir o kadar mağfiretle gelirim. Ey Âdemoğlu! Şayet sen günahların göğün bulutlarına ulaşacak kadar günah işlesen, sonra da benden bağışlanma dilesen, seni bağışlarım" (١).

أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ الْمُلَيْحِيُّ، أَخْبَرَنَا أَبُو الْحَسَنِ مُحَمَّدُ بْنُ الْحُسَيْنِ الْحَسَنِيُّ الشَّرَفِيُّ، أَنَا أَبُو الْأَزْهَرِ، أَحْمَدُ بْنُ الْأَزْهَرِ أَخْبَرَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ الْحَكَمِ بْنِ أَبَانَ، حَدَّثَنِي أَبِي عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ قَالَ: قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: " مَنْ عَلِمَ أَنِّي ذُو قُدْرَةٍ عَلَى مَغْفِرَةِ الذُّنُوبِ غَفَرْتُ لَهُ وَلَا أُبَالِي مَا لَمْ يُشْرِكْ بِي شَيْئًا" (٢) قَالَ ثَابِتٌ الْبُنَانِيُّ: بَلَغَنِي أَنَّ إِبْلِيسَ بَكَى حِينَ نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ {وَالَّذِينَ إِذَا فَعَلُوا فَاحِشَةً} إِلَى آخِرِهَا.

Bize Abdülvâhid el-Müleyhî haber verdi, bize Ebu'l-Hasen Muhammed b. el-Hüseyin el-Hasenî eş-Şerefî haber verdi, bize Ebu'l-Ezher Ahmed b. el-Ezher bildirdi, bize İbrâhîm b. el-Hakem b. Ebân haber verdi, bana babam İkrime'den, [o da] İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan bildirdi ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Allah Teâlâ buyurdu ki: 'Kim benim günahları bağışlamaya muktedir olduğumu bilirse, bana hiçbir şeyi ortak koşmadığı müddetçe ona [ne kadar günahı olduğuna] aldırmaksızın onu bağışlarım'" (٢). Sâbit el-Bünânî şöyle dedi: "Bana ulaştığına göre, {وَالَّذِينَ إِذَا فَعَلُوا فَاحِشَةً} 'Ve onlar, çirkin bir iş yaptıklarında...' ayeti sonuna kadar indiğinde İblis ağlamıştır."

{قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ سُنَنٌ فَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُروا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُكَذِّبِينَ (١٣٧) هَذَا بَيَانٌ لِلنَّاسِ وَهُدًى وَمَوْعِظَةٌ لِلْمُتَّقِينَ (١٣٨) }

{قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ سُنَنٌ فَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُروا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُكَذِّبِينَ (١٣٧) هَذَا بَيَانٌ لِلنَّاسِ وَهُدًى وَمَوْعِظَةٌ لِلْمُتَّقِينَ (١٣٨) } “Sizden önce de nice sünnetler (ilahi kanunlar/örnekler) gelip geçmiştir. Yeryüzünde gezin de yalanlayanların akıbeti nasıl olmuş görün! (137) Bu, insanlara bir açıklama; takva sahipleri için bir hidayet ve bir öğüttür. (138)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: {قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ سُنَنٌ} قَالَ عَطَاءٌ: شَرَائِعُ، وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: مَضَتْ لِكُلِّ أُمَّةٍ سُنَّةٌ وَمِنْهَاجٌ إِذَا اتَّبَعُوهَا ﵃، وَقَالَ مُجَاهِدٌ: قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ سُنَنٌ بِالْهَلَاكِ فِيمَنْ كَذَّبَ قَبْلَكُمْ، وَقِيلَ: سُنَنٌ أَيْ: أُمَمٌ وَالسُّنَّةُ: الْأُمَّةُ قَالَ الشَّاعِرُ: مَا عَايَنَ النَّاسُ مِنْ فَضْلٍ كَفَضْلِكُمُ ... وَلَا رَأَوْا مِثْلَكُمْ فِي سَالِفِ السُّنَنِ

Yüce Allah'ın: {قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ سُنَنٌ} “Sizden önce de nice sünnetler gelip geçmiştir” buyruğu hakkında Atâ: "Şeriatlar", Kelbî ise: "Her ümmet için uydukları takdirde [kurtulacakları] bir sünnet ve bir yol geçmiştir" demiştir. Mücâhid: "Sizden önce yalanlayanlar hakkında helak edilme sünnetleri gelip geçmiştir" demiştir. "Sünen (سُنَنٌ)" ümmetler demektir de denilmiştir. es-Sünne (السُّنَّةُ) ümmet anlamına gelir. Şair şöyle demiştir: İnsanlar sizin faziletiniz gibi bir fazilet görmedi / Ne de geçmiş ümmetler içinde sizin gibisini gördüler.

وَقِيلَ مَعْنَاهُ: أَهْلُ السُّنَنِ، وَالسُّنَّةُ هِيَ: الطَّرِيقَةُ الْمُتَّبَعَةُ فِي الْخَيْرِ وَالشَّرِّ، يُقَالُ: سَنَّ فُلَانٌ سُنَّةً حَسَنَةً وَسُنَّةً سَيِّئَةً إِذَا عَمِلَ عَمَلًا اقْتُدِيَ بِهِ مِنْ خَيْرٍ وَشَرٍّ.

Bunun manasının sünnet ehli olduğu da söylenmiştir. Sünnet ise hayırda ve şerde takip edilen yoldur. Bir kimse hayır veya şerden kendisine uyulan bir amel işlediğinde "Falan kimse güzel bir yol (sünnet) veya kötü bir yol (sünnet) koydu" denir.

وَمَعْنَى الْآيَةِ: قَدْ مَضَتْ وَسَلَفَتْ مِنِّي سُنَنٌ فِيمَنْ كَانَ قَبْلَكُمْ مِنَ الْأُمَمِ الْمَاضِيَةِ الْكَافِرَةِ، بِإِمْهَالِي وَاسْتِدْرَاجِي إِيَّاهُمْ حَتَّى يَبْلُغَ الْكِتَابُ فِيهِمْ أَجَلِي الَّذِي أَجَّلْتُهُ لِإِهْلَاكِهِمْ، وَإِدَالَةِ أَنْبِيَائِي عَلَيْهِمْ. {فَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُروا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُكَذِّبِينَ} أَيْ: آخِرُ أَمْرِ الْمُكَذِّبِينَ، وَهَذَا فِي حَرْبِ أُحُدٍ، يَقُولُ اللَّهُ ﷿: فَأَنَا أُمْهِلُهُمْ وَأَسْتَدْرِجُهُمْ حَتَّى يَبْلُغَ أَجَلِي الَّذِي أَجَّلْتُ فِي نُصْرَةِ النَّبِيِّ ﷺ وَأَوْلِيَائِهِ وَإِهْلَاكِ أَعْدَائِهِ.

Ayetin manası şudur: Sizden önceki geçmiş kâfir ümmetler hakkında, onları helak etmek ve peygamberlerime onlara karşı zafer vermek için belirlediğim ecel vaktine ulaşıncaya kadar onlara mühlet verip adım adım azaba yaklaştırmam hususunda tarafımdan sünnetler gelip geçmiştir. {فَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُروا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُكَذِّبِينَ} “Yeryüzünde gezin de yalanlayanların akıbeti nasıl olmuş görün!”, yani yalanlayanların işinin sonunu görün. Bu, Uhud Savaşı hakkındadır. Allah azze ve celle şöyle buyurmaktadır: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e ve dostlarına yardım etmek ve düşmanlarını helak etmek hususunda tayin ettiğim ecel gelinceye kadar ben onlara mühlet verip adım adım azaba yaklaştırırım.

{هَذَا} أَيْ: هَذَا الْقُرْآنُ، {بَيَانٌ لِلنَّاسِ} عَامَّةً، {وَهُدًى} مِنَ الضَّلَالَةِ، {وَمَوْعِظَةٌ لِلْمُتَّقِينَ}

{هَذَا} “Bu” yani bu Kur'an, {بَيَانٌ لِلنَّاسِ} “insanlar için bir açıklamadır” genel olarak [bütün insanlar için], {وَهُدًى} “ve bir hidayettir” sapıklıktan [kurtaran bir hidayettir], {وَمَوْعِظَةٌ لِلْمُتَّقِينَ} “ve takva sahipleri için bir öğüttür”

خَاصَّةً.

...özel olarak bir öğüttür.

{وَلَا تَهِنُوا وَلَا تَحْزَنُوا وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (١٣٩) إِنْ يَمْسَسْكُمْ قَرْحٌ فَقَدْ مَسَّ الْقَوْمَ قَرْحٌ مِثْلُهُ وَتِلْكَ الْأَيَّامُ نُدَاوِلُهَا بَيْنَ النَّاسِ وَلِيَعْلَمَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَيَتَّخِذَ مِنْكُمْ شُهَدَاءَ وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الظَّالِمِينَ (١٤٠) }

{وَلَا تَهِنُوا وَلَا تَحْزَنُوا وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (١٣٩) إِنْ يَمْسَسْكُمْ قَرْحٌ فَقَدْ مَسَّ الْقَوْمَ قَرْحٌ مِثْلُهُ وَتِلْكَ الْأَيَّامُ نُدَاوِلُهَا بَيْنَ النَّاسِ وَلِيَعْلَمَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَيَتَّخِذَ مِنْكُمْ شُهَدَاءَ وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الظَّالِمِينَ (١٤٠) } “Gevşemeyin, üzülmeyin! Eğer inanıyorsanız üstün olan sizlersiniz. (139) Eğer size bir yara dokunduysa, şüphesiz o topluluğa da benzeri bir yara dokunmuştu. Biz o günleri insanlar arasında döndürür dururuz. Bu, Allah'ın iman edenleri bilip ortaya çıkarması ve sizden şehitler edinmesi içindir. Allah zalimleri sevmez. (140)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَلَا تَهِنُوا وَلَا تَحْزَنُوا} هَذَا حَثٌّ لِأَصْحَابِ النَّبِيِّ ﷺ عَلَى الْجِهَادِ، زِيَادَةً عَلَى مَا أَصَابَهُمْ مِنَ الْقَتْلِ وَالْجَرْحِ يَوْمَ أُحُدٍ يَقُولُ اللَّهُ تَعَالَى: وَلَا تَهِنُوا أَيْ: لَا تَضْعُفُوا وَلَا تَجْبُنُوا عَنْ جِهَادِ أَعْدَائِكُمْ بِمَا نَالَكُمْ مِنَ الْقَتْلِ وَالْجَرْحِ، وَكَانَ قَدْ قُتِلَ يَوْمَئِذٍ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ خَمْسَةٌ مِنْهُمْ: حَمْزَةُ بْنُ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ وَمُصْعَبُ بْنُ عُمَيْرٍ، وَقُتِلَ مِنَ الْأَنْصَارِ سَبْعُونَ رَجُلًا.

Yüce Allah'ın: {وَلَا تَهِنُوا وَلَا تَحْزَنُوا} “Gevşemeyin, üzülmeyin” buyruğu, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabını cihada bir teşviktir. Uhud günü kendilerine isabet eden öldürülme ve yaralanmaya ek olarak Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: "Gevşemeyin", yani size isabet eden ölüm ve yaralanma sebebiyle zayıflık göstermeyin ve düşmanlarınızla cihaddan korkup çekinmeyin. O gün Muhacirlerden beşi öldürülmüştü; Hamza b. Abdilmuttalib ve Mus'ab b. Umeyr bunlardandır. Ensar'dan ise yetmiş kişi öldürülmüştü.

{وَلَا تَحْزَنُوا} فَإِنَّكُمْ {أَنْتُم الْأَعْلَوْنَ} أَيْ تَكُونُ لَكُمُ الْعَاقِبَةُ بِالنُّصْرَةِ وَالظَّفَرِ، {إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ} يَعْنِي: إِذْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ: أَيْ: لِأَنَّكُمْ مُؤْمِنُونَ، قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: لَمَّا انْهَزَمَ أَصْحَابُ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فِي الشِّعْبِ فَأَقْبَلَ خَالِدُ بْنُ الْوَلِيدِ بِخَيْلِ الْمُشْرِكِينَ يُرِيدُ أَنْ يَعْلُوَ عَلَيْهِمُ الْجَبَلَ، فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: اللَّهُمَّ لَا يُعْلُونَ عَلَيْنَا، اللَّهُمَّ لَا قُوَّةَ لَنَا إِلَّا بِكَ وَثَابَ نَفَرٌ مِنَ الْمُسْلِمِينَ رُمَاةٌ فَصَعِدُوا الْجَبَلَ وَرَمَوْا خَيْلَ الْمُشْرِكِينَ حَتَّى هَزَمُوهُمْ (١) فَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ} وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ بَعْدَ يَوْمِ أُحُدٍ حِينَ أَمَرَ النَّبِيُّ ﷺ أَصْحَابَهُ بِطَلَبِ الْقَوْمِ مَا أَصَابَهُمْ مِنَ الْجِرَاحِ فَاشْتَدَّ ذَلِكَ عَلَى الْمُسْلِمِينَ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى هَذِهِ الْآيَةَ، دَلِيلُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: " وَلَا تَهِنُوا فِي ابْتِغَاءِ الْقَوْمِ " (النِّسَاءِ -١٠٤) .

{وَلَا تَحْزَنُوا} “Ve üzülmeyin!” Çünkü sizler {أَنْتُم الْأَعْلَوْنَ} “üstün olanlarsınız”; yani akıbet yardım ve zaferle sizin olacaktır. {إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ} “Eğer inanıyorsanız”, yani mademki müminsiniz, çünkü sizler müminsiniz demektir. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabı vadide bozguna uğrayınca, Hâlid b. Velîd müşriklerin süvarileriyle dağın üstüne çıkmak üzere yöneldi. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: "Allahım, üstümüze çıkmasınlar! Allahım, bizim Senin dışında hiçbir kuvvetimiz yoktur" dedi. Okçulardan bir grup Müslüman toparlanıp dağa çıktılar ve müşriklerin süvarilerine ok atarak onları püskürttüler (١). İşte Yüce Allah'ın: {وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ} “Üstün olan sizlersiniz” buyruğu budur. Kelbî ise şöyle dedi: Bu ayet Uhud gününden sonra, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem yaralanmış olmalarına rağmen ashabına düşmanı takip etmelerini emrettiğinde ve bu Müslümanlara ağır geldiğinde indi; bunun üzerine Allah Teâlâ bu ayeti indirdi. Bunun delili Yüce Allah'ın şu buyruğudur: "Ve lâ tehinû fi'btigâi'l-kavm" (en-Nisâ, 104).

{إِنْ يَمْسَسْكُمْ قَرْحٌ} قَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَأَبُو بَكْرٍ " قُرْحٌ " بِضَمِّ الْقَافِ حَيْثُ جَاءَ، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِالْفَتْحِ وَهُمَا لُغَتَانِ مَعْنَاهُمَا وَاحِدٌ كَالْجُهْدِ وَالْجَهْدِ وَقَالَ الْفَرَّاءُ الْقَرْحُ بِالْفَتْحِ: الْجِرَاحَةُ وَبِالضَّمِّ: أَلَمُ الْجِرَاحَةِ هَذَا خِطَابٌ مَعَ الْمُسْلِمِينَ حَيْثُ انْصَرَفُوا مِنْ أُحُدٍ مَعَ الْكَآبَةِ وَالْحُزْنِ، يَقُولُ اللَّهُ تَعَالَى: {إِنْ يَمْسَسْكُمْ قَرْحٌ} يَوْمَ أُحُدٍ، {فَقَدْ مَسَّ الْقَوْمَ قَرْحٌ مِثْلُهُ} يَوْمَ بَدْرٍ، {وَتِلْكَ الْأَيَّامُ نُدَاوِلُهَا بَيْنَ النَّاسِ} فَيَوْمٌ لَهُمْ وَيَوْمٌ عَلَيْهِمْ أُدِيلَ الْمُسْلِمُونَ عَلَى الْمُشْرِكِينَ يَوْمَ بَدْرٍ حَتَّى قَتَلُوا مِنْهُمْ سَبْعِينَ وَأَسَرُوا سَبْعِينَ وَأُدِيلَ الْمُشْرِكُونَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ يَوْمَ أُحُدٍ حَتَّى جَرَحُوا مِنْهُمْ سَبْعِينَ وَقَتَلُوا خَمْسًا وَسَبْعِينِ.

{إِنْ يَمْسَسْكُمْ قَرْحٌ} “Eğer size bir yara dokunduysa”. Hamza, Kisâî ve Ebû Bekir her geçtiği yerde kaf harfini ötreli olarak "kurhun" (قُرْحٌ) şeklinde okumuşlardır. Diğerleri ise fetha ile okumuştur. Bu ikisi, cühd ve cehd kelimeleri gibi anlamı bir olan iki lügattir. Ferrâ ise: Fetha ile kark (الْقَرْحُ) yara, ötre ile kurh (الْقُرْحُ) ise yaranın acısıdır demiştir. Bu, Uhud'dan keder ve hüzünle dönen Müslümanlara yönelik bir hitaptır. Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: {إِنْ يَمْسَسْكُمْ قَرْحٌ} Uhud günü “eğer size bir yara dokunduysa”, {فَقَدْ مَسَّ الْقَوْمَ قَرْحٌ مِثْلُهُ} Bedir günü “o topluluğa da benzeri bir yara dokunmuştu”. {وَتِلْكَ الْأَيَّامُ نُدَاوِلُهَا بَيْنَ النَّاسِ} “Biz o günleri insanlar arasında döndürür dururuz”. Yani bir gün onların lehinedir, bir gün aleyhinedir. Bedir günü Müslümanlar müşriklere karşı galip kılınmış, onlardan yetmiş kişiyi öldürüp yetmiş kişiyi de esir almışlardı. Uhud günü ise müşrikler Müslümanlara karşı galip kılınmış, onlardan yetmiş kişiyi yaralayıp yetmiş beş kişiyi öldürmüşlerdi.

أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ أَحْمَدَ الْمُلَيْحِيُّ، أَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النُّعَيْمِيُّ، أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، أَخْبَرَنَا عَمْرُو بْنُ خَالِدٍ، أَنَا زُهَيْرٌ، أَخْبَرَنَا أَبُو إِسْحَاقَ قَالَ: سَمِعْتُ الْبَرَاءَ بْنَ عَازِبٍ قَالَ: جَعَلَ النَّبِيُّ ﷺ عَلَى الرَّجَّالَةِ يَوْمَ أُحُدٍ وَكَانُوا خَمْسِينَ رَجُلًا عَبْدَ اللَّهِ بْنَ جُبَيْرٍ، فَقَالَ: "إِنْ رَأَيْتُمُونَا تَخْطَفُنَا الطَّيْرُ فَلَا

Bize Abdülvâhid b. Ahmed el-Melîhî haber verdi, bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî haber verdi, bize Muhammed b. Yûsuf haber verdi, bize Muhammed b. İsmâîl haber verdi, bize Amr b. Hâlid haber verdi, bize Züheyr haber verdi, bize Ebû İshâk haber verip dedi ki: Berâ b. Âzib'den şöyle dediğini işittim: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Uhud günü -ki elli kişiydiler- yayaların (okçuların) başına Abdullâh b. Cübeyr'i komutan tayin etti ve şöyle buyurdu: «Kuşların bizi kapıştığını görseniz bile sakın...»

تَبْرَحُوا مَكَانَكُمْ هَذَا حَتَّى أُرْسِلَ إِلَيْكُمْ وَإِنْ رَأَيْتُمُونَا هَزَمْنَا الْقَوْمَ وَأَوْطَأْنَاهُمْ فَلَا تَبْرَحُوا حَتَّى أُرْسِلَ إِلَيْكُمْ فَهَزَمُوهُمْ (١) قَالَ: فَأَنَا وَاللَّهِ رَأَيْتُ النِّسَاءَ يَتَشَدَّدْنَ قَدْ بَدَتْ خَلَاخِلُهُنَّ وَأَسْوُقُهُنَّ رَافِعَاتٍ ثِيَابَهُنَّ، فَقَالَ أَصْحَابُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جُبَيْرٍ: الْغَنِيمَةَ أَيْ قَوْمِ الْغَنِيمَةَ، ظَهَرَ أَصْحَابُكُمْ فَمَا تَنْتَظِرُونَ؟ فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جُبَيْرٍ: أَنَسِيتُمْ مَا قَالَ لَكُمْ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ؟ قَالُوا: وَاللَّهِ لَنَأْتِيَنَّ النَّاسَ فَلَنُصِيبَنَّ مِنَ الْغَنِيمَةِ، فَلَمَّا أَتَوْهُمْ صُرِفَتْ وُجُوهُهُمْ فَأَقْبَلُوا مُنْهَزِمِينَ. فَذَاكَ إِذْ يَدْعُوهُمُ الرَّسُولُ فِي أُخْرَاهُمْ فَلَمْ يَبْقَ مَعَ النَّبِيِّ ﷺ غَيْرُ اثْنَيْ عَشَرَ رَجُلًا فَأَصَابُوا مِنَّا سَبْعِينَ.

...ben size haber gönderinceye kadar bu yerinizden ayrılmayın! Düşmanı bozguna uğrattığımızı ve onları çiğnediğimizi görseniz dahi ben size haber gönderinceye kadar yerinizden ayrılmayın!" [Müslümanlar] onları bozguna uğrattılar (١). [Berâ] dedi ki: "Vallahi ben kadınların elbiselerini toplayarak kaçıştıklarını, halhallarının ve bacaklarının göründüğünü gördüm. Bunun üzerine Abdullâh b. Cübeyr'in arkadaşları: 'Ganimet! Ey kavim, ganimet! Arkadaşlarınız galip geldi, daha ne bekliyorsunuz?' dediler. Abdullâh b. Cübeyr: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in size ne söylediğini unuttunuz mu?' dedi. Onlar: 'Vallahi insanların yanına varıp ganimetten payımızı alacağız' dediler. Onların yanına vardıklarında ise yüzleri tersine çevrildi ve bozguna uğramış olarak geri döndüler. İşte o an Resûl arkalarından onları çağırıyordu. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanında sadece on iki adam kalmıştı. [Müşrikler] bizden yetmiş kişiyi vurdular/öldürdüler."

وَكَانَ النَّبِيُّ ﷺ وَأَصْحَابُهُ أَصَابُوا مِنَ الْمُشْرِكِينَ يَوْمَ بَدْرٍ مِائَةً وَأَرْبَعِينَ، سَبْعِينَ أَسِيرًا وَسَبْعِينَ قَتِيلًا فَقَالَ أَبُو سُفْيَانَ: أَفِي الْقَوْمِ مُحَمَّدٌ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ، فَنَهَاهُمُ النَّبِيُّ ﷺ أَنْ يُجِيبُوهُ، ثُمَّ قَالَ: أَفِي الْقَوْمِ ابْنُ أَبِي قُحَافَةَ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ ثُمَّ قَالَ: أَفِي الْقَوْمِ ابْنُ الْخَطَّابِ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ ثُمَّ رَجَعَ إِلَى أَصْحَابِهِ فَقَالَ: أَمَّا هَؤُلَاءِ فَقَدْ قُتِلُوا فَمَا مَلَكَ عُمَرُ نَفْسَهُ فَقَالَ: كَذَبْتَ وَاللَّهِ يَا عَدُوَّ اللَّهِ، إِنَّ الَّذِينَ عَدَّدْتَ لَأَحْيَاءٌ كُلُّهُمْ وَقَدْ بَقِيَ لَكَ مَا يَسُوءُكَ قَالَ: يَوْمٌ بِيَوْمِ بَدْرٍ، وَالْحَرْبُ سِجَالٌ إِنَّكُمْ سَتَجِدُونَ فِي الْقَوْمِ مُثْلَةً لَمْ آمُرْ بِهَا وَلَمْ تَسُؤْنِي، ثُمَّ أَخَذَ يَرْتَجِزُ: اعْلُ هُبَلُ فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: أَلَا تُجِيبُوهُ"؟ قَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّهِ مَا نَقُولُ؟ قَالَ: قُولُوا اللَّهُ أَعْلَى وَأَجَلُّ" قَالَ: إِنَّ لَنَا الْعُزَّى وَلَا عُزَّى لَكُمْ، فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: "أَلَا تَجِيبُوهُ"؟ قَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّهِ مَا نَقُولُ؟ قَالَ: قُولُوا اللَّهُ مَوْلَانَا وَلَا مَوْلًى لَكُمْ" (٢)

Oysa Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ve ashabı Bedir günü müşriklerden yüz kırk kişiyi vurmuşlardı; yetmiş esir ve yetmiş ölü. Ebû Süfyân üç kez: "Toplulukta Muhammed var mı?" dedi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ona cevap vermelerini yasakladı. Sonra üç kez: "Toplulukta İbn Ebî Kuhâfe var mı?" dedi. Sonra üç kez: "Toplulukta İbnu'l-Hattâb var mı?" dedi. Ardından adamlarının yanına dönüp: "Bunlara gelince, hepsi öldürülmüştür" dedi. Bunun üzerine Ömer kendine hakim olamayarak: "Vallahi yalan söyledin ey Allah'ın düşmanı! Saydığın kimselerin hepsi hayattadır ve seni üzecek olan şey senin için devam etmektedir" dedi. [Ebû Süfyân]: "Bedir gününe karşılık bir gün! Savaş nöbetleşedir. Siz ölüler arasında müsle (organların kesilmesi) yapıldığını göreceksiniz; bunu ben emretmedim ama beni üzmedi de" dedi. Sonra: "Yücel ey Hübel!" diyerek recez okumaya başladı. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: "Ona cevap vermeyecek misiniz?" buyurdu. "Ey Allah'ın Resûlü, ne diyelim?" dediler. "Şöyle deyin: 'Allah en yücedir ve en uludur!'" buyurdu. [Ebû Süfyân]: "Bizim Uzzâ'mız var, sizinse Uzzâ'nız yok!" dedi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: "Ona cevap vermeyecek misiniz?" buyurdu. "Ey Allah'ın Resûlü, ne diyelim?" dediler. "Şöyle deyin: 'Allah bizim mevlamızdır (sahibimiz/koruyucumuzdur), sizin ise mevlanız yoktur!'" buyurdu (٢).

وَرُوِيَ هَذَا الْمَعْنَى عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ وَفِي حَدِيثِهِ قَالَ أَبُو سُفْيَانَ: يَوْمٌ بِيَوْمٍ وَإِنَّ الْأَيَّامَ دُوَلٌ وَالْحَرْبَ سِجَالٌ، فَقَالَ عُمَرُ ﵁: لَا سَوَاءً قَتْلَانَا فِي الْجَنَّةِ وَقَتْلَاكُمْ فِي النَّارِ" (٣) .

Bu mana İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan da rivayet edilmiştir. Onun hadisinde [şöyle geçer]: Ebû Süfyân: "Güne karşılık bir gün! Muhakkak ki günler nöbetleşedir, savaş da sıra iledir" dedi. Bunun üzerine Ömer radıyallâhu anh: "Eşit değiliz! Bizim ölülerimiz cennette, sizin ölüleriniz ise cehennemdedir" dedi (٣).

قَالَ الزَّجَّاجُ: الدَّوْلَةُ تَكُونُ لِلْمُسْلِمِينَ عَلَى الْكُفَّارِ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى: {وَإِنَّ جُنْدَنَا لَهُمُ الْغَالِبُونَ} وكانت ٧٠/أيَوْمَ أُحُدٍ لِلْكُفَّارِ عَلَى الْمُسْلِمِينَ لِمُخَالَفَتِهِمْ أَمْرَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ.

Zeccâc şöyle dedi: Devlet (üstünlük), Yüce Allah'ın: {وَإِنَّ جُنْدَنَا لَهُمُ الْغَالِبُونَ} “Şüphesiz bizim ordumuz galip gelecektir” buyruğu gereğince kâfirlere karşı Müslümanlarındır. Uhud günü ise ٧٠/a Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in emrine muhalefet etmelerinden ötürü Müslümanlara karşı kâfirlerin olmuştu.

قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَلِيَعْلَمَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا} يَعْنِي: إِنَّمَا كَانَتْ هَذِهِ الْمُدَاوَلَةُ ليعلم أي (أَيْ: لِيَرَى اللَّهُ) الَّذِينَ آمَنُوا فَيُمَيَّزُ الْمُؤْمِنُ مِنَ الْمُنَافِقِ، {وَيَتَّخِذَ مِنْكُمْ شُهَدَاءَ} يُكْرِمُ أَقْوَامًا بِالشَّهَادَةِ، {وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الظَّالِمِينَ}

Yüce Allah'ın: {وَلِيَعْلَمَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا} “Ve Allah'ın iman edenleri bilmesi/ayırt etmesi için” buyruğu; yani bu nöbetleşe değişim, Allah'ın iman edenleri bilmesi -yani görmesi- ve böylece müminin münafıktan ayırt edilmesi içindir. {وَيَتَّخِذَ مِنْكُمْ شُهَدَاءَ} “Ve içinizden şehitler edinmesi için” [buyruğu ise], birtakım kimseleri şehitlikle onurlandırması [demektir]. {وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الظَّالِمِينَ} “Allah zalimleri sevmez.”

{وَلِيُمَحِّصَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَيَمْحَقَ الْكَافِرِينَ (١٤١) }

{وَلِيُمَحِّصَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَيَمْحَقَ الْكَافِرِينَ (١٤١) } “Bir de Allah'ın iman edenleri arındırması ve kâfirleri helak etmesi içindir. (141)”

{وَلِيُمَحِّصَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا} أَيْ: يُطَهِّرَهُمْ مِنَ الذُّنُوبِ، {وَيَمْحَقَ الْكَافِرِينَ} يُفْنِيهِمْ وَيُهْلِكُهُمْ مَعْنَاهُ: أَنَّهُمْ إِنْ قَتَلُوكُمْ فَهُوَ تَطْهِيرٌ لَكُمْ، وَإِنْ قَتَلْتُمُوهُمْ فَهُوَ مَحْقُهُمْ وَاسْتِئْصَالُهُمْ.

{وَلِيُمَحِّصَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا} “Allah'ın iman edenleri arındırması için”, yani onları günahlardan temizlemesi içindir. {وَيَمْحَقَ الْكَافِرِينَ} “Ve kâfirleri helak etmesi içindir”, onları yok edip helak etmesi içindir. Bunun manası şudur: Şayet onlar sizi öldürürse bu sizin için bir arınmadır; siz onları öldürürseniz bu da onların yok edilmesi ve köklerinin kazınmasıdır.

{أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَلَمَّا يَعْلَمِ اللَّهُ الَّذِينَ جَاهَدُوا مِنْكُمْ وَيَعْلَمَ الصَّابِرِينَ (١٤٢) وَلَقَدْ كُنْتُمْ تَمَنَّوْنَ الْمَوْتَ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَلْقَوْهُ فَقَدْ رَأَيْتُمُوهُ وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ (١٤٣) وَمَا مُحَمَّدٌ إِلَّا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ أَفَإِنْ مَاتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلَى أَعْقَابِكُمْ وَمَنْ يَنْقَلِبْ عَلَى عَقِبَيْهِ فَلَنْ يَضُرَّ اللَّهَ شَيْئًا وَسَيَجْزِي اللَّهُ الشَّاكِرِينَ (١٤٤) }

{أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَلَمَّا يَعْلَمِ اللَّهُ الَّذِينَ جَاهَدُوا مِنْكُمْ وَيَعْلَمَ الصَّابِرِينَ (١٤٢) وَلَقَدْ كُنْتُمْ تَمَنَّوْنَ الْمَوْتَ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَلْقَوْهُ فَقَدْ رَأَيْتُمُوهُ وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ (١٤٣) وَمَا مُحَمَّدٌ إِلَّا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ أَفَإِنْ مَاتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلَى أَعْقَابِكُمْ وَمَنْ يَنْقَلِبْ عَلَى عَقِبَيْهِ فَلَنْ يَضُرَّ اللَّهَ شَيْئًا وَسَيَجْزِي اللَّهُ الشَّاكِرِينَ (١٤٤) } “Yoksa siz, Allah içinizden cihat edenleri bilip ortaya çıkarmadan ve sabredenleri bilip ortaya çıkarmadan cennete gireceğinizi mi sandınız? (142) Doğrusu siz onunla karşılaşmadan önce ölümü temenni ediyordunuz. İşte onu bizzat bakıp dururken gördünüz! (143) Muhammed ancak bir elçidir. Ondan önce de elçiler gelip geçmiştir. Şimdi o ölür veya öldürülürse ökçelerinizin üzerine geri mi döneceksiniz? Kim ökçeleri üzerine geri dönerse Allah'a hiçbir şekilde zarar veremez. Allah şükredenleri mükafatlandıracaktır. (144)”

{أَمْ حَسِبْتُمْ} أَحَسِبْتُمْ؟ {أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَلَمَّا يَعْلَمِ اللَّهُ} [أَيْ: وَلَمْ يَعْلَمِ اللَّهُ] (١) {الَّذِينَ جَاهَدُوا مِنْكُمْ وَيَعْلَمَ الصَّابِرِينَ}

{أَمْ حَسِبْتُمْ} “Yoksa sandınız mı?”, yani sandınız mı? {أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَلَمَّا يَعْلَمِ اللَّهُ} [yani henüz Allah bilip ortaya çıkarmadan] (١) {الَّذِينَ جَاهَدُوا مِنْكُمْ وَيَعْلَمَ الصَّابِرِينَ} “cennete gireceğinizi; içinizden cihat edenleri bilip ortaya çıkarmadan ve sabredenleri bilip ortaya çıkarmadan”.

{وَلَقَدْ كُنْتُمْ تَمَنَّوْنَ الْمَوْتَ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَلْقَوْهُ} وَذَلِكَ أَنَّ قَوْمًا مِنَ الْمُسْلِمِينَ تَمَنَّوْا يَوْمًا كَيَوْمِ بَدْرٍ لِيُقَاتِلُوا وَيُسْتَشْهَدُوا فَأَرَاهُمُ اللَّهُ يَوْمَ أُحُدٍ وَقَوْلُهُ {تَمَنَّوْنَ الْمَوْتَ} أَيْ: سَبَبَ الْمَوْتِ وَهُوَ الْجِهَادُ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَلْقَوْهُ، {فَقَدْ رَأَيْتُمُوهُ} يَعْنِي: أَسْبَابَهُ.

{وَلَقَدْ كُنْتُمْ تَمَنَّوْنَ الْمَوْتَ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَلْقَوْهُ} “Doğrusu siz onunla karşılaşmadan önce ölümü temenni ediyordunuz”. Bu durum şöyledir: Müslümanlardan bir grup savaşmak ve şehit olmak için Bedir günü gibi bir gün temenni etmişlerdi; Allah da onlara Uhud gününü gösterdi. {تَمَنَّوْنَ الْمَوْتَ} “Ölümü temenni ediyordunuz” buyruğu, yani onunla karşılaşmadan önce ölümün sebebini -ki o da cihattır- [temenni ediyordunuz] demektir. {فَقَدْ رَأَيْتُمُوهُ} “İşte onu gördünüz”, yani onun sebeplerini [gördünüz].

فَإِنْ قِيلَ: مَا مَعْنَى قَوْلِهِ {وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ} بَعْدَ قَوْلِهِ: {فَقَدْ رَأَيْتُمُوهُ} قِيلَ: ذَكَرَهُ تَأْكِيدًا وَقِيلَ: الرُّؤْيَةُ قَدْ تَكُونُ بِمَعْنَى الْعِلْمِ، فَقَالَ: {وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ} لِيَعْلَمَ أَنَّ الْمُرَادَ بِالرُّؤْيَةِ النَّظَرُ، وَقِيلَ: وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ إِلَى مُحَمَّدٍ ﷺ.

Eğer: '{فَقَدْ رَأَيْتُمُوهُ} "Onu gördünüz" buyruğundan sonra gelen {وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ} “bakıp dururken” ifadesinin anlamı nedir?' denilirse; denildi ki: Onu pekiştirmek için zikretmiştir. Şöyle de denilmiştir: Rü'yet (görme) bazen bilgi anlamına da gelebilir; bu yüzden rü'yetten kastın bizzat gözle bakmak olduğunu bildirmek için {وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ} buyurmuştur. Şöyle de denilmiştir: "Siz Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e bakıp dururken."

قَوْلُهُ ﷿: {وَمَا مُحَمَّدٌ إِلَّا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ} قَالَ أَصْحَابُ الْمُغَازِي خَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ حَتَّى نَزَلَ بِالشِّعْبِ مِنْ أُحُدٍ فِي سَبْعِمِائَةِ رَجُلٍ، وَجَعَلَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جُبَيْرٍ وَهُوَ أَخُو خَوَّاتِ بْنِ جُبَيْرٍ عَلَى الرَّجَّالَةِ وَكَانُوا خَمْسِينَ رَجُلًا وَقَالَ: أَقِيمُوا بِأَصْلِ الْجَبَلِ وَانْضَحُوا عَنَّا بِالنَّبْلِ لَا يَأْتُونَا مِنْ خَلْفِنَا، فَإِنْ كَانَتْ لَنَا أَوْ عَلَيْنَا فَلَا تَبْرَحُوا مَكَانَكُمْ حَتَّى أُرْسِلَ إِلَيْكُمْ فَإِنَّا لَنْ نَزَالَ غَالِبِينَ مَا ثَبَتُّمْ مَكَانَكُمْ فَجَاءَتْ قُرَيْشٌ وَعَلَى مَيْمَنَتِهِمْ خَالِدُ بْنُ الْوَلِيدِ وَعَلَى مَيْسَرَتِهِمْ عِكْرِمَةُ بْنُ أَبِي جَهْلٍ وَمَعَهُمُ النِّسَاءُ يَضْرِبْنَ بِالدُّفُوفِ وَيَقُلْنَ الْأَشْعَارَ فَقَاتَلُوا حَتَّى حَمِيَتِ الْحَرْبُ فَأَخَذَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ سَيْفًا فَقَالَ مَنْ يَأْخُذُ هَذَا السَّيْفَ بِحَقِّهِ وَيَضْرِبُ بِهِ الْعَدُوَّ حَتَّى يُثْخِنَ، فَأَخَذَهُ أَبُو دُجَانَةَ سِمَاكُ بْنُ خَرَشَةَ الْأَنْصَارِيُّ فَلَمَّا

Azîz ve Celîl olan Allah'ın şu buyruğu hakkında: {وَمَا مُحَمَّدٌ إِلَّا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ} “Muhammed, yalnızca bir elçidir. Ondan önce de elçiler gelip geçmiştir”. Megāzî âlimleri şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem [Medine'den] çıkıp nihayet yedi yüz kişiyle Uhud'daki vadiye (Şi'b) indi. Havvât b. Cübeyr'in kardeşi olan Abdullâh b. Cübeyr'i de yayaların başına komutan tayin etti; bunlar elli kişi idiler. [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurdu: "Dağın eteğinde durun ve [düşmanlar] arkamızdan gelmesinler diye bizi ok atarak koruyun. [Savaş] lehimize de olsa aleyhimize de olsa, ben size [adam] gönderinceye kadar yerinizden ayrılmayın! Zira siz yerinizde sebat ettiğiniz müddetçe biz üstün gelmeye devam edeceğiz." Derken Kureyş [ordusu] geldi; sağ kollarında Hâlid b. el-Velîd, sol kollarında ise İkrime b. Ebî Cehl vardı. Yanlarında def çalıp şiirler söyleyen kadınlar da bulunuyordu. Savaş kızışıncaya kadar çarpıştılar. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir kılıç alıp: «مَنْ يَأْخُذُ هَذَا السَّيْفَ بِحَقِّهِ وَيَضْرِبُ بِهِ الْعَدُوَّ حَتَّى يُثْخِنَ» «Bu kılıcı hakkıyla alacak ve düşmanı saf dışı bırakıncaya kadar onunla savaşacak kim var?» buyurdu. Onu el-Ensârî [olan] Ebû Dücâne Simâk b. Haraşe aldı. [Kılıcı] alınca...

أَخْذَهُ اعْتَمَّ بِعِمَامَةٍ حَمْرَاءَ وَجَعَلَ يَتَبَخْتَرُ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "إِنَّهَا لَمِشْيَةٌ يُبْغِضُهَا اللَّهُ تَعَالَى إِلَّا فِي هَذَا الْمَوْضِعِ" فَفَلَقَ بِهِ هَامَ الْمُشْرِكِينَ وَحَمَلَ النَّبِيُّ ﷺ وَأَصْحَابُهُ عَلَى الْمُشْرِكِينَ فَهَزَمُوهُمْ.

...alınca kırmızı bir sarık sardı ve çalımlı çalımlı yürümeye başladı. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Şüphesiz bu, böylesi bir yer haricinde Allah Teâlâ'nın nefret ettiği bir yürüyüştür" buyurdu. O kılıçla müşriklerin tepelerini yardı; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ve ashabı da müşriklerin üzerine hücum edip onları hezimete uğrattılar.

وَرُوِّينَا عَنِ الْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ قَالَ: فَأَنَا وَاللَّهِ رَأَيْتُ النِّسَاءَ يَشْتَدِدْنَ قَدْ بَدَتْ خَلَاخِلُهُنَّ وَأَسْوُقُهُنَّ رَافِعَاتٍ ثِيَابَهُنَّ فَقَالَ أَصْحَابُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جُبَيْرٍ: الْغَنِيمَةَ وَاللَّهِ لَنَأْتِيَنَّ النَّاسَ فَلَنُصِيبَنَّ مِنَ الْغَنِيمَةِ فَلَمَّا أَتَوْهُمْ صُرِفَتْ وُجُوهُهُمْ.

Berâ b. Âzib'den bize rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: "Vallahi ben kadınların elbiselerini toplayarak hızlıca kaçıştıklarını, halhallarının ve bacaklarının göründüğünü gördüm. Bunun üzerine Abdullâh b. Cübeyr'in arkadaşları: 'Ganimet! Vallahi insanların yanına varıp ganimetten payımızı alacağız' dediler. Onların yanına vardıklarında ise yüzleri tersine çevrildi."