Binûn

Âl-i İmrân — 7. Sayfa

Kaynak: Meâlimü't-Tenzîl (Begavî Tefsiri) · Begavî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَقَالَ الزُّبَيْرُ بْنُ الْعَوَّامِ: فَرَأَيْتُ هِنْدًا وَصَوَاحِبَاتِهَا هَارِبَاتٍ مُصَعِّدَاتٍ فِي الْجَبَلِ، بَادِيَاتٌ خُدَّامُهُنَّ مَا دُونَ أَخْذِهِنَّ شَيْءٌ فَلَمَّا نَظَرَتِ الرُّمَاةُ إِلَى الْقَوْمِ قَدِ انْكَشَفُوا وَرَأَوْا أَصْحَابَهُمْ يَنْتَهِبُونَ الْغَنِيمَةَ أَقْبَلُوا يُرِيدُونَ النَّهْبَ.

Zübeyr b. el-Avvâm şöyle dedi: "Hind'i ve yanındaki kadınları dağa doğru yukarı kaçarken gördüm; halhalları açığa çıkmıştı, yakalanmalarına hiçbir engel kalmamıştı. Okçular düşmanın bozulduğunu ve arkadaşlarının ganimeti yağmaladığını görünce, onlar da yağma yapmak isteyerek yöneldiler."

فَلَمَّا رَأَى خَالِدُ بْنُ الْوَلِيدِ قِلَّةَ الرُّمَاةِ وَاشْتِغَالَ الْمُسْلِمِينَ بِالْغَنِيمَةِ، وَرَأَى ظُهُورَهُمْ خَالِيَةً صَاحَ فِي خَيْلِهِ مِنَ الْمُشْرِكِينَ، ثُمَّ حَمَلَ عَلَى أَصْحَابِ النَّبِيِّ ﷺ مِنْ خَلْفِهِمْ فَهَزَمُوهُمْ وَقَتَلُوهُمْ، وَرَمَى عَبْدُ اللَّهِ بْنُ قَمِئَةَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ بِحَجَرٍ فَكَسَرَ أَنْفَهُ وَرَبَاعِيَتَهُ وَشَجَّهُ فِي وَجْهِهِ فَأَثْقَلَهُ وَتَفَرَّقَ عَنْهُ أَصْحَابُهُ وَنَهَضَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ إِلَى صَخْرَةٍ يَعْلُوهَا، وَكَانَ قَدْ ظَاهَرَ بَيْنَ دِرْعَيْنِ فَلَمْ يَسْتَطِعْ فَجَلَسَ تَحْتَهُ طَلْحَةُ فَنَهَضَ حَتَّى اسْتَوَى عَلَيْهَا، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "أَوْجَبَ طَلْحَةُ" وَوَقَعَتْ هِنْدٌ وَالنِّسْوَةُ مَعَهَا يُمَثِّلْنَ بِالْقَتْلَى مِنْ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ يَجْدَعْنَ الْآذَانَ وَالْأُنُوفَ حَتَّى اتَّخَذَتْ هِنْدٌ مِنْ ذَلِكَ قَلَائِدَ، وَأَعْطَتْهَا وَحَشِيًّا وَبَقَرَتْ عَنْ كَبِدَةِ حَمْزَةَ وَلَاكَتْهَا فَلَمْ تَسْتَطِعْ أَنْ تُسِيغَهَا فَلَفَظَتْهَا، وَأَقْبَلَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ قَمِئَةَ يُرِيدُ قَتْلَ النَّبِيِّ ﷺ فَذَبَّ مُصْعَبُ بْنُ عُمَيْرٍ -وَهُوَ صَاحِبُ رَايَةِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ -عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَقَتَلَهُ ابْنُ قَمِئَةَ، وَهُوَ يَرَى أَنَّهُ قَتَلَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فَرَجَعَ إِلَى الْمُشْرِكِينَ وَقَالَ: إِنِّي قَتَلْتُ مُحَمَّدًا وَصَاحَ صَارِخٌ أَلَا إِنَّ مُحَمَّدًا قَدْ قُتِلَ، وَيُقَالُ: إِنَّ ذَلِكَ الصَّارِخَ كَانَ إِبْلِيسَ، فَانْكَفَأَ النَّاسُ وَجَعَلَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يَدْعُو النَّاسَ: "إِلَيَّ عِبَادَ اللَّهِ {إِلَيَّ عِبَادَ اللَّهِ} فَاجْتَمَعَ إِلَيْهِ ثَلَاثُونَ رَجُلًا فَحَمَوْهُ حَتَّى كَشَفُوا عَنْهُ الْمُشْرِكِينَ وَرَمَى سَعْدُ بْنُ أَبِي وَقَّاصٍ حَتَّى انْدَقَّتْ سِيَةُ قَوْسِهِ وَنَثَلَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ كِنَانَتَهُ، وَقَالَ لَهُ: ارْمِ فِدَاكَ أَبِي وَأُمِّي، وَكَانَ أَبُو طَلْحَةَ رجلا راميًا شديدا النَّزْعِ كَسَرَ يَوْمَئِذٍ قَوْسَيْنِ أَوْ ثَلَاثًا، وَكَانَ الرَّجُلُ يَمُرُّ بِجَعْبَةٍ مِنَ النَّبْلِ فَيَقُولُ: انْثُرْهَا لِأَبِي طَلْحَةَ، وَكَانَ إِذَا رَمَى أَشْرَفَ النَّبِيُّ ﷺ فَيَنْظُرُ إِلَى مَوْضِعِ نَبْلِهِ وَأُصِيبَتْ يَدُ طَلْحَةَ بْنِ عُبَيْدِ اللَّهِ فَيَبِسَتْ حِينَ وَقَى بِهَا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ وَأُصِيبَتْ عَيْنُ قَتَادَةَ بْنِ

Hâlid b. el-Velîd, okçuların azlığını ve Müslümanların ganimetle meşgul olduğunu görüp arkalarının da korumasız kaldığını fark edince müşriklerden oluşan süvarilerine seslendi. Ardından Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabına arkalarından hücum ettiler; onları hezimete uğratıp öldürdüler. Abdullah b. Kamie, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e bir taş fırlattı; burnunu ve ön dişini kırdı, yüzünü yardı ve onu ağır yaraladı. Ashabı onun yanından dağıldı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem üzerine çıkmak için bir kayaya doğru davrandı; üst üste iki zırh giymiş olduğundan [çıkmaya] güç yetiremedi. Bunun üzerine Talha onun altına oturdu ve [Resûlullah] onun üzerine basıp doğrularak kayanın üstüne çıktı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Talha [cenneti] hak etti» buyurdu. Hind ve beraberindeki kadınlar, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından maktul düşenlerin kulaklarını ve burunlarını keserek onlara müsle yapmaya (organlarını kesmeye) koyuldular; hatta Hind bunlardan kolyeler yaptı ve onları Vahşî'ye verdi. Hamza'nın ciğerini de yarıp çıkardı, onu çiğnedi fakat yutamadı ve ağzından attı. Abdullah b. Kamie, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i öldürmek isteyerek yöneldi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in sancaktarı olan Mus'ab b. Umeyr, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i savundu; İbn Kamie de onu, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i öldürdüğünü zannederek katletti. Müşriklerin yanına dönüp: "Muhammed'i öldürdüm!" dedi. Bir münadi de: "Haberiniz olsun, Muhammed öldürüldü!" diye bağırdı. Bu bağıranın İblis olduğu söylenir. Bunun üzerine insanlar geri çekilip dağıldı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ise insanları: «Bana [gelin] ey Allah'ın kulları! {Bana [gelin] ey Allah'ın kulları!}» diye çağırmaya başladı. Yanına otuz adam toplandı ve müşrikleri ondan uzaklaştırıncaya kadar onu korudular. Sa'd b. Ebî Vakkâs yayının başı kırılıncaya kadar ok attı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ok sadağını onun önüne boşalttı ve ona: «At, anam babam sana feda olsun!» buyurdu. Ebû Talha da usta bir okçuydu, yayı kuvvetle çekerdi; o gün iki veya üç yay kırdı. Bir adam yanında ok sadağıyla geçtiğinde [Resûlullah]: «Onu Ebû Talha'nın önüne saç» buyururdu. [Ebû Talha] ok attığında Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem boynunu uzatıp bakar, okunun düştüğü yere bakardı. Talha b. Ubeydillâh'ın eli de Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i korurken isabet alıp çolak kaldı ve Katâde b.

النُّعْمَانِ يَوْمَئِذٍ حِينَ وَقَعَتْ عَلَى وَجْنَتِهِ، فَرَدَّهَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ مَكَانَهَا، فَعَادَتْ كَأَحْسَنِ مَا كَانَتْ.

en-Nu'mân'ın gözü de o gün isabet alıp yanağının üzerine düştü. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onu yerine koydu ve göz eski hâlinden daha güzel oldu.

فَلَمَّا انْصَرَفَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ أَدْرَكَهُ أُبَيُّ بْنُ خَلَفٍ الْجُمَحِيُّ، وَهُوَ يَقُولُ: لَا نَجَوْتُ إِنْ نَجَوْتَ فَقَالَ الْقَوْمُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ أَلَا يَعْطِفَ عَلَيْهِ رَجُلٌ مِنَّا؟ فَقَالَ ﷺ: دَعُوهُ حَتَّى إِذَا دَنَا مِنْهُ وَكَانَ أُبَيٌّ قَبْلَ ذَلِكَ يَلْقَى رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فَيَقُولُ: عِنْدِي رَمْكَةٌ أَعْلِفُهَا كُلَّ يَوْمٍ فَرْقَ ذُرَةٍ أَقْتُلُكَ عَلَيْهَا، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: بَلْ أَنَا أَقْتُلُكَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ، فَلَمَّا دَنَا مِنْهُ تَنَاوَلَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ الْحَرْبَةَ مِنَ الْحَارِثِ بْنِ الصِّمَّةِ ثُمَّ اسْتَقْبَلَهُ فَطَعَنَهُ فِي عُنُقِهِ فَخَدَشَهُ خَدْشَةً فَتَدَهْدَأَ عَنْ فَرَسِهِ وَهُوَ يَخُورُ كَمَا يَخُورُ الثَّوْرُ، وَيَقُولُ: قَتَلَنِي مُحَمَّدٌ، فَأَخَذَهُ أَصْحَابُهُ وَقَالُوا: لَيْسَ عَلَيْكَ بَأْسٌ قَالَ: بَلَى لَوْ كَانَتْ هَذِهِ الطَّعْنَةُ بِرَبِيعَةَ وَمُضَرَ لَقَتَلَتْهُمْ، أَلَيْسَ قَالَ لِي: أَقْتُلُكَ؟ فَلَوْ بَزَقَ عَلَيَّ بَعْدَ تِلْكَ الْمَقَالَةِ لَقَتَلَنِي، فَلَمْ يَلْبَثْ إِلَّا يَوْمًا حَتَّى مَاتَ بِمَوْضِعٍ يُقَالُ لَهُ سَرِفَ.

Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem geri döndüğünde, Übey b. Halef el-Cümehî ona yetişti ve: 'Eğer sen kurtulursan ben kurtulmayayım!' diyordu. Topluluk: 'Ey Allah'ın Resûlü, içimizden biri ona yönelmesin mi?' dedi. O sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Onu bırakın' buyurdu. Nihayet ona yaklaştı. Übey daha önce Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile karşılaştığında: 'Yanımda bir kısrak var, ona her gün bir fark (ölçek) mısır yediriyorum, senin üzerinde onu öldüreceğim' derdi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de: 'Aksine, Allah dilerse seni ben öldüreceğim' buyururdu. Ona yaklaşınca Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Hâris b. es-Sımme'den mızrağı aldı, sonra onu karşılayıp boynuna bir darbe indirdi ve onu hafifçe çizdi. Bunun üzerine atından yuvarlandı; boğa gibi böğürüyor ve: 'Beni Muhammed öldürdü!' diyordu. Arkadaşları onu alıp: 'Sana bir şey olmaz' dediler. O: 'Hayır, vallahi bu darbe Rebîa ve Mudar kabilelerine vurulsaydı onları öldürürdü! Bana 'Seni öldüreceğim' demedi mi? O sözden sonra üzerime tükürseydi bile beni öldürürdü' dedi. Aradan bir gün geçmeden Serif denilen yerde öldü.

أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ الْمُلَيْحِيُّ، أَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النُّعَيْمِيُّ، أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، أَنَا عَمْرُو بْنُ عَلِيٍّ، أَنَا أَبُو عَاصِمٍ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ قَالَ: اشْتَدَّ غَضَبُ اللَّهِ عَلَى مَنْ قتله نبي ٧٠/ب وَاشْتَدَّ غَضَبُ اللَّهِ عَلَى مَنْ دَمَّى وَجْهَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ .

Bize Abdülvâhid el-Muleyhî bildirdi, bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî bildirdi, bize Muhammed b. Yûsuf bildirdi, bize Muhammed b. İsmâîl bildirdi, bize Amr b. Alî bildirdi, bize Ebû Âsım, İbn Cüreyc'den, [o] Amr b. Dînâr'dan, [o] İkrime'den, [o da] İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan bildirdi; o şöyle dedi: 'Bir peygamberin öldürdüğü kimseye Allah'ın gazabı çetin oldu. 70/b Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yüzünü kanatan kimseye de Allah'ın gazabı çetin oldu'.

قَالُوا: وَفَشَا فِي النَّاسِ أَنَّ مُحَمَّدًا قَدْ قُتِلَ فَقَالَ بَعْضُ الْمُسْلِمِينَ: لَيْتَ لَنَا رَسُولًا إِلَى عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أُبَيٍّ فَيَأْخُذُ لَنَا أَمَانًا مِنْ أَبِي سُفْيَانَ، وَبَعْضُ الصَّحَابَةِ جَلَسُوا وَأَلْقَوْا بِأَيْدِيهِمْ، وَقَالَ أُنَاسٌ مِنْ أَهْلِ النِّفَاقِ: إِنْ كَانَ مُحَمَّدًا قَدْ قُتِلَ فَالْحَقُوا بِدِينِكُمُ الْأَوَّلِ، فَقَالَ أَنَسُ بْنُ النَّضْرِ عَمُّ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ: يَا قَوْمُ إِنْ كَانَ قُتِلَ مُحَمَّدٌ فَإِنَّ رَبَّ مُحَمَّدٍ لَمْ يُقْتَلْ وَمَا تَصْنَعُونَ بِالْحَيَاةِ بَعْدَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ؟ فَقَاتِلُوا عَلَى مَا قَاتَلَ عَلَيْهِ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَمُوتُوا عَلَى مَا مَاتَ عَلَيْهِ ثُمَّ قَالَ: اللَّهُمَّ إِنِّي أَعْتَذِرُ إِلَيْكَ مِمَّا يَقُولُ هَؤُلَاءِ يَعْنِي الْمُسْلِمِينَ، وَأَبْرَأُ إِلَيْكَ مِمَّا جَاءَ بِهِ هَؤُلَاءِ يَعْنِي الْمُنَافِقِينَ، ثُمَّ شَدَّ بِسَيْفِهِ فَقَاتَلَ حَتَّى قُتِلَ.

Dediler ki: İnsanlar arasında Muhammed'in öldürüldüğü haberi yayıldı. Bunun üzerine Müslümanlardan bazıları: 'Keşke Abdullâh b. Übey'e bir elçi göndersek de Ebû Süfyân'dan bizim için eman alıverse!' dediler. Sahabeden bazıları da oturup ellerini bıraktılar. Münafıklardan bazıları ise: 'Eğer Muhammed öldürüldüyse eski dininize dönün' dediler. Enes b. Mâlik'in amcası Enes b. en-Nadr şöyle dedi: 'Ey kavmim! Eğer Muhammed öldürüldüyse, şüphesiz Muhammed'in Rabbi öldürülmedi! Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den sonra yaşayıp da ne yapacaksınız? Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in uğrunda savaştığı şey için savaşın ve onun öldüğü hâl üzere ölün!' Sonra da: 'Allahım! Şunların -yani Müslümanların- söylediklerinden dolayı Senden özür dilerim; şunların -yani münafıkların- getirdiği şeylerden de Sana sığınır, berî olduğumu bildiririm' dedi. Sonra kılıcıyla hücum etti ve şehit edilinceye kadar savaştı.

ثُمَّ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ انْطَلَقَ إِلَى الصَّخْرَةِ وَهُوَ يَدْعُو النَّاسَ فَأَوَّلُ مَنْ عَرَفَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ كَعْبُ بْنُ مَالِكٍ، قَالَ عَرَفْتُ عَيْنَيْهِ تَحْتَ الْمِغْفَرِ تُزْهِرَانِ فَنَادَيْتُ بِأَعْلَى صَوْتِي: يَا مَعْشَرَ الْمُسْلِمِينَ أَبْشِرُوا هَذَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فَأَشَارَ إِلَيَّ أَنِ اسْكُتْ فَانْحَازَتْ إِلَيْهِ طَائِفَةٌ مِنْ أَصْحَابِهِ، فَلَامَهُمُ النَّبِيُّ ﷺ عَلَى الْفِرَارِ فَقَالُوا: يَا نَبِيَّ اللَّهِ فَدَيْنَاكَ بِآبَائِنَا وَأُمَّهَاتِنَا، أَتَانَا الْخَبَرُ بِأَنَّكَ قَدْ قُتِلْتَ فَرُعِبَتْ قُلُوبُنَا فَوَلَّيْنَا مُدْبِرِينَ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى هَذِهِ الْآيَةَ {وَمَا مُحَمَّدٌ إِلَّا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ}

Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem insanları çağırarak kayaya doğru gitti. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i ilk tanıyan kişi Ka'b b. Mâlik oldu. [Ka'b] şöyle dedi: 'Miğferin altından parıldayan gözlerini tanıdım ve sesimin çıktığı en yüksek tonla: «Ey Müslümanlar topluluğu! Müjdeler olsun, işte bu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'dir!» diye haykırdım.' Bunun üzerine [Allah Resûlü] bana susmamı işaret etti. Derken ashabından bir grup onun yanına sığındı. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem [savaş meydanından] kaçtıkları için onları kınayınca şöyle dediler: 'Ey Allah'ın Peygamberi! Analarımız babalarımız sana feda olsun; bize senin öldürüldüğün haberi ulaştı da kalplerimize korku düştü, bu yüzden arkamızı dönüp kaçtık.' Bunun üzerine Yüce Allah şu ayeti indirdi: {وَمَا مُحَمَّدٌ إِلَّا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ} “Muhammed, yalnızca bir peygamberdir. Ondan önce de peygamberler gelip geçmiştir.”

وَمُحَمَّدٌ هُوَ الْمُسْتَغْرِقُ لِجَمِيعِ الْمَحَامِدِ، لِأَنَّ الْحَمْدَ لَا يَسْتَوْجِبُهُ إِلَّا الْكَامِلُ وَالتَّحْمِيدُ فَوْقَ الْحَمْدِ، فَلَا يَسْتَحِقُّهُ إِلَّا الْمُسْتَوْلِي عَلَى الْأَمْرِ فِي الْكَمَالِ، وَأَكْرَمَ اللَّهُ نَبِيَّهُ وَصَفِيَّهُ بِاسْمَيْنِ مُشْتَقَّيْنِ مِنَ اسْمِهِ ﷻ (مُحَمَّدٍ وَأَحْمَدَ) وَفِيهِ يَقُولُ حَسَّانُ بْنُ ثَابِتٍ: أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ أَرْسَلَ عَبْدَهُ ... بِبُرْهَانِهِ وَاللَّهُ أَعْلَى وَأَمْجَدُ

Muhammed, bütün övgüleri kendinde toplayandır. Çünkü hamde ancak kâmil olan kimse layık olur; tahmid (çokça övme) ise hamdin üzerindedir, dolayısıyla buna ancak kemal konusunda zirveye ulaşan kimse hak kazanır. Allah, Peygamberini ve seçkin kulunu Kendi isminden celle celâluhu türetilmiş iki isimle (Muhammed ve Ahmed) şereflendirmiştir. Bu hususta Hassân b. Sâbit şöyle der: 'Görmedin mi Allah kulunu gönderdi... deliliyle; Allah ise en yüce ve en şanlıdır.'

وَشَقَّ لَهُ مِنَ اسْمِهِ لِيُجِلَّهُ ... فَذُو الْعَرْشِ مَحْمُودٌ وَهَذَا مُحَمَّدُ

'Onu yüceltmek için Kendi isminden ona pay çıkardı... Arş'ın sahibi Mahmûd'dur, bu ise Muhammed'dir.'

قَوْلُهُ تَعَالَى: {أَفَإِنْ مَاتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلَى أَعْقَابِكُمْ} رَجَعْتُمْ إِلَى دِينِكُمُ الْأَوَّلِ، {وَمَنْ يَنْقَلِبْ عَلَىعَقِبَيْهِ} فَيَرْتَدَّ عَنْ دِينِهِ، {فَلَنْ يَضُرَّ اللَّهَ شَيْئًا} بِارْتِدَادِهِ وَإِنَّمَا يَضُرُّ نَفْسَهُ، {وَسَيَجْزِي اللَّهُ الشَّاكِرِينَ}

Allah Teâlâ'nın: {أَفَإِنْ مَاتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلَى أَعْقَابِكُمْ} “O ölür veya öldürülürse gerisin geriye mi döneceksiniz?” yani eski dininize mi döneceksiniz? {وَمَنْ يَنْقَلِبْ عَلَىعَقِبَيْهِ} “Kim iki ökçesi üzerinde geri dönerse” yani dininden irtidad ederse, {فَلَنْ يَضُرَّ اللَّهَ شَيْئًا} “Allah'a hiçbir şekilde zarar veremez”, [yani] dinden dönmesiyle [Allah'a zarar veremez], o ancak kendisine zarar verir. {وَسَيَجْزِي اللَّهُ الشَّاكِرِينَ} “Allah şükredenleri mükâfatlandıracaktır.”

{وَمَا كَانَ لِنَفْسٍ أَنْ تَمُوتَ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ كِتَابًا مُؤَجَّلًا وَمَنْ يُرِدْ ثَوَابَ الدُّنْيَا نُؤْتِهِ مِنْهَا وَمَنْ يُرِدْ ثَوَابَ الْآخِرَةِ نُؤْتِهِ مِنْهَا وَسَنَجْزِي الشَّاكِرِينَ (١٤٥) }

{وَمَا كَانَ لِنَفْسٍ أَنْ تَمُوتَ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ كِتَابًا مُؤَجَّلًا وَمَنْ يُرِدْ ثَوَابَ الدُّنْيَا نُؤْتِهِ مِنْهَا وَمَنْ يُرِدْ ثَوَابَ الْآخِرَةِ نُؤْتِهِ مِنْهَا وَسَنَجْزِي الشَّاكِرِينَ (١٤٥) } “Hiçbir kimse Allah'ın izni olmadan, belirlenmiş bir vakte bağlanmış bir yazı olmaksızın ölmez. Kim dünya mükâfatını isterse ona ondan veririz; kim de ahiret mükâfatını isterse ona da ondan veririz. Biz şükredenleri mükâfatlandıracağız.”

{وَمَا كَانَ لِنَفْسٍ أَنْ تَمُوتَ} قَالَ الْأَخْفَشُ: اللَّامُ فِي {لِنَفْسٍ} مَنْقُولَةٌ تَقْدِيرُهُ: وَمَا كَانَتْ نَفْسٌ لِتَمُوتَ، {إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ} بِقَضَاءِ اللَّهِ وَقَدَرِهِ، وَقِيلَ: بِعِلْمِهِ وَقِيلَ: بِأَمْرِهِ، {كِتَابًا مُؤَجَّلًا} أَيْ: كَتَبَ لِكُلِّ نَفْسٍ أَجَلًا لَا يَقْدِرُ أَحَدٌ عَلَى تَغْيِيرِهِ وَتَأْخِيرِهِ، وَنُصِبَ الْكِتَابُ عَلَى الْمَصْدَرِ، أَيْ: كَتَبَ كِتَابًا، {وَمَنْ يُرِدْ ثَوَابَ الدُّنْيَا نُؤْتِهِ مِنْهَا} يَعْنِي: مَنْ يُرِدْ بِطَاعَتِهِ الدُّنْيَا وَيَعْمَلْ لَهَا نُؤْتِهِ مِنْهَا مَا يَكُونُ جَزَاءً لِعَمَلِهِ، يُرِيدُ نُؤْتِهِ مِنْهَا مَا نَشَاءُ بِمَا قَدَّرْنَاهُ لَهُ كَمَا قَالَ: " مَنْ كَانَ يُرِيدُ الْعَاجِلَةَ عَجَّلْنَا لَهُ فِيهَا مَا نَشَاءُ لِمَنْ نُرِيدُ " (سُورَةُ الْإِسْرَاءِ -١٨) نَزَلَتْ فِي الَّذِينَ تَرَكُوا الْمَرْكَزَ يَوْمَ أُحُدٍ طَلَبًا لِلْغَنِيمَةِ، {وَمَنْ يُرِدْ ثَوَابَ الْآخِرَةِ نُؤْتِهِ مِنْهَا} أَيْ أَرَادَ بِعَمَلِهِ الْآخِرَةَ، قِيلَ: أَرَادَ الَّذِينَ ثَبَتُوا مَعَ أَمِيرِهِمْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جُبَيْرٍ حَتَّى قُتِلُوا. {وَسَنَجْزِي الشَّاكِرِينَ} أَيِ: الْمُؤْمِنِينَ الْمُطِيعِينَ.

{وَمَا كَانَ لِنَفْسٍ أَنْ تَمُوتَ} “Hiçbir kimse ölmez”. Ahfeş şöyle demiştir: {لِنَفْسٍ} kelimesindeki lâm harfi aktarılmıştır; takdiri 've mâ kânet nefsün li-temûte' (hiçbir can ölecek değildir) şeklindedir. {إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ} “ancak Allah'ın izniyle [ölür]”, yani Allah'ın kaza ve kaderiyle. İlmiyle veya emriyle olduğu da söylenmiştir. {كِتَابًا مُؤَجَّلًا} “belirlenmiş bir vakte bağlanmış bir yazı olarak”, yani her nefis için kimsenin değiştirmeye veya ertelemeye güç yetiremeyeceği bir ecel yazmıştır. 'Kitâben' kelimesi masdar olarak mansub kılınmıştır; yani 'ketebe kitâben' (bir yazılışla yazdı) demektir. {وَمَنْ يُرِدْ ثَوَابَ الدُّنْيَا نُؤْتِهِ مِنْهَا} “Kim dünya mükâfatını isterse ona ondan veririz”, yani kim itaatiyle dünyayı ister ve onun için amel ederse, ameline karşılık olacak şeyi ona ondan veririz. [Bunun anlamı:] Kaza ve takdir ettiğimiz ölçüde dilediğimiz kadarını ona veririz; nitekim şöyle buyurmuştur: "Kim peşin olanı isterse, dilediğimiz kimseye orada dilediğimiz kadarını çarçabuk veririz" (İsrâ Suresi: 18). Bu, Uhud günü ganimet elde etmek arzusuyla mevzilerini terk edenler hakkında inmiştir. {وَمَنْ يُرِدْ ثَوَابَ الْآخِرَةِ نُؤْتِهِ مِنْهَا} “Kim de ahiret mükâfatını isterse ona da ondan veririz”, yani ameliyle ahireti isterse. Denildi ki: Komutanları Abdullâh b. Cübeyr ile birlikte şehit edilinceye kadar sebat edenler kastedilmiştir. {وَسَنَجْزِي الشَّاكِرِينَ} “Biz şükredenleri mükâfatlandıracağız”, yani itaatkâr müminleri.

أَخْبَرَنَا أَبُو الْحَسَنِ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مُحَمَّدٍ الدَّاوُودِيُّ، أَخْبَرَنَا أَبُو الْحَسَنِ أَحْمَدُ بْنُ مُوسَى بْنِ الصَّلْتِ أَنَا أَبُو إِسْحَاقَ إِبْرَاهِيمُ عَبْدُ الصَّمَدِ الْهَاشِمِيُّ، أَنَا أَبُو يَحْيَى مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ يَزِيدَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْمُقْرِئِ، أَنَا أَبِي، أَنَا الرَّبِيعُ بْنُ صُبَيْحٍ، عَنْ يَزِيدَ الرَّقَاشِيِّ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ ﵁ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: "مَنْ كَانَتْ نِيَّتُهُ طَلَبَ الْآخِرَةِ جَعَلَ اللَّهُ غِنَاهُ فِي قَلْبِهِ وَجَمَعَ لَهُ شَمْلَهُ وَأَتَتْهُ الدُّنْيَا وَهِيَ رَاغِمَةٌ، وَمَنْ كَانَتْ نِيَّتُهُ طَلَبَ الدُّنْيَا جَعَلَ اللَّهُ الْفَقْرَ بَيْنَ عَيْنَيْهِ وَشَتَّتَ عَلَيْهِ أَمْرَهُ وَلَا يَأْتِيهِ مِنْهَا إِلَّا مَا كُتِبَ لَهُ" .

Bize Ebu'l-Hasen Abdurrahmân b. Muhammed ed-Dâvûdî haber verdi, bize Ebu'l-Hasen Ahmed b. Mûsâ b. es-Salt haber verdi, bize Ebû İshâk İbrâhîm [b.] Abdissamed el-Hâşimî bildirdi, bize Ebû Yahyâ Muhammed b. Abdillâh b. Yezîd b. Abdirrahmân b. el-Mukrî bildirdi, bize babam bildirdi, bize er-Rebî' b. Subayh, Yezîd er-Rakkâşî'den, [o da] Enes b. Mâlik'ten radıyallâhu anh [naklettiğine göre] Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « مَنْ كَانَتْ نِيَّتُهُ طَلَبَ الْآخِرَةِ جَعَلَ اللَّهُ غِنَاهُ فِي قَلْبِهِ وَجَمَعَ لَهُ شَمْلَهُ وَأَتَتْهُ الدُّنْيَا وَهِيَ رَاغِمَةٌ، وَمَنْ كَانَتْ نِيَّتُهُ طَلَبَ الدُّنْيَا جَعَلَ اللَّهُ الْفَقْرَ بَيْنَ عَيْنَيْهِ وَشَتَّتَ عَلَيْهِ أَمْرَهُ وَلَا يَأْتِيهِ مِنْهَا إِلَّا مَا كُتِبَ لَهُ » «Kimin niyeti ahireti talep etmek olursa Allah onun zenginliğini kalbine yerleştirir, dağınıklığını toparlar ve dünya boyun eğmiş vaziyette ona gelir. Kimin de niyeti dünyayı talep etmek olursa Allah fakirliği onun iki gözü arasına koyar, işini darmadağın eder ve dünyadan da kendisine ancak takdir edilmiş olan ne ise o gelir.»

أَخْبَرَنَا أَبُو طَاهِرٍ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ تَوْبَةَ الزَّرَّادُ، أَخْبَرَنَا أَبُو بَكْرٍ مُحَمَّدُ بْنُ إِدْرِيسَ بْنِ مُحَمَّدٍ الْجُرْجَانِيُّ، وَأَبُو أَحْمَدَ مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ الْمُعَلِّمُ الْهَرَوِيُّ، قَالَا أَخْبَرَنَا أَبُو الْحَسَنِ عَلِيُّ بْنُ عِيسَى الْمَالِينِيُّ، أَخْبَرَنَا أَبُو الْعَبَّاسِ الْحَسَنُ بْنُ سُفْيَانَ النَّسَوِيُّ، أَخْبَرَنَا حَيَّانُ بْنُ مُوسَى وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَسْمَاءَ ابْنُ أَخِي جُوَيْرِيَةَ بْنِ أَسْمَاءَ، قَالَ أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ التَّيْمِيِّ، عَنْ عَلْقَمَةَ بْنِ وَقَّاصٍ اللَّيْثِيِّ، عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: إِنَّمَا الْأَعْمَالُ بِالنِّيَّاتِ وَإِنَّمَا لِكُلِّ امْرِئٍ مَا نَوَى فَمَنْ كَانَتْ هِجْرَتُهُ إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ فَهِجْرَتُهُ إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ وَمَنْ كَانَتْ هِجْرَتُهُ إِلَى دُنْيَا يُصِيبُهَا أَوِ امْرَأَةٍ يَتَزَوَّجُهَا فَهِجْرَتُهُ إِلَى مَا هَاجَرَ إِلَيْهِ" .

Bize Ebû Tâhir Muhammed b. Alî b. Muhammed b. Alî b. Tevbe ez-Zerrâd bildirdi, bize Ebû Bekr Muhammed b. İdrîs b. Muhammed el-Cürcânî ve Ebû Ahmed Muhammed b. Ahmed el-Muallim el-Herevî bildirdiler; ikisi dediler ki: Bize Ebu'l-Hasen Alî b. Îsâ el-Mâlînî bildirdi, bize Ebu'l-Abbâs el-Hasen b. Süfyân en-Nesevî bildirdi, bize Hayyân b. Mûsâ ve Cüveyriye b. Esmâ'nın kardeşinin oğlu Abdullâh b. Esmâ bildirdi; dedi ki: Bize Abdullâh b. el-Mubârek, Yahyâ b. Saîd'den, [o] Muhammed b. İbrâhîm et-Teymî'den, [o] Alkame b. Vakkâs el-Leysî'den, [o da] Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh'tan bildirdi; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Ameller ancak niyetlere göredir ve herkese ancak niyet ettiği şey vardır. Kimin hicreti Allah'a ve Resûlü'ne ise onun hicreti Allah'a ve Resûlü'nedir. Kimin hicreti de elde edeceği bir dünyalık veya evleneceği bir kadın içinse onun hicreti neye hicret ettiyse onadır."

{وَكَأَيِّنْ مِنْ نَبِيٍّ قَاتَلَ مَعَهُ رِبِّيُّونَ كَثِيرٌ فَمَا وَهَنُوا لِمَا أَصَابَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَمَا ضَعُفُوا وَمَا اسْتَكَانُوا وَاللَّهُ يُحِبُّ الصَّابِرِينَ (١٤٦) }

{وَكَأَيِّنْ مِنْ نَبِيٍّ قَاتَلَ مَعَهُ رِبِّيُّونَ كَثِيرٌ فَمَا وَهَنُوا لِمَا أَصَابَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَمَا ضَعُفُوا وَمَا اسْتَكَانُوا وَاللَّهُ يُحِبُّ الصَّابِرِينَ (١٤٦) } “Nice peygamberler vardı ki beraberinde birçok rabbânî kimseler savaştı. Allah yolunda başlarına gelenlerden dolayı gevşemediler, zaaf göstermediler ve boyun eğmediler. Allah sabredenleri sever.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَكَأَيِّنْ مِنْ نَبِيٍّ قَاتَلَ مَعَهُ رِبِّيُّونَ كَثِيرٌ} قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ " وَكَائِنٌ " بِالْمَدِّ وَالْهَمْزَةِ عَلَى وَزْنِ فَاعِلٍ وَتَلْيِينُ الْهَمْزَةِ أَبُو جَعْفَرٍ، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ " وَكَأَيِّنْ " بِالْهَمْزِ وَالتَّشْدِيدِ عَلَى وَزْنٍ كَعَيِّنْ، وَمَعْنَاهُ: وَكَمْ، وَهِيَ كَافُ التَّشْبِيهِ ضُمَّتْ إِلَى أَيٍّ الِاسْتِفْهَامِيَّةِ، وَلَمْ يَقَعْ لِلتَّنْوِينِ صُورَةٌ فِي الْخَطِّ إِلَّا فِي هَذَا الْحَرْفِ خَاصَّةً وَيَقِفُ بَعْضُ الْقُرَّاءِ عَلَى " وَكَأَيٍّ " بِلَا نُونٍ وَالْأَكْثَرُونَ عَلَى الْوُقُوفِ بِالنُّونِ قَوْلُهُ {قَاتَلَ} قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَنَافِعٌ وَأَهْلُ الْبَصْرَةِ بِضَمِّ الْقَافِ وَقَرَأَ الْآخَرُونَ {قَاتَلَ} فَمَنْ قَرَأَ {قَاتَلَ} فَلِقَوْلِهِ: {فَمَا وَهَنُوا} وَيَسْتَحِيلُ وَصْفُهُمْ بِأَنَّهُمْ لَمْ يَهِنُوا بَعْدَمَا قُتِلُوا لِقَوْلِ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ: مَا سَمِعْنَا أَنَّ نَبِيًّا قُتِلَ فِي الْقِتَالِ وَلِأَنَّ {قَاتَلَ} أَعَمُّ.

Allah Teâlâ'nın: {وَكَأَيِّنْ مِنْ نَبِيٍّ قَاتَلَ مَعَهُ رِبِّيُّونَ كَثِيرٌ} “Nice peygamberler vardı ki beraberinde birçok rabbânî kimseler savaştı” buyruğunda İbn Kesîr, "fa'il" vezninde med ve hemze ile "ve-kâin" şeklinde okumuş; Ebû Ca'fer ise hemzeyi teshil etmiştir (yumuşatmıştır). Diğerleri ise "ke'ayyin" vezninde hemze ve şedde ile "ve-ke'eyyin" şeklinde okumuşlardır. Bunun manası 'nice' demektir; bu, soru edatı olan 'eyy' kelimesine teşbih kâf'ının eklenmesidir. Yazıda tenvinin harf şeklinde (nûn olarak) yazılması sadece bu kelimede vuku bulmuştur. Bazı kurrâ "ve-ke'eyy" diyerek nûn'suz durur, çoğunluk ise nûn ile durur. {قَاتَلَ} lafzını İbn Kesîr, Nâfi' ve Basra ehli kāf harfini ötre ile ["kutile" şeklinde] okumuşlar; diğerleri ise {قَاتَلَ} ["kātele" şeklinde] okumuşlardır. {قَاتَلَ} okuyan kimseye göre bunun delili: {فَمَا وَهَنُوا} “gevşemediler” buyruğudur; zira öldürüldükten sonra onların gevşemedikleri ile nitelenmesi muhaldir. Ayrıca Saîd b. Cübeyr'in: 'Bir peygamberin savaşta öldürüldüğünü işitmedik' sözü sebebiyle ve {قَاتَلَ} lafzının daha kapsamlı olması dolayısıyladır.

قَالَ أَبُو عُبَيْدٍ: إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى إِذَا حَمِدَ مَنْ قَاتَلَ كَانَ مَنْ قُتِلَ دَاخِلًا فِيهِ، وَإِذَا حَمِدَ مَنْ قَتَلَ لَمْ يَدْخُلْ فِيهِ غَيْرُهُمْ، فَكَانَ {قَاتَلَ} أَعَمُّ.

Ebû Ubeyd şöyle demiştir: 'Allah Teâlâ savaşan kimseyi övdüğünde, öldürülen kimse de bunun içine girer. Fakat [sadece] öldürülen kimseyi övdüğünde, onların dışındakiler buna girmez. Bu sebeple {قَاتَلَ} lafzı daha kapsamlıdır.'

وَمَنْ قَرَأَ "قُتِلَ") فَلَهُ ثَلَاثَةُ أَوْجُهٍ: أَحَدُهَا:

"Kutile" şeklinde okuyan için ise üç vecih vardır. Birincisi:

أَنْ يَكُونَ الْقَتْلُ رَاجِعًا إِلَى النَّبِيِّ وَحْدَهُ، فَيَكُونُ تَمَامُ الْكَلَامِ عِنْدَ قَوْلِهِ " قُتِلَ " وَيَكُونُ فِي الْآيَةِ إِضْمَارٌ مَعْنَاهُ: وَمَعَهُ رِبِّيُّونَ كَثِيرٌ، كَمَا يُقَالُ: قُتِلَ فَلَانٌ مَعَهُ جَيْشٌ كَثِيرٌ أَيْ: وَمَعَهُ.

Öldürülmenin yalnızca peygambere raci olmasıdır. Bu durumda sözün tamamı "kutile" (öldürüldü) kısmında biter ve ayette gizli bir anlam (ıdmâr) olur ki manası: 've beraberinde pek çok rabbânîler varken' demektir; nitekim 'Falanca yanında büyük bir ordu varken öldürüldü' yani 'beraberinde varken' denilmesi gibidir.

وَالْوَجْهُ الثَّانِي: أَنْ يَكُونَ الْقَتْلُ نَالَ النَّبِيَّ وَمَنْ مَعَهُ مِنَ الرِّبِّيِّينَ وَيَكُونُ الْمُرَادُ: بَعْضَ مَنْ مَعَهُ، تَقُولُ الْعَرَبُ قَتَلْنَا بَنِي فُلَانٍ وَإِنَّمَا قَتَلُوا بَعْضَهُمْ وَيَكُونُ قَوْلُهُ {فَمَا وَهَنُوا} رَاجِعًا إِلَى الْبَاقِينَ.

İkinci vecih: Öldürülmenin peygambere ve beraberindeki rabbânî kimselere isabet etmiş olmasıdır; buradaki kastedilen de beraberindekilerin bir kısmıdır. Nitekim Araplar: "Filanoğullarını öldürdük" derler, halbuki onların sadece bir kısmını öldürmüşlerdir. [Bu durumda] { فَمَا وَهَنُوا } “gevşemediler” buyruğu ise geride kalanlara râcidir (onlara yöneliktir).

وَالْوَجْهُ الثَّالِثُ: أَنْ يَكُونَ الْقَتْلُ لِلرِّبِّيِّينَ لَا غَيْرَ.

Üçüncü vecih: Öldürülmenin başkasına değil, yalnızca rabbânî kimselere yönelik olmasıdır.

وَقَوْلُهُ {رِبِّيُّونَ كَثِيرٌ} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَمُجَاهِدٌ وَقَتَادَةُ: جُمُوعٌ كَثِيرَةٌ، وَقَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ: الرِّبِّيُّونَ الْأُلُوفُ، وَقَالَ الْكَلْبِيُّ الرِّبِّيَّةُ الْوَاحِدَةُ: عَشْرَةُ آلَافٍ، وَقَالَ الضَّحَّاكُ: الرِّبِّيَّةُ الْوَاحِدَةُ: أَلْفٌ، وَقَالَ الْحَسَنُ: فُقَهَاءُ عُلَمَاءُ وَقِيلَ: هُمُ الْأَتْبَاعُ وَالرَّبَّانِيُّونَ الْوُلَاةُ، وَالرِّبِّيُّونَ الرَّعِيَّةُ، وَقِيلَ: مَنْسُوبٌ إِلَى الرَّبِّ وَهُمُ الَّذِينَ يَعْبُدُونَ الرَّبَّ، {فَمَا وَهَنُوا} أَيْ: فَمَا جَبُنُوا، {لِمَا أَصَابَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَمَا ضَعُفُوا} عَنِ الْجِهَادِ بِمَا نَالَهُمْ مِنْ أَلَمِ الْجِرَاحِ وَقَتْلِ الْأَصْحَابِ. {وَمَا اسْتَكَانُوا} قَالَ مُقَاتِلٌ: وَمَا اسْتَسْلَمُوا وَمَا خَضَعُوا لِعَدُوِّهِمْ وَقَالَ السُّدِّيُّ: وما ذلوأ ٧١/أقَالَ عَطَاءٌ وَمَا تَضَرَّعُوا وَقَالَ أَبُو الْعَالِيَةِ: وَمَا جَبُنُوا وَلَكِنَّهُمْ صَبَرُوا عَلَى أَمْرِ رَبِّهِمْ وَطَاعَةِ نَبِيِّهِمْ وَجِهَادِ عَدُوِّهِمْ، {وَاللَّهُ يُحِبُّ الصَّابِرِينَ}

Allah Teâlâ'nın: {رِبِّيُّونَ كَثِيرٌ} “birçok rabbânî kimseler” buyruğu hakkında İbn Abbâs, Mücâhid ve Katâde: 'Çok kalabalık topluluklar' demiştir. İbn Mes'ûd: 'Ribbiyyûn, binlerce kişi demektir' demiştir. Kelbî: 'Bir ribbiyye, on bindir' demiştir. Dahhâk: 'Bir ribbiyye, bindir' demiştir. Hasan: 'Fakihler, âlimler' demiştir. Onların tâbiler olduğu da söylenmiştir; rabbâniyyûn yöneticiler, ribbiyyûn ise tebaadır. Bunun Rab'be nispet edildiği, yani onların Rabbe ibadet eden kimseler olduğu da söylenmiştir. {فَمَا وَهَنُوا} “gevşemediler”, yani korkaklık göstermediler. {لِمَا أَصَابَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَمَا ضَعُفُوا} “Allah yolunda başlarına gelenlerden dolayı [ve] zaaf göstermediler”, yani yaraların acısından ve arkadaşlarının öldürülmesinden dolayı cihaddan geri durup zayıflık göstermediler. {وَمَا اسْتَكَانُوا} “ve boyun eğmediler”. Mukâtil: 'Düşmanlarına teslim olmadılar ve boyun eğmediler' dedi. Süddî: 'Aşağılanmadılar' 71/a dedi. Atâ: 'Yalvarıp yakarmadılar' dedi. Ebu'l-Âliye: 'Korkaklık göstermediler; aksine Rablerinin emri, peygamberlerinin itaati ve düşmanlarıyla cihad hususunda sabrettiler' dedi. {وَاللَّهُ يُحِبُّ الصَّابِرِينَ} “Allah sabredenleri sever.”

{وَمَا كَانَ قَوْلَهُمْ إِلَّا أَنْ قَالُوا رَبَّنَا اغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَا وَإِسْرَافَنَا فِي أَمْرِنَا وَثَبِّتْ أَقْدَامَنَا وَانْصُرْنَا عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ (١٤٧) فَآتَاهُمُ اللَّهُ ثَوَابَ الدُّنْيَا وَحُسْنَ ثَوَابِ الْآخِرَةِ وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ (١٤٨) }

{وَمَا كَانَ قَوْلَهُمْ إِلَّا أَنْ قَالُوا رَبَّنَا اغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَا وَإِسْرَافَنَا فِي أَمْرِنَا وَثَبِّتْ أَقْدَامَنَا وَانْصُرْنَا عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ (١٤٧) فَآتَاهُمُ اللَّهُ ثَوَابَ الدُّنْيَا وَحُسْنَ ثَوَابِ الْآخِرَةِ وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ (١٤٨) } “Onların sözleri ancak: 'Rabbimiz! Bizim günahlarımızı ve işimizdeki aşırılıklarımızı bağışla, ayaklarımızı sabit kıl ve inkârcı topluluğa karşı bize yardım et!' demekten ibaretti. Bu yüzden Allah onlara hem dünya mükâfatını hem de ahiret mükâfatının en güzelini verdi. Allah iyilik edenleri sever.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَمَا كَانَ قَوْلَهُمْ} نُصِبَ عَلَى خَبَرِ كَانَ وَالِاسْمُ فِي أَنْ قَالُوا، وَمَعْنَاهُ: وَمَا كَانَ قَوْلُهُمْ عِنْدَ قَتْلِ نَبِيِّهِمْ، {إِلَّا أَنْ قَالُوا رَبَّنَا اغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَا} أَيِ: الصَّغَائِرَ، {وَإِسْرَافَنَا فِي أَمْرِنَا} أَيِ: الْكَبَائِرَ، {وَثَبِّتْ أَقْدَامَنَا} كَيْ لَا تَزُولَ، {وَانْصُرْنَا عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ} يَقُولُ فَهَلَّا فَعَلْتُمْ وَقُلْتُمْ مِثْلَ ذَلِكَ يَا أَصْحَابَ مُحَمَّدٍ.

Allah Teâlâ'nın: {وَمَا كَانَ قَوْلَهُمْ} “Onların sözleri... değildi” buyruğunda [kavlehüm lafzı] 'kâne'nin haberi olarak mansub kılınmıştır, ismi ise 'en kâlû'dur. Manası: Peygamberleri öldürüldüğünde onların sözü, {إِلَّا أَنْ قَالُوا رَبَّنَا اغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَا} “ancak: 'Rabbimiz! Bizim günahlarımızı bağışla' demekten ibaretti” yani küçük günahlarımızı, {وَإِسْرَافَنَا فِي أَمْرِنَا} “ve işimizdeki aşırılıklarımızı” yani büyük günahlarımızı, {وَثَبِّتْ أَقْدَامَنَا} “ve ayaklarımızı sabit kıl” kaymasınlar diye, {وَانْصُرْنَا عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ} “ve inkârcı topluluğa karşı bize yardım et!” [Allah Teâlâ] buyuruyor ki: Ey Muhammed'in ashabı! Siz de böyle yapsaydınız ve böyle söyleseydiniz ya!

{فَآتَاهُمُ اللَّهُ ثَوَابَ الدُّنْيَا} النُّصْرَةَ وَالْغَنِيمَةَ، {وَحُسْنَ ثَوَابِ الْآخِرَةِ} الْأَجْرَ وَالْجَنَّةَ، {وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ}

{فَآتَاهُمُ اللَّهُ ثَوَابَ الدُّنْيَا} “Bu yüzden Allah onlara dünya mükâfatını verdi”, yani zafer ve ganimeti; {وَحُسْنَ ثَوَابِ الْآخِرَةِ} “ve ahiret mükâfatının en güzelini [verdi]”, yani mükâfatı ve cenneti. {وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ} “Allah iyilik edenleri sever.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تُطِيعُوا الَّذِينَ كَفَرُوا} يَعْنِي: الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى وَقَالَ عَلِيٌّ ﵁ يَعْنِي: الْمُنَافِقِينَ فِي قَوْلِهِمْ لِلْمُؤْمِنِينَ عِنْدَ الْهَزِيمَةِ: ارْجِعُوا إِلَى إِخْوَانِكُمْ وَادْخُلُوا فِي دِينِهِمْ.

Allah Teâlâ'nın: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تُطِيعُوا الَّذِينَ كَفَرُوا} “Ey iman edenler! Eğer inkâr edenlere itaat ederseniz” buyruğuyla Yahudiler ve Hristiyanlar kastedilmiştir. Ali radıyallâhu anh ise bununla, hezimet anında müminlere: 'Kardeşlerinize dönün ve onların dinine girin' diyen münafıkların kastedildiğini söylemiştir.

{يَرُدُّوكُمْ عَلَى أَعْقَابِكُمْ} يُرْجِعُوكُمْ إِلَى أَوَّلِ أَمْرِكُمُ الشِّرْكِ بِاللَّهِ، {فَتَنْقَلِبُوا خَاسِرِينَ} مَغْبُونِينَ.

{يَرُدُّوكُمْ عَلَى أَعْقَابِكُمْ} “sizi ökçeleriniz üzerinde gerisin geriye çevirirler”, yani sizi ilk durumunuz olan Allah'a şirk koşmaya döndürürler, {فَتَنْقَلِبُوا خَاسِرِينَ} “böylece hüsrana uğrayanlar olarak dönersiniz”, yani aldanmış ve zarara uğramış kimseler olarak.

ثُمَّ قَالَ: {بَلِ اللَّهُ مَوْلَاكُمْ} نَاصِرُكُمْ وَحَافِظُكُمْ عَلَى دِينِكُمْ، {وَهُوَ خَيْرُ النَّاصِرِينَ}

Sonra [Allah Teâlâ] şöyle buyurdu: {بَلِ اللَّهُ مَوْلَاكُمْ} “Bilakis sizin mevlânız Allah'tır”, yani O sizin yardımcınızdır ve dininiz üzere koruyucunuzdur. {وَهُوَ خَيْرُ النَّاصِرِينَ} “Ve O, yardım edenlerin en hayırlısıdır.”

{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تُطِيعُوا الَّذِينَ كَفَرُوا يَرُدُّوكُمْ عَلَى أَعْقَابِكُمْ فَتَنْقَلِبُوا خَاسِرِينَ (١٤٩) بَلِ اللَّهُ مَوْلَاكُمْ وَهُوَ خَيْرُ النَّاصِرِينَ (١٥٠) سَنُلْقِي فِي قُلُوبِ الَّذِينَ كَفَرُوا الرُّعْبَ بِمَا أَشْرَكُوا بِاللَّهِ مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ سُلْطَانًا وَمَأْوَاهُمُ النَّارُ وَبِئْسَ مَثْوَى الظَّالِمِينَ (١٥١) وَلَقَدْ صَدَقَكُمُ اللَّهُ وَعْدَهُ إِذْ تَحُسُّونَهُمْ بِإِذْنِهِ حَتَّى إِذَا فَشِلْتُمْ وَتَنَازَعْتُمْ فِي الْأَمْرِ وَعَصَيْتُمْ مِنْ بَعْدِ مَا أَرَاكُمْ مَا تُحِبُّونَ مِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الدُّنْيَا وَمِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الْآخِرَةَ ثُمَّ صَرَفَكُمْ عَنْهُمْ لِيَبْتَلِيَكُمْ وَلَقَدْ عَفَا عَنْكُمْ وَاللَّهُ ذُو فَضْلٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ (١٥٢) }

{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تُطِيعُوا الَّذِينَ كَفَرُوا يَرُدُّوكُمْ عَلَى أَعْقَابِكُمْ فَتَنْقَلِبُوا خَاسِرِينَ (١٤٩) بَلِ اللَّهُ مَوْلَاكُمْ وَهُوَ خَيْرُ النَّاصِرِينَ (١٥٠) سَنُلْقِي فِي قُلُوبِ الَّذِينَ كَفَرُوا الرُّعْبَ بِمَا أَشْرَكُوا بِاللَّهِ مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ سُلْطَانًا وَمَأْوَاهُمُ النَّارُ وَبِئْسَ مَثْوَى الظَّالِمِينَ (١٥١) وَلَقَدْ صَدَقَكُمُ اللَّهُ وَعْدَهُ إِذْ تَحُسُّونَهُمْ بِإِذْنِهِ حَتَّى إِذَا فَشِلْتُمْ وَتَنَازَعْتُمْ فِي الْأَمْرِ وَعَصَيْتُمْ مِنْ بَعْدِ مَا أَرَاكُمْ مَا تُحِبُّونَ مِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الدُّنْيَا وَمِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الْآخِرَةَ ثُمَّ صَرَفَكُمْ عَنْهُمْ لِيَبْتَلِيَكُمْ وَلَقَدْ عَفَا عَنْكُمْ وَاللَّهُ ذُو فَضْلٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ (١٥٢) } “Ey iman edenler! Eğer inkâr edenlere itaat ederseniz sizi ökçeleriniz üzerinde gerisin geriye çevirirler de hüsrana uğrayanlar olarak dönersiniz. Bilakis mevlânız Allah'tır; O, yardım edenlerin en hayırlısıdır. Hakkında hiçbir delil indirmediği şeyleri Allah'a ortak koştuklarından ötürü inkâr edenlerin kalplerine korku salacağız. Onların varacağı yer ateştir. Zalimlerin durağı ne kötüdür! Allah'ın izniyle onları kırıp geçirdiğiniz sırada, Allah size olan vaadini elbette yerine getirmişti. Nihayet zaaf gösterdiniz, verilen emir hakkında çekiştiniz ve sevdiğiniz şeyi size gösterdikten sonra isyan ettiniz. İçinizden dünyayı isteyen de vardı, ahireti isteyen de vardı. Sonra sizi imtihan etmek için onlardan [yüzünüzü] çevirdi. Yine de sizi affetti. Allah müminlere karşı lütuf sahibidir.”

{سَنُلْقِي فِي قُلُوبِ الَّذِينَ كَفَرُوا الرُّعْبَ} وَذَلِكَ أَنَّ أَبَا سُفْيَانَ وَالْمُشْرِكِينَ لَمَّا ارْتَحَلُوا يَوْمَ أُحُدٍ مُتَوَجِّهِينَ نَحْوَ مَكَّةَ انْطَلَقُوا حَتَّى إِذَا بَلَغُوا بَعْضَ الطَّرِيقِ نَدِمُوا وَقَالُوا: بِئْسَ مَا صَنَعْنَا قَتَلْنَاهُمْ حَتَّى إِذَا لَمْ يَبْقَ مِنْهُمْ إِلَّا الشَّرِيدُ تَرَكْنَاهُمُ، ارْجِعُوا فَاسْتَأْصِلُوهُمْ فَلَمَّا عَزَمُوا عَلَى ذَلِكَ قَذَفَ اللَّهُ فِي قُلُوبِهِمُ الرُّعْبَ حَتَّى رَجَعُوا عَمَّا هَمُّوا بِهِ.

{سَنُلْقِي فِي قُلُوبِ الَّذِينَ كَفَرُوا الرُّعْبَ} “İnkâr edenlerin kalplerine korku salacağız”. Şöyle ki: Ebû Süfyân ve müşrikler Uhud günü Mekke'ye doğru yola çıktıklarında yürüdüler; yolun bir kısmına vardıklarında pişman olup şöyle dediler: 'Ne kötü yaptık! Onları öldürdük, içlerinden sadece kaçanlar kalınca onları bıraktık; dönün de köklerini kazıyın!' Onlar buna azmettiklerinde Allah kalplerine korku saldı ve niyetlendikleri şeyden vazgeçtiler.

سَنُلْقِي أَيْ: سَنَقْذِفُ فِي قُلُوبِ الَّذِينَ كَفَرُوا الرُّعْبَ الْخَوْفَ وَقَرَأَ أَبُو جَعْفَرٍ وَابْنُ عَامِرٍ وَالْكِسَائِيُّ وَيَعْقُوبُ {الرُّعُبَ} بِضَمِّ الْعَيْنِ وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِسُكُونِهَا، {بِمَا أَشْرَكُوا بِاللَّهِمَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ سُلْطَانًا} حُجَّةً وَبُرْهَانًا، {وَمَأْوَاهُمُ النَّارُ وَبِئْسَ مَثْوَى الظَّالِمِينَ} مَقَامُ الْكَافِرِينَ.

'Senulkî' yani inkâr edenlerin kalplerine ru'b (korku) atacağız demektir. Ebû Ca'fer, İbn Âmir, Kisâî ve Ya'kûb ayın harfinin ötresiyle {الرُّعُبَ} şeklinde okumuş; diğerleri ise ayın harfinin sükûnu ile okumuşlardır. {بِمَا أَشْرَكُوا بِاللَّهِمَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ سُلْطَانًا} “Hakkında hiçbir delil indirmediği şeyleri Allah'a ortak koştuklarından ötürü”, yani hüccet ve burhan indirmediği şeyleri. {وَمَأْوَاهُمُ النَّارُ وَبِئْسَ مَثْوَى الظَّالِمِينَ} “Onların varacağı yer ateştir. Zalimlerin durağı ne kötüdür!”, yani kâfirlerin kalacağı yer.

قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَلَقَدْ صَدَقَكُمُ اللَّهُ وَعْدَهُ} قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ كَعْبٍ الْقُرَظِيُّ: لَمَّا رَجَعَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَأَصْحَابُهُ إِلَى الْمَدِينَةِ مِنْ أُحُدٍ وَقَدْ أَصَابَهُمْ مَا أَصَابَهُمْ، قَالَ نَاسٌ مِنْ أَصْحَابِهِ: مِنْ أَيْنَ أَصَابَنَا هَذَا؟ وَقَدْ وَعَدَنَا اللَّهُ النَّصْرَ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى:

Allah Teâlâ'nın: {وَلَقَدْ صَدَقَكُمُ اللَّهُ وَعْدَهُ} “Allah size olan vaadini elbette yerine getirmişti” buyruğu hakkında Muhammed b. Ka'b el-Kurazî şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ve ashabı başlarına gelenlerden sonra Uhud'dan Medine'ye döndüklerinde, ashabından bazı kimseler: 'Allah bize zafer vadetmişken bu başımıza nereden geldi?' dediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ [şu ayeti] indirdi:

{وَلَقَدْ صَدَقَكُمُ اللَّهُ وَعْدَهُ} بِالنَّصْرِ وَالظَّفَرِ وَذَلِكَ أَنَّ النَّصْرَ وَالظَّفَرَ كَانَ لِلْمُسْلِمِينَ فِي الِابْتِدَاءِ، {إِذْ تَحُسُّونَهُمْ بِإِذْنِهِ} وَذَلِكَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ جَعَلَ أُحُدًا خَلْفَ ظَهْرِهِ وَاسْتَقْبَلَ الْمَدِينَةَ وَجَعَلَ عَيْنَيْنَ، وَهُوَ جَبَلٌ عَنْ يَسَارِهِ وَأَقَامَ عَلَيْهِ الرُّمَاةَ وَأَمَّرَ عَلَيْهِمْ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ جُبَيْرٍ وَقَالَ لَهُمُ: احْمُوا ظُهُورَنَا فَإِنْ رَأَيْتُمُونَا قَدْ غَنِمْنَا فَلَا تَشْرَكُونَا وَإِنْ رَأَيْتُمُونَا نُقَتَّلُ فَلَا تَنْصُرُونَا، وَأَقْبَلَ الْمُشْرِكُونَ فَأَخَذُوا فِي الْقِتَالِ فَجَعَلَ الرُّمَاةُ يَرْشُقُونَ خَيْلَ الْمُشْرِكِينَ بِالنَّبْلِ وَالْمُسْلِمُونَ يَضْرِبُونَهُمْ بِالسُّيُوفِ، حَتَّى وَلَّوْا هَارِبِينَ فَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى {إِذْ تَحُسُّونَهُمْ بِإِذْنِهِ} أَيْ تَقْتُلُونَهُمْ قَتْلًا ذَرِيعًا بِقَضَاءِ اللَّهِ.

{وَلَقَدْ صَدَقَكُمُ اللَّهُ وَعْدَهُ} “Andolsun ki Allah size olan vaadini yerine getirdi”; yardım ve zafer konusundaki [vaadini]. Çünkü başlangıçta yardım ve zafer Müslümanlarındı. {إِذْ تَحُسُّونَهُمْ بِإِذْنِهِ} “Hani O'nun izniyle onları öldürüyordunuz”. Şöyle ki; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Uhud'u arkasına aldı, yüzünü Medine'ye döndü ve bir dağ olan Ayneyn'i sol tarafına aldı. Oraya okçuları yerleştirdi, başlarına Abdullah b. Cübeyr'i komutan tayin etti ve onlara şöyle buyurdu: «Bizim arkamızı koruyun. Bizim ganimet aldığımızı görseniz bile [bize] katılmayın; bizim öldürüldüğümüzü görseniz dahi bize yardıma gelmeyin.» Müşrikler yönelip savaşa tutuştular; okçular müşriklerin atlılarını ok yağmuruna tutmaya, Müslümanlar da onları kılıçtan geçirmeye başladılar. Nihayet [müşrikler] arkalarını dönüp kaçtılar. İşte Allah Teâlâ'nın: {إِذْ تَحُسُّونَهُمْ بِإِذْنِهِ} “Hani O'nun izniyle onları öldürüyordunuz” buyruğu budur; yani Allah'ın takdiriyle onları amansızca öldürüyordunuz.

قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: الْحَسُّ: هُوَ الِاسْتِئْصَالُ بِالْقَتْلِ.

Ebû Ubeyde şöyle demiştir: 'Hass (حَسّ), öldürerek kökünü kazımak demektir.'

{حَتَّى إِذَا فَشِلْتُمْ} أَيْ: إِنْ جَبُنْتُمْ وَقِيلَ: مَعْنَاهُ فَلَمَّا فَشِلْتُمْ، {وَتَنَازَعْتُمْ فِي الْأَمْرِ وَعَصَيْتُمْ} وَالْوَاوُ زَائِدَةٌ فِي {وَتَنَازَعْتُمْ} يَعْنِي: حَتَّى إِذَا فَشِلْتُمْ تَنَازَعْتُمْ، وَقِيلَ: فِيهِ تَقْدِيمٌ وَتَأْخِيرٌ تَقْدِيرُهُ: حَتَّى إِذَا تَنَازَعْتُمْ فِي الْأَمْرِ وَعَصَيْتُمْ فَشِلْتُمْ وَمَعْنَى التَّنَازُعِ الِاخْتِلَافُ.

{حَتَّى إِذَا فَشِلْتُمْ} “Nihayet zaaf gösterdiniz”, yani korkaklık gösterdiniz. Bunun manasının 'zaaf gösterdiğiniz zaman' olduğu da söylenmiştir. {وَتَنَازَعْتُمْ فِي الْأَمْرِ وَعَصَيْتُمْ} “verilen emir hakkında çekiştiniz ve isyan ettiniz”. {وَتَنَازَعْتُمْ} lafzındaki vâv harfi zaiddir; yani 'nihayet zaaf gösterdiğinizde çekiştiniz' demektir. Ayette takdim ve tehir olduğu da söylenmiştir; takdiri: 'Nihayet emir hakkında çekişip isyan ettiğinizde zaaf gösterdiniz' şeklindedir. Tenâzu' (تَنَازُع) kelimesinin manası ihtilaf etmektir.

وَكَانَ اخْتِلَافُهُمْ أَنَّ الرُّمَاةَ اخْتَلَفُوا حِينَ انْهَزَمَ الْمُشْرِكُونَ فَقَالَ بَعْضُهُمُ: انْهَزَمَ الْقَوْمُ فَمَا مُقَامُنَا؟ وَأَقْبَلُوا عَلَى الْغَنِيمَةِ وَقَالَ بَعْضُهُمْ: لَا تُجَاوِزُوا أَمْرَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَثَبَتَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جُبَيْرٍ فِي نَفَرٍ يَسِيرٍ دُونَ الْعَشْرَةِ.

Aralarındaki ihtilaf şöyleydi: Müşrikler hezimete uğrayınca okçular ihtilafa düştüler. Bir kısmı: 'Kavim hezimete uğradı, artık burada durmamızın ne anlamı var?' diyerek ganimete yöneldiler. Bir kısmı da: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in emrinin dışına çıkmayın!' dediler. Abdullâh b. Cübeyr ise on kişiden az küçük bir toplulukla yerinde sebat etti.

فَلَمَّا رَأَى خَالِدُ بْنُ الْوَلِيدِ وَعِكْرِمَةُ بْنُ أَبِي جَهْلٍ ذَلِكَ حَمَلُوا عَلَى الرُّمَاةِ فَقَتَلُوا عَبْدَ اللَّهِ بْنَ جُبَيْرٍ وَأَصْحَابَهُ، وَأَقْبَلُوا عَلَى الْمُسْلِمِينَ وَحَالَتِ الرِّيحُ فَصَارَتْ دَبُوَرًا بَعْدَ مَا كَانَتْ صَبًا وَانْتَقَضَتْ صُفُوفَ الْمُسْلِمِينَ وَاخْتَلَطُوا فَجَعَلُوا يَقْتُلُونَ عَلَى غَيْرِ شِعَارٍ يَضْرِبُ بَعْضُهُمْ بَعْضًا مَا يَشْعُرُونَ مِنَ الدَّهَشِ، وَنَادَى إِبْلِيسُ أَنَّ مُحَمَّدًا قَدْ قُتِلَ وَكَانَ ذَلِكَ سَبَبَ الْهَزِيمَةِ لِلْمُسْلِمِينَ.

Hâlid b. Velîd ve İkrime b. Ebî Cehil bunu görünce okçuların üzerine hücum edip Abdullâh b. Cübeyr'i ve arkadaşlarını öldürdüler. Sonra Müslümanlara yöneldiler. Rüzgâr da yön değiştirdi; sabâ (doğu rüzgârı) iken debûr (batı rüzgârı) oldu. Müslümanların safları bozuldu, birbirine karıştılar ve parola olmaksızın öldürmeye başladılar; şaşkınlıktan farkında olmadan birbirlerine kılıç çalıyorlardı. İblis de Muhammed'in öldürüldüğünü haykırdı. İşte bu, Müslümanlar için hezimet sebebi oldu.

قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَعَصَيْتُمْ} يَعْنِي: الرَّسُولَ ﷺ وَخَالَفْتُمُ أمره، {مِنْ بَعْدِمَا أَرَاكُمْ} اللَّهُ {مَا تُحِبُّونَ} يَا مَعْشَرَ الْمُسْلِمِينَ مِنَ الظَّفَرِ وَالْغَنِيمَةِ، {مِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الدُّنْيَا} يَعْنِي: الَّذِينَ تَرَكُوا الْمَرْكَزَ وَأَقْبَلُوا عَلَى النَّهْبِ، {وَمِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الْآخِرَةَ} يَعْنِي: الَّذِينَ ثَبَتُوا مَعَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جُبَيْرٍ حَتَّى قُتِلُوا قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْعُودٍ: مَا شَعَرْتُ أَنَّ أَحَدًا مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ ﷺ يُرِيدُ الدُّنْيَا حَتَّى كَانَ يَوْمُ أُحُدٍ وَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ {ثُمَّ صَرَفَكُمْ عَنْهُمْ} أَيْ: رَدَّكُمْ عَنْهُمْ بِالْهَزِيمَةِ، {لِيَبْتَلِيَكُمْ} لِيَمْتَحِنَكُمْ وَقِيلَ: لُيُنْزِلَ الْبَلَاءَ عَلَيْكُمْ {وَلَقَدْ عَفَا عَنْكُمْ} يَسْتَأْصِلُكُمْ بَعْدَ الْمَعْصِيَةِ وَالْمُخَالَفَةِ، {وَاللَّهُ ذُو فَضْلٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ}

Allah Teâlâ'nın: {وَعَصَيْتُمْ} “ve isyan ettiniz” buyruğu, yani Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem'e [isyan ettiniz] ve onun emrine muhalefet ettiniz demektir. {مِنْ بَعْدِمَا أَرَاكُمْ} “size gösterdikten sonra”, [yani] Allah [gösterdikten sonra], {مَا تُحِبُّونَ} “sevdiğiniz şeyi”, [yani] ey Müslümanlar topluluğu, zafer ve ganimeti [gösterdikten sonra]. {مِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الدُّنْيَا} “İçinizden dünyayı isteyen de vardı”, yani mevzilerini terk edip yağmaya yönelenler; {وَمِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الْآخِرَةَ} “içinizden ahireti isteyen de vardı”, yani Abdullâh b. Cübeyr ile birlikte şehit edilinceye kadar sebat edenler. Abdullâh b. Mes'ûd şöyle demiştir: 'Uhud günü olup da bu ayet ininceye kadar, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından dünyayı isteyen bir kimse olduğunu fark etmemiştim.' {ثُمَّ صَرَفَكُمْ عَنْهُمْ} “Sonra... onlardan [yüzünüzü] çevirdi”, yani hezimetle sizi onlardan geri püskürttü, {لِيَبْتَلِيَكُمْ} “sizi imtihan etmek için”, yani sizi denemek için; başınıza bela indirmek için olduğu da söylenmiştir. {وَلَقَدْ عَفَا عَنْكُمْ} “Yine de sizi affetti”, isyan ve muhalefetten sonra kökünüzü kazımadı. {وَاللَّهُ ذُو فَضْلٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ} “Allah müminlere karşı lütuf sahibidir.”

{إِذْ تُصْعِدُونَ وَلَا تَلْوُونَ عَلَى أَحَدٍ وَالرَّسُولُ يَدْعُوكُمْ فِي أُخْرَاكُمْ فَأَثَابَكُمْ غَمًّا بِغَمٍّ لِكَيْلَا تَحْزَنُوا عَلَى مَا فَاتَكُمْ وَلَا مَا أَصَابَكُمْ وَاللَّهُ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ (١٥٣) }

{إِذْ تُصْعِدُونَ وَلَا تَلْوُونَ عَلَى أَحَدٍ وَالرَّسُولُ يَدْعُوكُمْ فِي أُخْرَاكُمْ فَأَثَابَكُمْ غَمًّا بِغَمٍّ لِكَيْلَا تَحْزَنُوا عَلَى مَا فَاتَكُمْ وَلَا مَا أَصَابَكُمْ وَاللَّهُ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ (١٥٣) } “Hani siz arkaya bakmadan durmadan uzaklaşıyor, hiç kimseye dönüp bakmıyordunuz. Elçi ise arkanızdan sizi çağırıyordu. Bunun üzerine [Allah], elinizden çıkana ve başınıza gelene üzülmeyesiniz diye size keder üstüne keder verdi. Allah yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır.”

{إِذْ تُصْعِدُونَ} يَعْنِي: وَلَقَدْ عَفَا عَنْكُمْ إِذْ تُصْعِدُونَ هَارِبِينَ، وَقَرَأَ أَبُو عَبْدِ الرَّحْمَنِ السُّلَمِيُّ وَالْحَسَنُ وَقَتَادَةُ {تَصْعَدُونَ} بِفَتْحِ التَّاءِ وَالْعَيْنِ وَالْقِرَاءَةُ الْمَعْرُوفَةُ بِضَمِّ التَّاءِ وَكَسْرِ الْعَيْنِ.

{إِذْ تُصْعِدُونَ} “Hani siz uzaklaşıyordunuz”, yani kaçarak uzaklaştığınızda sizi affetti. Ebû Abdirrahmân es-Sülemî, Hasan ve Katâde tâ ve ayın harflerinin fethasıyla {تَصْعَدُونَ} şeklinde okumuşlardır; bilinen (meşhur) kıraat ise tâ harfinin ötresi ve ayın harfinin kesresi iledir.

وَالْإِصْعَادُ: السَّيْرُ فِي مُسْتَوَى الْأَرْضِ وَالصُّعُودُ: الِارْتِفَاعُ عَلَى الْجِبَالِ وَالسُّطُوحِ، قَالَ أَبُو حَاتِمٍ: يُقَالُ

İs‘âd (الْإِصْعَادُ), düz arazide yürüyüp gitmek; suûd (الصُّعُودُ) ise dağlara ve yüksek yerlere tırmanmaktır. Ebû Hâtim şöyle demiştir: [Arapçada] şöyle denilir:

أَصْعَدْتَ إِذَا مَضَيْتَ حِيَالَ وَجْهِكَ وَصَعِدْتَ إِذَا ارْتَقَيْتَ فِي جَبَلٍ أَوْ غَيْرِهِ، وَقَالَ الْمُبَرِّدُ: أَصْعَدَ إِذَا أَبْعَدَ فِي الذَّهَابِ، وَكِلْتَا الْقِرَاءَتَيْنِ صَوَابٌ فَقَدْ كَانَ يَوْمَئِذٍ مِنَ الْمُنْهَزِمِينَ مُصْعِدٌ وَصَاعِدٌ وَقَالَ الْمُفَضَّلُ: صَعِدَ وَأَصْعَدَ وَصَعَّدَ بِمَعْنًى وَاحِدٍ.

Yüzünün doğrultusunda [düzlükte] çekip gittiğinde 'as'adte', dağa veya başka bir yere tırmandığında ise 'sa'idte' denir. Müberred şöyle demiştir: 'Gidişte uzaklaştığı zaman as'ade denir.' Her iki kıraat de doğrudur; zira o gün hezimete uğrayanlar arasında hem [düzlükte] uzaklaşan hem de [dağa] tırmanan vardı. Mufaddal ise: 'Sa'ide, as'ade ve sa''ade aynı manadadır' demiştir.

{وَلَا تَلْوُونَ عَلَى أَحَدٍ} أَيْ: لَا تَعْرُجُونَ وَلَا تُقِيمُونَ عَلَى أَحَدٍ وَلَا يَلْتَفِتُ بَعْضُكُمْ إِلَى بَعْضٍ، {وَالرَّسُولُ يَدْعُوكُمْ فِي أُخْرَاكُمْ} أَيْ: فِي آخِرِكُمْ وَمِنْ وَرَائِكُمْ إِلَيَّ عِبَادَ اللَّهِ فَأَنَا رَسُولُ اللَّهِ مَنْ يَكِرُّ فَلَهُ الْجَنَّةُ ، {فَأَثَابَكُمْ} فَجَازَاكُمْ جَعَلَ الْإِثَابَةَ بِمَعْنَى الْعِقَابِ، وَأَصْلُهَا فِي الْحَسَنَاتِ لِأَنَّهُ وَضَعَهَا مَوْضِعَ الثَّوَابِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: {فَبَشِّرْهُمْ بِعَذَابٍ أَلِيمٍ} جَعَلَ الْبِشَارَةَ فِي الْعَذَابِ وَمَعْنَاهُ: جَعَلَ مَكَانَ الثَّوَابِ الَّذِي كُنْتُمْ تَرْجُونَ (٣) {غَمًّا بِغَمٍّ} وَقِيلَ: الْبَاءُ بِمَعْنَى عَلَى أَيْ: غَمًّا عَلَى غَمٍّ وَقِيلَ: غَمَّا مُتَّصِلًا بِغَمٍّ فَالْغَمُّ الْأَوَّلُ: مَا فَاتَهُمْ مِنَ الظَّفَرِ وَالْغَنِيمَةِ، وَالْغَمُّ الثَّانِي: مَا نَالَهُمْ مِنَ الْقَتْلِ وَالْهَزِيمَةِ.

{وَلَا تَلْوُونَ عَلَى أَحَدٍ} “hiç kimseye dönüp bakmıyordunuz”, yani durup beklemiyor, kimsenin yanında durmuyor ve birbirinize dönüp bakmıyordunuz. {وَالرَّسُولُ يَدْعُوكُمْ فِي أُخْرَاكُمْ} “Elçi ise arkanızdan sizi çağırıyordu”, yani en gerinizden ve arkanızdan: 'Bana gelin ey Allah'ın kulları! Ben Allah'ın Resûlüyüm, kim geri dönerse ona cennet vardır!' [diye çağırıyordu]. {فَأَثَابَكُمْ} “Bunun üzerine [Allah] size verdi”, yani sizi cezalandırdı. İsapet (sevap/mükâfat verme) kelimesini ceza manasında kullandı; aslı iyiliklerde kullanılır, zira bunu sevap yerine koymuştur; nitekim Allah Teâlâ'nın: {فَبَشِّرْهُمْ بِعَذَابٍ أَلِيمٍ} “Onları acı bir azap ile müjdele!” buyruğunda müjdeyi azap hakkında kullanması gibidir. Bunun manası: Ummakta olduğunuz sevabın yerine {غَمًّا بِغَمٍّ} “keder üstüne keder” verdi demektir. Bâ harfinin 'alâ' (üzerine) manasında olduğu, yani keder üzerine keder verildiği de söylenmiştir. Kedere bitişik bir keder olduğu da söylenmiştir. Birinci keder: Kaçırdıkları zafer ve ganimettir; ikinci keder ise: Uğradıkları ölüm ve hezimettir.

وَقِيلَ: الْغَمُّ الْأَوَّلُ مَا أَصَابَهُمْ مِنَ الْقَتْلِ وَالْجِرَاحِ، وَالْغَمُّ الثَّانِي: مَا سَمِعُوا أَنَّ مُحَمَّدًا ﷺ قَدْ قُتِلَ فَأَنْسَاهُمُ الْغَمَّ الْأَوَّلَ.

Şöyle de denilmiştir: Birinci keder, başlarına gelen ölüm ve yaralanmalardır; ikinci keder ise Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in öldürüldüğünü işitmeleridir ki bu onlara birinci kederi unutturmuştur.

وَقِيلَ: الْغَمُّ الْأَوَّلُ: إِشْرَافُ خَالِدِ بْنِ الْوَلِيدِ عَلَيْهِمْ بِخَيْلِ الْمُشْرِكِينَ، وَالْغَمُّ الثَّانِي: حِينَ أَشْرَفَ عَلَيْهِمْ أَبُو سُفْيَانَ، وَذَلِكَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ انْطَلَقَ يَوْمَئِذٍ يَدْعُو النَّاسَ حَتَّى انْتَهَى إِلَى أَصْحَابِ الصَّخْرَةِ، فَلَمَّا رَأَوْهُ وَضَعَ رَجُلٌ سَهْمًا فِي قَوْسِهِ وَأَرَادَ أَنْ يَرْمِيَهُ، فَقَالَ أَنَا رَسُولُ اللَّهِ فَفَرِحُوا حين وجدوأ ٧١/ب رَسُولَ اللَّهِ ﷺ وَفَرِحَ النَّبِيُّ ﷺ حِينَ رَأَى أَنَّ فِي أَصْحَابِهِ مَنْ يَمْتَنِعُ، فَأَقْبَلُوا يَذْكُرُونَ الْفَتْحَ وَمَا فَاتَهُمْ مِنْهُ، وَيَذْكُرُونَ أَصْحَابَهُمُ الَّذِينَ قُتِلُوا فَأَقْبَلَ أَبُو سُفْيَانَ وَأَصْحَابُهُ حَتَّى وَقَفُوا بِبَابِ الشِّعْبِ، فَلَمَّا نَظَرَ الْمُسْلِمُونَ إِلَيْهِمْ أَهَمَّهُمْ ذَلِكَ وَظَنُّوا أَنَّهُمْ يَمِيلُونَ عَلَيْهِمْ فَيَقْتُلُونَهُمْ فَأَنْسَاهُمْ هَذَا مَا نَالَهُمْ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: لَيْسَ لَهُمْ أَنْ يَعْلُونَا اللَّهُمَّ إِنْ تَقْتُلْ هَذِهِ الْعِصَابَةَ لَا تُعْبَدُ فِي الْأَرْضِ، ثُمَّ نَدَبَ أَصْحَابَهُ فَرَمَوْهُمْ بِالْحِجَارَةِ حَتَّى أَنْزَلُوهُمْ.

Şöyle de denilmiştir: Birinci keder, Hâlid b. Velîd'in müşrik süvarileriyle tepelerine çıkmasıdır; ikinci keder ise Ebû Süfyân'ın tepelerine çıktığı andır. Şöyle ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem o gün insanları çağırarak kayalıktaki ashabın yanına kadar vardı. Onu gördüklerinde bir adam yayına bir ok koyup atmak istedi. Peygamber: 'Ben Allah'ın Resûlüyüm' dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i bulunca 71/b sevindiler; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de ashabı arasında direnen kimseler olduğunu görünce sevindi. Zaferi ve ellerinden kaçırdıkları şeyleri anmaya, şehit düşen arkadaşlarını zikretmeye başladılar. Bu sırada Ebû Süfyân ve arkadaşları gelip vadinin ağzında durdular. Müslümanlar onlara bakınca bu durum onları endişelendirdi ve üzerlerine çullanıp kendilerini öldüreceklerini sandılar; bu durum onlara başlarına gelenleri unutturdu. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Bize üstün gelmek onların hakkı değildir. Allahım! Eğer bu topluluk helak olursa yeryüzünde Sana ibadet edilmez' buyurdu. Sonra ashabını teşvik etti, onlar da onları aşağı indirinceye kadar taşladılar.

وَقِيلَ: إِنَّهُمْ غَمُّوا الرَّسُولَ بِمُخَالَفَةِ أَمْرِهِ، فَجَازَاهُمُ اللَّهُ بِذَلِكَ الْغَمَّ غَمَّ الْقَتْلِ وَالْهَزِيمَةِ.

Şöyle de denilmiştir: Onlar emrine muhalefet ederek Resûl'ü üzdüler/kederlendirdiler; Allah da bu kedere karşılık onlara ölüm ve hezimet kederini ceza olarak verdi.

قَوْلُهُ تَعَالَى: {لِكَيْلَا تَحْزَنُوا عَلَى مَا فَاتَكُمْ} مِنَ الْفَتْحِ وَالْغَنِيمَةِ، {وَلَا مَا أَصَابَكُمْ} أَيْ: وَلَا عَلَى مَا أَصَابَكُمْ مِنَ الْقَتْلِ وَالْهَزِيمَةِ، {وَاللَّهُ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ}

Yüce Allah'ın şu kavli: {لِكَيْلَا تَحْزَنُوا عَلَى مَا فَاتَكُمْ} “Elinizden çıkana üzülmeyesiniz diye” [yani] zafer ve ganimetten [kaçırdıklarınıza], {وَلَا مَا أَصَابَكُمْ} “ve başınıza gelene de” yani ölüm ve hezimetten başınıza gelenlere de [üzülmeyesiniz diye böyle yaptı]. {وَاللَّهُ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ} “Allah, yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır.”

{ثُمَّ أَنْزَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ بَعْدِ الْغَمِّ أَمَنَةً نُعَاسًا يَغْشَى طَائِفَةً مِنْكُمْ وَطَائِفَةٌ قَدْ أَهَمَّتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ يَظُنُّونَ بِاللَّهِ غَيْرَ الْحَقِّ ظَنَّ الْجَاهِلِيَّةِ يَقُولُونَ هَلْ لَنَا مِنَ الْأَمْرِ مِنْ شَيْءٍ قُلْ إِنَّ الْأَمْرَ كُلَّهُ لِلَّهِ يُخْفُونَ فِي أَنْفُسِهِمْ مَا لَا يُبْدُونَ لَكَ يَقُولُونَ لَوْ كَانَ لَنَا مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ مَا قُتِلْنَا هَا هُنَا قُلْ لَوْ كُنْتُمْ فِي بُيُوتِكُمْ لَبَرَزَ الَّذِينَ كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقَتْلُ إِلَى مَضَاجِعِهِمْ وَلِيَبْتَلِيَ اللَّهُ مَا فِي صُدُورِكُمْ وَلِيُمَحِّصَ مَا فِي قُلُوبِكُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِذَاتِ (١٥٤) }

{ثُمَّ أَنْزَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ بَعْدِ الْغَمِّ أَمَنَةً نُعَاسًا يَغْشَى طَائِفَةً مِنْكُمْ وَطَائِفَةٌ قَدْ أَهَمَّتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ يَظُنُّونَ بِاللَّهِ غَيْرَ الْحَقِّ ظَنَّ الْجَاهِلِيَّةِ يَقُولُونَ هَلْ لَنَا مِنَ الْأَمْرِ مِنْ شَيْءٍ قُلْ إِنَّ الْأَمْرَ كُلَّهُ لِلَّهِ يُخْفُونَ فِي أَنْفُسِهِمْ مَا لَا يُبْدُونَ لَكَ يَقُولُونَ لَوْ كَانَ لَنَا مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ مَا قُتِلْنَا هَا هُنَا قُلْ لَوْ كُنْتُمْ فِي بُيُوتِكُمْ لَبَرَزَ الَّذِينَ كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقَتْلُ إِلَى مَضَاجِعِهِمْ وَلِيَبْتَلِيَ اللَّهُ مَا فِي صُدُورِكُمْ وَلِيُمَحِّصَ مَا فِي قُلُوبِكُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِذَاتِ (١٥٤) } “Sonra o kederin ardından üzerinize bir güven duygusu, içinizden bir grubu bürüyen bir uyuklama indirdi. Bir grup da kendi canlarının kaygısına düşmüştü; Allah hakkında cahiliye zannı gibi haksız bir zanda bulunuyorlardı. 'Bu işten bize bir pay var mı?' diyorlardı. De ki: 'Bütün iş Allah'ındır.' Sana açıklamadıkları şeyi içlerinde gizliyorlar; 'Bizim bu işte bir payımız olsaydı burada öldürülmezdik' diyorlar. De ki: 'Evlerinizde olsaydınız bile üzerlerine ölüm yazılmış olanlar yine de devrilecekleri (yatacakları) yerlere çıkıp gideceklerdi.' Bu, Allah'ın göğüslerinizdekini denemesi ve kalplerinizdekini arındırması içindir. Allah sinelerin özünü hakkıyla bilendir.”

{ثُمَّ أَنْزَلَ عَلَيْكُمْ} يَا مَعْشَرَ الْمُسْلِمِينَ، {مِنْ بَعْدِ الْغَمِّ أَمَنَةً نُعَاسًا} يَعْنِي: أَمْنًا وَالْأَمْنُ الأمَنَةَ بِمَعْنًى وَاحِدٍ وَقِيلَ: الْأَمْنُ يَكُونُ مَعَ زَوَالِ سَبَبِ الْخَوْفِ وَالْأَمَنَةُ مَعَ بَقَاءِ سَبَبِ الْخَوْفِ وَكَانَ سَبَبُ الْخَوْفِ هُنَا قَائِمًا، {نُعَاسًا} بَدَلٌ مِنَ الْأَمَنَةِ {يَغْشَى طَائِفَةً مِنْكُمْ} قَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ " تَغْشَى " بِالتَّاءِ رَدًّا إِلَى الْأَمَنَةِ وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِالْيَاءِ رَدًّا عَلَى النُّعَاسِ.

{ثُمَّ أَنْزَلَ عَلَيْكُمْ} “Sonra... üzerinize indirdi”, [yani] ey Müslümanlar topluluğu, {مِنْ بَعْدِ الْغَمِّ أَمَنَةً نُعَاسًا} “o kederin ardından bir güven duygusu, bir uyuklama”, yani bir emniyet [indirdi]. Emn (أَمْن) ile emeneten (أَمَنَةً) aynı manadadır. Emniyetin korku sebebi ortadan kalktığında, emenetin ise korku sebebi sürerken olduğu da söylenmiştir; burada korku sebebi mevcuttu. {نُعَاسًا} lafzı emeneten lafzından bedeldir. {يَغْشَى طَائِفَةً مِنْكُمْ} “içinizden bir grubu bürüyen”. Hamza ve Kisâî, emeneten kelimesine raci kılarak tâ ile "tağşâ" şeklinde okumuş; diğerleri ise nuâs kelimesine raci kılarak yâ ile okumuşlardır.

قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: أَمَّنَّهُمْ يَوْمَئِذٍ بِنُعَاسٍ يَغْشَاهُمْ وَإِنَّمَا يَنْعَسُ مَنْ يَأْمَنُ، وَالْخَائِفُ لَا يَنَامُ.

İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: 'O gün onları bürüyen bir uyuklama ile kendilerine güven verdi; zira ancak güvende olan kimse uyuklar, korkan kimse ise uyuyamaz.'

أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ الْمُلَيْحِيُّ، أَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النُّعَيْمِيُّ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، أَخْبَرَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، أَنَا حُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ، أَخْبَرَنَا شَيْبَانُ عَنْ قَتَادَةَ أَخْبَرَنَا أَنَسٌ أَنَّ أَبَا طَلْحَةَ قَالَ: غَشِيَنَا النُّعَاسُ وَنَحْنُ فِي مَصَافِّنَا يَوْمَ أُحُدٍ قَالَ: فَجَعَلَ سَيْفِي يَسْقُطُ مِنْ يَدِي فَآخُذُهُ وَيَسْقُطُ وَآخُذُهُ" (١) .

Bize Abdülvâhid el-Muleyhî bildirdi, bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî haber verdi, bize Muhammed b. Yûsuf bildirdi, bize Muhammed b. İsmâîl haber verdi, bize İshâk b. İbrâhîm b. Abdirrahmân bildirdi, bize Hüseyin b. Muhammed haber verdi, bize Şeybân, Katâde'den bildirdi, bize Enes, Ebû Talha'nın şöyle dediğini haber verdi: "Uhud günü saflarımızdayken bizi bir uyuklama bürüdü. Kılıcım elimden düşmeye başladı; onu alıyordum, tekrar düşüyor ve tekrar alıyordum." (١)

وَقَالَ ثَابِتٌ عَنْ أَنَسٍ عَنْ أَبِي طَلْحَةَ قَالَ: رَفَعْتُ رَأْسِي يَوْمَ أُحُدٍ فَجَعَلْتُ مَا أَرَى أَحَدًا مِنَ الْقَوْمِ إِلَّا وَهُوَ يَمِيلُ تَحْتَ جُحْفَتِهِ مِنَ النُّعَاسِ (٢) .

Sâbit, Enes'ten, o da Ebû Talha'dan şöyle dediğini rivayet etti: "Uhud günü başımı kaldırdım; topluluktan kalkanının altında uyuklamaktan ötürü eğilip bükülmeyen hiç kimseyi göremiyordum." (٢)

وَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الزُّبَيْرِ عَنْ أَبِيهِ الزُّبَيْرِ بْنِ الْعَوَّامِ لَقَدْ رَأَيْتُنِي مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ حِينَ اشْتَدَّ عَلَيْنَا الْحَرْبُ، أَرْسَلَ اللَّهُ عَلَيْنَا النَّوْمَ وَاللَّهِ إِنِّي لَأَسْمَعُ قَوْلَ مُعَتِّبِ بْنِ قُشَيْرٍ وَالنُّعَاسُ يَغْشَانِي مَا أَسْمَعُهُ إِلَّا كَالْحُلْمِ،

Abdullah b. ez-Zübeyr, babası Zübeyr b. el-Avvâm'dan [şöyle dediğini] rivayet etti: «Savaş üzerimize şiddetlendiğinde kendimi Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte gördüm; Allah üzerimize bir uyku indirdi. Vallahi Muattib b. Kuşeyr'in sözünü işitiyordum; üzerimi bir uyuklama bürümüştü de onu ancak bir rüya gibi duyuyordum.»

يَقُولُ: لَوْ كَانَ لَنَا مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ مَا قُتِلْنَا هَاهُنَا (١) فَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: {يَغْشَى طَائِفَةً مِنْكُمْ} يَعْنِي: الْمُؤْمِنِينَ، {وَطَائِفَةٌ قَدْ أَهَمَّتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ} يَعْنِي: الْمُنَافِقِينَ: قِيلَ: أَرَادَ اللَّهُ بِهِ تَمْيِيزَ الْمُنَافِقِينَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فَأَوْقَعَ النُّعَاسَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ حَتَّى أَمِنُوا وَلَمْ يُوقِعْ عَلَى الْمُنَافِقِينَ فَبَقُوا فِي الْخَوْفِ وَقَدْ أَهَمَّتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ أَيْ: حَمَلَتْهُمْ عَلَى الْهَمِّ يُقَالُ: أَمْرٌ مُهِمٌّ.

Şöyle diyordu: 'Bu işten bize bir pay olsaydı burada öldürülmezdik.' (١) İşte bu, Allah Teâlâ'nın şu kavlidir: {يَغْشَى طَائِفَةً مِنْكُمْ} “içinizden bir grubu bürüyen”, yani müminleri; {وَطَائِفَةٌ قَدْ أَهَمَّتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ} “Bir grup da kendi canlarının kaygısına düşmüştü”, yani münafıklar. Denildi ki: Allah bununla münafıkları müminlerden ayırt etmeyi murad etti de müminlerin üzerine uyuklama verdi, böylece güvende oldular; münafıkların üzerine ise vermedi, böylece korku içinde kaldılar. {قَدْ أَهَمَّتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ} yani onları tasaya sevk etti; 'Emrun mühimm' (önemli/tasa veren iş) denilir.

{يَظُنُّونَ بِاللَّهِ غَيْرَ الْحَقِّ} أَيْ: لَا يَنْصُرُ مُحَمَّدًا، وَقِيلَ: ظَنُّوا أَنَّ مُحَمَّدًا ﷺ قَدْ قُتِلَ، {ظَنَّ الْجَاهِلِيَّةِ} أَيْ: كَظَنِّ أَهْلِ الْجَاهِلِيَّةِ وَالشِّرْكِ، {يَقُولُونَ هَلْ لَنَا} مَا لَنَا لَفْظُهُ اسْتِفْهَامٌ وَمَعْنَاهُ: حَجْدٌ، {مِنَ الْأَمْرِ مِنْ شَيْءٍ} يَعْنِي: النَّصْرَ، {قُلْ إِنَّ الْأَمْرَ كُلَّهُ لِلَّهِ} قَرَأَ أَهْلُ الْبَصْرَةِ بِرَفْعِ اللَّامِ عَلَى الِابْتِدَاءِ وَخَبَرُهُ فِي {لِلَّهِ} وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِالنَّصْبِ عَلَى الْبَدَلِ وَقِيلَ: عَلَى النَّعْتِ.

{يَظُنُّونَ بِاللَّهِ غَيْرَ الْحَقِّ} “Allah hakkında haksız bir zanda bulunuyorlardı”, yani Muhammed'e yardım etmeyeceğini [zannediyorlardı]. Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in öldürüldüğünü zannettikleri de söylenmiştir. {ظَنَّ الْجَاهِلِيَّةِ} “cahiliye zannı [gibi]”, yani cahiliye ve şirk ehlinin zannı gibi. {يَقُولُونَ هَلْ لَنَا} “diyorlar: 'Bizim var mı...?'”, yani 'bizim yoktur'; lafzı istifham (soru), manası ise inkârdır. {مِنَ الْأَمْرِ مِنْ شَيْءٍ} “bu işten bir payımız”, yani zaferden [bir nasibimiz]. {قُلْ إِنَّ الْأَمْرَ كُلَّهُ لِلَّهِ} “De ki: 'Bütün iş Allah'ındır.'” Basra ehli mübteda olarak lâm'ın merfûluğu ile [küllü] okumuştur, haberi ise {لِلَّهِ} lafzındadır. Diğerleri ise bedel olarak, nât (sıfat) olarak da denildi, mansûb [külle] okumuşlardır.

{يُخْفُونَ فِي أَنْفُسِهِمْ مَا لَا يُبْدُونَ لَكَ يَقُولُونَ لَوْ كَانَ لَنَا مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ مَا قُتِلْنَا هَا هُنَا} وَذَلِكَ أَنَّ الْمُنَافِقِينَ قَالَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ: لَوْ كَانَ لَنَا عُقُولٌ لَمْ نَخْرُجْ (٢) مَعَ مُحَمَّدٍ إِلَى قِتَالِ أَهْلِ مَكَّةَ وَلَمْ يُقْتَلْ رُؤَسَاؤُنَا، وَقِيلَ: لَوْ كُنَّا عَلَى الْحَقِّ مَا قُتِلْنَا هَاهُنَا.

{يُخْفُونَ فِي أَنْفُسِهِمْ مَا لَا يُبْدُونَ لَكَ يَقُولُونَ لَوْ كَانَ لَنَا مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ مَا قُتِلْنَا هَا هُنَا} “Sana açıklamadıkları şeyi içlerinde gizliyorlar; 'Bizim bu işte bir payımız olsaydı burada öldürülmezdik' diyorlar.” Şöyle ki münafıklar birbirlerine: 'Eğer aklımız olsaydı Mekke ehliyle savaşmak üzere Muhammed ile birlikte çıkmazdık (٢) ve reislerimiz de öldürülmezdi' demişlerdi. 'Eğer hak üzere olsaydık burada öldürülmezdik' [dedikleri] de söylenmiştir.

قَالَ الضَّحَّاكُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄: يَظُنُّونَ بِاللَّهِ غَيْرَ الْحَقِّ ظَنَّ الْجَاهِلِيَّةِ يَعْنِي: التَّكْذِيبَ بِالْقَدَرِ وَهُوَ قَوْلُهُمْ {لَوْ كَانَ لَنَا مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ مَا قُتِلْنَا هَا هُنَا} {قُلْ لَوْ كُنْتُمْ فِي بُيُوتِكُمْ لَبَرَزَ الَّذِينَ كُتِبَ} قُضِيَ، {عَلَيْهِمُ الْقَتْلُ إِلَى مَضَاجِعِهِمْ} مَصَارِعِهِمْ، {وَلِيَبْتَلِيَ اللَّهُ} وَلِيَمْتَحِنَ اللَّهُ، {مَا فِي صُدُورِكُمْ وَلِيُمَحِّصَ} يُخْرِجَ وَيُظْهِرَ {مَا فِي قُلُوبِكُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ} بِمَا فِي الْقُلُوبِ مِنْ خَيْرٍ وَشَرٍّ.

Dahhâk, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan nakletti: "Allah hakkında cahiliye zannı gibi haksız bir zanda bulunuyorlardı" ifadesi, kaderi yalanlamak demektir; bu da onların: {لَوْ كَانَ لَنَا مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ مَا قُتِلْنَا هَا هُنَا} “Bizim bu işte bir payımız olsaydı burada öldürülmezdik” sözleridir. {قُلْ لَوْ كُنْتُمْ فِي بُيُوتِكُمْ لَبَرَزَ الَّذِينَ كُتِبَ} takdir edildi, {عَلَيْهِمُ الْقَتْلُ إِلَى مَضَاجِعِهِمْ} devrilecekleri (yatacakları) yerlere, {وَلِيَبْتَلِيَ اللَّهُ} “Allah'ın denemesi içindir”, yani imtihan etmesi içindir, {مَا فِي صُدُورِكُمْ وَلِيُمَحِّصَ} ortaya çıkarıp açığa vurması içindir, {مَا فِي قُلُوبِكُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ} “kalplerinizdekini... Allah sinelerin özünü hakkıyla bilendir”, kalplerdeki hayrı ve şerri [hakkıyla bilendir].

{إِنَّ الَّذِينَ تَوَلَّوْا مِنْكُمْ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعَانِ إِنَّمَا اسْتَزَلَّهُمُ الشَّيْطَانُ بِبَعْضِ مَا كَسَبُوا وَلَقَدْ عَفَا اللَّهُ عَنْهُمْ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ حَلِيمٌ (١٥٥) }

{إِنَّ الَّذِينَ تَوَلَّوْا مِنْكُمْ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعَانِ إِنَّمَا اسْتَزَلَّهُمُ الشَّيْطَانُ بِبَعْضِ مَا كَسَبُوا وَلَقَدْ عَفَا اللَّهُ عَنْهُمْ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ حَلِيمٌ (١٥٥) } “İki topluluğun karşılaştığı gün içinizden yüz çevirip kaçanları, kazandıkları bazı şeyler yüzünden ancak şeytan kaydırmak istemişti. Andolsun ki Allah onları affetti. Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, halîmdir (hemen cezalandırmaz).”

{إِنَّ الَّذِينَ تَوَلَّوْا مِنْكُمْ} أَيِ انْهَزَمُوا، {مِنْكُمْ} يَا مَعْشَرَ الْمُسْلِمِينَ، {يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعَانِ} جَمْعُ الْمُسْلِمِينَ وَجَمْعُ الْمُشْرِكِينَ يَوْمَ أُحُدٍ وَكَانَ قَدِ انْهَزَمَ أَكْثَرُ الْمُسْلِمِينَ وَلَمْ يَبْقَ مَعَ النَّبِيِّ ﷺ إِلَّا ثَلَاثَةَ عَشَرَ رَجُلًا سِتَّةٌ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ: وَهُمْ أَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ وَعْلِيٌّ وَطَلْحَةُ وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَوْفٍ وَسَعْدُ بْنُ أَبِي وَقَّاصٍ ﵃.

{إِنَّ الَّذِينَ تَوَلَّوْا مِنْكُمْ} “İçinizden yüz çevirip kaçanlar”, yani hezimete uğrayanlar; {مِنْكُمْ} “içinizden”, ey Müslümanlar topluluğu, {يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعَانِ} “iki topluluğun karşılaştığı gün”, Uhud günü Müslümanlar topluluğu ile müşrikler topluluğu [karşılaştığında]. Müslümanların çoğu hezimete uğramış ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte yalnızca on üç adam kalmıştı; altısı Muhacirlerdendi: Bunlar Ebû Bekir, Ömer, Ali, Talha, Abdurrahman b. Avf ve Sa'd b. Ebî Vakkâs radıyallâhu anhüm idi.

قَوْلُهُ تَعَالَى: {إِنَّمَا اسْتَزَلَّهُمُ الشَّيْطَانُ} أَيْ: طَلَبَ زَلَّتَهُمْ كَمَا يُقَالُ: اسْتَعْجَلْتُ فُلَانًا إِذَا طَلَبْتُ

Yüce Allah'ın: {إِنَّمَا اسْتَزَلَّهُمُ الشَّيْطَانُ} “Şeytan ancak onların ayağını kaydırmak istedi” buyruğu; yani onların kaymasını (hata etmesini) talep etti demektir. Nitekim [bir kimseden] acele etmesini istediğinde: 'Falancayı acele ettirdim' denilmesi gibidir.

عَجَلَتَهُ وَقِيلَ: حَمَلَهُمْ عَلَى الزَّلَةِ وَهِيَ الْخَطِيئَةُ وَقِيلَ: أَزَلَّ وَاسْتَزَلَّ بِمَعْنًى وَاحِدٍ، {بِبَعْضِ مَا كَسَبُوا} أَيْ: بِشُؤْمِ ذُنُوبِهِمْ، قَالَ بَعْضُهُمْ: بِتَرْكِهِمُ الْمَرْكَزَ، وَقَالَ الْحَسَنُ: مَا كَسَبُوا هُوَ قَبُولُهُمْ مِنَ الشَّيْطَانِ مَا وَسْوَسَ إِلَيْهِمْ مِنَ الْهَزِيمَةِ، {وَلَقَدْ عَفَا اللَّهُ عَنْهُمْ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ حَلِيمٌ}

Onları zelle'ye, yani hataya sevk ettiği de söylenmiştir. 'Ezelle' ile 'istezelle'nin aynı manada olduğu da söylenmiştir. {بِبَعْضِ مَا كَسَبُوا} “kazandıkları bazı şeyler yüzünden”, yani günahlarının uğursuzluğu sebebiyle. Onlardan bazıları: 'Mevzilerini terk etmeleri sebebiyle' demiştir. Hasan ise şöyle demiştir: 'Kazandıkları şey, şeytanın onlara hezimet konusunda fısıldadığı vesveseyi kabul etmeleridir.' {وَلَقَدْ عَفَا اللَّهُ عَنْهُمْ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ حَلِيمٌ} “Andolsun ki Allah onları affetti. Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, halîmdir.”

{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ كَفَرُوا وَقَالُوا لِإِخْوَانِهِمْ إِذَا ضَرَبُوا فِي الْأَرْضِ أَوْ كَانُوا غُزًّى لَوْ كَانُوا عِنْدَنَا مَا مَاتُوا وَمَا قُتِلُوا لِيَجْعَلَ اللَّهُ ذَلِكَ حَسْرَةً فِي قُلُوبِهِمْ وَاللَّهُ يُحْيِي وَيُمِيتُ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ (١٥٦) وَلَئِنْ قُتِلْتُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَوْ مُتُّمْ لَمَغْفِرَةٌ مِنَ اللَّهِ وَرَحْمَةٌ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ (١٥٧) }

{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ كَفَرُوا وَقَالُوا لِإِخْوَانِهِمْ إِذَا ضَرَبُوا فِي الْأَرْضِ أَوْ كَانُوا غُزًّى لَوْ كَانُوا عِنْدَنَا مَا مَاتُوا وَمَا قُتِلُوا لِيَجْعَلَ اللَّهُ ذَلِكَ حَسْرَةً فِي قُلُوبِهِمْ وَاللَّهُ يُحْيِي وَيُمِيتُ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ (١٥٦) وَلَئِنْ قُتِلْتُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَوْ مُتُّمْ لَمَغْفِرَةٌ مِنَ اللَّهِ وَرَحْمَةٌ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ (١٥٧) } “Ey iman edenler! İnkâr edenler ve yeryüzünde sefere çıktıklarında yahut gazada bulunduklarında [ölen] kardeşleri hakkında: 'Eğer yanımızda olsalardı ölmezlerdi ve öldürülmezlerdi' diyenler gibi olmayın. Allah bunu onların kalplerinde bir hasret (iç acısı) kılmak için [böyle yaptı]. Yaşatan da öldüren de Allah'tır. Allah yaptıklarınızı hakkıyla görendir. Andolsun ki Allah yolunda öldürülür veya ölürseniz, Allah'tan bir bağışlanma ve rahmet, onların topladıklarından kesinlikle daha hayırlıdır.”

{وَلَئِنْ مُتُّمْ أَوْ قُتِلْتُمْ لَإِلَى اللَّهِ تُحْشَرُونَ (١٥٨) فَبِمَا رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ لِنْتَ لَهُمْ وَلَوْ كُنْتَ فَظًّا غَلِيظَ الْقَلْبِ لَانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاسْتَغْفِرْ لَهُمْ وَشَاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ فَإِذَا عَزَمْتَ فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَوَكِّلِينَ (١٥٩) }

{وَلَئِنْ مُتُّمْ أَوْ قُتِلْتُمْ لَإِلَى اللَّهِ تُحْشَرُونَ (١٥٨) فَبِمَا رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ لِنْتَ لَهُمْ وَلَوْ كُنْتَ فَظًّا غَلِيظَ الْقَلْبِ لَانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاسْتَغْفِرْ لَهُمْ وَشَاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ فَإِذَا عَزَمْتَ فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَوَكِّلِينَ (١٥٩) } “Andolsun ki ölseniz de öldürülseniz de muhakkak Allah'ın huzurunda toplanacaksınız. Allah'tan bir rahmet sayesindedir ki sen onlara yumuşak davrandın. Eğer kaba, katı yürekli olsaydın, etrafından dağılıp giderlerdi. Artık onları affet, onlar için bağışlanma dile ve iş konusunda onlarla istişare et. Bir kere de azmettin mi, artık Allah'a tevekkül et. Şüphesiz Allah tevekkül edenleri sever.”

{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ كَفَرُوا} يَعْنِي: الْمُنَافِقِينَ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ أُبَيٍّ وَأَصْحَابَهُ، {وَقَالُوا لِإِخْوَانِهِمْ} فِي النِّفَاقِ وَالْكُفْرِ وَقِيلَ: فِي النَّسَبِ، {إِذَا ضَرَبُوا فِي الْأَرْضِ} أَيْ: سَافَرُوا فِيهَا لِتِجَارَةٍ أَوْ غَيْرِهَا، {أَوْ كَانُوا غُزًّى} أَيْ: غُزَاةً جَمْعُ غَازٍ فَقُتِلُوا، {لَوْ كَانُوا عِنْدَنَا مَا مَاتُوا وَمَا قُتِلُوا لِيَجْعَلَ اللَّهُ ذَلِكَ} يَعْنِي: قَوْلَهُمْ وَظَنَّهُمْ، {حَسْرَةً} غَمًّا {فِي قُلُوبِهِمْ وَاللَّهُ يُحْيِي وَيُمِيتُ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ} قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ " يَعْمَلُونَ " بِالْيَاءِ وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِالتَّاءِ.

{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ كَفَرُوا} “Ey iman edenler! İnkâr edenler... gibi olmayın”, yani Abdullah b. Übeyy ve arkadaşlarını [kastediyor]; {وَقَالُوا لِإِخْوَانِهِمْ} “kardeşleri hakkında [şöyle] diyenler”, nifak ve küfürdeki, nesepteki [kardeşleri] olduğu da söylenmiştir; {إِذَا ضَرَبُوا فِي الْأَرْضِ} “yeryüzünde sefere çıktıklarında”, yani ticaret veya başka bir amaçla orada yolculuk yaptıklarında; {أَوْ كَانُوا غُزًّى} “yahut gazada bulunduklarında”, yani gaziler [olduklarında] -ki 'gāzin' kelimesinin çoğuludur- ve öldürüldüklerinde; {لَوْ كَانُوا عِنْدَنَا مَا مَاتُوا وَمَا قُتِلُوا لِيَجْعَلَ اللَّهُ ذَلِكَ} “'Eğer yanımızda olsalardı ölmezlerdi ve öldürülmezlerdi' [diyenler]. Allah bunu... kılmak için”, yani onların bu söz ve zanlarını; {حَسْرَةً} “bir hasret”, bir keder; {فِي قُلُوبِهِمْ وَاللَّهُ يُحْيِي وَيُمِيتُ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ} “kalplerinde... Yaşatan da öldüren de Allah'tır. Allah yaptıklarınızı hakkıyla görendir.” İbn Kesîr, Hamza ve Kisâî yâ ile "ya'melûn" şeklinde okumuş; diğerleri ise tâ ile okumuşlardır.

{وَلَئِنْ قُتِلْتُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَوْ مُتُّمْ} قَرَأَ نَافِعٌ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ " مِتَّمْ " بِكَسْرِ الْمِيمِ وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِالضَّمِّ فَمَنْ ضَمَّهُ فَهُوَ مِنْ مَاتَ يَمُوتُ كَقَوْلِكَ: مِنْ قَالَ يَقُولُ قُلْتُ بِضَمِّ الْقَافِ وَمَنْ كَسَرَهُ فَهُوَ مِنْ مَاتَ يَمَاتُ كَقَوْلِكَ مِنْ خَافَ يَخَافُ: خِفْتُ، {لَمَغْفِرَةٌ مِنَ اللَّهِ} فِي الْعَاقِبَةِ، {وَرَحْمَةٌ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ} مِنَ الْغَنَائِمِ قِرَاءَةُ الْعَامَّةِ، "تَجْمَعُونَ") بِالتَّاءِ لِقَوْلِهِ {وَلَئِنْ قُتِلْتُمْ} وَقَرَأَ حَفْصٌ عَنْ عَاصِمٍ {يَجْمَعُونَ} بِالْيَاءِ يَعْنِي: خَيْرٌ (١) مِمَّا يَجْمَعُ النَّاسُ.

{وَلَئِنْ قُتِلْتُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَوْ مُتُّمْ} “Andolsun ki Allah yolunda öldürülür veya ölürseniz”. Nâfi', Hamza ve Kisâî mîm'in kesresi ile "mittüm" şeklinde okumuş; diğerleri ise zamme ile okumuşlardır. Kim zamme ile okumuşsa bu, 'mâte yemûtü' fiilindendir; nitekim 'kāle yekūlü'den kāf'ın zammesi ile 'k释ltü' demen gibidir. Kim de kesre ile okumuşsa bu, 'mâte yemâtü' fiilindendir; nitekim 'hāfe yehāfü'den 'hıftü' demen gibidir. {لَمَغْفِرَةٌ مِنَ اللَّهِ} “Allah'tan bir bağışlanma”, akıbette; {وَرَحْمَةٌ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ} “ve rahmet, onların topladıklarından kesinlikle daha hayırlıdır”, [yani] ganimetlerden. Genel kıraat, {وَلَئِنْ قُتِلْتُمْ} hitabından ötürü tâ ile "tecmeûn" şeklindedir. Âsım'dan Hafs ise {يَجْمَعُونَ} lafzını yâ ile okumuştur; yani insanların topladıklarından daha hayırlıdır (١).

{وَلَئِنْ مُتُّمْ أَوْ قُتِلْتُمْ لَإِلَى اللَّهِ تُحْشَرُونَ} فِي الْعَاقِبَةِ.

{وَلَئِنْ مُتُّمْ أَوْ قُتِلْتُمْ لَإِلَى اللَّهِ تُحْشَرُونَ} “Andolsun ki ölseniz de öldürülseniz de muhakkak Allah'ın huzurunda toplanacaksınız”, akıbette.

قَوْلُهُ تَعَالَى: {فَبِمَا رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ} أَيْ: فَبِرَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَ" مَا ") صِلَةٌ كَقَوْلِهِ {فَبِمَا نَقْضِهِمْ}

Yüce Allah'ın: {فَبِمَا رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ} “Allah'tan bir rahmet sayesindedir ki” buyruğu; yani Allah'tan bir rahmet iledir demektir. "Mâ" [harfi] ise O'nun: {فَبِمَا نَقْضِهِمْ} “Sözlerini bozmaları sebebiyle” kavlinde olduğu gibi sıladır (pekiştirme edatıdır).

{لِنْتَ لَهُمْ} أَيْ: سَهُلَتْ لَهُمْ أَخْلَاقُكَ وَكَثْرَةُ احْتِمَالِكَ وَلَمْ تُسْرِعْ إِلَيْهِمْ فِيمَا كَانَ مِنْهُمْ يَوْمَ أُحُدٍ، {وَلَوْ كُنْتَ فَظًّا} يعني: جافيًا سيّء الْخُلُقِ قَلِيلَ الِاحْتِمَالِ، {غَلِيظَ الْقَلْبِ} قَالَ الْكَلْبِيُّ: فَظًّا فِي الْقَوْلِ غَلِيظَ الْقَلْبِ فِي الْفِعْلِ، {لَانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ} أَيْ: لَنَفَرُوا وَتَفَرَّقُوا عَنْكَ، يُقَالُ: فَضَضْتُهُمُ فَانْفَضُّوا أَيْ فَرَّقْتُهُمْ فَتَفَرَّقُوا {فَاعْفُ عَنْهُمْ} تَجَاوَزْ عَنْهُمْ مَا أَتَوْا يَوْمَ أُحُدٍ، {وَاسْتَغْفِرْ لَهُمْ} حَتَّى أُشَفِّعَكَ فِيهِمْ، {وَشَاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ} أَيِ: اسْتَخْرِجْ آرَاءَهُمْ وَاعْلَمْ مَا عِنْدَهُمْ مِنْ قَوْلِ الْعَرَبِ: شُرْتُ الدَّابَّةَ وَشَوَّرْتُهَا إِذَا اسْتَخْرَجْتُ جَرْيَهَا وَشُرْتُ الْعَسَلَ وَأَشَرْتُهُ إِذَا أَخَذْتُهُ مِنْ مَوْضِعِهِ وَاسْتَخْرَجْتُهُ.

{لِنْتَ لَهُمْ} “onlara yumuşak davrandın”, yani ahlakın onlara kolay geldi, tahammülün çok oldu ve Uhud günü onlardan kaynaklanan hususta kendilerine sertlikle acele etmedin. {وَلَوْ كُنْتَ فَظًّا} “Eğer kaba... olsaydın”, yani kaba, kötü ahlaklı ve az tahammüllü [olsaydın]. {غَلِيظَ الْقَلْبِ} “katı yürekli”. Kelbî şöyle demiştir: 'Sözde kaba, fiilde katı yürekli.' {لَانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ} “etrafından dağılıp giderlerdi”, yani senden kaçar ve dağılırlardı. 'Fadadtehüm fenfeddû' (onları dağıttım, onlar da dağıldılar) denilir. {فَاعْفُ عَنْهُمْ} “Artık onları affet”, Uhud günü işledikleri şeyleri bağışla. {وَاسْتَغْفِرْ لَهُمْ} “onlar için bağışlanma dile”, tâ ki seni onlar hakkında şefaatçi kılayım. {وَشَاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ} “ve iş konusunda onlarla istişare et”, yani görüşlerini öğren ve yanlarındakini bil. Bu, Arapların bineği koşturup hızını ölçtüklerinde 'Şürtü'd-dâbbete ve şevvertühâ' demelerinden ve balı yerinden çıkarıp aldıklarında 'Şürtü'l-asele ve eşertühü' demelerinden gelir.

وَاخْتَلَفُوا فِي الْمَعْنَى الَّذِي لِأَجْلِهِ أَمَرَ اللَّهُ نَبِيَّهُ ﷺ بِالْمُشَاوَرَةِ مَعَ كَمَالِ عَقْلِهِ وَجَزَالَةِ (١) رَأْيِهِ وَنُزُولِ الْوَحْيِ عَلَيْهِ وَوُجُوبِ طَاعَتِهِ عَلَى الْخَلْقِ فِيمَا أَحَبُّوا وَكَرِهُوا.

Aklının kemaline, görüşünün sağlamlığına (١), kendisine vahiy inmesine ve sevdikleri yahut sevmedikleri şeylerde mahlukatın ona itaat etmesinin farz olmasına rağmen Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e istişareyi emretmesinin hikmeti hususunda ihtilaf ettiler.

فَقَالَ بَعْضُهُمْ: هُوَ خَاصٌّ فِي المعنى أي: وشاروهم فِيمَا لَيْسَ عِنْدَكَ فِيهِ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى عَهْدٌ، قَالَ الْكَلْبِيُّ: يَعْنِي نَاظِرْهُمْ فِي لِقَاءِ الْعَدُوِّ وَمَكَايِدِ الْحَرْبِ عِنْدَ الْغَزْوِ.

Bazıları şöyle dedi: Manada özeldir; yani Allah Teâlâ'dan sana hakkında bir ahit (kesin emir) bulunmayan hususlarda onlarla istişare et. Kelbî şöyle demiştir: Yani savaşa çıkıldığında düşmanla karşılaşma ve savaş taktikleri konusunda onlarla müzakere et.

وَقَالَ مُقَاتِلٌ وَقَتَادَةُ: أَمَرَ اللَّهُ تَعَالَى بِمُشَاوَرَتِهِمْ تَطْيِيبًا لِقُلُوبِهِمْ، فَإِنَّ ذَلِكَ أَعْطَفُ لَهُمْ عَلَيْهِ وَأَذْهَبُ لِأَضْغَانِهِمْ، فَإِنَّ سَادَاتِ الْعَرَبِ كَانُوا إِذَا لَمْ يُشَاوَرُوا فِي الْأَمْرِ شَقَّ ذَلِكَ عَلَيْهِمْ.

Mukâtil ve Katâde ise şöyle demiştir: Allah Teâlâ, kalplerini hoş tutmak için onlarla istişare edilmesini emretti; zira bu onları kendisine daha çok bağlar ve kinlerini daha çok giderir. Çünkü Arap reisleri bir işte kendilerine danışılmadığı zaman bu durum onlara ağır gelirdi.

وَقَالَ الْحَسَنُ: قَدْ عَلِمَ اللَّهُ ﷿ ٧٢/أأَنَّهُ مَا بِهِ إِلَى مُشَاوَرَتِهِمْ حَاجَةٌ وَلَكِنَّهُ أَرَادَ أَنْ يَسْتَنَّ بِهِ مَنْ بَعْدَهُ.

Hasan ise şöyle demiştir: Allah azze ve celle, kendisinin onlarla istişare etmeye ihtiyacı olmadığını kesinlikle biliyordu; lakin kendisinden sonrakilerin onun sünnetini takip etmesini murad etti.

أَخْبَرَنَا أَبُو طَاهِرٍ الْمُطَهَّرُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْفَارِسِيُّ: أَخْبَرَنَا أَبُو ذَرٍّ مُحَمَّدُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ بْنِ عَلِيٍّ الصَّالِحَانِيُّ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ جَعْفَرِ بْنِ حَيَّانَ، أَخْبَرَنَا عَلِيُّ بْنُ الْعَبَّاسِ الْمَقَانِعِيُّ أَخْبَرَنَا أحمد بن ما هان، أَخْبَرَنِي أَبِي، أَخْبَرَنَا طَلْحَةُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ عُقَيْلٍ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ ﵂ قَالَتْ: "مَا رَأَيْتُ رَجُلًا أَكْثَرَ اسْتِشَارَةً لِلرِّجَالِ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ" (٢) .

Bize Ebû Tâhir el-Mutahhar b. Alî b. Abdillâh el-Fârisî bildirdi, bize Ebû Zerr Muhammed b. İbrâhîm b. Alî es-Sâlihânî haber verdi, bize Abdullah b. Muhammed b. Ca'fer b. Hayyân bildirdi, bize Alî b. el-Abbâs el-Mekāniî haber verdi, bize Ahmed b. Mâhân bildirdi, bana babam haber verdi, bize Talha b. Zeyd, Ukayl'den, o ez-Zührî'den, o Urve'den, o da Âişe radıyallâhu anhâ'dan [şöyle dediğini] haber verdi: "İnsanlarla Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den daha çok istişare eden bir kimse görmedim." (٢)

قَوْلُهُ تَعَالَى: {فَإِذَا عَزَمْتَ فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ} لَا عَلَى مُشَاوَرَتِهِمْ أَيْ: قُمْ بِأَمْرِ اللَّهِ وَثِقْ بِهِ وَاسْتَعِنْهُ، {إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَوَكِّلِينَ} .

Yüce Allah'ın şu âyeti: {فَإِذَا عَزَمْتَ فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ} “Kararını verdiğin zaman artık Allah'a tevekkül et”, onlarla istişarene değil; yani Allah'ın emrini yerine getir, O'na güven ve O'ndan yardım dile. {إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَوَكِّلِينَ} “Şüphesiz Allah, tevekkül edenleri sever.”

{إِنْ يَنْصُرْكُمُ اللَّهُ فَلَا غَالِبَ لَكُمْ وَإِنْ يَخْذُلْكُمْ فَمَنْ ذَا الَّذِي يَنْصُرُكُمْ مِنْ بَعْدِهِ وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ (١٦٠) }

{إِنْ يَنْصُرْكُمُ اللَّهُ فَلَا غَالِبَ لَكُمْ وَإِنْ يَخْذُلْكُمْ فَمَنْ ذَا الَّذِي يَنْصُرُكُمْ مِنْ بَعْدِهِ وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ (١٦٠) } “Eğer Allah size yardım ederse, artık sizi yenecek hiçbir kimse yoktur. Eğer sizi yardımsız bırakırsa, O'ndan sonra size yardım edecek kimdir? Müminler ancak Allah'a tevekkül etsinler.”

{إِنْ يَنْصُرْكُمُ اللَّهُ} يُعِنْكُمُ اللَّهُ وَيَمْنَعْكُمْ مِنْ عَدُوِّكُمْ، {فَلَا غَالِبَ لَكُمْ} مِثْلَ يَوْمِ بَدْرٍ، {وَإِنْ يَخْذُلْكُمْ} يَتْرُكْكُمْ فَلَمْ يَنْصُرْكُمْ كَمَا كَانَ بِأُحُدٍ وَالْخِذْلَانُ: الْقُعُودُ عَنِ النُّصْرَةِ وَالْإِسْلَامُ لِلْهَلَكَةِ، {فَمَنْ ذَا الَّذِي يَنْصُرُكُمْ مِنْ بَعْدِهِ} أَيْ: مِنْ بَعْدِ خِذْلَانِهِ، {وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ} قِيلَ: التَّوَكُّلُ أَنْ لَا تَعْصِيَ اللَّهَ مِنْ أَجْلِ رِزْقِكَ وَقِيلَ: أَنْ لَا تَطْلُبَ لِنَفْسِكَ نَاصِرًا غَيْرَ اللَّهِ وَلَا لِرِزْقِكَ خَازِنًا غَيْرَهُ وَلَا لِعَمَلِكَ شَاهِدًا غَيْرَهُ.

{إِنْ يَنْصُرْكُمُ اللَّهُ} “Eğer Allah size yardım ederse”, [yani] Allah size yardım eder ve sizi düşmanınızdan korursa; {فَلَا غَالِبَ لَكُمْ} “artık sizi yenecek hiçbir kimse yoktur”, Bedir günü olduğu gibi. {وَإِنْ يَخْذُلْكُمْ} “Eğer sizi yardımsız bırakırsa”, sizi terk edip yardım etmezse, tıpkı Uhud'da olduğu gibi. Hızlân (yardımsız bırakmak): Yardımdan geri durmak ve helake terk etmektir. {فَمَنْ ذَا الَّذِي يَنْصُرُكُمْ مِنْ بَعْدِهِ} “O'ndan sonra size yardım edecek kimdir?”, yani O'nun yardımsız bırakmasından sonra. {وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ} “Müminler ancak Allah'a tevekkül etsinler.” Denildi ki: Tevekkül, rızkın için Allah'a isyan etmemendir. Kendin için Allah'tan başka bir yardımcı, rızkın için O'ndan başka bir hazinedar ve amelin için O'ndan başka bir şahit aramamandır da denilmiştir.

أَخْبَرَنَا أَبُو الْقَاسِمِ عَبْدُ الْكَرِيمِ بْنُ هَوَازِنَ الْقُشَيْرِيُّ، أَخْبَرَنَا أَبُو عَبْدِ اللَّهِ الْحُسَيْنُ بْنُ شُجَاعٍ الْبَزَّارُ بِبَغْدَادَ، أَخْبَرَنَا أَبُو بَكْرٍ مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْهَيْثَمُ الْأَنْبَارِيُّ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ أَبِي الْعَوَّامِ أَخْبَرَنَا وَهْبُ بْنُ جَرِيرٍ، أَخْبَرَنَا هِشَامُ بْنُ حَسَّانَ عَنِ الْحَسَنِ عَنْ عِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "يَدْخُلُ سَبْعُونَ أَلْفًا مِنْ أُمَّتِي الْجَنَّةَ بِغَيْرِ حِسَابٍ" قِيلَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ مَنْ هُمْ؟ قَالَ: "هُمُ الَّذِينَ لَا يَكْتَوُونَ وَلَا يَسْتَرْقُونَ وَلَا يَتَطَيَّرُونَ وَعَلَى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ" فَقَالَ عُكَاشَةُ بْنُ مِحْصَنٍ: يَا رَسُولَ اللَّهِ ادْعُ اللَّهَ أَنْ يَجْعَلَنِي مِنْهُمْ قَالَ: "أَنْتَ مِنْهُمْ" ثُمَّ قَامَ آخَرُ فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ ادْعُ اللَّهَ أَنْ يَجْعَلَنِي مِنْهُمْ فَقَالَ: "سَبَقَكَ بِهَا عَكَاشَةُ" (١) .

Bize Ebü'l-Kāsım Abdülkerîm b. Hevâzin el-Kuşeyrî bildirdi, bize Bağdat'ta Ebû Abdillâh el-Hüseyin b. Şücâ' el-Bezzâr haber verdi, bize Ebû Bekir Muhammed b. Ca'fer b. Muhammed el-Heysem el-Enbârî bildirdi, bize Muhammed b. Ebi'l-Avvâm haber verdi, bize Vehb b. Cerîr bildirdi, bize Hişâm b. Hassân, Hasan'dan, o İmrân b. Husayn radıyallâhu anh'tan şöyle dediğini haber verdi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Ümmetimden yetmiş bin kişi hesapsız olarak cennete girecektir." 'Ey Allah'ın Resûlü, onlar kimlerdir?' denildi. Şöyle buyurdu: "Onlar (vücutlarını) dağlatmayan, rukye talep etmeyen, uğursuzluğa inanmayan ve yalnızca Rablerine tevekkül edenlerdir." Bunun üzerine Ukkâşe b. Mıhsan: 'Ey Allah'ın Resûlü! Allah'a dua et de beni onlardan kılsın' dedi. [Resûlullah:] "Sen onlardansın" buyurdu. Sonra başka bir adam kalkıp: 'Ey Allah'ın Resûlü! Allah'a dua et de beni onlardan kılsın' dedi. [Resûlullah:] "Ukkâşe bu konuda seni geçti" buyurdu. (١)

أَخْبَرَنَا أَبُو بَكْرٍ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي تَوْبَةَ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ الْحَارِثِ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَعْقُوبَ الْكِسَائِيُّ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَحْمُودٍ، أَخْبَرَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْخَلَّالُ، أَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، عَنْ حَيَاةَ بْنِ شُرَيْحٍ، حَدَّثَنِي بَكْرُ بْنُ عَمْرٍو، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ هُبَيْرَةَ، أَنَّهُ سَمِعَ أَبَا تَمِيمٍ الْجَيْشَانِيَّ يَقُولُ: سَمِعْتُ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ ﵁ يَقُولُ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: "لَوْ أَنَّكُمْ تَتَوَكَّلُونَ عَلَى اللَّهِ حَقَّ تَوَكُّلِهِ لَرَزَقَكُمْ كَمَا يَرْزُقُ الطَّيْرَ تَغْدُو خِمَاصًا وَتَرُوحُ بِطَانًا" .

Bize Ebû Bekir Muhammed b. Abdillâh b. Ebî Tevbe bildirdi, bize Muhammed b. Ahmed b. el-Hâris bildirdi, bize Muhammed b. Ya'kūb el-Kisâî bildirdi, bize Abdullâh b. Mahmûd bildirdi, bize İbrâhîm b. Abdillâh el-Hallâl bildirdi, bize Abdullâh b. el-Mübârek, Hayve b. Şüreyh'ten haber verdi, bana Bekr b. Amr, Abdullâh b. Hübeyre'den nakletti; o Ebû Temîm el-Ceyşânî'yi şöyle derken işitmiştir: Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh'ı şöyle derken işittim: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i şöyle buyururken işittim: «Eğer siz Allah'a hakkıyla tevekkül etseydiniz, tıpkı sabahleyin kursağı boş çıkıp akşamleyin karnı tok dönen kuşları rızıklandırdığı gibi sizi de mutlaka rızıklandırırdı.»

{وَمَا كَانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَغُلَّ وَمَنْ يَغْلُلْ يَأْتِ بِمَا غَلَّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ثُمَّ تُوَفَّى كُلُّ نَفْسٍ مَا كَسَبَتْ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ (١٦١) }

{وَمَا كَانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَغُلَّ وَمَنْ يَغْلُلْ يَأْتِ بِمَا غَلَّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ثُمَّ تُوَفَّى كُلُّ نَفْسٍ مَا كَسَبَتْ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ (١٦١) } “Bir peygambere kamu malına hıyanet etmek (ganimeti aşırmak) yaraşmaz. Kim aşırma yaparsa kıyamet günü aşırdığı şeyle gelir. Sonra herkese kazandığı eksiksiz ödenir ve onlara asla haksızlık edilmez.”

قَوْلُهُ ﷿: {وَمَا كَانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَغُلَّ} الْآيَةَ رَوَى عِكْرِمَةُ وَمِقْسَمٌ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄: إِنَّ هَذِهِ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي قَطِيفَةٍ حَمْرَاءَ فُقِدَتْ يَوْمَ بَدْرٍ فَقَالَ بَعْضُ النَّاسِ أَخَذَهَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ (١) .

Allah azze ve celle'nin: {وَمَا كَانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَغُلَّ} ayeti hakkında İkrime ve Mıksem, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan şöyle rivayet etmişlerdir: Bu ayet, Bedir günü kaybolan kırmızı bir kadife örtü hakkında inmiştir. Bazı insanlar: 'Onu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem aldı' demişlerdi. (١)

وَقَالَ الْكَلْبِيُّ وَمُقَاتِلٌ: نَزَلَتْ فِي غَنَائِمِ أُحُدٍ حِينَ تَرَكَ الرُّمَاةُ الْمَرْكَزَ لِلْغَنِيمَةِ وَقَالُوا: نَخْشَى أَنْ يَقُولَ النَّبِيُّ ﷺ مَنْ أَخَذَ شَيْئًا فَهُوَ لَهُ وَأَنْ لَا يَقْسِمَ الْغَنَائِمَ كَمَا لَمْ يَقْسِمْ يَوْمَ بَدْرٍ، فَتَرَكُوا الْمَرْكَزَ وَوَقَعُوا فِي الْغَنَائِمِ، فَقَالَ لهم النبي ﷺ: "لم أَعْهَدْ إِلَيْكُمْ أَنْ لَا تَتْرُكُوا الْمَرْكَزَ حَتَّى يَأْتِيَكُمْ أَمْرِي"؟ قَالُوا: تَرَكْنَا بَقِيَّةَ إِخْوَانِنَا وُقُوفًا فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: "بَلْ ظَنَنْتُمْ أَنَّا نَغُلُّ وَلَا نَقْسِمُ لَكُمْ" فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى هَذِهِ الْآيَةَ (٢) .

Kelbî ve Mukâtil şöyle demiştir: [Bu ayet] okçuların ganimet için mevzilerini terk edip: 'Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in bir şey alan kimsenin aldığı şey kendisinindir demesinden ve Bedir günü paylaştırmadığı gibi ganimetleri paylaştırmamasından korkuyoruz' dedikleri ve mevzilerini terk edip ganimetlere daldıkları Uhud ganimetleri hakkında indi. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onlara: "Benim emrim gelinceye kadar mevziyi terk etmemenizi size tembih etmemiş miydim?" dedi. Onlar: 'Kardeşlerimizin geri kalanını [nöbetçi olarak] dikili bıraktık' dediler. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: "Aksine, siz bizim ganimeti aşıracağımızı ve size paylaştırmayacağımızı zannettiniz" buyurdu. Bunun üzerine Allah Teâlâ bu ayeti indirdi. (٢)

وَقَالَ قَتَادَةُ: ذُكِرَ لَنَا أَنَّهَا نَزَلَتْ فِي طَائِفَةٍ غَلَّتْ مِنْ أَصْحَابِهِ. (٣) .

Katâde şöyle demiştir: Bize nakledildiğine göre bu ayet, onun ashabından ganimeti aşıran bir topluluk hakkında inmiştir. (٣)

وَقِيلَ: إِنَّ الْأَقْوِيَاءَ أَلَحُّوا عَلَيْهِ يَسْأَلُونَهُ مِنَ الْمَغْنَمِ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى: {وَمَا كَانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَغُلَّ} فَيُعْطِي قَوْمًا وَيَمْنَعُ آخَرِينَ بَلْ عَلَيْهِ أَنْ يَقْسِمَ بَيْنَهُمْ بِالسَّوِيَّةِ (٤) .

Güçlü kimselerin ganimetten pay istemek üzere ona ısrar ettikleri, bunun üzerine Allah Teâlâ'nın: {وَمَا كَانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَغُلَّ} “Bir peygambere hıyanet etmek yaraşmaz” ayetini indirerek bir topluluğa verip diğerlerini mahrum etmesinin [caiz olmadığını], bilakis aralarında eşitlikle paylaştırması gerektiğini bildirdiği de söylenmiştir. (٤)

وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ بْنِ يَسَارٍ: هَذَا فِي الْوَحْيِ، يَقُولُ: مَا كَانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَكْتُمَ شَيْئًا مِنَ الْوَحْيِ رَغْبَةً أَوْ رَهْبَةً أَوْ مُدَاهَنَةً.

Muhammed b. İshâk b. Yesâr şöyle demiştir: Bu vahiy hakkındadır; [yani] bir peygambere bir arzu, bir korku veya bir dalkavukluk yüzünden vahiyden bir şeyi gizlemek yaraşmaz, demektedir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَمَا كَانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَغُلَّ} قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَأَهْلُ الْبَصْرَةِ وَعَاصِمٌ "يَغُلُّ") بِفَتْحِ الْيَاءِ وَضَمِّ الْغَيْنِ مَعْنَاهُ: أَنْ يَخُونَ وَالْمُرَادُ مِنْهُ الْأُمَّةَ وَقِيلَ: اللَّامُ فِيهِ مَنْقُولَةٌ مَعْنَاهُ: مَا كَانَ النَّبِيُّ لِيَغُلَّ وَقِيلَ: مَعْنَاهُ مَا كَانَ يُظَنُّ بِهِ ذَلِكَ وَلَا يَلِيقُ بِهِ، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِضَمِّ الْيَاءِ وَفَتْحِ الْغَيْنِ، وَلَهُ وَجْهَانِ أَحَدُهُمَا: أَنْ يَكُونَ مِنَ الْغُلُولِ أَيْضًا أَيْ: مَا كَانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يُخَانَ يَعْنِي: أَنْ تَخُونَهُ أُمَّتُهُ وَالْوَجْهُ الْآخَرُ: أَنْ يَكُونَ مِنَ الْإِغْلَالِ، مَعْنَاهُ: مَا كَانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَخُونَ أَيْ يُنْسَبَ إِلَى الْخِيَانَةِ.

Allah Teâlâ'nın: {وَمَا كَانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَغُلَّ} “Bir peygambere [ganimete] hıyanet etmek yaraşmaz” kavline gelince; İbn Kesîr, Basra ehli ve Âsım, yâ harfinin fethası ve gayn harfinin dammesiyle [“yeğulle” şeklinde] okumuşlardır. Bunun anlamı: 'hıyanet etmesi' demektir; bununla kastedilen ise ümmettir. [Bir görüşe göre] buradaki lâm harfi yer değiştirmiştir (menkûle); anlamı: 'Peygamber hıyanet edecek değildir' demektir. Bir diğer görüşe göre de anlamı: 'Ona böyle bir şey yakıştırılamaz ve ona yakışmaz' demektir. Diğer [kıraat imamları] ise yâ harfinin dammesi ve gayn harfinin fethasıyla [“yuğalle” şeklinde] okumuşlardır. Bunun iki vechi vardır: Birincisi, bunun da gulûl (hıyanet) kökünden olmasıdır; yani 'bir peygambere hıyanet edilmesi yaraşmaz', [yani] ümmetinin ona hıyanet etmesi [mümkün değildir]. İkinci vecih ise, iglâl (hıyanete nispet etmek) kökünden olmasıdır; anlamı: 'Bir peygamberin hıyanetle suçlanması / hıyanete nispet edilmesi yaraşmaz' demektir.

{وَمَنْ يَغْلُلْ يَأْتِ بِمَا غَلَّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ} قَالَ الْكَلْبِيُّ: يَمْثُلُ لَهُ ذَلِكَ الشَّيْءُ فِي النَّارِ ثُمَّ يُقَالُ لَهُ: انْزِلْ فَخُذْهُ فَيَنْزِلُ فَيَحْمِلُهُ عَلَى ظَهْرِهِ فَإِذَا بَلَغَ مَوْضِعَهُ وَقَعَ فِي النَّارِ ثُمَّ يُكَلَّفُ أَنْ يَنْزِلَ إِلَيْهِ، فَيُخْرِجُهُ فَفَعَلَ ذَلِكَ بِهِ.

{وَمَنْ يَغْلُلْ يَأْتِ بِمَا غَلَّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ} “Kim aşırma yaparsa kıyamet günü aşırdığı şeyle gelir.” Kelbî şöyle demiştir: O şey ateşte ona tecessüm ettirilir, sonra ona: 'İn ve onu al' denilir. O da iner ve onu sırtına yüklenir; yerine ulaştığı vakit ateşe düşer, sonra ona inip onu çıkarması teklif olunur ve bu durum ona böylece sürekli uygulanır.

أَخْبَرَنَا أَبُو الْحَسَنِ مُحَمَّدُ بْنُ مُحَمَّدٍ السَّرَخْسِيُّ، أَخْبَرَنَا زَاهِرُ بْنُ أَحْمَدَ الْفَقِيهُ، أَخْبَرَنَا أَبُو إِسْحَاقَ إِبْرَاهِيمُ بْنُ عَبْدِ الصَّمَدِ الْهَاشِمِيُّ، أَخْبَرَنَا أَبُو مُصْعَبٍ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ ثَوْرِ بْنِ زَيْدٍ الدِّيلِيِّ عَنْ أَبِي الْغَيْثِ مَوْلَى بن مُطِيعٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ﵁ قَالَ: خَرَجْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ عَامَ خَيْبَرَ فَلَمْ نَغْنَمُ ذَهَبًا وَلَا فِضَّةً إِلَّا الْأَمْوَالَ وَالثِّيَابَ وَالْمَتَاعَ، قَالَ فَوَجَّهَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ نَحْوَ وَادِي الْقُرَى وَكَانَ رِفَاعَةُ بْنُ زَيْدٍ وَهَبَ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ عَبْدًا أَسْوَدَ يُقَالُ لَهُ مِدْعَمٌ قَالَ فَخَرَجْنَا حَتَّى إِذَا كُنَّا بِوَادِي الْقُرَى فَبَيْنَمَا مِدْعَمٌ يَحُطُّ رَحْلَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ إِذْ جَاءَهُ سَهْمٌ عَائِرٌ فَأَصَابَهُ فَقَتَلَهُ فَقَالَ النَّاسُ: هَنِيئًا لَهُ الْجَنَّةَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: " كَلَّا وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ إِنَّ الشَّمْلَةَ الَّتِي أَخَذَهَا يَوْمَ خَيْبَرَ مِنَ الْغَنَائِمِ لَمْ تُصِبْهَا الْمَقَاسِمُ تَشْتَعِلُ عَلَيْهِ نَارًا" فَلَمَّا سَمِعَ ذَلِكَ النَّاسُ جَاءَ رَجُلٌ بِشِرَاكٍ أَوْ شِرَاكَيْنِ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "شِرَاكٌ مِنْ نَارٍ أَوْ شِرَاكَانِ مِنْ نَارٍ" (١) .

Bize Ebü'l-Hasan Muhammed b. Muhammed es-Serahsî bildirdi, bize Zâhir b. Ahmed el-Fakîh haber verdi, bize Ebû İshâk İbrâhîm b. Abdisssamed el-Hâşimî bildirdi, bize Ebû Mus'ab, Mâlik'ten, o Sevr b. Zeyd ed-Dîlî'den, o İbn Mutî'in azatlısı Ebü'l-Gays'tan, o da Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'tan [şöyle dediğini] haber verdi: Hayber senesinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte çıktık; altın ve gümüş ganimet elde edemedik, sadece mallar, giysiler ve eşyalar elde ettik. Dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Vâdi'l-Kurâ tarafına yöneldi. Rifâa b. Zeyd, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e Mid'am denilen siyah bir köle hediye etmişti. Dedi ki: Yola çıktık, nihayet Vâdi'l-Kurâ'da bulunduğumuz sırada Mid'am, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in bineğinin yükünü indirirken nereden geldiği bilinmeyen serseri bir ok gelip ona isabet etti ve onu öldürdü. İnsanlar: 'Cennet ona kutlu olsun!' dediler. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Hayır, nefsim elinde olan [Allah]'a yemin olsun ki, Hayber günü ganimet taksim edilmeden önce ganimet mallarından aşırdığı şilte (hırka), onun üzerinde alev alev ateş olarak yanmaktadır!" buyurdu. İnsanlar bunu işitince bir adam Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e bir veya iki ayakkabı bağı getirdi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Ateşten bir ayakkabı bağı veya ateşten iki ayakkabı bağı!" buyurdu. (١)

أَخْبَرَنَا أَبُو الْحَسَنِ السَّرَخْسِيُّ، أَنَا زَاهِرُ بْنُ أَحْمَدَ، أَخْبَرَنَا أَبُو إِسْحَاقَ الْهَاشِمِيُّ، أَخْبَرَنَا أَبُو مُصْعَبٍ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَى بْنِ حَيَّانَ، عَنْ أَبِي عَمْرَةِ الْأَنْصَارِيِّ، عَنْ زَيْدِ بْنِ خَالِدٍ الْجُهَنِيِّ، قَالَ: تُوُفِّيَ رَجُلٌ يَوْمَ خَيْبَرَ فَذَكَرُوهُ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ قَالَ: "صَلُّوا عَلَى صَاحِبِكُمْ" فَتَغَيَّرَتْ وُجُوهُ النَّاسِ لِذَلِكَ فَزَعَمَ زَيْدٌ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: "إِنَّ صَاحِبَكُمْ قَدْ غَلَّ فِي سَبِيلِ اللَّهِ" قَالَ: فَفَتَحْنَا مَتَاعَهُ فَوَجَدْنَا خَرَزَاتٍ مِنْ خَرَزَاتِ الْيَهُودِ يُسَاوِينَ دِرْهَمَيْنِ (٢) .

Bize Ebü'l-Hasan es-Serahsî bildirdi, bana Zâhir b. Ahmed haber verdi, bize Ebû İshâk el-Hâşimî bildirdi, bize Ebû Mus'ab, Mâlik'ten, o Yahyâ b. Saîd'den, o Muhammed b. Yahyâ b. Habbân'dan, o Ebû Amra el-Ensârî'den, o da Zeyd b. Hâlid el-Cühenî'den şöyle dediğini haber verdi: Hayber günü bir adam vefat etti; durumunu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e zikrettiler. "Arkadaşınızın cenaze namazını kılın" buyurdu. Bundan ötürü insanların yüzleri değişti (bozuldu). Zeyd'in iddiasına göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Şüphesiz arkadaşınız Allah yolunda ganimetten aşırdı" buyurdu. Dedi ki: Eşyasını açtık ve Yahudi boncuklarından iki dirhem değerinde boncuklar bulduk. (٢)

أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ بْنُ مُحَمَّدٍ الْخَطِيبُ الْمَرْوَزِيُّ، أَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ أَحْمَدَ الْخَلَّالُ، أَنَا أَبُو الْعَبَّاسِ الْأَصَمُّ، أَنَا الرَّبِيعُ بْنُ سُلَيْمَانَ، أَخْبَرَنَا الشَّافِعِيُّ، أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، عَنْ أَبِي حُمَيْدٍ السَّاعِدِيِّ قَالَ: اسْتَعْمَلَ النَّبِيُّ ﷺ رَجُلًا مِنَ الْأَزْدِ يُقَالُ لَهُ ابْنُ اللُّتْبِيَةِ عَلَى الصَّدَقَةِ فَلَمَّا قَدِمَ قَالَ: هَذَا لَكُمْ وَهَذَا أَهْدِيَ لِي، فَقَامَ النَّبِيُّ ﷺ عَلَى الْمِنْبَرِ فَقَالَ: "مَا بَالُ الْعَامِلِ نَبْعَثُهُ عَلَى بَعْضِ أَعْمَالِنَا فَيَقُولُ هَذَا لَكُمْ وَهَذَا أَهْدِيَ لِي، فَهَلَّا جَلَسَ فِي بَيْتِ أُمِّهِ أَوْ فِي بَيْتِ أَبِيهِ فَيَنْظُرُ أَيُهْدَى إِلَيْهِ أَمْ لَا فَوَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ لا يأخذ ٧٢/ب أَحَدٌ مِنْهَا شَيْئًا إِلَّا جَاءَ بِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ يَحْمِلُهُ عَلَى رَقَبَتِهِ إِنْ كَانَ بَعِيرًا لَهُ رُغَاءٌ أَوْ

Bize Abdülvehhâb b. Muhammed el-Hatîb el-Mervezî bildirdi, bize Abdülazîz b. Ahmed el-Hallâl haber verdi, bize Ebü'l-Abbâs el-Esam haber verdi, bize er-Rebî' b. Süleymân haber verdi, bize eş-Şâfiî bildirdi, bize Süfyân, ez-Zührî'den, o Urve b. ez-Zübeyr'den, o da Ebû Humeyd es-Sâidî'den [şöyle dediğini] haber verdi: Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem, Ezd kabilesinden İbnü'l-Lütbiyye denilen bir adamı zekât toplamakla görevlendirdi. [Adam görevden] dönüp geldiğinde: "Şu sizindir [zekât malıdır], şu da bana hediye edildi" dedi. Bunun üzerine Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem minbere çıkıp şöyle buyurdu: «İşlerimizden bir işin başına görevli kıldığımız bir kimseye ne oluyor ki 'Şu sizin, şu da bana hediye edildi' diyor! Annesinin evinde veya babasının evinde otursaydı da baksaydı ya, kendisine hediye verilir miydi verilmez miydi? Nefsim elinde olan [Allah]'a yemin ederim ki, hiç kimse o [kamu malın]dan bir şey almasın ki, kıyamet gününde mutlaka boynunda onu taşır halde gelmesin; [bu getirdiği] eğer böğüren bir deve ise yahut...»

بَقَرَةً لَهَا خُوَارٌ أَوْ شَاةً لَهَا تَيْعَرُ" ثُمَّ رَفَعَ يَدَيْهِ حَتَّى رَأَيْنَا عَفْرَةَ إِبِطَيْهِ ثُمَّ قَالَ: "اللَّهُمَّ هَلْ بَلَّغْتُ" (١) .

böğüren bir sığır ise yahut meleyen bir koyun ise." Sonra iki elini o kadar kaldırdı ki koltuk altlarının beyazlığını gördük. Sonra: "Allah'ım! Tebliğ ettim mi?" buyurdu. (١)

وَرَوَى قَيْسُ بْنُ أَبِي حَازِمٍ عَنْ مُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ ﵁ قَالَ: بَعَثَنِي رَسُولُ اللَّهِ ﷺ إِلَى الْيَمَنِ فَقَالَ: "لَا تُصِيبَنَّ شَيْئًا بِغَيْرِ إِذْنِي فَإِنَّهُ غُلُولٌ، وَمَنْ يَغْلُلْ يَأْتِ بِمَا غَلَّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ" (٢) .

Kays b. Ebî Hâzim, Muâz b. Cebel radıyallâhu anh'tan rivayet etti: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem beni Yemen'e gönderdi ve şöyle buyurdu: "Benim iznim olmadan sakın hiçbir şey alma; zira bu kamu malına hıyanettir (gulûldür). Kim aşırma yaparsa kıyamet günü aşırdığı şeyle gelir." (٢)

وَرُوِيَ عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ ﵁ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: "إِذَا وَجَدْتُمُ الرَّجُلَ قَدْ غَلَّ فَاحْرِقُوا مَتَاعَهُ وَاضْرِبُوهُ" (٣) .

Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh'tan, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: "Bir adamın [kamu malından/ganimetten] aşırdığını görürseniz onun eşyasını yakın ve kendisini dövün." (٣)

وَرُوِيَ عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ ﵁: "أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ وَأَبَا بَكْرٍ وَعُمَرَ حَرَقُوا مَتَاعَ الْغَالِّ وَضَرَبُوهُ" (٤) . قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَمَنْ يَغْلُلْ يَأْتِ بِمَا غَلَّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ثُمَّ تُوَفَّى كُلُّ نَفْسٍ مَا كَسَبَتْ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ}

Amr b. Şuayb'dan, babasından, o da dedesinden radıyallâhu anh rivayet edildiğine göre: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Ebû Bekir ve Ömer, ganimet aşıran kimsenin eşyasını yakmış ve kendisini dövmüşlerdir." (٤) Allah Teâlâ'nın kavli: {وَمَنْ يَغْلُلْ يَأْتِ بِمَا غَلَّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ثُمَّ تُوَفَّى كُلُّ نَفْسٍ مَا كَسَبَتْ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ} “Kim aşırma yaparsa kıyamet günü aşırdığı şeyle gelir. Sonra herkese kazandığı eksiksiz ödenir ve onlara asla haksızlık edilmez.”

{أَفَمَنِ اتَّبَعَ رِضْوَانَ اللَّهِ كَمَنْ بَاءَ بِسَخَطٍ مِنَ اللَّهِ وَمَأْوَاهُ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ (١٦٢) هُمْ دَرَجَاتٌ عِنْدَ اللَّهِ وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِمَا يَعْمَلُونَ (١٦٣) }

{أَفَمَنِ اتَّبَعَ رِضْوَانَ اللَّهِ كَمَنْ بَاءَ بِسَخَطٍ مِنَ اللَّهِ وَمَأْوَاهُ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ (١٦٢) هُمْ دَرَجَاتٌ عِنْدَ اللَّهِ وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِمَا يَعْمَلُونَ (١٦٣) } “Allah'ın rızasına uyan kimse, Allah'ın gazabına uğrayan ve varacağı yer cehennem olan kimse gibi midir? O ne kötü bir dönüş yeridir! Onlar Allah katında derece derecedirler. Allah yaptıklarını hakkıyla görendir.”

{أَفَمَنِ اتَّبَعَ رِضْوَانَ اللَّهِ} وَتَرَكَ الْغُلُولَ، {كَمَنْ بَاءَ بِسَخَطٍ مِنَ اللَّهِ} فِعْلٌ، {وَمَأْوَاهُ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ}

{أَفَمَنِ اتَّبَعَ رِضْوَانَ اللَّهِ} “Allah'ın rızasına uyan” [ve] ganimetten aşırmayı terk eden kimse; {كَمَنْ بَاءَ بِسَخَطٍ مِنَ اللَّهِ} [bu aşırma] fiilini [yaparak] “Allah'ın gazabına uğrayan” {وَمَأْوَاهُ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ} “ve varacağı yer cehennem olan kimse gibi midir? O ne kötü bir dönüş yeridir!”

{هُمْ دَرَجَاتٌ عِنْدَ اللَّهِ} يعني: ذو دَرَجَاتٍ عِنْدَ اللَّهِ، قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: يَعْنِي مَنِ اتَّبَعَ رِضْوَانَ اللَّهِ وَمَنْ بَاءَ بِسَخَطٍ مِنَ اللَّهِ مُخْتَلِفُو الْمَنَازِلِ عِنْدَ اللَّهِ فَلِمَنِ اتَّبَعَ رِضْوَانَ اللَّهِ الثَّوَابُ الْعَظِيمُ، وَلِمَنْ بَاءَ بِسَخَطٍ مِنَ اللَّهِ الْعَذَابُ الْأَلِيمُ. {وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِمَا يَعْمَلُونَ}

{هُمْ دَرَجَاتٌ عِنْدَ اللَّهِ} “Onlar Allah katında derece derecedirler”, yani Allah katında derece (makam) sahipleridirler. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: 'Yani Allah'ın rızasına uyan kimse ile Allah'ın gazabına uğrayan kimse, Allah katında farklı makamlardadırlar; Allah'ın rızasına uyan kimseye büyük bir sevap, Allah'ın gazabına uğrayan kimseye ise elem verici bir azap vardır.' {وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِمَا يَعْمَلُونَ} “Allah yaptıklarını hakkıyla görendir.”

{لَقَدْ مَنَّ اللَّهُ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ إِذْ بَعَثَ فِيهِمْ رَسُولًا مِنْ أَنْفُسِهِمْ يَتْلُو عَلَيْهِمْ آيَاتِهِ وَيُزَكِّيهِمْ وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَإِنْ كَانُوا مِنْ قَبْلُ لَفِي ضَلَالٍ مُبِينٍ (١٦٤) أَوَلَمَّا أَصَابَتْكُمْ مُصِيبَةٌ قَدْ أَصَبْتُمْ مِثْلَيْهَا قُلْتُمْ أَنَّى هَذَا قُلْ هُوَ مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِكُمْ إِنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (١٦٥) }

{لَقَدْ مَنَّ اللَّهُ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ إِذْ بَعَثَ فِيهِمْ رَسُولًا مِنْ أَنْفُسِهِمْ يَتْلُو عَلَيْهِمْ آيَاتِهِ وَيُزَكِّيهِمْ وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَإِنْ كَانُوا مِنْ قَبْلُ لَفِي ضَلَالٍ مُبِينٍ (١٦٤) أَوَلَمَّا أَصَابَتْكُمْ مُصِيبَةٌ قَدْ أَصَبْتُمْ مِثْلَيْهَا قُلْتُمْ أَنَّى هَذَا قُلْ هُوَ مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِكُمْ إِنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (١٦٥) } “Andolsun ki Allah, müminlere kendilerinden olan, onlara ayetlerini okuyan, onları arındıran, onlara Kitab'ı ve hikmeti öğreten bir peygamber göndermekle büyük bir lütufta bulunmuştur. Halbuki onlar daha önce apaçık bir sapıklık içindeydiler. (Düşmanınızın) başına iki mislini getirdiğiniz bir musibet (Uhud'da) sizin başınıza gelince: 'Bu nereden geldi?' mi dediniz? De ki: 'O, kendi tarafınızdandır.' Şüphesiz Allah her şeye hakkıyla güç yetirendir.”

{لَقَدْ مَنَّ اللَّهُ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ إِذْ بَعَثَ فِيهِمْ رَسُولًا مِنْ أَنْفُسِهِمْ} قِيلَ: أَرَادَ بِهِ الْعَرَبَ لِأَنَّهُ لَيْسَ حَيٌّ مِنْ أَحْيَاءِ الْعَرَبِ إِلَّا وَلَهُ فِيهِمْ نَسَبٌ إلا بني تعلبة دَلِيلُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: {هُوَ الَّذِي بَعَثَ فِي الْأُمِّيِّينَ رَسُولًا مِنْهُمْ} وَقَالَ الْآخَرُونَ: أَرَادَ بِهِ جَمِيعَ الْمُؤْمِنِينَ وَمَعْنَى قَوْلِهِ تَعَالَى: {مِنْ أَنْفُسِهِمْ} أَيْ: بِالْإِيمَانِ وَالشَّفَقَةِ لَا بِالنَّسَبِ وَدَلِيلُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: {لَقَدْ جَاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِكُمْ} {يَتْلُو عَلَيْهِمْ آيَاتِهِ وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَيُزَكِّيهِمْ} وَقَدْ كَانُوا، {مِنْ قَبْلُ} أَيْ: مِنْ قَبْلِ بَعْثِهِ {لَفِي ضَلَالٍ مُبِينٍ}

{لَقَدْ مَنَّ اللَّهُ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ إِذْ بَعَثَ فِيهِمْ رَسُولًا مِنْ أَنْفُسِهِمْ} “Andolsun ki Allah, müminlere kendilerinden... bir peygamber göndermekle büyük bir lütufta bulunmuştur.” Denildi ki: Bununla Arapları kastetmiştir; zira Benî Sa'lebe müstesna, Arap kabilelerinden hiçbir kabile yoktur ki onun orada bir nesebi bulunmasın. Bunun delili Allah Teâlâ'nın şu kavlidir: {هُوَ الَّذِي بَعَثَ فِي الْأُمِّيِّينَ رَسُولًا مِنْهُمْ} “Ümmîler arasından kendilerinden bir peygamber gönderen O'dur.” Diğerleri ise şöyle demiştir: Bununla bütün müminleri kastetmiştir. Allah Teâlâ'nın: {مِنْ أَنْفُسِهِمْ} “kendilerinden” kavlinin manası; nesepçe değil, iman ve şefkat bakımındandır. Bunun delili Allah Teâlâ'nın şu kavlidir: {لَقَدْ جَاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِكُمْ} “Andolsun size kendinizden bir peygamber gelmiştir.” {يَتْلُو عَلَيْهِمْ آيَاتِهِ وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَيُزَكِّيهِمْ} “onlara ayetlerini okuyan, onları arındıran, onlara Kitab'ı ve hikmeti öğreten”; halbuki onlar {مِنْ قَبْلُ} “daha önce”, yani onun gönderilmesinden önce {لَفِي ضَلَالٍ مُبِينٍ} “apaçık bir sapıklık içindeydiler”.

{أَوَلَمَّا} أَيْ: حِينَ {أَصَابَتْكُمْ مُصِيبَةٌ} بِأُحُدٍ، {قَدْ أَصَبْتُمْ مِثْلَيْهَا} يَوْمَ بَدْرٍ وَذَلِكَ أَنَّ الْمُشْرِكِينَ قَتَلُوا مِنَ الْمُسْلِمِينَ يَوْمَ أُحُدٍ سَبْعِينَ وَقَتَلَ الْمُسْلِمُونَ مِنْهُمْ بِبَدْرٍ سَبْعِينَ وَأَسَرُوا سَبْعِينَ، {قُلْتُمْ أَنَّى هَذَا} مِنْ أَيْنَ لَنَا هَذَا الْقَتْلُ وَالْهَزِيمَةُ وَنَحْنُ مُسْلِمُونَ وَرَسُولُ اللَّهِ ﷺ فِينَا؟ {قُلْ هُوَ مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِكُمْ} رَوَى عُبَيْدَةُ السَّلْمَانِيُّ عَنْ عَلِيٍّ ﵁ قَالَ: جَاءَ جِبْرِيلُ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ فَقَالَ: إِنَّ اللَّهَ قَدْ كَرِهَ مَا صَنَعَ قَوْمُكَ فِي أَخْذِهِمُ الْفِدَاءَ مِنَ الْأَسَارَى، وَقَدْ أَمَرَكَ أَنْ تُخَيِّرَهُمْ بَيْنَ أَنْ يُقَدَّمُوا فَتُضْرَبَ أَعْنَاقُهُمْ، وَبَيْنَ أَنْ يَأْخُذُوا الْفِدَاءَ عَلَى أَنْ يُقْتَلَ مِنْهُمْ عِدَّتُهُمْ فَذَكَرَ ذَلِكَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ لِلنَّاسِ، فَقَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّهِ عَشَائِرُنَا وَإِخْوَانُنَا، لَا بَلْ نَأْخُذُ فَدَاءَهُمْ فَنَقْوَى بِهَا عَلَى قِتَالِ عَدُوِّنَا، وَيُسْتَشْهَدُ مِنَّا عِدَّتُهُمْ [فَقُتِلَ مِنْهُمْ يَوْمَ أُحُدٍ] سَبْعُونَ عَدَدُ أَسَارَى أَهِلِ بَدْرٍ فَهَذَا مَعْنَى قَوْلِهِ تَعَالَى: {قُلْ هُوَ مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِكُمْ} أَيْ: بِأَخْذِكُمُ الْفِدَاءَ وَاخْتِيَارِكُمُ الْقَتْلَ، {إِنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ}

{أَوَلَمَّا} “Yoksa ne zaman ki...” yani: ne zaman ki {أَصَابَتْكُمْ مُصِيبَةٌ} “başınıza bir musibet geldiğinde” Uhud'da, {قَدْ أَصَبْتُمْ مِثْلَيْهَا} “siz onun iki katını [onlara] tattırmışken” Bedir günü [tattırmıştınız]. Şöyle ki: Müşrikler Uhud günü Müslümanlardan yetmiş kişiyi öldürdüler, Müslümanlar ise Bedir'de onlardan yetmiş kişiyi öldürmüş ve yetmiş kişiyi de esir almışlardı. {قُلْتُمْ أَنَّى هَذَا} “‘Bu nereden geldi?’ dediniz” Biz Müslümanlar olduğumuz ve Allah'ın Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem aramızda bulunduğu halde bu öldürülme ve hezimet bize nereden geldi? {قُلْ هُوَ مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِكُمْ} “De ki: ‘O, kendi tarafınızdandır.’” Ubeyde es-Selmânî, Ali radıyallâhu anh'tan şöyle rivayet etmiştir: Cebrail Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip şöyle dedi: “Allah, kavminin esirlerden fidye alma konusunda yaptıklarından hoşlanmadı. Onları, [esirlerin] öne geçirilip boyunlarının vurulması ile onlar sayısınca [Müslüman]ın öldürülmesi karşılığında fidye almaları arasında muhayyer bırakmanı emretti.” Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bunu insanlara zikredince onlar şöyle dediler: “Ey Allah'ın Resûlü! [Onlar] bizim aşiretlerimiz ve kardeşlerimizdir. Hayır, bilakis biz fidyelerini alalım, bununla düşmanımızla savaşmaya güç kazanalım ve bizden de onların sayısı kadarı şehit edilsin.” [Nitekim Uhud günü onlardan] Bedir ehlinin esirleri sayısınca yetmiş kişi öldürüldü. İşte Allah Teâlâ'nın: {قُلْ هُوَ مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِكُمْ} “De ki: ‘O, kendi tarafınızdandır.’” kavlinin anlamı budur; yani fidyeyi almanız ve öldürülmeyi tercih etmeniz sebebiyledir. {إِنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ} “Şüphesiz Allah her şeye hakkıyla kadirdir.”

{وَمَا أَصَابَكُمْ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعَانِ فَبِإِذْنِ اللَّهِ وَلِيَعْلَمَ الْمُؤْمِنِينَ (١٦٦) وَلِيَعْلَمَ الَّذِينَ نَافَقُوا وَقِيلَ لَهُمْ تَعَالَوْا قَاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَوِ ادْفَعُوا قَالُوا لَوْ نَعْلَمُ قِتَالًا لَاتَّبَعْنَاكُمْ هُمْ لِلْكُفْرِ يَوْمَئِذٍ أَقْرَبُ مِنْهُمْ لِلْإِيمَانِ يَقُولُونَ بِأَفْوَاهِهِمْ مَا لَيْسَ فِي قُلُوبِهِمْ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا يَكْتُمُونَ (١٦٧) الَّذِينَ قَالُوا لِإِخْوَانِهِمْ وَقَعَدُوا لَوْ أَطَاعُونَا مَا قُتِلُوا قُلْ فَادْرَءُوا عَنْ أَنْفُسِكُمُ الْمَوْتَ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ (١٦٨) وَلَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْوَاتًا بَلْ أَحْيَاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ (١٦٩) }

{وَمَا أَصَابَكُمْ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعَانِ فَبِإِذْنِ اللَّهِ وَلِيَعْلَمَ الْمُؤْمِنِينَ (١٦٦) وَلِيَعْلَمَ الَّذِينَ نَافَقُوا وَقِيلَ لَهُمْ تَعَالَوْا قَاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَوِ ادْفَعُوا قَالُوا لَوْ نَعْلَمُ قِتَالًا لَاتَّبَعْنَاكُمْ هُمْ لِلْكُفْرِ يَوْمَئِذٍ أَقْرَبُ مِنْهُمْ لِلْإِيمَانِ يَقُولُونَ بِأَفْوَاهِهِمْ مَا لَيْسَ فِي قُلُوبِهِمْ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا يَكْتُمُونَ (١٦٧) الَّذِينَ قَالُوا لِإِخْوَانِهِمْ وَقَعَدُوا لَوْ أَطَاعُونَا مَا قُتِلُوا قُلْ فَادْرَءُوا عَنْ أَنْفُسِكُمُ الْمَوْتَ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ (١٦٨) وَلَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْوَاتًا بَلْ أَحْيَاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ (١٦٩) } “İki topluluğun karşılaştığı gün başınıza gelenler Allah'ın izniyledir; bu, müminleri bilsin (ortaya çıkarsın) diyedir. Ve münafıklık yapanları bilsin diyedir. Onlara: 'Gelin, Allah yolunda savaşın veya savunma yapın' denildiğinde: 'Savaş [olacağını] bilseydik kesinlikle sizin ardınızdan gelirdik' dediler. Onlar o gün, imandan çok küfre yakındılar. Kalplerinde olmayanı ağızlarıyla söylüyorlar. Gizlediklerini Allah çok iyi bilendir. Kendileri oturup kaldıkları halde kardeşleri için: 'Bizi dinleselerdi öldürülmezlerdi' diyen kimselere de ki: 'Eğer doğru sözlü iseniz ölümü kendi nefislerinizden savın bakalım!' Allah yolunda öldürülenleri sakın ölüler sanma. Bilakis onlar diridirler, Rableri katında rızıklandırılmaktadırlar.”