{وَمَا أَصَابَكُمْ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعَانِ} بِأُحُدٍ مِنَ الْقَتْلِ وَالْجَرْحِ وَالْهَزِيمَةِ، {فَبِإِذْنِ اللَّهِ} أَيْ: بِقَضَائِهِ وَقَدَرِهِ، {وَلِيَعْلَمَ الْمُؤْمِنِينَ} أَيْ: لِيُمَيِّزَ وَقِيلَ لِيَرَى.
{وَمَا أَصَابَكُمْ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعَانِ} “İki topluluğun karşılaştığı gün başınıza gelenler” Uhud'da öldürülme, yaralanma ve hezimetten yana [isabet edenler], {فَبِإِذْنِ اللَّهِ} “Allah'ın izniyledir” yani O'nun kaza ve kaderiyledir. {وَلِيَعْلَمَ الْمُؤْمِنِينَ} “ve müminleri bilsin (ortaya çıkarsın) diyedir” yani ayırt etsin diyedir; [bunu fiilen] görsün diyedir de denilmiştir.
{وَلِيَعْلَمَ الَّذِينَ نَافَقُوا وَقِيلَ لَهُمْ تَعَالَوْا قَاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ} أَيْ: لِأَجْلِ دِينِ اللَّهِ وَطَاعَتِهِ، {أَوِ ادْفَعُوا} عَنْ أَهْلِكُمْ وَحَرِيمِكُمْ، وَقَالَ السُّدِّيُّ: أَيْ كَثِّرُوا سَوَادَ الْمُسْلِمِينَ وَرَابِطُوا إِنْ لَمْ تُقَاتِلُوا يَكُونُ ذَلِكَ دَفْعًا وَقَمْعًا لِلْعَدُوِّ، {قَالُوا لَوْ نَعْلَمُ قِتَالًا لَاتَّبَعْنَاكُمْ} وَهُمْ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أُبَيٍّ وَأَصْحَابُهُ الَّذِينَ انْصَرَفُوا عَنْ أُحُدٍ وَكَانُوا ثَلَاثَمِائَةٍ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: {هُمْ لِلْكُفْرِ يَوْمَئِذٍ أَقْرَبُ} أَيْ: إِلَى الْكُفْرِ يَوْمَئِذٍ أَقْرَبُ {مِنْهُمْ لِلْإِيمَانِ} (أَيْ: إِلَى الْإِيمَانِ) (١) ، {يَقُولُونَ بِأَفْواهِهِمْ} يَعْنِي: كَلِمَةَ الْإِيمَانِ {مَا لَيْسَ فِي قُلُوبِهِمْ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا يَكْتُمُونَ}
{وَلِيَعْلَمَ الَّذِينَ نَافَقُوا وَقِيلَ لَهُمْ تَعَالَوْا قَاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ} “Ve münafıklık yapanları bilsin diyedir. Onlara: 'Gelin, Allah yolunda savaşın' denildiğinde” yani Allah'ın dini ve O'na itaat uğruna, {أَوِ ادْفَعُوا} “veya savunma yapın” ailenizi ve harimlerinizi [savunun]. es-Süddî şöyle dedi: Yani Müslümanların karaltısını/sayısını çoğaltın ve savaşmasanız bile nöbet tutun ki bu düşmanı defetmek ve sindirmek olsun. {قَالُوا لَوْ نَعْلَمُ قِتَالًا لَاتَّبَعْنَاكُمْ} “'Savaş [olacağını] bilseydik kesinlikle sizin ardınızdan gelirdik' dediler.” Bunlar, Uhud'dan geri dönen Abdullah b. Übey ve üç yüz kişi olan arkadaşlarıdır. Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {هُمْ لِلْكُفْرِ يَوْمَئِذٍ أَقْرَبُ} “Onlar o gün, küfre daha yakındılar” yani o gün küfre daha yakındılar, {مِنْهُمْ لِلْإِيمَانِ} “imandan” (yani imana nispetle) (١), {يَقُولُونَ بِأَفْواهِهِمْ} “Ağızlarıyla söylüyorlar” yani iman sözünü [söylüyorlar], {مَا لَيْسَ فِي قُلُوبِهِمْ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا يَكْتُمُونَ} “kalplerinde olmayanı. Gizlediklerini Allah çok iyi bilendir.”
{الَّذِينَ قَالُوا لِإِخْوَانِهِمْ} فِي النَّسَبِ لَا فِي الدِّينِ وَهُمْ شُهَدَاءُ أُحُدٍ {وَقَعَدُوا} يَعْنِي: قَعَدَ هَؤُلَاءِ الْقَائِلُونَ عَنِ الْجِهَادِ {لَوْ أَطَاعُونَا} وَانْصَرَفُوا عَنْ مُحَمَّدٍ ﷺ وَقَعَدُوا فِي بُيُوتِهِمْ {مَا قُتِلُوا قُلْ} يَا مُحَمَّدُ، {فَادْرَءُوا} فَادْفَعُوا، {عَنْ أَنْفُسِكُمُ الْمَوْتَ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ} إِنَّ الْحَذَرَ لَا يُغْنِي عَنِ الْقَدَرِ.
{الَّذِينَ قَالُوا لِإِخْوَانِهِمْ} “Onlar kardeşlerine dediler” dinde değil nesepte [kardeşleri olanlara] ki onlar Uhud şehitleridir, {وَقَعَدُوا} “ve kendileri oturdular” yani bu sözü söyleyenler cihaddan geri kaldılar, {لَوْ أَطَاعُونَا} “'Bizi dinleselerdi'” ve Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'den ayrılıp evlerinde otursalardı, {مَا قُتِلُوا قُلْ} “'öldürülmezlerdi'. De ki” ey Muhammed, {فَادْرَءُوا} “savın” yani defedin, {عَنْ أَنْفُسِكُمُ الْمَوْتَ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ} “ölümü kendi nefislerinizden, eğer doğru sözlü iseniz!” Sakınmak/tedbir, takdire engel olmaz.
قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَلَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْوَاتًا} الْآيَةَ قِيلَ: نَزَلَتْ فِي شُهَدَاءِ بَدْرٍ (٢) وَكَانُوا أَرْبَعَةَ عَشَرَ رَجُلًا ثَمَانِيَةً مِنَ الْأَنْصَارِ وَسِتَّةً مِنَ الْمُهَاجِرِينَ.
Allah Teâlâ'nın: {وَلَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْوَاتًا} “Allah yolunda öldürülenleri sakın ölüler sanma” ayeti hakkında, Bedir şehitleri (٢) hakkında indiği söylenmiştir; onlar sekizi Ensâr'dan, altısı Muhâcirler'den olmak üzere on dört kişiydiler.
وَقَالَ الْآخَرُونَ: نَزَلَتْ فِي شُهَدَاءِ أُحُدٍ وَكَانُوا سَبْعِينَ رَجُلًا أَرْبَعَةً مِنَ الْمُهَاجِرِينَ حَمْزَةُ بْنُ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ وَمُصْعَبُ بْنُ عُمَيْرٍ وَعُثْمَانُ بْنُ شَمَّاسٍ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَحْشٍ وَسَائِرُهُمْ مِنَ الْأَنْصَارِ .
Diğerleri ise şöyle demiştir: [Bu ayet] Uhud şehitleri hakkında inmiştir. Onlar yetmiş kişiydiler; dördü Muhâcirler'dendi: Hamza b. Abdilmuttalib, Mus'ab b. Umeyr, Osmân b. Şemmâs ve Abdullah b. Cahş; geri kalanları ise Ensâr'dandı.
أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الصَّالِحِيُّ، أَخْبَرَنَا أَبُو بَكْرٍ أَحْمَدُ بْنُ الْحَسَنِ الْحِيرِيُّ، أَنَا حَاجِبُ بْنُ أَحْمَدَ الطُّوسِيُّ، أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ حَمَّادٍ، أَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ عَنِ الْأَعْمَشِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُرَّةَ، عَنْ مَسْرُوقٍ قَالَ: سَأَلْنَا عَبْدَ اللَّهِ (هُوَ بن مَسْعُودٍ) ﵄ عَنْ هَذِهِ الْآيَةِ: {وَلَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْوَاتًا بَلْ أَحْيَاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ} الْآيَةَ قَالَ أَمَا إِنَّا قَدْ سَأَلْنَا عَنْ ذَلِكَ فَقَالَ: "أَرْوَاحُهُمْ كَطَيْرٍ خُضْرٍ" وَيُرْوَى "فِي جَوْفِ طَيْرٍ خُضْرٍ لَهَا قَنَادِيلُ مُعَلَّقَةٌ بِالْعَرْشِ تَسْرَحُ مِنَ الْجَنَّةِ فِي أَيِّهَا شَاءَتْ ثُمَّ تَأْوِي إِلَى قَنَادِيلَ مُعَلَّقَةٍ بِالْعَرْشِ فَبَيْنَمَا هُمْ كَذَلِكَ إِذِ اطَّلَعَ عَلَيْهِمْ رَبُّكَ اطِّلَاعَةً فَقَالَ: سَلُونِي مَا شِئْتُمْ فَقَالُوا: يَا رَبُّ كَيْفَ نَسْأَلُكَ وَنَحْنُ نَسْرَحُ فِي الْجَنَّةِ فِي أَيِّهَا شِئْنَا؟ فَلَمَّا رَأَوْا أَنْ لَا يُتْرَكُوا مِنْ أَنْ يَسْأَلُوا شَيْئًا قَالُوا: إِنَّا نَسْأَلُكَ أَنْ تَرُدَّ أَرْوَاحَنَا إِلَى أَجْسَادِنَا نُقْتَلُ فِي سَبِيلِكَ مَرَّةً أُخْرَى فَلَمَّا رَأَى أَنَّهُمْ لَا يَسْأَلُونَ إِلَّا هَذَا تُرِكُوا" (١) .
Bize Ahmed b. Abdillâh es-Sâlihî haber verdi, bize Ebû Bekr Ahmed b. el-Hasen el-Hîrî haber verdi, bize Hâcib b. Ahmed et-Tûsî bildirdi, bize Muhammed b. Hammâd bildirdi, bize Ebû Muâviye, el-A'meş'ten, [o] Abdullah b. Mürre'den, [o da] Mesrûk'tan bildirdi; o şöyle dedi: Biz Abdullah'a (o, İbn Mes'ûd'dur) radıyallâhu anh bu ayet hakkında sorduk: {وَلَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْوَاتًا بَلْ أَحْيَاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ} “Allah yolunda öldürülenleri sakın ölüler sanma. Bilakis onlar diridirler, Rableri katında rızıklandırılmaktadırlar.” Dedi ki: Bilin ki biz de bunu [Resûlullah'a] sormuştuk, şöyle buyurdu: "Onların ruhları yeşil kuşlar gibidir" -veya şöyle rivayet edilir: "Arşa asılı kandilleri olan yeşil kuşların karınlarındadırlar; cennette diledikleri gibi gezinirler, sonra arşa asılı kandillere sığınırlar. Onlar bu haldeyken Rabbin onlara bir tecelli ile nazar edip: 'Benden dilediğinizi isteyin' buyurur. Onlar: 'Ey Rabbimiz! Cennette dilediğimiz gibi gezinirken Senden ne isteyelim ki?' derler. Bir şey istemekten bırakılmayacaklarını (mutlaka istemeleri gerektiğini) görünce şöyle derler: 'Biz Senden, ruhlarımızı bedenlerimize geri döndürmeni ve Senin yolunda bir kez daha öldürülmeyi istiyoruz.' Onların bundan başka bir şey istemediklerini görünce, kendi hallerine bırakılırlar." (١).
أَخْبَرَنَا أَبُو سَعِيدٍ الشُّرَيْحِيُّ، أَنَا أَبُو إِسْحَاقَ الثَّعْلَبِيُّ، أَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ حَامِدٍ أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ شَاذَانَ، أَنَا جيعويةُ أَنَا صَالِحُ بْنُ مُحَمَّدٍ، أَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ عَمْرٍو، عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ أُمَيَّةَ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ أَبِي رَبَاحٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ قَالَ قَالَ: رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "لَمَّا أُصِيبَ إِخْوَانُكُمْ يَوْمَ أُحُدٍ جَعَلَ اللَّهُ ﷿ أَرْوَاحَهُمْ فِي أَجْوَافِ طَيْرٍ خُضْرٍ تَرِدُ أَنْهَارَ الْجَنَّةِ وَتَأْكُلُ مِنْ ثِمَارِهَا وَتَسْرَحُ مِنَ الْجَنَّةِ حَيْثُ شَاءَتْ وَتَأْوِي إِلَى قَنَادِيلَ مِنْ ذَهَبٍ تَحْتَ الْعَرْشِ، فَلَمَّا رَأَوْا طِيبَ مَقِيلِهِمْ وَمَطْعَمِهِمْ وَمَشْرَبِهِمْ وَرَأَوْا مَا أَعَدَّ اللَّهُ لَهُمْ مِنَ الكرامة قالوا: ياليت قَوْمَنَا يَعْلَمُونَ مَا نَحْنُ فِيهِ مِنَ النَّعِيمِ وَمَا صَنَعَ اللَّهُ بِنَا كَيْ يَرْغَبُوا فِي الْجِهَادِ وَلَا يَتَّكِلُوا عَنْهُ فَقَالَ اللَّهُ ﷿ أَنَا مُخْبِرٌ عَنْكُمْ وَمُبَلِّغٌ إِخْوَانَكُمْ فَفَرِحُوا بِذَلِكَ وَاسْتَبْشَرُوا فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى {وَلَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْوَاتًا} إِلَى قَوْلِهِ {لَا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُؤْمِنِينَ} " (٢) .
Bize Ebû Saîd eş-Şüreyhî haber verdi, bize Ebû İshâk es-Sa'lebî bildirdi, bize Abdullah b. Hâmid bildirdi, bize Ahmed b. Muhammed b. Şâzân haber verdi, bize Cîveyh bildirdi, bize Sâlih b. Muhammed bildirdi, bize Süleymân b. Amr, İsmâîl b. Ümeyye'den, [o] Atâ b. Ebî Rebâh'tan, [o da] İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan bildirdi; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: "Uhud günü kardeşleriniz vurulup şehit olunca, Azîz ve Celîl olan Allah onların ruhlarını cennet nehirlerine varan, meyvelerinden yiyen, cennette dilediği gibi gezen ve Arş'ın altındaki altından kandillere sığınan yeşil kuşların karınlarına yerleştirdi. Onlar istirahat yerlerinin, yiyecek ve içeceklerinin güzelliğini ve Allah'ın kendileri için hazırladığı ikramı görünce: 'Keşke kavmimiz, cihattan geri durmayıp ona rağbet etsinler diye içinde bulunduğumuz nimeti ve Allah'ın bize neler yaptığını bilselerdi!' dediler. Bunun üzerine Azîz ve Celîl olan Allah: 'Sizden [onlara] Ben haber verir, kardeşlerinize ulaştırırım' buyurdu. Onlar buna çok sevindiler ve müjdelendiler. Bunun üzerine Allah Teâlâ: {وَلَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْوَاتًا} “Allah yolunda öldürülenleri sakın ölüler sanma” ayetinden {لَا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُؤْمِنِينَ} “müminlerin ecrini zayi etmez” kavline kadar olan kısmı indirdi." (٢).
سَمِعْتُ عَبْدَ الْوَاحِدِ بْنَ أَحْمَدَ الْمُلَيْحِيَّ، قَالَ: سَمِعْتُ الْحَسَنَ بْنَ أَحْمَدَ الْقُتَيْبِيَّ قَالَ: سَمِعْتُ مُحَمَّدَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ يُوسُفَ قَالَ: سَمِعْتُ مُحَمَّدَ بْنَ إِسْمَاعِيلَ الْبَكْرِيَّ، قَالَ: سَمِعْتُ يَحْيَى بْنَ حَبِيبِ بْنِ عَرَبِيٍّ
Abdülvâhid b. Ahmed el-Muleyhî'den işittim; o şöyle dedi: el-Hasen b. Ahmed el-Kuteybî'den işittim, o şöyle dedi: Muhammed b. Abdillâh b. Yûsuf'tan işittim, o şöyle dedi: Muhammed b. İsmâîl el-Bekrî'den işittim, o şöyle dedi: Yahyâ b. Habîb b. Arabî'den işittim
قَالَ: سَمِعْتُ مُوسَى بْنَ إِبْرَاهِيمَ قَالَ: سَمِعْتُ طَلْحَةَ بْنَ خِرَاشٍ قَالَ: سَمِعْتُ جَابِرَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ ﵄ يَقُولُ: لَقِيَنِي رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فَقَالَ لِي: "يَا جَابِرُ مَا لِي أَرَاكَ مُنْكَسِرًا"؟ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ اسْتُشْهِدَ أَبِي وَتَرَكَ عِيَالًا وَدَيْنًا قَالَ: "أَفَلَا أُبَشِّرُكَ بِمَا لَقِيَ اللَّهَ بِهِ أَبَاكَ"؟ قُلْتُ: بَلَى يَا رَسُولَ الله قال: ٧٣/أ "مَا كَلَّمَ اللَّهُ تَعَالَى أَحَدًا قَطُّ إِلَّا مِنْ وَرَاءِ حِجَابٍ، وَإِنَّهُ أَحْيَا أَبَاكَ فَكَلَّمَهُ كِفَاحًا قَالَ: يَا عَبْدِي تَمَنَّ عَلَيَّ أُعْطِكَ قَالَ: يَا رَبِّ أَحْيِنِي فَأُقْتَلُ فِيكَ الثَّانِيَةَ، قَالَ الرَّبُّ ﵎: إِنَّهُ قَدْ سَبَقَ مَنِّي أَنَّهُمْ لَا يَرْجِعُونَ فَأُنْزِلَتْ فِيهِمْ {وَلَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْوَاتًا} (١) .
o şöyle dedi: Mûsâ b. İbrâhîm'den işittim, o şöyle dedi: Talha b. Hırâş'tan işittim, o şöyle dedi: Câbir b. Abdillâh radıyallâhu anhümâ'yı şöyle derken işittim: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem benimle karşılaştı ve bana: "Ey Câbir! Seni neden böyle kederli/üzgün görüyorum?" dedi. Ben: "Ey Allah'ın Resûlü! Babam şehit oldu; geride bakıma muhtaç bir aile ve borç bıraktı" dedim. Buyurdu ki: "Allah'ın babanı ne ile karşıladığını sana müjdeleyeyim mi?" Ben: "Evet, ey Allah'ın Resûlü!" dedim. 73/a Şöyle buyurdu: "Allah Teâlâ hiç kimseyle perde arkasından başkasıyla konuşmamıştır. Fakat babanı diriltti ve onunla perdesiz, yüz yüze konuştu ve: 'Ey kulum! Benden dile, sana vereyim' buyurdu. O da: 'Ey Rabbim! Beni dirilt de Senin uğrunda ikinci kez öldürüleyim' dedi. Rab Teâlâ celle celâlühû: 'Şüphesiz onların [dünyaya] geri dönmeyecekleri hükmü Benden sâdır olmuştur' buyurdu. Onlar hakkında: {وَلَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْوَاتًا} (١) “Allah yolunda öldürülenleri sakın ölüler sanma” ayeti indirildi."
أَخْبَرَنَا أَبُو عَبْدِ اللَّهِ مُحَمَّدُ بْنُ الْفَضْلِ الْخِرَقِيُّ، أَنَا أَبُو الْحَسَنِ الطَّيَسْفُونِيُّ، أَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ الْجَوْهَرِيُّ، أَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَلِيٍّ الْكُشْمِيهَنِيُّ، أَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ أَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ جَعْفَرٍ، أَنَا حُمَيْدٌ عَنْ أَنَسٍ ﵃ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "مَا مِنْ عَبْدٍ يَمُوتُ لَهُ عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ يُحِبُّ أَنْ يَرْجِعَ إِلَى الدُّنْيَا وَأَنَّ لَهُ الدُّنْيَا وَمَا فِيهَا، إِلَّا الشَّهِيدَ لِمَا يَرَى مِنْ فَضْلِ الشَّهَادَةِ، فَإِنَّهُ يُحِبُّ أَنْ يَرْجِعَ إِلَى الدُّنْيَا فَيُقْتَلَ مَرَّةً أُخْرَى" (٢) .
Bize Ebû Abdillâh Muhammed b. el-Fadl el-Hırakî haber verdi, bize Ebû'l-Hasen et-Taysefûnî bildirdi, bize Abdullah b. Ömer el-Cevherî bildirdi, bize Ahmed b. Alî el-Kuşmîhenî bildirdi, bize Alî b. Hucr bildirdi, bize İsmâîl b. Ca'fer bildirdi, bize Humeyd, Enes radıyallâhu anh'tan bildirdi; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: "Allah katında kendisi için hayır bulunan ölmüş hiçbir kul, dünya ve içindekiler kendisine verilecek olsa bile dünyaya dönmek istemez; ancak şehit müstesnadır. Zira o, şehitliğin faziletini gördüğü için dünyaya geri dönüp bir kez daha öldürülmeyi arzu eder." (٢).
وَقَالَ قَوْمٌ: نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ فِي شُهَدَاءِ بِئْرِ مَعُونَةَ (٣) وَكَانَ سَبَبُ ذَلِكَ عَلَى مَا رَوَى مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ عَنْ أَبِيهِ إِسْحَاقَ بْنِ يَسَارٍ عَنِ الْمُغِيرَةِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَارِثِ بْنِ هِشَامٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي بَكْرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرِو بْنِ حَزْمٍ وَعَنْ حُمَيْدٍ الطَّوِيلِ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ وَغَيْرِهِمْ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ قَالَ: قَدِمَ أَبُو بَرَاءٍ عَامِرُ بْنُ مَالِكِ بْنِ جَعْفَرٍ، مُلَاعِبُ الْأَسِنَّةِ وَكَانَ سَيِّدَ بَنِي عَامِرِ بْنِ صَعْصَعَةَ، عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ الْمَدِينَةَ وَأَهْدَى إِلَيْهِ هَدِيَّةً فَأَبَى رَسُولُ اللَّهِ ﷺ أَنْ يَقْبَلَهَا وَقَالَ لَا أَقْبَلُ هَدِيَّةَ مُشْرِكٍ، فَأَسْلِمْ إِنْ أَرَدْتَ أَنْ أَقْبَلَ هَدِيَّتَكَ؟ ثُمَّ عَرَضَ عَلَيْهِ الْإِسْلَامَ وَأَخْبَرَهُ بِمَا لَهُ فِيهِ وَمَا أَعَدَّ اللَّهُ لِلْمُؤْمِنِينَ وَقَرَأَ عَلَيْهِ الْقُرْآنَ فَلَمْ يُسْلِمْ، وَلَمْ يَبْعُدْ وَقَالَ: يَا مُحَمَّدُ إِنَّ الَّذِي تَدْعُو إِلَيْهِ حَسَنٌ جَمِيلٌ فَلَوْ بَعَثْتَ رِجَالًا مِنْ أَصْحَابِكَ إِلَى أَهْلِ نَجْدٍ فَيَدْعُونَهُمْ إِلَى أَمْرِكَ رَجَوْتُ أَنْ يَسْتَجِيبُوا لَكَ.
Bir topluluk da şöyle dedi: Bu ayet Bi'r-i Maûne şehitleri (٣) hakkında indi. Bunun sebebi, Muhammed b. İshâk'ın babası İshâk b. Yesâr'dan, [onun] el-Mugîre b. Abdirrahmân b. el-Hâris b. Hişâm'dan ve Abdullah b. Ebî Bekr b. Muhammed b. Amr b. Hazm'dan, [ayrıca] Humeyd et-Tavîl'in Enes b. Mâlik'ten ve ilim ehlinden diğer kimselerden rivayet ettiğine göre şöyledir: Mülâibü'l-Esinne (mızraklarla oynayan) [lakaplı] ve Âmir b. Sa'saa oğullarının reisi olan Ebû Berâ Âmir b. Mâlik b. Ca'fer, Medine'de Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzuruna geldi ve ona bir hediye takdim etti. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onu kabul etmekten kaçındı ve: "Ben bir müşrikin hediyesini kabul etmem; eğer hediyeni kabul etmemi istiyorsan Müslüman ol" buyurdu. Sonra ona İslam'ı arz etti, İslam'da onun için ne [büyük hayırlar] olduğunu ve Allah'ın müminler için neler hazırladığını bildirdi ve ona Kur'an okudu. O Müslüman olmadı fakat uzak da durmadı ve şöyle dedi: "Ey Muhammed! Davet ettiğin şey güzel ve hoştur. Ashabından bazı adamları Necid halkına gönderseydin de onları senin dinine davet etselerdi; sana icabet edeceklerini umardım."
فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "إِنِّي أَخْشَى عَلَيْهِمْ أَهْلَ نَجْدٍ".
Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Ben Necid halkının onlara [bir zarar vermesinden] korkarım" buyurdu.
فَقَالَ أَبُو الْبَرَاءِ: أَنَا لَهُمْ جَارٌ فَابْعَثْهُمْ فَلْيَدْعُوَا النَّاسَ إِلَى أَمْرِكَ.
Ebû'l-Berâ: "Ben onlara kefilim (himayem altındadırlar); onları gönder, insanları senin dinine davet etsinler" dedi.
فَبَعَثَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ الْمُنْذِرَ بْنَ عَمْرٍو أَخَا بَنِي سَاعِدَةَ فِي سَبْعِينَ رَجُلًا مِنْ خِيَارِ الْمُسْلِمِينَ مِنْهُمُ
Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Müslümanların hayırlılarından yetmiş kişi içerisinde Benî Sâide'den el-Münzir b. Amr'ı gönderdi. Onlardan [bazıları şunlardır]:
الْحَارِثُ بْنُ الصِّمَّةِ وَحَرَامُ بْنُ مِلْحَانَ وَعُرْوَةُ بْنُ أَسْمَاءَ بْنِ الصَّلْتِ السُّلَمِيُّ وَنَافِعُ بْنُ يَزِيدَ ابن وَرْقَاءَ الْخُزَاعِيُّ وَعَامِرُ بْنُ فَهَيْرَةَ مَوْلَى أَبِي بَكْرٍ ﵁، وَذَلِكَ فِي صَفَرٍ سَنَةَ أَرْبَعٍ مِنَ الْهِجْرَةِ عَلَى رَأْسِ أَرْبَعَةِ أَشْهُرٍ مِنْ أُحُدٍ، فَسَارُوا حَتَّى نَزَلُوا بِئْرَ مَعُونَةَ وَهِيَ أَرْضٌ بَيْنَ أَرْضِ بَنِي عَامِرٍ وَحَرَّةِ بَنِي سَلِيمٍ فَلَمَّا نَزَلُوهَا قَالَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ أَيُّكُمْ يُبَلِّغُ رِسَالَةَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ أَهْلَ هَذَا الْمَاءِ؟ فَقَالَ حَرَامُ بْنُ مِلْحَانَ: أَنَا فَخَرَجَ بِكِتَابِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ إِلَى عَامِرِ بْنِ الطُّفَيْلِ وَكَانَ عَلَى ذَلِكَ الْمَاءِ فَلَمَّا أَتَاهُمْ حَرَامُ بْنُ مِلْحَانَ لَمْ يَنْظُرْ عَامِرُ بْنُ الطُّفَيْلِ فِي كِتَابِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَقَالَ حَرَامُ بْنُ مِلْحَانَ: يَا أَهْلَ بِئْرِ مَعُونَةَ إِنِّي رَسُولُ رَسُولِ اللَّهِ إِلَيْكُمْ إِنِّي أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَأَنَّ مُحَمَّدًا عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ فَآمَنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ فَخَرَجَ إِلَيْهِ رَجُلٌ مِنْ كَسْرِ الْبَيْتِ بِرُمْحٍ فَضَرَبَ بِهِ فِي جَنْبِهِ حَتَّى خَرَجَ مِنَ الشِّقِّ الْآخَرِ فَقَالَ: اللَّهُ أَكْبَرُ فُزْتُ وَرَبِّ الْكَعْبَةِ.
el-Hâris b. es-Sımme, Harâm b. Milhân, Urve b. Esmâ b. es-Salt es-Sülemî, Nâfi' b. Yezîd b. Varkā el-Huzâî ve Ebû Bekr radıyallâhu anh'ın azatlısı Âmir b. Füheyre. Bu [hadise], hicretin dördüncü yılı Safer ayında, Uhud'dan dört ay sonra vuku buldu. Yola çıktılar ve Âmir oğulları arazisi ile Süleym oğullarının harresi arasında bir yer olan Bi'r-i Maûne'ye indiler. Oraya indiklerinde birbirlerine: "Hanginiz Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in mektubunu bu suyun ehline ulaştıracak?" dediler. Harâm b. Milhân: "Ben" dedi ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in mektubu ile o suyun başında bulunan Âmir b. et-Tufeyl'e gitti. Harâm b. Milhân onların yanına vardığında, Âmir b. et-Tufeyl Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in mektubuna bakmadı bile. Bunun üzerine Harâm b. Milhân: "Ey Bi'r-i Maûne ehli! Ben Allah'ın Resûlü'nün size gönderdiği elçisiyim. Ben şahitlik ederim ki Allah'tan başka ilah yoktur ve Muhammed O'nun kulu ve elçisidir; Allah'a ve Resûlü'ne iman edin" dedi. Çadırın arkasından bir adam mızrakla çıkıp onun böğrüne vurdu, öyle ki [mızrak] diğer tarafından çıktı. Bunun üzerine o: "Allahu ekber! Kâbe'nin Rabbine andolsun ki kazandım!" dedi.
ثُمَّ اسْتَصْرَخَ عَامِرُ بْنُ الطُّفَيْلِ بَنِي عَامِرٍ عَلَى الْمُسْلِمِينَ فَأَبَوْا أَنْ يُجِيبُوهُ إِلَى مَا دَعَاهُمْ إِلَيْهِ وَقَالُوا: لَنْ نَخْفِرَ أَبَا بَرَاءٍ قَدْ عَقَدَ لَهُمْ عَقْدًا وَجِوَارًا ثُمَّ اسْتَصْرَخَ عَلَيْهِمْ قَبَائِلَ مِنْ بَنِي سُلَيْمٍ -عُصَيَّةَ وَرِعْلًا وَذَكْوَانَ -فَأَجَابُوهُ فَخَرَجُوا حَتَّى غَشُوا الْقَوْمَ فَأَحَاطُوا بِهِمْ فِي رِحَالِهِمْ فَلَمَّا رَأَوْهُمْ أَخَذُوا السُّيُوفَ فَقَاتَلُوهُمْ حَتَّى قُتِلُوا مِنْ عِنْدِ آخِرِهِمْ إِلَّا كَعْبَ بْنَ زَيْدٍ فَإِنَّهُمْ تَرَكُوهُ وَبِهِ رَمَقٌ فَارْتَثَّ مِنْ بَيْنِ الْقَتْلَى فَضَّلُوهُ فِيهِمْ (١) فَعَاشَ حَتَّى قُتِلَ يَوْمَ الْخَنْدَقِ، وَكَانَ فِي سَرْحِ الْقَوْمِ عَمْرُو بْنُ أُمَيَّةَ الضَّمْرِيُّ وَرَجُلٌ مِنَ الْأَنْصَارِ أَحَدُ بَنِي عَمْرِو بْنِ عَوْفٍ فَلَمْ يُنَبِّهْهُمَا بِمُصَابِ أَصْحَابِهِمَا إِلَّا الطَّيْرُ تَحُومُ عَلَى الْمُعَسْكَرِ! فَقَالَا وَاللَّهِ إِنَّ لِهَذَا الطَّيْرِ لَشَأْنًا فَأَقْبَلَا لِيَنْظُرَا فَإِذَا الْقَوْمُ فِي دِمَائِهِمْ وَإِذَا الْخَيْلُ الَّتِي أَصَابَتْهُمْ وَاقِفَةٌ فَقَالَ الْأَنْصَارِيُّ لِعَمْرِو بْنِ أُمَيَّةَ الضَّمْرِيِّ: مَاذَا تَرَى؟ قَالَ: أَرَى أَنْ نَلْحَقَ بِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَنُخْبِرُهُ فَقَالَ الْأَنْصَارِيُّ اللَّهُ أَكْبَرُ (٢) لَكِنِّي مَا كُنْتُ لِأَرْغَبَ بِنَفْسِي عَنْ مَوْطِنٍ قُتِلَ فِيهِ الْمُنْذِرُ بْنُ عَمْرٍو، ثُمَّ قَاتَلَ الْقَوْمَ حَتَّى قُتِلَ وَأَخَذُوا عَمْرَو بْنَ أُمَيَّةَ الضَّمْرِيَّ أَسِيرًا فَلَمَّا أَخْبَرَهُمْ أَنَّهُ مِنْ مُضَرَ أَطْلَقَهُ عَامِرُ بْنُ الطُّفَيْلِ وَجَزَّ نَاصِيَتَهُ وَأَعْتَقَهُ عَنْ رَقَبَةٍ زَعَمَ أَنَّهَا كَانَتْ عَلَى أُمِّهِ فَقَدِمَ عَمْرُو بْنُ أُمَيَّةَ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَأَخْبَرَهُ الْخَبَرَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "هَذَا عَمَلُ أَبِي بَرَاءٍ قَدْ كُنْتُ لِهَذَا كَارِهًا مُتَخَوِّفًا" فَبَلَغَ ذَلِكَ أَبَا بَرَاءٍ فَشَقَّ عَلَيْهِ إِخْفَارُ عَامِرٍ إِيَّاهُ وَمَا أَصَابَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ بِسَبَبِهِ وَجِوَارِهِ.
Sonra Âmir b. et-Tufeyl, Müslümanlara karşı Âmir oğullarını yardıma çağırdı; fakat onlar onu davet ettiği şeye icabet etmekten kaçındılar ve: "Biz, kendilerine ahit ve eman vermiş olan Ebû Berâ'nın ahdini bozamayız" dediler. Bunun üzerine onlara karşı Süleym oğulları kabilelerinden -Usayye, Ri'l ve Zekvân'ı- yardıma çağırdı; onlar icabet ettiler ve çıkıp topluluğu kuşattılar, onları konakladıkları yerde sardılar. Onları görünce kılıçlarını çekip son fertlerine kadar savaştılar ve öldürüldüler; ancak Ka'b b. Zeyd müstesnadır. Zira onda can eseri bırakmışlardı, öldürülenlerin arasından ağır yaralı olarak kurtuldu, onu ölü sanıp bırakmışlardı (١); Hendek gününde öldürülünceye kadar yaşadı. Topluluğun develerini otlatmakta olan Amr b. Ümeyye ed-Damrî ile Amr b. Avf oğullarından Ensârî bir adam vardı. Karargâhın üzerinde uçuşan kuşlardan başka hiçbir şey onlara arkadaşlarının başına geleni haber vermedi! "Vallahi bu kuşların bir hali var" dediler ve bakmak için geldiklerinde bir de gördüler ki topluluk kanlar içinde yatıyor ve onlara saldıran süvariler de dikilmiş duruyor! Ensârî adam Amr b. Ümeyye ed-Damrî'ye: "Ne dersin?" dedi. O: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e ulaşıp durumu haber vermemiz gerektiği görüşündeyim" dedi. Ensârî: "Allahu ekber! (٢) Fakat ben Münzir b. Amr'ın öldürüldüğü bir yerden canımı kurtarmak için kaçacak değilim" dedi. Sonra o toplulukla savaştı ve nihayet öldürüldü. Amr b. Ümeyye ed-Damrî'yi ise esir aldılar. Kendisinin Mudar kabilesinden olduğunu haber verince, Âmir b. et-Tufeyl onu serbest bıraktı, perçemini kesti ve annesinin üzerinde olduğunu iddia ettiği bir köle azadı yerine onu azat etti. Amr b. Ümeyye, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzuruna gelip haberi bildirdi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Bu, Ebû Berâ'nın işidir; ben bundan hoşlanmamış ve endişe etmiştim" buyurdu. Bu [haber] Ebû Berâ'ya ulaşınca, Âmir'in kendi ahdini çiğnemesi ve kendisi ile verdiği eman sebebiyle Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in başına gelen bu musibet ona çok ağır geldi.
وَكَانَ فِيمَنْ أُصِيبَ عَامِرُ بْنُ فُهَيْرَةَ، فَرَوَى مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ عَنْ أَبِيهِ أَنَّ عَامِرَ بْنَ الطُّفَيْلِ كَانَ يَقُولُ: مَنِ الرَّجُلُ مِنْهُمْ لَمَّا قُتِلَ رَأَيْتُهُ رُفِعَ بَيْنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ حَتَّى رَأَيْتُ السَّمَاءَ مِنْ دُونِهِ؟ قَالُوا: هُوَ عَامِرُ بْنُ فُهَيْرَةَ، ثُمَّ بَعْدَ ذَلِكَ حَمَلَ رَبِيعَةُ بْنُ أَبِي بَرَاءٍ عَلَى عَامِرِ بْنِ الطُّفَيْلِ فَطَعَنَهُ عَلَى فَرَسِهِ فَقَتَلَهُ .
Şehit edilenler arasında Âmir b. Füheyre de vardı. Muhammed b. İshâk, Hişâm b. Urve'den, [o da] babasından şöyle rivayet etmiştir: Âmir b. et-Tufeyl şöyle diyordu: "Öldürüldüğünde gökle yer arasına kaldırıldığını ve nihayetinde göğü onun altından gördüğümü fark ettiğim o adam kimdir?" Onlar: "O, Âmir b. Füheyre'dir" dediler. Bundan sonra Rebîa b. Ebî Berâ, Âmir b. et-Tufeyl'in üzerine hamle yapıp atının üzerindeyken onu mızrakladı ve öldürdü.
أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ الْمُلَيْحِيُّ، أَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النُّعَيْمِيُّ، أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، أَنَا عَبْدُ الْأَعْلَى بْنُ حَمَّادٍ، أَنَا يَزِيدُ بْنُ زُرَيْعٍ، أَنَا سَعِيدٌ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ: "أَنَّ رِعْلًا وَذَكْوَانَ وَعُصَيَّةَ وَبَنِي لَحْيَانَ اسْتَمَدُّوا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ عَلَى عَدُوٍّ لَهُمْ فَأَمَدَّهُمْ بِسَبْعِينَ مِنَ الْأَنْصَارِ كُنَّا نُسَمِّيهِمُ الْقُرَّاءَ فِي زَمَانِهِمْ، وَكَانُوا يَحْتَطِبُونَ بِالنَّهَارِ وَيُصَلُّونَ بِاللَّيْلِ، حَتَّى كَانُوا بِبِئْرِ مَعُونَةَ قَتَلُوهُمْ وَغَدَرُوا بِهِمْ فَبَلَغَ النَّبِيَّ ﷺ فَقَنَتَ شَهْرًا يَدْعُو فِي الصُّبْحِ عَلَى أَحْيَاءٍ مِنْ أَحْيَاءِ الْعَرَبِ عَلَى رِعْلٍ وَذَكْوَانَ وَعُصَيَّةَ وَبَنِي لَحْيَانَ.
Bize Abdülvâhid el-Melîhî haber verdi, bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî bildirdi, bize Muhammed b. Yûsuf bildirdi, bize Muhammed b. İsmâîl bildirdi, bize Abdüla'lâ b. Hammâd bildirdi, bize Yezîd b. Zürey' bildirdi, bize Saîd, Katâde'den, [o da] Enes b. Mâlik'ten bildirdi: "Ri'l, Zekvân, Usayye ve Lihyân oğulları, düşmanlarına karşı Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den yardım istediler. O da onlara, kendi zamanlarında 'kurrâ' (okuyucular) diye isimlendirdiğimiz Ensâr'dan yetmiş kişiyi yardımcı olarak gönderdi. Bunlar gündüz odun toplar, gece namaz kılarlardı. Nihayet Bi'r-i Maûne'ye vardıklarında [bu kabileler] onlara hıyanet edip onları öldürdüler. Bu durum Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e ulaşınca, bir ay boyunca sabah namazında Arap kabilelerinden olan Ri'l, Zekvân, Usayye ve Lihyân oğullarına beddua ederek kunut yaptı."
قَالَ أَنَسٌ ﵁: فَقَرَأْنَا، فِيهِمْ قُرْآنًا، ثُمَّ إِنَّ ذَلِكَ رُفِعَ: "بَلِّغُوا عَنَّا قَوْمَنَا أَنَّا لَقِينَا رَبَّنَا فَرَضِيَ عَنَّا وَأَرْضَانَا" (١) ثُمَّ نُسِخَتْ (فَرُفِعَ بَعْدَمَا قَرَأْنَاهُ) (٢) زَمَانًا وَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى: {وَلَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْوَاتًا} الْآيَةَ.
Enes radıyallâhu anh dedi ki: Biz onlar hakkında: "Kavmimize ulaştırın ki biz Rabbimize kavuştuk; O bizden razı oldu ve bizi de hoşnut kıldı" (١) şeklinde Kur'an okumuştuk. Sonra bu neshedildi (biz onu bir müddet okuduktan sonra kaldırıldı) (٢) ve Allah Teâlâ: {وَلَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْوَاتًا} “Allah yolunda öldürülenleri sakın ölüler sanma” ayetini indirdi.
وَقِيلَ: إِنَّ أَوْلِيَاءَ الشُّهَدَاءَ كَانُوا إِذَا أَصَابَتْهُمْ نِعْمَةٌ تَحَسَّرُوا عَلَى الشُّهَدَاءِ، وَقَالُوا: نَحْنُ فِي النِّعْمَةِ وَآبَاؤُنَا وَأَبْنَاؤُنَا وَإِخْوَانُنَا فِي الْقُبُورِ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى تَنْفِيسًا عَنْهُمْ وَإِخْبَارًا عَنْ حَالِ قَتْلَاهُمْ (٣) {وَلَا تَحْسَبَنَّ} وَلَا تَظُنَّنَّ {الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ} قَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ "قُتِّلُوا") بِالتَّشْدِيدِ، وَالْآخَرُونَ بِالتَّخْفِيفِ "أَمْوَاتًا ") كَأَمْوَاتِ مَنْ لَمْ يُقْتَلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ {بَلْ أَحْيَاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ} قِيلَ أَحْيَاءٌ فِي الدِّينِ وَقِيلَ: فِي الذِّكْرِ، وَقِيلَ: لِأَنَّهُمْ يُرْزَقُونَ وَيَأْكُلُونَ وَيَتَمَتَّعُونَ كَالْأَحْيَاءِ، وَقِيلَ: لِأَنَّ أَرْوَاحَهُمْ تَرْكَعُ وَتَسْجُدُ كُلَّ لَيْلَةٍ تَحْتَ الْعَرْشِ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ، وَقِيلَ: لِأَنَّ الشَّهِيدَ لَا يَبْلَى فِي الْقَبْرِ وَلَا تَأْكُلُهُ الأرض.
Şöyle de denilmiştir: Şehitlerin yakınlarına bir nimet ulaştığında şehitlere hayıflanır ve: "Biz nimet içindeyiz; babalarımız, oğullarımız ve kardeşlerimiz ise kabirlerdedir" derlerdi. Bunun üzerine Allah Teâlâ, onların kederini hafifletmek ve öldürülenlerinin durumunu haber vermek üzere indirdi (٣): {وَلَا تَحْسَبَنَّ} Sakın sanma, {الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ} İbn Âmir "şeddeli olarak (قُتِّلُوا)", diğerleri ise şeddesiz olarak okumuştur: "Allah yolunda öldürülenleri", {أَمْوَاتًا} Allah yolunda öldürülmeyenlerin ölüleri gibi ölüler [sanma], {بَلْ أَحْيَاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ} “Bilakis onlar Rableri katında diridirler”. Dinde diridirler denilmiştir; zikirde (namları yaşar) denilmiştir; diriler gibi rızıklandıkları, yedikleri ve nimetlendikleri için [diridirler] denilmiştir; ruhları her gece kıyamet gününe kadar Arş'ın altında rükû ve secde ettiği için [diridirler] denilmiştir; şehidin kabirde çürümediği ve toprağın onu yemediği için [diridirler] denilmiştir.
وقال عبيدة بْنُ عُمَيْرٍ: مَرَّ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ حِينَ انْصَرَفَ مِنْ أُحُدٍ عَلَى مُصْعَبِ بْنِ عُمَيْرٍ وَهُوَ مَقْتُولٌ فَوَقَفَ عَلَيْهِ ودعا له ٧٣/أثُمَّ قَرَأَ {مِنَ الْمُؤْمِنِينَ رِجَالٌ صَدَقُوا مَا عَاهَدُوا اللَّهَ عَلَيْهِ} ثُمَّ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "أَشْهَدُ أَنَّ هَؤُلَاءِ شُهَدَاءُ عِنْدَ اللَّهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، أَلَا فَأْتُوهُمْ وَزُورُوهُمْ وَسَلِّمُوا عَلَيْهِمْ فَوَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ لَا يُسَلِّمُ عَلَيْهِمْ أَحَدٌ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ إِلَّا رَدُّوا عَلَيْهِ" (٤) . {يُرْزَقُونَ} مِنْ ثِمَارِ الْجَنَّةِ وَتُحَفِهَا.
Ubeyde b. Umeyr şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Uhud'dan dönerken öldürülmüş olan Mus'ab b. Umeyr'e uğradı, başında durup ona dua etti. 73/a Sonra: {مِنَ الْمُؤْمِنِينَ رِجَالٌ صَدَقُوا مَا عَاهَدُوا اللَّهَ عَلَيْهِ} “Müminlerden öyle adamlar vardır ki Allah'a verdikleri söze sadık kaldılar” ayetini okudu. Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Şahitlik ederim ki bunlar kıyamet gününde Allah katında şehittirler. Dikkat edin, onlara gidin, onları ziyaret edin ve onlara selam verin! Canım elinde olan [Allah]'a yemin olsun ki kıyamet gününe kadar kim onlara selam verirse mutlaka ona karşılık verirler." (٤). {يُرْزَقُونَ} “Rızıklandırılmaktadırlar” cennet meyvelerinden ve armağanlarından [rızıklandırılırlar].
{فَرِحِينَ بِمَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَيَسْتَبْشِرُونَ بِالَّذِينَ لَمْ يَلْحَقُوا بِهِمْ مِنْ خَلْفِهِمْ أَلَّا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ (١٧٠) }
{فَرِحِينَ بِمَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَيَسْتَبْشِرُونَ بِالَّذِينَ لَمْ يَلْحَقُوا بِهِمْ مِنْ خَلْفِهِمْ أَلَّا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ (١٧٠) } “Allah'ın lütfundan kendilerine verdikleriyle sevinç içindedirler ve arkalarından henüz kendilerine yetişememiş olanlara, kendilerine hiçbir korku olmayacağını ve üzülmeyeceklerini müjdelemek isterler.”
{فَرِحِينَ بِمَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ} رِزْقِهِ وَثَوَابِهِ، {وَيَسْتَبْشِرُونَ} وَيَفْرَحُونَ {بِالَّذِينِ لَمْ يَلْحَقُوا بِهِمْ مِنْ خَلْفِهِمْ}
{فَرِحِينَ بِمَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ} “Allah'ın lütfundan kendilerine verdikleriyle sevinç içindedirler” [yani O'nun] rızkı ve sevabıyla; {وَيَسْتَبْشِرُونَ} “müjdelemek isterler” [ve] sevinirler {بِالَّذِينَ لَمْ يَلْحَقُوا بِهِمْ مِنْ خَلْفِهِمْ} “arkalarından henüz kendilerine yetişememiş olanlara”
مِنْ إِخْوَانِهِمُ الَّذِينَ تَرَكُوهُمْ أَحْيَاءً فِي الدُّنْيَا عَلَى مَنَاهِجِ الْإِيمَانِ وَالْجِهَادِ لِعِلْمِهِمْ أَنَّهُمْ إِذَا اسْتُشْهِدُوا وَلَحِقُوا بِهِمْ وَنَالُوا مِنَ الْكَرَامَةِ مَا نَالُوا فَهُمْ لِذَلِكَ مُسْتَبْشِرُونَ، {أَلَّا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ}
dünyada iman ve cihad yolu üzere diri bıraktıkları kardeşlerine [müjdelemek isterler]; çünkü onlar da şehit olup kendilerine katıldıklarında ve kendilerinin nail olduğu ikrama nail olduklarında [sevineceklerini] bildikleri için bundan dolayı sevinç ve müjde içindedirler. {أَلَّا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ} “Kendilerine hiçbir korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir de.”
{يَسْتَبْشِرُونَ بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَفَضْلٍ وَأَنَّ اللَّهَ لَا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُؤْمِنِينَ (١٧١) الَّذِينَ اسْتَجَابُوا لِلَّهِ وَالرَّسُولِ مِنْ بَعْدِ مَا أَصَابَهُمُ الْقَرْحُ لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا مِنْهُمْ وَاتَّقَوْا أَجْرٌ عَظِيمٌ (١٧٢) }
{يَسْتَبْشِرُونَ بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَفَضْلٍ وَأَنَّ اللَّهَ لَا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُؤْمِنِينَ (١٧١) الَّذِينَ اسْتَجَابُوا لِلَّهِ وَالرَّسُولِ مِنْ بَعْدِ مَا أَصَابَهُمُ الْقَرْحُ لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا مِنْهُمْ وَاتَّقَوْا أَجْرٌ عَظِيمٌ (١٧٢) } “Onlar Allah'tan bir nimeti, bir lütfu ve Allah'ın müminlerin ecrini zayi etmeyeceğini müjdelerler. Kendilerine yara isabet ettikten sonra bile Allah'a ve Resûl'e icabet edenler; onlardan iyilik eden ve sakınanlar için büyük bir mükâfat vardır.”
{يَسْتَبْشِرُونَ بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَفَضْلٍ وَأَنَّ اللَّهَ} أَيْ: وَبِأَنَّ اللَّهَ، وَقَرَأَ الْكِسَائِيُّ بِكَسْرِ الْأَلْفِ عَلَى الِاسْتِئْنَافِ.
{يَسْتَبْشِرُونَ بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَفَضْلٍ وَأَنَّ اللَّهَ} “Onlar Allah'tan bir nimeti, bir lütfu ve Allah'ın [müjdelemek isterler]” yani ve Allah'ın [ecrini zayi etmeyeceğini]. el-Kisâî, istinaf (yeni başlangıç) olarak elif'in kesresiyle (وَإِنَّ اللَّهَ) okumuştur.
{لَا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُؤْمِنِينَ} أَخْبَرَنَا أَبُو الْحَسَنِ السَّرَخْسِيُّ، أَنَا زَاهِرُ بْنُ أَحْمَدَ، حَدَّثَنَا أَبُو إِسْحَاقَ الْهَاشِمِيُّ، أَنَا أَبُو مُصْعَبٍ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ أَبِي الزِّنَادِ، عَنِ الْأَعْرَجِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ﵁ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: "تَكَفَّلَ اللَّهُ لِمَنْ جَاهَدَ فِي سَبِيلِهِ لَا يُخْرِجُهُ مَنْ بَيْتِهِ إِلَّا الْجِهَادُ فِي سَبِيلِهِ وَتَصْدِيقُ كَلِمَتِهِ أَنْ يُدْخِلَهُ الْجَنَّةَ أَوْ يُرْجِعَهُ إِلَى مَسْكَنِهِ الَّذِي خَرَجَ مِنْهُ مَعَ مَا نَالَ مِنْ أَجْرٍ وَغَنِيمَةٍ" (١) .
{لَا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُؤْمِنِينَ} “Müminlerin ecrini zayi etmez.” Bize Ebû'l-Hasen es-Serahsî haber verdi, bize Zâhir b. Ahmed bildirdi, bize Ebû İshâk el-Hâşimî anlattı, bize Ebû Mus'ab bildirdi, Mâlik'ten, [o] Ebu'z-Zinâd'dan, [o] el-A'rec'den, [o da] Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'tan: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: "Allah, Kendi yolunda cihad eden kimseye -ki onu evinden yalnızca Kendi yolunda cihad ve kelimesini tasdik etmek çıkarmıştır- onu cennete girdirmeyi veya elde ettiği ecir ve ganimetle birlikte çıktığı meskenine geri döndürmeyi taahhüt etmiştir." (١).
وَقَالَ: "وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ لَا يُكْلَمُ أَحَدٌ فِي سَبِيلِ اللَّهِ -وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِمَنْ يُكْلَمُ فِي سَبِيلِهِ -إِلَّا جَاءَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَجُرْحُهُ يَثْعَبُ دَمًا اللَّوْنُ لَوْنُ الدَّمِ وَالرِّيحُ رِيحُ الْمِسْكِ" (٢) .
Ve şöyle buyurdu: "Canım elinde olan [Allah]'a yemin olsun ki Allah yolunda yaralanan hiç kimse yoktur ki -Allah Kendi yolunda kimin yaralandığını en iyi bilendir- kıyamet gününde yarası oluk oluk kan akarak gelmesin; rengi kan rengi, kokusu ise misk kokusudur." (٢).
أَخْبَرَنَا الْإِمَامُ أَبُو عَلِيٍّ الْحَسَنُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْقَاضِي، أَنَا أَبُو طَاهِرٍ مُحَمَّدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ مَحْمِشٍ الزِّيَادِيُّ، أَنَا أَبُو بَكْرٍ مُحَمَّدُ بْنُ الْحُسَيْنِ الْقَطَّانُ، أَنَا عَلِيُّ بْنُ الْحَسَنِ الدَّارَابَجِرْدِيُّ أَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يَزِيدَ الْمُقْرِئُ، أَنَا سَعِيدٌ، حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ عَجْلَانَ، عَنِ الْقَعْقَاعِ بْنِ حَكِيمٍ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "الشَّهِيدُ لَا يَجِدُ أَلَمَ الْقَتْلِ إِلَّا كَمَا يَجِدُ أَحَدُكُمْ أَلَمَ الْقَرْصَةِ" .
Bize İmam Ebû Alî el-Hasen b. Muhammed el-Kâdî haber verdi, bize Ebû Tâhir Muhammed b. Muhammed b. Mahmiş ez-Ziyâdî bildirdi, bize Ebû Bekr Muhammed b. el-Huseyn el-Kattân bildirdi, bize Alî b. el-Hasen ed-Dârâbecirdî bildirdi, bize Abdullah b. Yezîd el-Mukrî bildirdi, bize Saîd bildirdi, bana Muhammed b. Aclân anlattı, el-Ka'kâ' b. Hakîm'den, [o] Ebû Sâlih'ten, [o da] Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'tan: Şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: « الشَّهِيدُ لَا يَجِدُ أَلَمَ الْقَتْلِ إِلَّا كَمَا يَجِدُ أَحَدُكُمْ أَلَمَ الْقَرْصَةِ » «Şehit, öldürülmenin acısını ancak birinizin bir çimdik acısı duyduğu kadar duyar.»
قَوْلُهُ تَعَالَى: {الَّذِينَ اسْتَجَابُوا لِلَّهِ وَالرَّسُولِ} الْآيَةَ، وَذَلِكَ أَنَّ أَبَا سُفْيَانَ وَأَصْحَابَهُ لَمَّا انْصَرَفُوا مِنْ أُحُدٍ فَبَلَغُوا الرَّوْحَاءَ نَدِمُوا عَلَى انْصِرَافِهِمْ وَتَلَاوَمُوا وَقَالُوا: لَا مُحَمَّدًا قَتَلْتُمْ وَلَا الْكَوَاعِبَ أَرْدَفْتُمْ، قَتَلْتُمُوهُمْ حَتَّى إِذَا لَمْ يَبْقَ إِلَّا الشَّرِيدُ تَرَكْتُمُوهُمُ؟ ارْجِعُوا فَاسْتَأْصِلُوهُمْ فَبَلَغَ ذَلِكَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فَأَرَادَ أَنْ يُرْهِبَ الْعَدُوَّ وَيُرِيَهُمْ مِنْ نَفْسِهِ وَأَصْحَابِهِ قُوَّةً فَنَدَبَ أَصْحَابَهُ لِلْخُرُوجِ فِي طَلَبِ أَبِي سُفْيَانَ، فَانْتَدَبَ عِصَابَةً مِنْهُمْ مَعَ مَا بِهِمْ مِنَ الْجُرْحِ وَالْقَرْحِ الَّذِي أَصَابَهُمْ يَوْمَ أُحُدٍ وَنَادَى مُنَادِي رَسُولِ اللَّهِ ﷺ: أَلَا لَا يَخْرُجَنَّ مَعَنَا أَحَدٌ إِلَّا مَنْ حَضَرَ يَوْمَنَا بِالْأَمْسِ فَكَلَّمَهُ جَابِرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ أَبِي كَانَ قَدْ خَلَفَنِي عَلَى أَخَوَاتٍ لِي سَبْعٍ، وَقَالَ لِي يَا بُنَيَّ إِنَّهُ لَا يَنْبَغِي لِي وَلَا لَكَ أَنْ نَتْرُكَ هَؤُلَاءِ النِّسْوَةَ لَا رَجُلَ فِيهِنَّ وَلَسْتُ بِالَّذِي أُوثِرُكَ عَلَى نَفْسِي فِي الْجِهَادِ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَتَخَلَّفْ عَلَى أَخَوَاتِكَ، فَتَخَلَّفْتُ عَلَيْهِنَّ فَأَذِنَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فَخَرَجَ مَعَهُ.
Allah Teâlâ'nın: {الَّذِينَ اسْتَجَابُوا لِلَّهِ وَالرَّسُولِ} “Allah'a ve Resûl'e icabet edenler” ayeti; şöyle ki: Ebû Süfyân ve arkadaşları Uhud'dan ayrılıp er-Ravhâ'ya vardıklarında geri döndüklerine pişman oldular ve birbirlerini kınayarak şöyle dediler: "Ne Muhammed'i öldürdünüz ne de kadınları esir aldınız! Kaçıp kurtulanlardan başkası kalmayıncaya kadar onları öldürdünüz de sonra onları bıraktınız mı? Geri dönün ve köklerini kazıyın!" Bu durum Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e ulaştı. Düşmana korku salmak, kendisinden ve ashabından bir güç göstermek istedi ve ashabını Ebû Süfyân'ın peşine düşmek üzere sefere çağırdı. Uhud günü kendilerine isabet eden yara ve berelere rağmen onlardan bir grup bu çağrıya icabet etti. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in münadisi şöyle seslendi: "Dikkat edin! Bizimle birlikte dünkü günümüzde hazır bulunanlardan başkası kesinlikle çıkmasın!" Câbir b. Abdillâh onunla konuştu ve: "Ey Allah'ın Resûlü! Babam beni yedi kız kardeşimin başında bırakmış ve bana: 'Ey oğulcağızım! Bu kadınları başlarında bir erkek olmaksızın bırakmak ne bana ne de sana yakışır; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile cihada çıkma konusunda seni kendime tercih edecek de değilim, sen kız kardeşlerinin başında kal' demişti; ben de onların başında kalmıştım" dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona izin verdi ve o da kendisiyle birlikte çıktı.
وَإِنَّمَا خَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ مُرْهِبًا لِلْعَدُوِّ وَلِيُبْلِغَهُمْ أَنَّهُ خَرَجَ فِي طَلَبِهِمْ فَيَظُنُّوا بِهِ قُوَّةً وَأَنَّ الَّذِي أَصَابَهُمْ لَمْ يُوهِنْهُمْ فَيَنْصَرِفُوا.
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem sırf düşmana korku salmak, kendilerini takip için çıktığını onlara duyurmak, böylece onun güçlü olduğunu ve başlarına gelenlerin onları zayıflatmadığını sanıp çekip gitmelerini sağlamak amacıyla çıkmıştı.
فَخَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَمَعَهُ أَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ وَعُثْمَانُ وَعَلِيٌّ وَطَلْحَةُ وَالزُّبَيْرُ وَسَعْدٌ وَسَعِيدٌ وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَوْفٍ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْعُودٍ وَحُذَيْفَةُ بْنُ الْيَمَانِ وَأَبُو عُبَيْدَةَ بْنُ الْجَرَّاحِ فِي سَبْعِينَ رَجُلًا ﵃ حَتَّى بَلَغُوا حَمْرَاءَ الْأَسَدِ وَهِيَ مِنَ الْمَدِينَةِ عَلَى ثَمَانِيَةِ أَمْيَالٍ (١) .
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, yanında Ebû Bekr, Ömer, Osmân, Alî, Talha, Zübeyr, Sa'd, Saîd, Abdurrahmân b. Avf, Abdullah b. Mes'ûd, Huzeyfe b. el-Yemân ve Ebû Ubeyde b. el-Cerrâh'ın da bulunduğu yetmiş kişilik bir grup radıyallâhu anhüm ile birlikte çıktı ve Medine'ye sekiz mil mesafedeki Hamrâü'l-Esed'e kadar vardılar (١).
وَرُوِيَ عَنْ عَائِشَةَ ﵂ أَنَّهَا قَالَتْ لِعَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ: يَا ابْنَ أُخْتِي أَمَا وَاللَّهِ إِنَّ أَبَاكَ وَجَدَّكَ -تَعْنِي أَبَا بَكْرٍ وَالزُّبَيْرَ -لَمِنَ الَّذِينَ قَالَ اللَّهُ ﷿ فِيهِمْ: {الَّذِينَ اسْتَجَابُوا لِلَّهِ وَالرَّسُولِ مِنْ بَعْدِ مَا أَصَابَهُمُ الْقَرْحُ} فَمَرَّ بِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ مَعْبَدٌ الْخُزَاعِيُّ بِحَمْرَاءِ الْأَسَدِ وَكَانَتْ خُزَاعَةُ -مُسْلِمُهُمْ وَكَافِرُهُمْ -عَيْبَةَ نُصْحِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ بِتِهَامَةَ صَفْقَتُهُمْ مَعَهُ لَا يُخْفُونَ عَنْهُ شَيْئًا كَانَ بِهَا، وَمَعْبَدٌ يَوْمَئِذٍ مُشْرِكٌ فَقَالَ: يَا مُحَمَّدُ وَاللَّهِ لَقَدْ عَزَّ عَلَيْنَا مَا أَصَابَكَ فِي أَصْحَابِكَ وَلَوَدِدْنَا أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى كَانَ قَدْ أَعْفَاكَ مِنْهُمْ، ثُمَّ خَرَجَ مِنْ عِنْدِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ حَتَّى لَقِيَ أَبَا سُفْيَانَ وَمَنْ مَعَهُ بِالرَّوْحَاءِ قَدْ أَجْمَعُوا الرَّجْعَةَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَقَالُوا: لَقَدْ أَصَبْنَا جُلَّ أَصْحَابِهِ وَقَادَتِهِمْ لَنَكِرَّنَّ عَلَى بَقِيَّتِهِمْ فَلْنَفْرُغَنَّ مِنْهُمْ، فَلَمَّا رَأَى أَبُو سُفْيَانَ مَعْبَدًا قَالَ: مَا وَرَاءَكَ يَا مَعْبَدُ؟ قَالَ: مُحَمَّدٌ قَدْ خَرَجَ فِي أَصْحَابِهِ يَطْلُبُكُمْ فِي جَمْعٍ لَمْ أَرَ مِثْلَهُ قَطُّ يَتَحَرَّقُونَ عَلَيْكُمْ تَحَرُّقًا، قَدِ اجْتَمَعَ مَعَهُ مَنْ كَانَ تَخَلَّفَ عَنْهُ فِي يَوْمِكُمْ وَنَدِمُوا عَلَى صَنِيعِهِمْ، وَفِيهِمْ مِنَ الْحَنَقِ عَلَيْكُمْ شَيْءٌ لَمْ أَرَ مِثْلَهُ قَطُّ، قَالَ: وَيْلَكَ مَا تَقُولُ؟ قَالَ: وَاللَّهِ مَا أَرَاكَ تَرْحَلُ حَتَّى تَرَى نَوَاصِيَ الْخَيْلِ،
Âişe radıyallâhu anhâ'dan rivayet edildiğine göre o, Abdullah b. ez-Zübeyr'e şöyle demiştir: "Ey kız kardeşimin oğlu! Vallahi senin baban ve deden -Ebû Bekr ve Zübeyr'i kastetmektedir- Allah Teâlâ'nın haklarında: {الَّذِينَ اسْتَجَابُوا لِلَّهِ وَالرَّسُولِ مِنْ بَعْدِ مَا أَصَابَهُمُ الْقَرْحُ} “Kendilerine yara isabet ettikten sonra Allah'ın ve Resûl'ün çağrısına uyanlar...” buyurduğu kimselerdendir." Derken Hamrâü'l-Esed'de Huzâalı Ma'bed, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına uğradı. Huzâa kabilesi -müslümanı da kâfiri de- Tihâme'de Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in samimi sırdaşları ve öğütçüleri idi; anlaşmaları onunlaydı, orada cereyan eden hiçbir şeyi ondan gizlemezlerdi. Ma'bed o gün müşrikti ve şöyle dedi: "Ey Muhammed! Vallahi ashâbın hususunda başına gelenler bize çok ağır geldi. Allah Teâlâ'nın seni onlardan [gelecek musibetten] esirgemiş olmasını ne kadar çok isterdik." Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanından ayrılıp Ravhâ'da bulunan, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in üzerine geri dönmeyi kararlaştırmış olan Ebû Süfyân ve beraberindekilerle karşılaştı. Onlar: "Biz onun ashâbının çoğunu ve ileri gelenlerini vurduk; geriye kalanların da üzerine mutlaka tekrar saldırıp işlerini bitirelim!" diyorlardı. Ebû Süfyân, Ma'bed'i görünce: "Arkanda ne haber var ey Ma'bed?" diye sordu. [Ma'bed]: "Muhammed, daha önce bir benzerini hiç görmediğim ve size karşı son derece öfkeyle yanan büyük bir topluluk içinde ashâbıyla birlikte sizi aramak üzere yola çıktı. O gün sizden geri kalmış olanlar da onun yanında toplandılar ve yaptıklarına pişman oldular. Onlarda size karşı öyle bir öfke var ki böylesini asla görmedim!" dedi. [Ebû Süfyân]: "Yazıklar olsun sana, ne diyorsun sen?" dedi. [Ma'bed]: "Vallahi, süvari atlarının öncülerini görmeden buradan ayrılabileceğini sanmıyorum" dedi.
قَالَ: فَوَاللَّهِ لَقَدْ أَجْمَعْنَا الْكَرَّةَ عَلَيْهِمْ لِنَسْتَأْصِلَ بَقِيَّتَهُمْ، قَالَ: فَإِنِّي وَاللَّهِ أَنْهَاكَ عَنْ ذَلِكَ فَوَاللَّهِ لَقَدْ حَمَلَنِي مَا رَأَيْتُ عَلَى أَنْ قُلْتُ فِيهِ أَبْيَاتًا: كَادَتْ تُهَدُّ مِنَ الْأَصْوَاتِ رَاحِلَتِي ... إِذْ سَالَتِ الْأَرْضُ بِالْجُرْدِ الْأَبَابِيلِ
Ebû Süfyân: "Vallahi biz onların geride kalanlarının kökünü kazımak için üzerlerine tekrar saldırmaya kesin karar vermiştik" dedi. Ma'bed: "Ben ise vallahi seni bundan menederim. Vallahi gördüklerim beni bu hususta şu beyitleri söylemeye sevk etti: 'Seslerden binek devem neredeyse yıkılacaktı... Yeryüzü yalın yeleli, bölük bölük atlarla akıp dolduğunda.'"
فَذَكَرَ أَبْيَاتًا فَرَدَّ ذَلِكَ أَبَا سُفْيَانَ وَمَنْ مَعَهُ.
[Ma'bed] birkaç beyit zikretti; bu da Ebû Süfyân'ı ve beraberindekileri [saldırmaktan] vazgeçirdi.
وَمَرَّ بِهِ رَكْبٌ مِنْ عَبْدِ الْقَيْسِ فَقَالَ: أَيْنَ تُرِيدُونَ؟ قَالُوا: نُرِيدُ الْمَدِينَةَ قَالَ: (وَلِمَ؟ قَالُوا: نُرِيدُ الْمِيرَةَ) (١) قَالَ: فَهَلْ أَنْتُمْ مُبَلِّغُونَ عَنِّي مُحَمَّدًا رِسَالَةً وَأُحَمِّلُ لَكُمْ إِبِلَكُمْ هَذِهِ زَبِيبًا بِعُكَاظَ غَدًا إِذَا وَافَيْتُمُونَا؟ قَالُوا: نَعَمْ، قَالَ: فَإِذَا جِئْتُمُوهُ فَأَخْبِرُوهُ أَنَّا قَدْ أَجْمَعْنَا السَّيْرَ إِلَيْهِ وَإِلَى أَصْحَابِهِ لِنَسْتَأْصِلَ بَقِيَّتَهُمْ وَانْصَرَفَ أَبُو سُفْيَانَ إِلَى مَكَّةَ، وَمَرَّ الرَّكْبُ بِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَهُمْ بِحَمْرَاءِ الْأَسَدِ فَأَخْبَرُوهُ بِالَّذِي قَالَ أَبُو سُفْيَانَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَأَصْحَابُهُ: "حَسْبُنَا اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ" ثُمَّ انْصَرَفَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ إِلَى الْمَدِينَةِ بَعْدَ الثَّالِثَةِ (٢) . هَذَا قَوْلُ أَكْثَرِ الْمُفَسِّرِينَ.
Abdülkays'tan bir kervan ona uğradı; Ebû Süfyân: "Nereye gitmek istiyorsunuz?" dedi. "Medine'ye gitmek istiyoruz" dediler. O: "(Ne için? Dediler ki: Erzak temin etmek istiyoruz)" (١). Dedi ki: "Benim adıma Muhammed'e bir mesaj iletir misiniz? Yarın Ukâz'da bizimle buluştuğunuzda bu develerinize kuru üzüm yükleyeyim." "Evet" dediler. Dedi ki: "Onun yanına vardığınızda, bizim onun ve ashabının üzerine yürümeye ve geride kalanların kökünü kazımaya kesin karar verdiğimizi haber verin." Ebû Süfyân Mekke'ye yönelip gitti. Kervan ise Hamrâü'l-Esed'de bulunan Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e uğradı ve Ebû Süfyân'ın söylediklerini ona bildirdi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ve ashabı: "Allah bize yeter, O ne güzel vekildir" dediler. Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem üçüncü günden sonra Medine'ye döndü (٢). Müfessirlerin çoğunun görüşü budur.
وَقَالَ مُجَاهِدٌ وَعِكْرِمَةُ: نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ فِي غَزْوَةِ بَدْرٍ الصُّغْرَى وَذَلِكَ أَنَّ أَبَا سُفْيَانَ يَوْمَ أُحُدٍ حِينَ أَرَادَ أَنْ يَنْصَرِفَ قَالَ: يَا مُحَمَّدُ مَوْعِدُ مَا بَيْنَنَا وَبَيْنَكَ مَوْسِمُ بَدْرٍ الصُّغْرَى لِقَابِلٍ إِنْ شِئْتَ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "ذَلِكَ بَيْنَنَا وَبَيْنَكَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ" فَلَّمَا كَانَ الْعَامُ الْمُقْبِلُ خَرَجَ أَبُو سُفْيَانَ فِي أَهْلِ مَكَّةَ حَتَّى نَزَلَ مَجَنَّةَ مِنْ نَاحِيَةِ مَرِّ الظَّهْرَانِ ثُمَّ أَلْقَى اللَّهُ الرُّعْبَ فِي قَلْبِهِ فَبَدَا لَهُ الرُّجُوعُ فَلَقِيَ نُعَيْمَ بْنَ مَسْعُودٍ الْأَشْجَعِيَّ وَقَدْ قَدِمَ مُعْتَمِرًا فَقَالَ لَهُ أَبُو سُفْيَانَ: يَا نَعِيمُ إِنِّي وَاعَدْتُ مُحَمَّدًا وَأَصْحَابَهُ أَنَّ نَلْتَقِيَ بِمَوْسِمِ بَدْرٍ الصُّغْرَى وَإِنَّ هَذِهِ عَامُ جَدْبٍ وَلَا يُصْلِحُنَا إِلَّا عَامٌ نَرْعَى فِيهِ الشَّجَرَ وَنَشْرَبُ فِيهِ اللَّبَنَ، وَقَدْ بَدَا لِي أَنْ لَا أَخْرُجَ إِلَيْهَا وَأَكْرَهُ أَنْ يَخْرُجَ مُحَمَّدٌ وَلَا أَخْرُجُ أَنَا فَيَزِيدُهُمْ ذَلِكَ جُرْأَةً وَلَأَنْ يَكُونَ الْخُلْفُ مِنْ قِبَلِهِمْ أَحَبُّ إِلَيَّ مِنْ أَنْ يَكُونَ مِنْ قِبَلِي فَالْحَقْ بِالْمَدِينَةِ فَثَبِّطْهُمْ وَأَعْلِمْهُمْ أَنِّي فِي جَمْعٍ كَثِيرٍ لَا طَاقَةَ لَهُمْ بِنَا، وَلَكَ عِنْدِي عَشْرَةٌ مِنَ الْإِبِلِ أَضَعُهَا لَكَ عَلَى يَدَيْ سُهَيْلِ بْنِ عَمْرٍو وَيَضْمَنُهَا قَالَ: فَجَاءَ سُهَيْلٌ فَقَالَ لَهُ نَعِيمٌ يَا أَبَا يَزِيدَ: أَتَضْمَنُ لِي هَذِهِ الْقَلَائِصَ وَأَنْطَلِقُ إِلَى مُحَمَّدٍ وَأُثَبِّطُهُ؟ قَالَ: نَعَمْ فَخَرَجَ نَعِيمٌ حَتَّى أتى المدينة ٧٤/أفَوَجْدَ النَّاسَ يَتَجَهَّزُونَ لِمِيعَادِ أَبِي سُفْيَانَ فَقَالَ: أَيْنَ تُرِيدُونَ؟ فَقَالُوا: وَاعَدَنَا أَبُو سُفْيَانَ بِمَوْسِمِ بَدْرٍ الصُّغْرَى أَنْ نَقْتَتِلَ بِهَا فَقَالَ: بِئْسَ الرَّأْيُ رَأَيْتُمْ أَتَوْكُمْ فِي دِيَارِكُمْ وَقَرَارِكُمْ فَلَمْ يُفْلِتْ مِنْكُمْ إِلَّا الشَّرِيدُ، فَتُرِيدُونَ أَنْ تَخْرُجُوا وَقَدْ جَمَعُوا لَكُمْ عِنْدَ الْمَوْسِمِ، وَاللَّهِ لَا يُفْلِتُ مِنْكُمْ أَحَدٌ، فَكَرِهَ أَصْحَابُ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ الْخُرُوجَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "وَالَّذِي نَفْسُ مُحَمَّدٍ بِيَدِهِ لَأَخْرُجَنَّ وَلَوْ وَحْدِي" فَأَمَّا الْجَبَانُ فَإِنَّهُ رَجَعَ وَأَمَّا الشُّجَاعُ فَإِنَّهُ تَأَهَّبَ لِلْقِتَالِ وَقَالَ: "حَسْبُنَا اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ".
Mücâhid ve İkrime şöyle dedi: Bu ayet Küçük Bedir Gazvesi hakkında indi. Bu da şöyle oldu: Ebû Süfyân, Uhud günü ayrılmak istediğinde: "Ey Muhammed! Aramızdaki buluşma vakti, dilersen gelecek yıl Küçük Bedir panayırıdır" dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de: «Bu, inşallah bizimle senin arandadır» buyurdu. Ertesi yıl olunca Ebû Süfyân, Mekkelilerle birlikte çıktı ve Merrüzzahrân tarafındaki Mecenne'ye kadar geldi. Sonra Allah onun kalbine korku saldı ve geri dönmek istedi. O sırada umre için gelmiş olan Nuaym b. Mes'ûd el-Eşcaî ile karşılaştı. Ebû Süfyân ona dedi ki: "Ey Nuaym! Ben Muhammed ve ashabıyla Küçük Bedir panayırında buluşmak üzere sözleştim. Bu yıl ise kuraklık yılıdır; bize ancak ağaçları otlatacağımız ve süt içeceğimiz [bolluk] bir yıl uygundur. Oraya gitmemeyi uygun gördüm; fakat Muhammed'in gidip de benim gitmememi de istemiyorum, bu durum onların cesaretini artırır. Sözden dönmenin onların tarafından olması, benim tarafımdan olmasından bana daha sevimlidir. Medine'ye git, onları vazgeçir ve benim çok büyük bir topluluk içinde olduğumu, onların bize güç yetiremeyeceğini bildir. Bunun karşılığında sana on deve veririm; onları Süheyl b. Amr'a teslim ederim, o da kefil olur." [Ravi] dedi ki: Süheyl geldi, Nuaym ona: "Ey Ebû Yezîd! Bu dişi develer için bana kefil olur musun, ben de Muhammed'e gidip onu vazgeçireyim?" dedi. O da: "Evet" dedi. Bunun üzerine Nuaym yola çıkıp Medine'ye geldi. İnsanların Ebû Süfyân'ın randevusu için hazırlandıklarını gördü ve: "Nereye gitmek istiyorsunuz?" dedi. Onlar: "Ebû Süfyân bizimle Küçük Bedir panayırında çarpışmak üzere sözleşti" dediler. Nuaym: "Ne kötü bir görüşe varmışsınız! Onlar sizin yurtlarınıza ve karargâhınıza geldiler de içinizden kaçabilenler dışında kimse kurtulamadı. Şimdi ise onlar panayırda sizin için toplanmışken siz onların karşısına mı çıkmak istiyorsunuz? Vallahi içinizden hiç kimse kurtulamaz!" dedi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabı çıkmaktan hoşlanmadı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Muhammed'in nefsi elinde olan [Allah]'a yemin ederim ki, tek başıma bile kalsam mutlaka çıkacağım!» buyurdu. Korkak olan geri döndü; cesur olan ise savaşa hazırlandı ve: "Allah bize yeter, O ne güzel vekildir" dedi.
فَخَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فِي أَصْحَابِهِ حَتَّى وَافَوْا بَدْرًا الصُّغْرَى فَجَعَلُوا يَلْقَوْنَ الْمُشْرِكِينَ وَيَسْأَلُونَهُمْ عَنْ قُرَيْشٍ فَيَقُولُونَ قَدْ جَمَعُوا لَكُمْ يُرِيدُونَ أَنْ يُرْعِبُوا الْمُسْلِمِينَ فَيَقُولُ الْمُؤْمِنُونَ: حَسْبُنَا اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ، حَتَّى بَلَغُوا بَدْرًا وَكَانَتْ مَوْضِعَ سُوقٍ لَهُمْ فِي الْجَاهِلِيَّةِ يَجْتَمِعُونَ إِلَيْهَا فِي كُلِّ عَامٍ ثَمَانِيَةَ أَيَّامٍ فَأَقَامَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بِبَدْرٍ يَنْتَظِرُ أَبَا سُفْيَانَ وَقَدِ انْصَرَفَ أَبُو سُفْيَانَ مِنْ مَجَنَّةَ إِلَى مَكَّةَ فَلَمْ يَلْقَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَأَصْحَابُهُ أَحَدًا مِنَ الْمُشْرِكِينَ وَوَافَقُوا السُّوقَ وَكَانَتْ مَعَهُمْ تِجَارَاتٌ وَنَفَقَاتٌ فَبَاعُوا وَأَصَابُوا بِالدِّرْهَمِ دِرْهَمَيْنِ وَانْصَرَفُوا إِلَى الْمَدِينَةِ سَالِمِينَ غَانِمِينَ (١) فَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: {الَّذِينَ اسْتَجَابُوا لِلَّهِ وَالرَّسُولِ} أَيْ أَجَابُوا وَمَحَلُّ "الَّذِينَ" خَفْضٌ عَلَى صِفَةِ الْمُؤْمِنِينَ تَقْدِيرُهُ: إِنَّ اللَّهَ لَا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُؤْمِنِينَ الْمُسْتَجِيبِينَ لِلَّهِ وَالرَّسُولِ، {مِنْ بَعْدِ مَا أَصَابَهُمُ الْقَرْحُ} أَيْ: (نَالَتْهُمُ الْجِرَاحُ) (٢) تَمَّ الْكَلَامُ هَاهُنَا ثُمَّ ابْتِدَاءٌ فَقَالَ: {لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا مِنْهُمْ} بِطَاعَةِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَإِجَابَتِهِ إِلَى الْغَزْوِ، {وَاتَّقَوْا} مَعْصِيَتَهُ {أَجْرٌ عَظِيمٌ}
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ashabı içinde çıktı ve Küçük Bedir'e vardılar. Karşılaştıkları müşriklere Kureyş'i soruyorlardı; onlar da Müslümanları korkutmak isteyerek: "Sizin için toplandılar" diyorlardı. Müminler ise: "Allah bize yeter, O ne güzel vekildir" diyorlardı. Nihayet Bedir'e ulaştılar; orası Câhiliye döneminde her yıl sekiz gün toplandıkları bir panayır yeriydi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Ebû Süfyân'ı beklemek üzere Bedir'de ikamet etti. Ebû Süfyân ise Mecenne'den Mekke'ye dönmüştü; bu yüzden Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ve ashabı müşriklerden hiç kimseyle karşılaşmadı. Panayıra denk geldiler; yanlarında ticaret malları ve harçlıkları vardı, satış yapıp bir dirheme iki dirhem kazandılar ve Medine'ye esenlikle ve ganimetle döndüler (١). İşte Allah Teâlâ'nın: {الَّذِينَ اسْتَجَابُوا لِلَّهِ وَالرَّسُولِ} “Allah'a ve Resûl'e icabet edenler” kavli budur; yani icabet ettiler. “الَّذِينَ” kelimesinin iraptaki yeri, müminlerin sıfatı olarak cerdir. Takdiri şöyledir: Şüphesiz Allah, Allah'a ve Resûl'e icabet eden müminlerin ecrini zayi etmez. {مِنْ بَعْدِ مَا أَصَابَهُمُ الْقَرْحُ} “kendilerine yara isabet ettikten sonra bile” yani (kendilerine yaralar dokunduktan sonra). Söz burada tamamlandı, sonra yeni bir cümle ile şöyle buyurdu: {لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا مِنْهُمْ} “onlardan iyilik edenler” Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e itaat edip onunla birlikte gazveye icabet etmek suretiyle [iyilik edenler], {وَاتَّقَوْا} “ve sakınanlar için” ona isyan etmekten [sakınanlar için], {أَجْرٌ عَظِيمٌ} “büyük bir mükâfat vardır.”
{الَّذِينَ قَالَ لَهُمُ النَّاسُ إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَكُمْ فَاخْشَوْهُمْ فَزَادَهُمْ إِيمَانًا وَقَالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ (١٧٣) }
{الَّذِينَ قَالَ لَهُمُ النَّاسُ إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَكُمْ فَاخْشَوْهُمْ فَزَادَهُمْ إِيمَانًا وَقَالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ (١٧٣) } “O kimseler ki, insanlar onlara: 'Kuşkusuz insanlar size karşı [ordu] topladılar, öyleyse onlardan korkun!' dediler de bu onların imanını artırdı ve: 'Allah bize yeter, O ne güzel vekildir!' dediler.”
{فَانْقَلَبُوا بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَفَضْلٍ لَمْ يَمْسَسْهُمْ سُوءٌ وَاتَّبَعُوا رِضْوَانَ اللَّهِ وَاللَّهُ ذُو فَضْلٍ عَظِيمٍ (١٧٤) }
{فَانْقَلَبُوا بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَفَضْلٍ لَمْ يَمْسَسْهُمْ سُوءٌ وَاتَّبَعُوا رِضْوَانَ اللَّهِ وَاللَّهُ ذُو فَضْلٍ عَظِيمٍ (١٧٤) } “Böylece kendilerine hiçbir kötülük dokunmadan Allah'tan bir nimet ve lütufla geri döndüler, Allah'ın rızasına uydular. Allah büyük lütuf sahibidir.”
{الَّذِينَ قَالَ لَهُمُ النَّاسُ} وَمَحَلُّ "الَّذِينَ " خَفْضٌ أَيْضًا مَرْدُودٌ عَلَى الَّذِينَ الْأَوَّلِ وَأَرَادَ بِالنَّاسِ: نُعَيْمَ بْنَ مَسْعُودٍ، فِي قَوْلِ مُجَاهِدٍ وَعِكْرِمَةَ فَهُوَ مِنَ الْعَامِّ الَّذِي أُرِيدَ بِهِ الْخَاصُّ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: {أَمْ يَحْسُدُونَ النَّاسَ} يَعْنِي: مُحَمَّدًا ﷺ وَحْدَهُ وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ وَجَمَاعَةٌ: أَرَادَ بِالنَّاسِ الرَّكْبَ مِنْ عَبْدِ الْقَيْسِ، {إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَكُمْ} يَعْنِي أَبَا سُفْيَانَ وَأَصْحَابَهُ، {فَاخْشَوْهُمْ} فَخَافُوهُمْ وَاحْذَرُوهُمْ فَإِنَّهُ لَا طَاقَةَ لَكُمْ بِهِمْ، {فَزَادَهُمْ إِيمَانًا} تَصْدِيقًا وَيَقِينًا وَقُوَّةً {وَقَالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ} أَيْ: كَافِينَا اللَّهُ، {وَنِعْمَ الْوَكِيلُ} أَيِ: الْمَوْكُولُ إِلَيْهِ الْأُمُورُ فَعِيلٌ بِمَعْنَى مَفْعُولٍ.
{الَّذِينَ قَالَ لَهُمُ النَّاسُ} “O kimseler ki, insanlar onlara [dediler]”; “الَّذِينَ” lafzının iraptaki yeri birinci “الَّذِينَ”ye matuf olarak yine cerdir. Mücâhid ve İkrime'nin kavline göre insanlardan kasıt Nuaym b. Mes'ûd'dur. Dolayısıyla bu, Allah Teâlâ'nın: {أَمْ يَحْسُدُونَ النَّاسَ} “Yoksa insanları mı kıskanıyorlar?” kavlinde yalnızca Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i kastettiği gibi lafzı genel anlamı özel olan ifadelerdendir. Muhammed b. İshâk ve bir topluluk ise: İnsanlardan kasıt Abdülkays kervanıdır, demişlerdir. {إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَكُمْ} “İnsanlar sizin için toplandı” yani Ebû Süfyân ve arkadaşları, {فَاخْشَوْهُمْ} “onlardan korkun” onlardan çekinin ve sakının, çünkü onlara karşı gücünüz yetmez, {فَزَادَهُمْ إِيمَانًا} “bu onların imanını artırdı” tasdik, yakin ve güç bakımından [artırdı], {وَقَالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ} “ve: 'Allah bize yeter' dediler” yani Allah bize kâfidir, {وَنِعْمَ الْوَكِيلُ} “'O ne güzel vekildir!' [dediler]” yani işlerin kendisine havale edildiği zattır; fe'îl vezninde olup mef'ûl manasındadır.
أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ أَحْمَدَ الْمُلَيْحِيُّ، أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النُّعَيْمِيُّ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ يُونُسَ، أَخْبَرَنَا أَبُو بَكْرٍ، عَنْ أَبِي حُصَيْنٍ، عَنْ أَبِي الضُّحَى، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ قَالَ: {حَسْبُنَا اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ} قَالَهَا إِبْرَاهِيمُ حِينَ أُلْقِيَ فِي النَّارِ وَقَالَهَا مُحَمَّدٌ ﷺ حِينَ قَالُوا: {إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَكُمْ فَاخْشَوْهُمْ فَزَادَهُمْ إِيمَانًا وَقَالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ} (١) .
Bize Abdülvâhid b. Ahmed el-Melîhî haber verdi, bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî haber verdi, bize Muhammed b. Yûsuf haber verdi, bize Muhammed b. İsmâîl bildirdi, bize Ahmed b. Yûnus haber verdi, bize Ebû Bekr, Ebû Husayn'dan, [o] Ebu'd-Duhâ'dan, [o da] İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan bildirdi; o şöyle dedi: {حَسْبُنَا اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ} “Allah bize yeter, O ne güzel vekildir” sözünü ateşe atıldığı vakit İbrâhîm söylemiştir; Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem de insanlar: {إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَكُمْ فَاخْشَوْهُمْ فَزَادَهُمْ إِيمَانًا وَقَالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ} (١) “'İnsanlar sizin için toplandı, onlardan korkun!' dediklerinde bu onların imanını artırdı ve: 'Allah bize yeter, O ne güzel vekildir!' dedikleri” vakit söylemiştir.
{فَانْقَلَبُوا} فَانْصَرَفُوا، {بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ} بِعَافِيَةٍ لَمْ يَلْقَوْا عَدُوًّا {وَفَضْلٍ} تِجَارَةٍ وَرِبْحٍ وَهُوَ مَا أَصَابُوا
{فَانْقَلَبُوا} “Döndüler” yani geri döndüler; {بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ} “Allah'tan bir nimetle” esenlikle [döndüler], bir düşmanla karşılaşmadılar; {وَفَضْلٍ} “ve bir lütufla” ticaret ve kârla [döndüler] ki o da elde ettikleridir
فِي السُّوقِ {لَمْ يَمْسَسْهُمْ سُوءٌ} يُصِبْهُمْ أَذًى وَلَا مَكْرُوهٌ، {وَاتَّبَعُوا رِضْوَانَ اللَّهِ} فِي طَاعَةِ اللَّهِ وَطَاعَةِ رَسُولِهِ وَذَلِكَ أَنَّهُمْ قَالُوا: هَلْ يَكُونُ هَذَا غَزْوًا فَأَعْطَاهُمُ اللَّهُ ثَوَابَ الْغَزْوِ وَرَضِيَ عَنْهُمْ، {وَاللَّهُ ذُو فَضْلٍ عَظِيمٍ}
çarşıda elde ettikleri kazançtır. {لَمْ يَمْسَسْهُمْ سُوءٌ} “kendilerine hiçbir kötülük dokunmadan” hiçbir eza ve hoşlanmadıkları şey isabet etmeden, {وَاتَّبَعُوا رِضْوَانَ اللَّهِ} “Allah'ın rızasına uydular” Allah'a ve Resûlü'ne itaatte [uydular]; çünkü onlar: "Bu bir gazve sayılır mı?" demişlerdi de Allah onlara gazve sevabı vermiş ve onlardan razı olmuştu. {وَاللَّهُ ذُو فَضْلٍ عَظِيمٍ} “Allah büyük lütuf sahibidir.”
{إِنَّمَا ذَلِكُمُ الشَّيْطَانُ يُخَوِّفُ أَوْلِيَاءَهُ فَلَا تَخَافُوهُمْ وَخَافُونِ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (١٧٥) وَلَا يَحْزُنْكَ الَّذِينَ يُسَارِعُونَ فِي الْكُفْرِ إِنَّهُمْ لَنْ يَضُرُّوا اللَّهَ شَيْئًا يُرِيدُ اللَّهُ أَلَّا يَجْعَلَ لَهُمْ حَظًّا فِي الْآخِرَةِ وَلَهُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ (١٧٦) إِنَّ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الْكُفْرَ بِالْإِيمَانِ لَنْ يَضُرُّوا اللَّهَ شَيْئًا وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ (١٧٧) وَلَا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّمَا نُمْلِي لَهُمْ خَيْرٌ لِأَنْفُسِهِمْ إِنَّمَا نُمْلِي لَهُمْ لِيَزْدَادُوا إِثْمًا وَلَهُمْ عَذَابٌ مُهِينٌ (١٧٨) }
{إِنَّمَا ذَلِكُمُ الشَّيْطَانُ يُخَوِّفُ أَوْلِيَاءَهُ فَلَا تَخَافُوهُمْ وَخَافُونِ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (١٧٥) وَلَا يَحْزُنْكَ الَّذِينَ يُسَارِعُونَ فِي الْكُفْرِ إِنَّهُمْ لَنْ يَضُرُّوا اللَّهَ شَيْئًا يُرِيدُ اللَّهُ أَلَّا يَجْعَلَ لَهُمْ حَظًّا فِي الْآخِرَةِ وَلَهُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ (١٧٦) إِنَّ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الْكُفْرَ بِالْإِيمَانِ لَنْ يَضُرُّوا اللَّهَ شَيْئًا وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ (١٧٧) وَلَا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّمَا نُمْلِي لَهُمْ خَيْرٌ لِأَنْفُسِهِمْ إِنَّمَا نُمْلِي لَهُمْ لِيَزْدَادُوا إِثْمًا وَلَهُمْ عَذَابٌ مُهِينٌ (١٧٨) } “İşte o şeytan ancak kendi dostlarını korkutur. Öyleyse onlardan korkmayın, eğer müminler iseniz Ben'den korkun. Küfürde yarışanlar seni üzmesin. Onlar Allah'a hiçbir şekilde zarar veremezler. Allah, ahirette onlara hiçbir nasip bırakmamak ister. Onlar için büyük bir azap vardır. İmana karşılık küfrü satın alanlar Allah'a hiçbir şekilde zarar veremezler. Onlar için elem verici bir azap vardır. İnkâr edenler, kendilerine mühlet vermemizi sakın kendileri için hayırlı sanmasınlar. Biz onlara ancak günahlarını artırsınlar diye mühlet veriyoruz. Onlar için alçaltıcı bir azap vardır.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: {إِنَّمَا ذَلِكُمُ الشَّيْطَانُ} يَعْنِي: ذَلِكَ الَّذِي قَالَ لَكُمْ: {إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَكُمْ فَاخْشَوْهُمْ} مِنْ فِعْلِ الشَّيْطَانِ أَلْقَى فِي أَفْوَاهِهِمْ لِيَرْهَبُوهُمْ وَيَجْبُنُوا عَنْهُمْ، {يُخَوِّفُ أَوْلِيَاءَهُ} أَيْ يُخَوِّفُكُمْ بِأَوْلِيَائِهِ، وَكَذَلِكَ هُوَ فِي قِرَاءَةِ أُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ يَعْنِي: يُخَوِّفُ الْمُؤْمِنِينَ بِالْكَافِرِينَ قَالَ السُّدِّيُّ: يُعَظِّمُ أَوْلِيَاءَهُ فِي صُدُورِهِمْ لِيَخَافُوهُمْ يَدُلُّ عَلَيْهِ قِرَاءَةُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ "يُخَوِّفُكُمْ أَوْلِيَاءَهُ") {فَلَا تَخَافُوهُمْ وَخَافُونِ} فِي تَرْكِ أَمْرِي {إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ} مُصَدِّقِينَ بِوَعْدِي فَإِنِّي مُتَكَفِّلٌ لَكُمْ بِالنُّصْرَةِ وَالظَّفَرِ.
Allah Teâlâ'nın: {إِنَّمَا ذَلِكُمُ الشَّيْطَانُ} “İşte o şeytandır” kavli; yani size: {إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَكُمْ فَاخْشَوْهُمْ} “İnsanlar sizin için toplandı, onlardan korkun!” diyen o kimse şeytanın işindendir; onlardan korkup çekinsinler diye sözü onların ağızlarına [şeytan] atmıştır. {يُخَوِّفُ أَوْلِيَاءَهُ} “kendi dostlarını korkutur” yani dostlarıyla sizi korkutur. Übey b. Ka'b'ın kıraatinde de böyledir; yani kâfirlerle müminleri korkutur. es-Süddî: "Korksunlar diye dostlarını onların göğüslerinde büyütür" demiştir. Abdullah b. Mes'ûd'un "(يُخَوِّفُكُمْ أَوْلِيَاءَهُ) sizi dostlarıyla korkutur" kıraati de buna delalet eder. {فَلَا تَخَافُوهُمْ وَخَافُونِ} “Öyleyse onlardan korkmayın, Benden korkun” emrimi terk etme hususunda [Benden korkun], {إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ} “eğer müminler iseniz” vaadimi tasdik eden kimseler iseniz; çünkü yardım ve zafer konusunda size kefil olan Benim.
قَوْلُهُ ﷿: {وَلَا يَحْزُنْكَ} قَرَأَ نَافِعٌ " يُحْزِنُكَ " بِضَمِّ الْيَاءِ وَكَسْرِ الزَّايِ، وَكَذَلِكَ جَمِيعُ الْقُرْآنِ إِلَّا قَوْلَهُ {لَا يَحْزُنُهُمُ الْفَزَعُ الْأَكْبَرُ} ضِدَّهُ أَبُو جَعْفَرٍ وَهُمَا لُغَتَانِ: حَزِنَ يَحْزُنُ وَأَحْزَنَ يُحْزِنُ إِلَّا أَنَّ اللُّغَةَ الْغَالِبَةَ حَزِنَ يَحْزُنُ، {الَّذِينَ يُسَارِعُونَ فِي الْكُفْرِ} قَالَ الضَّحَّاكُ: هُمْ كُفَّارُ قُرَيْشٍ وَقَالَ غَيْرُهُ: هُمُ الْمُنَافِقُونَ يُسَارِعُونَ فِي الْكُفْرِ بِمُظَاهَرَةِ الْكُفَّارِ. {إِنَّهُمْ لَنْ يَضُرُّوا اللَّهَ شَيْئًا} بِمُسَارَعَتِهِمْ فِي الْكُفْرِ، {يُرِيدُ اللَّهُ أَلَّا يَجْعَلَ لَهُمْ حَظًّا فِي الْآخِرَةِ} نَصِيبًا فِي ثَوَابِ الْآخِرَةِ، فَلِذَلِكَ خَذَلَهُمْ حَتَّى سَارَعُوا فِي الْكُفْرِ، {وَلَهُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ}
Azîz ve Celîl olan Allah'ın: {وَلَا يَحْزُنْكَ} kavli; Nâfi', {لَا يَحْزُنُهُمُ الْفَزَعُ الْأَكْبَرُ} hariç bütün Kur'an'da yâ'nın dammesi ve zâ'nın kesresiyle "yuhzinke (يُحْزِنُكَ)" şeklinde okumuştur; Ebû Ca'fer ise bunun zıddını [okumuştur]. Bunlar (hazine / yahzünü ve ahzene / yuhzinü) iki lehçedir; ancak galip olan lehçe hazine / yahzünü'dür. {الَّذِينَ يُسَارِعُونَ فِي الْكُفْرِ} “Küfürde yarışanlar”; ed-Dahhâk: "Onlar Kureyş kâfirleridir" dedi. Başkası ise: "Onlar kâfirlere destek vermek suretiyle küfürde yarışan münafıklardır" dedi. {إِنَّهُمْ لَنْ يَضُرُّوا اللَّهَ شَيْئًا} “Onlar Allah'a hiçbir şekilde zarar veremezler” küfürde yarışmalarıyla [zarar veremezler]. {يُرِيدُ اللَّهُ أَلَّا يَجْعَلَ لَهُمْ حَظًّا فِي الْآخِرَةِ} “Allah, ahirette onlara hiçbir pay/nasip bırakmamak ister” ahiret sevabından bir pay [bırakmamak ister]; bundan ötürü onları yardımsız bıraktı da küfürde yarıştılar. {وَلَهُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ} “Onlar için büyük bir azap vardır.”
{إِنَّ الَّذِينَ اشْتَرَوُا} اسْتَبْدَلُوا {الْكُفْرَ بِالْإِيمَانِ لَنْ يَضُرُّوا اللَّهَ شَيْئًا} وَإِنَّمَا يَضُرُّونَ أَنْفُسَهُمْ، {وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ}
{إِنَّ الَّذِينَ اشْتَرَوُا} “Şüphesiz satın alanlar” değiştirenler {الْكُفْرَ بِالْإِيمَانِ لَنْ يَضُرُّوا اللَّهَ شَيْئًا} “imana karşılık küfrü, Allah'a hiçbir şekilde zarar veremezler” onlar ancak kendilerine zarar verirler, {وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ} “onlar için elem verici bir azap vardır.”
{وَلَا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا} قَرَأَ حَمْزَةُ هَذَا وَالَّذِي بَعْدَهُ بِالتَّاءِ فِيهِمَا، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِالْيَاءِ فَمَنْ قَرَأَ بِالْيَاءِ "فَالَّذِينَ " فِي مَحَلِّ الرَّفْعِ عَلَى الْفَاعِلِ وَتَقْدِيرُهُ وَلَا يَحْسَبَنَّ الْكَفَّارُ إِمْلَاءَنَا لَهُمْ خَيْرًا، وَمَنْ قَرَأَ بِالتَّاءِ
{وَلَا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا} “O inkâr edenler sakın sanmasınlar”; Hamza, bunu ve bundan sonrakini her ikisinde de tâ (ت) harfiyle okumuştur. Diğer [kıraat imamları] ise yâ (ي) harfiyle okumuşlardır. Kim yâ (ي) ile okursa "ellezîne (الَّذِينَ)" lafzı fâil olarak ref mahallindedir ve takdiri: "Kâfirler, kendilerine mühlet vermemizi [sakın] bir hayır sanmasınlar" şeklindedir. Kim de tâ (ت) ile okursa...
يَعْنِي: وَلَا تَحْسَبَنَّ يَا مُحَمَّدُ الَّذِينَ كَفَرُوا، وَإِنَّمَا نُصِبَ عَلَى الْبَدَلِ مِنَ الَّذِينَ، {أَنَّمَا نُمْلِي لَهُمْ خَيْرٌ لِأَنْفُسِهِمْ} وَالْإِمْلَاءُ الْإِمْهَالُ وَالتَّأْخِيرُ، يُقَالُ: عِشْتُ طَوِيلًا حَمِيدًا وَتَمَلَّيْتُ حِينًا وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: "وَاهْجُرْنِي مَلِيًّا" (مَرْيَمَ -٤٦) أَيْ: حِينًا طَوِيلًا ثُمَّ ابْتَدَأَ فَقَالَ: {إِنَّمَا نُمْلِي لَهُمْ} نُمْهِلُهُمْ {لِيَزْدَادُوا إِثْمًا وَلَهُمْ عَذَابٌ مُهِينٌ}
yani: Ey Muhammed, kâfirleri [öyle] sanma, demektir. Bu ise “الَّذِينَ” lafzından bedel olarak mansub olmuştur. {أَنَّمَا نُمْلِي لَهُمْ خَيْرٌ لِأَنْفُسِهِمْ} “kendilerine mühlet vermemizi sakın kendileri için hayırlı [sanmasınlar]”. İmlâ (إِمْلَاء); mühlet vermek ve ertelemektir. [Arapçada]: Uzun ve övgüye değer yaşadım ve bir süre ömür sürdüm (vakit geçirdim), denilir. Allah Teâlâ'nın: "وَاهْجُرْنِي مَلِيًّا" (Meryem, 46) kavli de bundandır; yani uzun bir süre [benden uzak dur]. Sonra yeni bir başlangıçla şöyle buyurdu: {إِنَّمَا نُمْلِي لَهُمْ} “Biz onlara ancak mühlet veriyoruz” onlara süre tanıyoruz {لِيَزْدَادُوا إِثْمًا وَلَهُمْ عَذَابٌ مُهِينٌ} “günahlarını artırsınlar diye. Onlar için alçaltıcı bir azap vardır.”
قَالَ مُقَاتِلٌ: نَزَلَتْ فِي مُشْرِكِي مَكَّةَ وَقَالَ عَطَاءٌ: فِي قُرَيْظَةَ وَالنَّضِيرِ.
Mukâtil: "Mekke müşrikleri hakkında indi" dedi. Atâ ise: "Kurayza ve Nadîr [Yahudileri] hakkında [indi]" dedi.
أَخْبَرَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْقَفَّالُ، أَنَا أَبُو مَنْصُورٍ أَحْمَدُ بْنُ الْفَضْلِ الْبَرْوَنْجِرْدِيُّ، أَنَا أَبُو أَحْمَدَ بَكْرُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ حَمْدَانَ الصَّيْرَفِيُّ، أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُونُسَ أَنَا أَبُو دَاوُدَ الطَّيَالِسِيُّ، أَنَا شُعْبَةُ عَنْ عَلِيِّ بْنِ زَيْدٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي بَكْرَةَ، عَنْ أَبِيهِ قَالَ: سُئِلَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ أَيُّ النَّاسِ خَيْرٌ؟ قَالَ: "مَنْ طَالَ عُمْرُهُ وَحَسُنَ عَمَلُهُ" قِيلَ: فَأَيُّ النَّاسِ شَرٌّ؟ قَالَ: "مَنْ طَالَ عُمْرُهُ وَسَاءَ عَمَلُهُ" .
Bize Abdurrahman b. Abdillâh el-Kaffâl haber verdi, bize Ebû Mansûr Ahmed b. el-Fadl el-Berveencerdi bildirdi, bize Ebû Ahmed Bekr b. Muhammed b. Hamdân es-Sayrafî bildirdi, bize Muhammed b. Yûnus bildirdi, bize Ebû Dâvûd et-Tayâlisî bildirdi, bize Şu'be, Alî b. Zeyd'den, o Abdurrahman b. Ebî Bekre'den, o da babasından bildirdi ki şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e: "İnsanların en hayırlısı kimdir?" diye soruldu. O da: "Ömrü uzun olup ameli güzel olandır" buyurdu. "Peki, insanların en şerlisi kimdir?" denildi. "Ömrü uzun olup ameli kötü olandır" buyurdu.
{مَا كَانَ اللَّهُ لِيَذَرَ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ حَتَّى يَمِيزَ الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُطْلِعَكُمْ عَلَى الْغَيْبِ وَلَكِنَّ اللَّهَ يَجْتَبِي مِنْ رُسُلِهِ مَنْ يَشَاءُ فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ وَإِنْ تُؤْمِنُوا وَتَتَّقُوا فَلَكُمْ أَجْرٌ عَظِيمٌ (١٧٩) }
{مَا كَانَ اللَّهُ لِيَذَرَ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ حَتَّى يَمِيزَ الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُطْلِعَكُمْ عَلَى الْغَيْبِ وَلَكِنَّ اللَّهَ يَجْتَبِي مِنْ رُسُلِهِ مَنْ يَشَاءُ فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ وَإِنْ تُؤْمِنُوا وَتَتَّقُوا فَلَكُمْ أَجْرٌ عَظِيمٌ (١٧٩) } “Allah, pisi temizden ayırıncaya kadar müminleri bulunduğunuz durumda bırakacak değildir. Allah size gaybı da bildirecek değildir. Fakat Allah, peygamberlerinden dilediğini seçer. O halde Allah'a ve peygamberlerine iman edin. Eğer iman eder ve sakınırsanız sizin için büyük bir mükâfat vardır. (179)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: {مَا كَانَ اللَّهُ لِيَذَرَ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ حَتَّى يَمِيزَ الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ} اخْتَلَفُوا فِيهَا، فَقَالَ الْكَلْبِيُّ: قَالَتْ قُرَيْشٌ: يَا مُحَمَّدُ تَزْعُمُ أَنَّ مَنْ خَالَفَكَ فَهُوَ فِي النَّارِ وَاللَّهُ عَلَيْهِ غَضْبَانُ، وَأَنَّ مَنِ اتَّبَعَكَ عَلَى دِينِكَ فَهُوَ فِي الْجَنَّةِ وَاللَّهُ عَنْهُ رَاضٍ، فَأَخْبِرْنَا بِمَنْ يُؤْمِنُ بِكَ وَبِمَنْ لَا يُؤْمِنُ بِكَ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى هَذِهِ الْآيَةَ.
Allah Teâlâ'nın: {مَا كَانَ اللَّهُ لِيَذَرَ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ حَتَّى يَمِيزَ الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ} “Allah, pisi temizden ayırıncaya kadar müminleri bulunduğunuz durumda bırakacak değildir” kavli hakkında ihtilaf ettiler. Kelbî şöyle dedi: Kureyşliler dediler ki: "Ey Muhammed! Sen, sana muhalefet edenin cehennemde olacağını ve Allah'ın ona gazap ettiğini; senin dinine tâbi olanın ise cennette olacağını ve Allah'ın ondan razı olduğunu iddia ediyorsun. O halde sana kimin inanacağını ve kimin inanmayacağını bize bildir." Bunun üzerine Allah Teâlâ bu ayeti indirdi.
وَقَالَ السُّدِّيُّ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "عُرِضَتْ عَلَيَّ أُمَّتِي فِي صُوَرِهَا فِي الطِّينِ كَمَا عُرِضَتْ عَلَى آدَمَ وَأُعْلِمْتُ مَنْ يُؤْمِنُ بِي وَمَنْ يَكْفُرُ بِي" فَبَلَغَ ذَلِكَ الْمُنَافِقِينَ فَقَالُوا اسْتِهْزَاءً: زَعَمَ مُحَمَّدٌ أَنَّهُ يَعْلَمُ مَنْ يُؤْمِنُ بِهِ وَمَنْ يَكْفُرُ مِمَّنْ لَمْ يُخْلَقْ بَعْدُ، وَنَحْنُ مَعَهُ وَمَا يَعْرِفُنَا، فَبَلَغَ ذَلِكَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فَقَامَ عَلَى الْمِنْبَرِ فَحَمِدَ اللَّهَ وَأَثْنَى عَلَيْهِ ثُمَّ قَالَ: "مَا بَالُ أَقْوَامٍ طَعَنُوا فِي عِلْمِي لا تسألوني ٧٤/ب عَنْ شَيْءٍ فِيمَا بَيْنَكُمْ وَبَيْنَ
Süddî şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Âdem’e arz edildiği gibi ümmetim de bana balçık içindeki suretleriyle arz edildi ve içlerinden kimin bana iman edeceği, kimin de beni inkâr edeceği bana bildirildi.» Bu söz münafıklara ulaşınca alay ederek şöyle dediler: "Muhammed, henüz yaratılmamış olanlardan kendisine kimin iman edeceğini ve kimin inkâr edeceğini bildiğini iddia ediyor; oysa biz onunla beraberiz ama bizi tanımıyor!" Bu durum Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e ulaşınca minbere çıktı, Allah’a hamd ve senâda bulundu, sonra şöyle buyurdu: «İlmim hakkında ileri geri konuşan topluluklara ne oluyor! [Andolsun ki] sizinle [kıyamet]
السَّاعَةِ إِلَّا أَنْبَأْتُكُمْ بِهِ" فَقَامَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ حُذَافَةَ السَّهْمِيُّ: فَقَالَ: مَنْ أَبِي يَا رَسُولَ اللَّهِ؟ قَالَ: حُذَافَةُ فَقَامَ عُمَرُ فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ رَضِينَا بِاللَّهِ رَبًّا وَبِالْإِسْلَامِ دِينًا وَبِالْقُرْآنِ إِمَامًا وَبِكَ نَبِيًّا فَاعْفُ عَنَّا عَفَا اللَّهُ عَنْكَ فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: "فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ"؟ ثُمَّ نَزَلَ عَنِ الْمِنْبَرِ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى هَذِهِ الْآيَةَ .
saati arasında meydana gelecek hiçbir şeyi sormayacaksınız ki ben onu size haber vermeyeyim!" Bunun üzerine Abdullah b. Huzâfe es-Sehmî kalkıp: "Ey Allah'ın Resûlü, benim babam kimdir?" dedi. O da: "Huzâfe'dir" buyurdu. Ömer kalkıp şöyle dedi: "Ey Allah'ın Resûlü! Rab olarak Allah'tan, din olarak İslam'dan, rehber olarak Kur'an'dan ve peygamber olarak senden razı olduk; bizi bağışla, Allah da seni bağışlasın!" Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: "Artık vazgeçecek misiniz?" buyurdu. Sonra minberden indi ve Allah Teâlâ bu ayeti indirdi.
وَاخْتَلَفُوا فِي حُكْمِ الْآيَةِ وَنَظْمِهَا، فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄ وَالضَّحَّاكُ وَمُقَاتِلٌ وَالْكَلْبِيُّ وَأَكْثَرُ الْمُفَسِّرِينَ: الْخِطَابُ لِلْكُفَّارِ وَالْمُنَافِقِينَ يَعْنِي {مَا كَانَ اللَّهُ لِيَذَرَ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ} يَا مَعْشَرَ الْكُفَّارِ وَالْمُنَافِقِينَ مِنَ الْكُفْرِ وَالنِّفَاقِ {حَتَّى يَمِيزَ الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ}
Ayetteki hüküm ve hitabın tertibi hususunda ihtilaf ettiler. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ, Dahhâk, Mukâtil, Kelbî ve müfessirlerin çoğunluğu şöyle dediler: Hitap kâfirlere ve münafıklaradır; yani: {مَا كَانَ اللَّهُ لِيَذَرَ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ} “Allah, müminleri bulunduğunuz durumda bırakacak değildir” ey kâfirler ve münafıklar topluluğu, içinde bulunduğunuz küfür ve nifak üzere [bırakacak değildir], {حَتَّى يَمِيزَ الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ} “ta ki pisi temizden ayırıncaya kadar”.
وَقَالَ قَوْمٌ: الْخِطَابُ لِلْمُؤْمِنِينَ الَّذِينَ أَخْبَرَ عَنْهُمْ، مَعْنَاهُ: مَا كَانَ اللَّهُ لِيَذَرَكُمْ يَا مَعْشَرَ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ مِنَ الْتِبَاسِ الْمُؤْمِنِ بِالْمُنَافِقِ، فَرَجَعَ مِنَ الْخَبَرِ إِلَى الْخِطَابِ.
Bir topluluk da şöyle dedi: Hitap, kendilerinden haber verilen müminleredir; anlamı: "Ey müminler topluluğu! Allah sizi müminin münafığa karıştığı mevcut haliniz üzere bırakacak değildir." Böylece gaib sîgasından (üçüncü şahıstan) muhatap sîgasına (ikinci şahsa) dönülmüştür.
{حَتَّى يَمِيزَ} قَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَيَعْقُوبُ بِضَمِّ الْيَاءِ وَالتَّشْدِيدِ وَكَذَلِكَ الَّتِي فِي الْأَنْفَالِ، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِالْخَفِيفِ يُقَالُ: مَازَ الشَّيْءَ يَمِيزُهُ مَيْزًا وَمَيَّزَهُ تَمْيِيزًا إِذَا فَرَّقَهُ فَامْتَازَ، وَإِنَّمَا هُوَ بِنَفْسِهِ، قَالَ أَبُو مُعَاذٍ إِذَا فَرَّقْتَ بَيْنَ شَيْئَيْنِ قُلْتَ: مِزْتُ مَيْزًا، فَإِذَا كَانَتْ أَشْيَاءَ قُلْتَ: مَيَّزْتُهَا تَمْيِيزًا وَكَذَلِكَ إِذَا جَعَلْتَ الشَّيْءَ الْوَاحِدَ شَيْئَيْنِ قُلْتَ: فَرَقْتُ بِالتَّخْفِيفِ وَمِنْهُ فَرْقُ الشَّعْرِ، فَإِنْ جَعَلْتَهُ أَشْيَاءَ قُلْتَ: فَرَّقْتُهُ تَفْرِيقًا، وَمَعْنَى الْآيَةِ حَتَّى يُمَيِّزَ الْمُنَافِقَ مِنَ الْمُخْلِصِ، فَمَيَّزَ اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ مِنَ الْمُنَافِقِينَ يَوْمَ أُحُدٍ حَيْثُ أَظْهَرُوا النِّفَاقَ وَتَخَلَّفُوا عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ.
{حَتَّى يَمِيزَ} “Ayırıncaya kadar”; Hamza, Kisâî ve Ya'kûb yâ'nın dammesi ve şedde ile [yümeyyize] şeklinde okumuşlardır; Enfâl suresindeki de böyledir. Diğerleri ise hafif (şeddesiz, [yemîze]) okumuşlardır. [Arapçada] bir şeyi ayırıp başkalaştırdığın zaman mâze'ş-şey'e yemîzühû meyzen (مَازَ الشَّيْءَ يَمِيزُهُ مَيْزًا) ve meyyezehû temyîzen (مَيَّزَهُ تَمْيِيزًا) denilir; bu bizzat ayrılmadır. Ebû Muâz şöyle dedi: İki şeyi birbirinden ayırdığında miztü meyzen (مِزْتُ مَيْزًا) dersin; eğer birden çok şey ise meyyeztühâ temyîzen (مَيَّزْتُهَا تَمْيِيزًا) dersin. Aynı şekilde bir şeyi ikiye böldüğünde hafif okunuşla faraktu (فَرَقْتُ) dersin ki saçın ayrılması (taranması) bundandır; şayet onu çok parçaya bölersen farraktuhû tefrîkan (فَرَّقْتُهُ تَفْرِيقًا) dersin. Ayetin anlamı: "Münafığı ihlaslı müminden ayırıncaya kadar" demektir. Nitekim Allah, Uhud günü münafıkların nifaklarını açığa vurup Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den geri kaldıkları zaman müminleri münafıklardan ayırmıştır.
وَقَالَ قَتَادَةُ: حَتَّى يَمِيزَ الْكَافِرَ مِنَ الْمُؤْمِنِ بِالْهِجْرَةِ وَالْجِهَادِ.
Katâde: "Hicret ve cihad ile kâfiri müminden ayırıncaya kadar" dedi.
وَقَالَ الضَّحَّاكُ: {مَا كَانَ اللَّهُ لِيَذَرَ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ} فِي أَصْلَابِ الرِّجَالِ وَأَرْحَامِ النِّسَاءِ يَا مَعْشَرَ الْمُنَافِقِينَ وَالْمُشْرِكِينَ حَتَّى يُفَرِّقَ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَ مَنْ فِي أَصْلَابِكُمْ وَأَرْحَامِ نِسَائِكُمْ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ وَقِيلَ: {حَتَّى يَمِيزَ الْخَبِيثَ} وَهُوَ الْمُذْنِبُ {مِنَ الطَّيِّبِ} وَهُوَ الْمُؤْمِنُ يَعْنِي: حَتَّى يَحُطَّ الْأَوْزَارَ عَنِ الْمُؤْمِنِ بِمَا يُصِيبُهُ مِنْ نَكْبَةٍ وَمِحْنَةٍ وَمُصِيبَةٍ، {وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُطْلِعَكُمْ عَلَى الْغَيْبِ} لِأَنَّهُ لَا يَعْلَمُ الْغَيْبَ أَحَدٌ غَيْرُهُ، {وَلَكِنَّ اللَّهَ يَجْتَبِي مِنْ رُسُلِهِ مَنْ يَشَاءُ} فَيُطْلِعُهُ عَلَى بَعْضِ عِلْمِ الْغَيْبِ، نَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: "عَالِمُ الْغَيْبِ فَلَا يُظْهِرُ عَلَى غَيْبِهِ أَحَدًا إِلَّا مَنِ ارْتَضَى مِنْ رَسُولٍ" (سُورَةُ الْجِنِّ الْآيَتَانِ: ٢٦،٢٧) .
Dahhâk şöyle dedi: {مَا كَانَ اللَّهُ لِيَذَرَ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ} “Allah, müminleri bulunduğunuz durumda bırakacak değildir”; yani ey münafıklar ve müşrikler topluluğu, erkeklerin sulbünde ve kadınların rahminde bulunduğunuz hal üzere bırakacak değildir; ta ki sizinle sulblerinizde ve kadınlarınızın rahimlerinde bulunan müminlerin arasını ayırıncaya kadar. Şöyle de denildi: {حَتَّى يَمِيزَ الْخَبِيثَ} “pisi ayırıncaya kadar” ki o günahkârdır, {مِنَ الطَّيِّبِ} “temizden” ki o mümindir; yani müminin başına gelen sıkıntı, mihnet ve musibetlerle onun üzerindeki günah yüklerini kaldırıncaya kadar. {وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُطْلِعَكُمْ عَلَى الْغَيْبِ} “Allah size gaybı bildirecek de değildir” çünkü O'ndan başka hiç kimse gaybı bilmez. {وَلَكِنَّ اللَّهَ يَجْتَبِي مِنْ رُسُلِهِ مَنْ يَشَاءُ} “Fakat Allah, peygamberlerinden dilediğini seçer” ve ona gayb ilminden bir kısmını bildirir. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın şu kavlidir: "O bütün gaybı bilir. Fakat gaybını hiç kimseye açmaz; ancak seçtiği bir elçi müstesna." (Cin Suresi, 26-27. ayetler).
وَقَالَ السُّدِّيُّ: مَعْنَاهُ وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُطْلِعَ مُحَمَّدًا ﷺ عَلَى الْغَيْبِ وَلَكِنَّ اللَّهَ اجْتَبَاهُ، {فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ وَإِنْ تُؤْمِنُوا وَتَتَّقُوا فَلَكُمْ أَجْرٌ عَظِيمٌ}
Süddî şöyle dedi: "Bunun anlamı; Allah, Muhammed'i sallallâhu aleyhi ve sellem gayba muttali kılacak değildi; fakat Allah onu seçti [demektir]." {فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ وَإِنْ تُؤْمِنُوا وَتَتَّقُوا فَلَكُمْ أَجْرٌ عَظِيمٌ} “Artık Allah'a ve peygamberlerine iman edin! Eğer iman eder ve sakınırsanız sizin için büyük bir mükâfat vardır.”
{وَلَا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَبْخَلُونَ بِمَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ هُوَ خَيْرًا لَهُمْ بَلْ هُوَ شَرٌّ لَهُمْ سَيُطَوَّقُونَ مَا بَخِلُوا بِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَلِلَّهِ مِيرَاثُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ (١٨٠) }
{وَلَا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَبْخَلُونَ بِمَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ هُوَ خَيْرًا لَهُمْ بَلْ هُوَ شَرٌّ لَهُمْ سَيُطَوَّقُونَ مَا بَخِلُوا بِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَلِلَّهِ مِيرَاثُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ (١٨٠) } “Allah'ın lütfundan kendilerine verdiklerinde cimrilik edenler, bunun kendileri için hayırlı olduğunu sanmasınlar; aksine bu onlar için bir şerdir. Cimrilik ettikleri şeyler kıyamet gününde boyunlarına dolanacaktır. Göklerin ve yerin mirası Allah'ındır. Allah yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır. (180)”
{وَلَا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَبْخَلُونَ بِمَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ هُوَ خَيْرًا لَهُمْ} أَيْ: وَلَا يَحْسَبَنَّ الْبَاخِلُونَ الْبُخْلَ خَيْرًا لَهُمْ، {بَلْ هُوَ} يَعْنِي: الْبُخْلَ، {شَرٌّ لَهُمْ سَيُطَوَّقُونَ} أَيْ: سَوْفَ يُطَوَّقُونَ {مَا بَخِلُوا بِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ} يَعْنِي: يَجْعَلُ مَا مَنَعَهُ مِنَ الزَّكَاةِ حَيَّةً تُطَوَّقُ فِي عُنُقِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ تَنْهَشُهُ مِنْ فَوْقِهِ إِلَى قَدَمِهِ وَهَذَا قَوْلُ ابْنِ مَسْعُودٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَأَبِي وَائِلٍ وَالشَّعْبِيِّ وَالسُّدِّيِّ.
{وَلَا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَبْخَلُونَ بِمَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ هُوَ خَيْرًا لَهُمْ} “Allah'ın lütfundan kendilerine verdiklerinde cimrilik edenler, bunun kendileri için hayırlı olduğunu sanmasınlar” yani cimrilik edenler, cimriliği kendileri için hayırlı sanmasınlar, {بَلْ هُوَ} “aksine bu” yani cimrilik, {شَرٌّ لَهُمْ سَيُطَوَّقُونَ} “onlar için bir şerdir; boyunlarına dolanacaktır” yani dolanacaktır, {مَا بَخِلُوا بِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ} “kıyamet gününde cimrilik ettikleri şeyler” yani zekâtını vermediği şeyi kıyamet gününde boynuna dolanan ve kendisini tepesinden ayağına kadar sokup ısıran bir yılana dönüştürür. Bu, İbn Mes'ûd, İbn Abbâs, Ebû Vâil, Şa'bî ve Süddî'nin görüşüdür.
أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ الْمُلَيْحِيُّ، أَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النُّعَيْمِيُّ، أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، أَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْمَدِينِيُّ، أَنَا هَاشِمُ بْنُ الْقَاسِمِ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ دِينَارٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ السَّمَّانِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "مَنْ آتَاهُ اللَّهُ مَالًا فَلَمْ يُؤَدِّ زَكَاتَهُ مُثِّلَ لَهُ مَالُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ شُجَاعًا أَقْرَعَ لَهُ زَبِيبَتَانِ يُطَوِّقُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ثُمَّ يَأْخُذُ بِلِهْزِمَتَيْهِ يَعْنِي شِدْقَيْهِ، ثُمَّ يَقُولُ: أَنَا مَالُكَ، أَنَا كَنْزُكَ، ثُمَّ تَلَا {وَلَا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَبْخَلُونَ} الْآيَةَ" .
Bize Abdülvâhid el-Muleyhî bildirdi, bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî bildirdi, bize Muhammed b. Yûsuf bildirdi, bize Muhammed b. İsmâîl bildirdi, bize Alî b. Abdillâh el-Medînî bildirdi, bize Hâşim b. el-Kâsım bildirdi, bize Abdurrahman b. Abdillâh b. Dînâr babasından, o da Ebû Sâlih es-Semmân'dan, o da Ebû Hüreyre'den bildirdi ki şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: "Allah kime bir mal verir de o malının zekâtını ödemezse, kıyamet gününde malı iki gözünün üstünde siyah noktalar bulunan kel/zehirli bir yılan suretinde ona gösterilir. Kıyamet günü o yılan boynuna dolanır, sonra iki avurdunu –yani iki çenesini– yakalar ve: 'Ben senin malınım, ben senin hazinenim!' der." Sonra şu ayeti okudu: {وَلَا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَبْخَلُونَ} “Cimrilik edenler sakın sanmasınlar...”
أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ الْمُلَيْحِيُّ، أَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النُّعَيْمِيُّ، أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، أَنَا عَمْرُو بْنُ حَفْصِ بْنِ غِيَاثٍ، أَنَا أَبِي، أَنَا الْأَعْمَشُ، عَنِ الْمَعْرُورِ بْنِ سُوَيْدٍ، عَنْ أَبِي ذَرٍّ ﵁ قَالَ: انْتَهَيْتُ إِلَيْهِ يَعْنِي: النَّبِيَّ ﷺ قَالَ . "وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ، أَوْ وَالَّذِي لَا إِلَهَ غَيْرُهُ، أَوْ كَمَا حَلَفَ مَا مِنْ رَجُلٍ يَكُونُ لَهُ إِبِلٌ أَوْ بَقَرٌ أَوْ غَنَمٌ لَا يُؤَدِّي حَقَّهَا إِلَّا أُتِيَ بِهَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَعْظَمَ مَا يَكُونُ وَأَسْمَنَهُ تَطَؤُهُ بِأَخْفَافِهَا وَتَنْطَحُهُ بِقُرُونِهَا كُلَّمَا جَازَتْ أُخْرَاهَا رُدَّتْ عَلَيْهِ أُوْلَاهَا حَتَّى يُقْضَى بَيْنَ النَّاسِ" .
Bize Abdülvâhid el-Muleyhî bildirdi, bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî bildirdi, bize Muhammed b. Yûsuf bildirdi, bize Muhammed b. İsmâîl bildirdi, bize Amr b. Hafs b. Gıyâs bildirdi, bize babam bildirdi, bize el-A'meş, el-Ma'rûr b. Süveyd'den, o da Ebû Zerr radıyallâhu anh'tan bildirdi ki şöyle dedi: O'nun –yani Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in– yanına vardım, şöyle buyurdu: "Nefsim elinde olan [Allah]'a yemin ederim ki –yahut Kendisinden başka ilah olmayan [Allah]'a yemin ederim ki, yahut yemin ettiği gibi– develeri, sığırları veya koyunları olup da bunların hakkını ödemeyen hiçbir kimse yoktur ki, kıyamet gününde onlar olabildiğince büyük ve semiz bir şekilde getirilip onu tırnaklarıyla çiğnemesinler ve boynuzlarıyla süsmesinler. Sonuncusu geçip gittiğinde, insanlar arasında hüküm verilinceye kadar ilki tekrar onun üzerine döndürülür."
قَالَ إِبْرَاهِيمُ النَّخَعِيُّ: مَعْنَى الْآيَةِ يَجْعَلُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فِي أَعْنَاقِهِمْ طَوْقًا مِنَ النَّارِ قَالَ مُجَاهِدٌ: يُكَلَّفُونَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَنْ يَأْتُوا بِمَا بَخِلُوا بِهِ فِي الدُّنْيَا مِنْ أَمْوَالِهِمْ.
İbrâhîm en-Nehaî şöyle dedi: Ayetin anlamı; kıyamet günü boyunlarına ateşten bir halka geçirilir, demektir. Mücâhid: "Dünyada mallarından cimrilik ettikleri şeyleri kıyamet gününde getirmekle mükellef tutulurlar" dedi.
وَرَوَى عَطِيَّةُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي أَحْبَارِ الْيَهُودِ الَّذِينَ كَتَمُوا صِفَةَ مُحَمَّدٍ ﷺ
Atıyye, İbn Abbâs'tan şöyle rivayet etmiştir: Bu ayet, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in vasfını gizleyen Yahudi din adamları (hahamları) hakkında inmiştir
وَنُبُوَّتَهُ وَأَرَادَ بِالْبُخْلِ كِتْمَانَ الْعِلْمِ (١) كَمَا قَالَ فِي سُورَةِ النِّسَاءِ "الَّذِينَ يَبْخَلُونَ وَيَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبُخْلِ وَيَكْتُمُونَ مَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ" (النِّسَاءِ -٣٧) .
ve onun peygamberliğini [gizleyenler hakkında inmiştir]. Buradaki cimrilikten kasıt ilmi gizlemektir , nitekim Nisâ suresinde şöyle buyurmuştur: "Onlar ki cimrilik ederler, insanlara da cimriliği emrederler ve Allah'ın lütfundan kendilerine verdiklerini gizlerler..." (Nisâ, 37).
وَمَعْنَى قَوْلِهِ "سَيُطَوَّقُونَ مَا بَخِلُوا بِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ" أَيْ: يَحْمِلُونَ وِزْرَهُ وَإِثْمَهُ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: "وَهُمْ يَحْمِلُونَ أَوْزَارَهُمْ عَلَى ظُهُورِهِمْ" (الْأَنْعَامِ -٣١) .
"Kıyamet gününde cimrilik ettikleri şeyler boyunlarına dolanacaktır" kavlinin anlamı: Onun günahını ve vebalini yüklenirler demektir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: "Onlar günahlarını sırtlarında taşırlar." (En'âm, 31).
{وَلِلَّهِ مِيرَاثُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ} يَعْنِي: أَنَّهُ الْبَاقِي الدَّائِمُ بَعْدَ فَنَاءِ خَلْقِهِ وَزَوَالِ أَمْلَاكِهِمْ فَيَمُوتُونَ وَيَرِثُهُمْ، نَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: "إِنَّا نَحْنُ نَرِثُ الْأَرْضَ وَمَنْ عَلَيْهَا" (مَرْيَمَ -٤٠) {وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ} قَرَأَ أَهْلُ البصرة ومكة يعلمون بِالْيَاءِ وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِالتَّاءِ.
{وَلِلَّهِ مِيرَاثُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ} “Göklerin ve yerin mirası Allah'ındır” Yani O, yarattıklarının yok olmasından ve mülklerinin zeval bulmasından sonra bâkî ve dâim olandır; onlar ölürler, O da onlara vâris olur. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın: “Şüphesiz yeryüzüne ve onun üzerindekilere Biz vâris oluruz” (Meryem, 40) kavlidir. {وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ} “Allah, yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır”. Basra ve Mekke ehli [bu lafzı] yâ ile ['ya‘melûn' şeklinde] okumuştur; diğerleri ise tâ ile ['ta‘melûn' şeklinde] okumuştur.
{لَقَدْ سَمِعَ اللَّهُ قَوْلَ الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ فَقِيرٌ وَنَحْنُ أَغْنِيَاءُ سَنَكْتُبُ مَا قَالُوا وَقَتْلَهُمُ الْأَنْبِيَاءَ بِغَيْرِ حَقٍّ وَنَقُولُ ذُوقُوا عَذَابَ الْحَرِيقِ (١٨١) }
{لَقَدْ سَمِعَ اللَّهُ قَوْلَ الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ فَقِيرٌ وَنَحْنُ أَغْنِيَاءُ سَنَكْتُبُ مَا قَالُوا وَقَتْلَهُمُ الْأَنْبِيَاءَ بِغَيْرِ حَقٍّ وَنَقُولُ ذُوقُوا عَذَابَ الْحَرِيقِ (١٨١) } “'Şüphesiz Allah fakirdir, biz ise zenginiz' diyenlerin sözünü Allah elbette işitmiştir. Onların söylediklerini ve peygamberleri haksız yere öldürmelerini yazacağız ve: 'Tadın yakıcı azabı!' diyeceğiz. (181)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: {لَقَدْ سَمِعَ اللَّهُ قَوْلَ الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ فَقِيرٌ وَنَحْنُ أَغْنِيَاءُ} قَالَ الْحَسَنُ وَمُجَاهِدٌ: لَمَّا نَزَلَتْ: {مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا} قَالَتِ الْيَهُودُ: إِنَّ اللَّهَ فَقِيرٌ اسْتَقْرَضَ مِنَّا وَنَحْنُ أَغْنِيَاءُ، وَذَكَرَ الْحَسَنُ: أَنَّ قَائِلَ هَذِهِ الْمَقَالَةِ حُيَيُّ بْنُ أَخْطَبَ (١) .
Allah Teâlâ'nın: {لَقَدْ سَمِعَ اللَّهُ قَوْلَ الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ فَقِيرٌ وَنَحْنُ أَغْنِيَاءُ} “'Şüphesiz Allah fakirdir, biz ise zenginiz' diyenlerin sözünü Allah elbette işitmiştir” kavli hakkında Hasan ve Mücâhid şöyle dediler: {مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا} “Kimdir o ki Allah'a güzel bir borç versin” [ayeti] indiğinde Yahudiler: "Allah fakirdir ki bizden borç istiyor, biz ise zenginiz" dediler. Hasan, bu sözü söyleyenin Huyey b. Ahtab olduğunu zikretmiştir.
وَقَالَ عِكْرِمَةُ وَالسُّدِّيُّ وَمُقَاتِلٌ وَمُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ: كَتَبَ النَّبِيُّ ﷺ مَعَ أَبِي بَكْرٍ ﵁ إِلَى يَهُودِ بَنِي قَيْنُقَاعَ يَدْعُوهُمْ إِلَى الْإِسْلَامِ وَإِلَى إِقَامِ الصَّلَاةِ وَإِيتَاءِ الزَّكَاةِ وَأَنْ يُقْرِضُوا اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا فَدَخَلَ أَبُو بَكْرٍ ﵁ ذَاتَ يَوْمٍ بَيْتَ مُدَارِسِهِمْ فَوَجَدَ نَاسًا كَثِيرًا مِنَ الْيَهُودِ قَدِ اجْتَمَعُوا إِلَى رَجُلٍ مِنْهُمْ يُقَالُ لَهُ فِنْحَاصُ بْنُ عَازُورَاءَ وَكَانَ مِنْ عُلَمَائِهِمْ، وَمَعَهُ حَبْرٌ آخَرُ يُقَالُ لَهُ أَشْيَعُ. فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ لِفِنْحَاصَ: اتَّقِ اللَّهَ وَأَسْلِمْ فَوَاللَّهِ إِنَّكَ لَتَعْلَمُ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ قَدْ جَاءَكُمْ بِالْحَقِّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ تَجِدُونَهُ مَكْتُوبًا عِنْدَكُمْ فِي التَّوْرَاةِ فَآمِنْ وَصَدِّقْ وَأَقْرِضِ اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا يُدْخِلْكَ الْجَنَّةَ وَيُضَاعِفْ لَكَ الثَّوَابَ.
İkrime, Süddî, Mukâtil ve Muhammed b. İshâk şöyle dediler: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, Ebû Bekir radıyallâhu anh ile Kaynukâoğulları Yahudilerine bir mektup göndererek onları İslam'a, namazı kılmaya, zekâtı vermeye ve Allah'a güzel bir borç vermeye davet etti. Ebû Bekir radıyallâhu anh bir gün onların dershanelerine/havralarına girdi ve Yahudilerden birçok kimsenin, Finhâs b. Âzûrâ denilen –ki onların âlimlerindendi– bir adamın etrafında toplandığını gördü; yanında da Eşya' denilen başka bir haham vardı. Ebû Bekir, Finhâs'a: "Allah'tan sakın ve Müslüman ol! Vallahi sen muhakkak biliyorsun ki Muhammed Allah'ın Resûlüdür, size Allah katından hakkı getirmiştir; bunu yanınızdaki Tevrat'ta yazılı bulmaktasınız. İman et, doğrula ve Allah'a güzel bir borç ver ki seni cennete koysun ve mükâfatını kat kat artırsın" dedi.
فَقَالَ فِنْحَاصُ: يَا أَبَا بَكْرٍ تَزْعُمُ أَنَّ رَبَّنَا يَسْتَقْرِضُ أَمْوَالَنَا وَمَا يَسْتَقْرِضُ إِلَّا الْفَقِيرُ مِنَ الْغَنِيِّ؟ فَإِنْ كَانَ مَا تَقُولُ حَقًّا فَإِنَّ اللَّهَ إِذًا لَفَقِيرٌ وَنَحْنُ أَغْنِيَاءُ، وَإِنَّهُ يَنْهَاكُمْ عَنِ الرِّبَا وَيُعْطِينَا، وَلَوْ كَانَ غَنِيًّا مَا أَعْطَانَا الرِّبَا.
Bunun üzerine Finhâs: "Ey Ebâ Bekir! Rabbimizin bizim mallarımızdan borç istediğini mi iddia ediyorsun? Halbuki borcu sadece fakir olan zenginden ister! Eğer söylediğin doğruysa o halde Allah fakirdir, biz ise zenginiz. Üstelik O size faizi yasaklıyor ama bize [faiz kazancı] veriyor; şayet zengin olsaydı bize faiz vermezdi" dedi.
فَغَضِبَ أَبُو بَكْرٍ ﵁ وَضَرَبَ وَجْهَ فِنْحَاصَ ضَرْبَةً شَدِيدَةً وَقَالَ: وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ لَوْلَا الْعَهْدُ الَّذِي بَيْنَنَا وَبَيْنَكَ لَضَرَبْتُ عُنُقَكَ يَا عُدُوَّ اللَّهِ فَذَهَبَ فِنْحَاصُ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَقَالَ: يَا مُحَمَّدُ انْظُرْ مَا صَنَعَ بِي صَاحِبُكَ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ لِأَبِي بَكْرٍ ﵁: "مَا حَمَلَكَ عَلَى مَا صَنَعْتَ"؟
Bunun üzerine Ebû Bekir radıyallâhu anh öfkelendi ve Finhâs'ın yüzüne şiddetli bir tokat indirip şöyle dedi: "Nefsim elinde olan [Allah]'a yemin ederim ki, eğer bizimle senin arandaki antlaşma olmasaydı ey Allah'ın düşmanı, mutlaka boynunu vururdum!" Bunun üzerine Finhâs, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gidip: "Ey Muhammed! Arkadaşının bana ne yaptığına bir bak!" dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de Ebû Bekir radıyallâhu anh'a: «Seni bu yaptığın şeye sevk eden nedir?» buyurdu.
فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ عَدُوَّ اللَّهِ قَالَ قَوْلًا عَظِيمًا زَعَمَ أَنَّ اللَّهَ فَقِيرٌ وَأَنَّهُمْ أَغْنِيَاءُ فَغَضِبْتُ لِلَّهِ فَضَرَبْتُ وَجْهَهُ، فَجَحَدَ ذَلِكَ فِنْحَاصُ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى رَدًّا عَلَى فِنْحَاصَ وَتَصْدِيقًا لِأَبِي بَكْرٍ ﵁: {لَقَدْ سَمِعَ اللَّهُ قَوْلَ الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ فَقِيرٌ وَنَحْن أَغْنِيَاءُ} " ٧٥/أ
Ebû Bekir: "Ey Allah'ın Resûlü! Allah'ın düşmanı çok büyük bir laf etti; Allah'ın fakir, kendilerinin ise zengin olduğunu iddia etti. Ben de Allah için öfkelendim ve yüzüne vurdum" dedi. Finhâs ise bunu inkâr etti. Bunun üzerine Allah Teâlâ, Finhâs'ı yalanlamak ve Ebû Bekir radıyallâhu anh'ı doğrulamak üzere şu ayeti indirdi: {لَقَدْ سَمِعَ اللَّهُ قَوْلَ الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ فَقِيرٌ وَنَحْنُ أَغْنِيَاءُ} “'Şüphesiz Allah fakirdir, biz ise zenginiz' diyenlerin sözünü Allah elbette işitmiştir.”
{سَنَكْتُبُ مَا قَالُوا} مِنَ الْإِفْكِ وَالْفِرْيَةِ عَلَى اللَّهِ {فَنُجَازِيهِمْ بِهِ} وَقَالَ مُقَاتِلٌ: سَنَحْفَظُ عَلَيْهِمْ، وَقَالَ الْوَاقِدِيُّ: سَنَأْمُرُ الْحَفَظَةَ بِالْكِتَابَةِ، نَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَإِنَّا لَهُ كَاتِبُونَ} ، {وَقَتْلَهُمُ الْأَنْبِيَاءَ بِغَيْرِ حَقٍّ وَنَقُولُ ذُوقُوا عَذَابَ الْحَرِيقِ} قَرَأَ حَمْزَةُ "سَيُكْتَبُ" بِضَمِّ الْيَاءِ، " وَقَتْلُهُمْ " بِرَفْعِ اللَّامِ "وَيَقُولُ" بِالْيَاءِ وَ {ذُوقُوا عَذَابَ الْحَرِيقِ} أَيِ: النَّارِ وَهُوَ بِمَعْنَى الْمُحْرِقُ كَمَا يُقَالُ: لَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ أَيْ: مُؤْلِمٌ.
{سَنَكْتُبُ مَا قَالُوا} “Söylediklerini yazacağız” Allah'a karşı iftira ve bühtan türünden olanları [yazacağız], {فَنُجَازِيهِمْ بِهِ} “ve bununla onları cezalandıracağız”. Mukâtil: "Aleyhlerine muhafaza edeceğiz" dedi. Vâkıdî: "Yazıcı meleklere yazmalarını emredeceğiz" dedi. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın şu kavlidir: {وَإِنَّا لَهُ كَاتِبُونَ} “Şüphesiz biz onu yazmaktayız.” {وَقَتْلَهُمُ الْأَنْبِيَاءَ بِغَيْرِ حَقٍّ وَنَقُولُ ذُوقُوا عَذَابَ الْحَرِيقِ} “Ve peygamberleri haksız yere öldürmelerini [de yazacağız] ve: 'Tadın yakıcı azabı!' diyeceğiz”; Hamza yâ'nın dammesi ile "سَيُكْتَبُ" [seyüktebü / yazılacaktır], lâm'ın ref'i ile "وَقَتْلُهُمْ" [ve katlühüm / ve onların öldürmeleri] ve yâ ile "وَيَقُولُ" [ve yekûlü / ve diyecektir] şeklinde okumuştur. {ذُوقُوا عَذَابَ الْحَرِيقِ} “Tadın yakıcı azabı”; yani ateş azabını [tadın]; bu yakıcı anlamındadır, nitekim onlar için elem verici bir azap vardır denildiğinde yani acı verici azap kastedilir.
{ذَلِكَ بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيكُمْ وَأَنَّ اللَّهَ لَيْسَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ (١٨٢) الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ عَهِدَ إِلَيْنَا أَلَّا نُؤْمِنَ لِرَسُولٍ حَتَّى يَأْتِيَنَا بِقُرْبَانٍ تَأْكُلُهُ النَّارُ قُلْ قَدْ جَاءَكُمْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِي بِالْبَيِّنَاتِ وَبِالَّذِي قُلْتُمْ فَلِمَ قَتَلْتُمُوهُمْ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ (١٨٣) }
{ذَلِكَ بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيكُمْ وَأَنَّ اللَّهَ لَيْسَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ (١٨٢) الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ عَهِدَ إِلَيْنَا أَلَّا نُؤْمِنَ لِرَسُولٍ حَتَّى يَأْتِيَنَا بِقُرْبَانٍ تَأْكُلُهُ النَّارُ قُلْ قَدْ جَاءَكُمْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِي بِالْبَيِّنَاتِ وَبِالَّذِي قُلْتُمْ فَلِمَ قَتَلْتُمُوهُمْ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ (١٨٣) } “Bu, ellerinizin önden gönderdiği şeyler yüzündendir ve şüphesiz Allah kullarına asla zulmedici değildir. (182) Onlar dediler ki: 'Doğrusu Allah bize, ateşin yiyeceği bir kurban getirmedikçe hiçbir peygambere inanmamamızı emretti.' De ki: 'Benden önce peygamberler size apaçık delillerle ve dediğiniz şeyle gelmişti. Eğer doğru sözlü iseniz onları niçin öldürdünüz?' (183)”
{ذَلِكَ بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيكُمْ وَأَنَّ اللَّهَ لَيْسَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ} فَيُعَذِّبُ بِغَيْرِ ذَنْبٍ.
{ذَلِكَ بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيكُمْ وَأَنَّ اللَّهَ لَيْسَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ} “Bu, ellerinizin önden gönderdiği şeyler yüzündendir ve şüphesiz Allah kullarına asla zulmedici değildir” ki günahsız yere azap etsin.
قَوْلُهُ تَعَالَى: {الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ عَهِدَ إِلَيْنَا} الْآيَةَ قَالَ الْكَلْبِيُّ: نَزَلَتْ فِي كَعْبِ بْنِ الْأَشْرَفِ وَمَالِكِ بْنِ الصَّيْفِ وَوَهْبِ بْنِ يَهُوذَا وَزَيْدِ بْنِ التَّابُوتِ وَفِنْحَاصَ بْنِ عَازُورَاءَ وَحُيَيِّ بْنِ أَخْطَبَ أَتَوُا النَّبِيَّ ﷺ فَقَالُوا: يَا مُحَمَّدُ تَزْعُمُ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى بَعَثَكَ إِلَيْنَا رَسُولًا وَأَنْزَلَ عَلَيْكَ الْكِتَابَ وَأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَدْ عَهِدَ إِلَيْنَا فِي التَّوْرَاةِ {أَلَّا نُؤْمِنَ لِرَسُولٍ} يَزْعُمُ أَنَّهُ جَاءَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ، {حَتَّى يَأْتِيَنَا بِقُرْبَانٍ تَأْكُلُهُ النَّارُ} فَإِنْ جِئْتَنَا بِهِ صَدَّقْنَاكَ؛ قَالَ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى: {الَّذِينَ قَالُوا} أَيْ: سَمِعَ اللَّهُ قَوْلَ الَّذِينَ قَالُوا وَمَحَلُّ {الَّذِينَ} خَفْضٌ رَدًّا عَلَى {الَّذِينَ} الْأَوَّلِ، {إِنَّ اللَّهَ عَهِدَ إِلَيْنَا} أَيْ: أَمَرَنَا وَأَوْصَانَا فِي كُتُبِهِ أَنْ لَا نُؤْمِنُ بِرَسُولٍ أَيْ: لَا نُصَدِّقَ رَسُولًا يَزْعُمُ أَنَّهُ جَاءَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ حَتَّى يَأْتِيَنَا بِقُرْبَانٍ تَأْكُلُهُ النَّارُ فَيَكُونُ دَلِيلًا عَلَى صِدْقِهِ، وَالْقُرْبَانُ: كُلُّ مَا يَتَقَرَّبُ بِهِ الْعَبْدُ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى مِنْ نَسِيكَةٍ وَصَدَقَةٍ وَعَمَلٍ صَالِحٍ فُعْلَانٌ مِنَ الْقُرْبَةِ وَكَانَتِ الْقَرَابِينُ وَالْغَنَائِمُ لَا تَحِلُّ لِبَنِي إِسْرَائِيلَ وَكَانُوا إِذَا قَرَّبُوا قُرْبَانًا أَوْ غَنِمُوا غَنِيمَةً جَاءَتْ نَارٌ
Allah Teâlâ'nın: {الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ عَهِدَ إِلَيْنَا} “O kimseler ki 'Şüphesiz Allah bize ahdetti' dediler” ayeti hakkında Kelbî şöyle demiştir: [Bu ayet] Kâ‘b b. el-Eşref, Mâlik b. Sayf, Vehb b. Yehûzâ, Zeyd b. et-Tâbût, Fınhâs b. Âzûrâ ve Huyey b. Ahtab hakkında indi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip dediler ki: “Ey Muhammed! Sen Allah Teâlâ'nın seni bize bir elçi olarak gönderdiğini ve sana Kitab'ı indirdiğini iddia ediyorsun. Hâlbuki Allah Teâlâ Tevrat'ta bize; {أَلَّا نُؤْمِنَ لِرَسُولٍ} Allah katından geldiğini iddia eden 'hiçbir peygambere inanmamamızı', {حَتَّى يَأْتِيَنَا بِقُرْبَانٍ تَأْكُلُهُ النَّارُ} 'ateşin yiyeceği bir kurban bize getirinceye kadar' ahdetti. Eğer sen bunu bize getirirsen seni tasdik ederiz.” [Kelbî] dedi ki: Bunun üzerine Allah Teâlâ: {الَّذِينَ قَالُوا} “O kimseler ki dediler...” [ayetini] indirdi. Yani: Allah o sözü söyleyenlerin lafını işitti. {الَّذِينَ} lafzının iraptaki yeri, önceki {الَّذِينَ} lafzına atfen mecrurdur. {إِنَّ اللَّهَ عَهِدَ إِلَيْنَا} “Şüphesiz Allah bize ahdetti”, yani kitaplarında bize emretti ve tavsiye etti ki; doğruluğuna bir delil olmak üzere ateşin yiyeceği bir kurban getirmedikçe, Allah katından geldiğini iddia eden hiçbir peygambere iman etmeyelim, yani onu tasdik etmeyelim. Kurban (الْقُرْبَانُ); kulun kurbanlık, sadaka ve salih amel nevinden Allah Teâlâ'ya yakınlaşmak için yaptığı her şeydir; kurbet (yakınlık) kökünden fu‘lân veznindedir. Kurbanlar ve ganimetler İsrâiloğullarına helal değildi. Onlar bir kurban sunduklarında veya ganimet elde ettiklerinde bir ateş gelirdi...
بَيْضَاءُ مِنَ السَّمَاءِ لَا دُخَانَ لَهَا وَلَهَا دَوِيٌّ وَحَفِيفٌ فَتَأْكُلُهُ وَتُحْرِقُ ذَلِكَ الْقُرْبَانَ وَتِلْكَ الْغَنِيمَةَ فَيَكُونُ ذَلِكَ عَلَامَةَ الْقَبُولِ وَإِذَا لَمْ يُقْبَلْ بَقِيَتْ عَلَى حَالِهَا.
gökten dumansız, uğultulu ve hışırtılı beyaz bir ateş gelir ve o kurbanı yahut ganimeti yer, yakardı. Bu da kabul edildiğinin işareti olurdu; şayet kabul edilmezse olduğu gibi kalırdı.
وَقَالَ السُّدِّيُّ: إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَمَرَ بَنِي إِسْرَائِيلَ مَنْ جَاءَكُمْ يَزْعُمُ أَنَّهُ رَسُولُ اللَّهِ فَلَا تُصَدِّقُوهُ حَتَّى يَأْتِيَكُمْ بِقُرْبَانٍ تَأْكُلُهُ النَّارُ حَتَّى يَأْتِيَكُمُ الْمَسِيحُ وَمُحَمَّدٌ، فَإِذَا أَتَيَاكُمْ فَآمِنُوا بِهِمَا فَإِنَّهُمَا يَأْتِيَانِ بِغَيْرِ قُرْبَانٍ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى إِقَامَةً لِلْحُجَّةِ عَلَيْهِمْ، {قُلْ} يَا مُحَمَّدُ {قَدْ جَاءَكُمْ} يَا مَعْشَرَ الْيَهُودِ {رُسُلٌ مِنْ قَبْلِي بِالْبَيِّنَاتِ وَبِالَّذِي قُلْتُمْ} الْقُرْبَانِ {فَلِمَ قَتَلْتُمُوهُمْ} يَعْنِي: زَكَرِيَّا وَيَحْيَى وَسَائِرَ مَنْ قَتَلُوا مِنَ الْأَنْبِيَاءِ، وَأَرَادَ بِذَلِكَ أَسْلَافَهُمْ فَخَاطَبَهُمْ بِذَلِكَ لِأَنَّهُمْ رَضُوا بِفِعْلِ أَسْلَافِهِمْ {إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ} مَعْنَاهُ تَكْذِيبُهُمْ مَعَ عِلْمِهِمْ بِصِدْقِكَ، كَقَتْلِ آبَائِهِمُ الْأَنْبِيَاءَ، مَعَ الْإِتْيَانِ بِالْقُرْبَانِ وَالْمُعْجِزَاتِ، ثُمَّ قَالَ مُعَزِّيًا لِنَبِيِّهِ ﷺ:
Süddî şöyle dedi: Allah Teâlâ İsrâiloğullarına; "Size Allah'ın elçisi olduğunu iddia ederek gelen kimseyi, Mesih ve Muhammed gelinceye kadar, ateşin yiyeceği bir kurban getirmedikçe tasdik etmeyin. Bu ikisi geldiğinde ise onlara iman edin, zira onlar kurbansız gelirler" diye emretmişti. Allah Teâlâ onların aleyhine delil getirmek üzere şöyle buyurdu: {قُلْ} “De ki” ey Muhammed, {قَدْ جَاءَكُمْ} “size gelmişti” ey Yahudiler topluluğu, {رُسُلٌ مِنْ قَبْلِي بِالْبَيِّنَاتِ وَبِالَّذِي قُلْتُمْ} “benden önce apaçık delillerle ve dediğiniz şeyle peygamberler” yani kurbanla, {فَلِمَ قَتَلْتُمُوهُمْ} “onları niçin öldürdünüz?” yani Zekeriyyâ, Yahyâ ve öldürdükleri diğer peygamberleri [niçin öldürdünüz?]. Bununla onların geçmiş atalarını kastetti; atalarının fiiline razı oldukları için hitabı onlara yöneltti: {إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ} “Eğer doğru sözlü iseniz”. Bunun manası şudur: Sizin, onun doğruluğunu bildiğiniz halde onu yalanlamanız, tıpkı babalarınızın peygamberleri kurban ve mucizeler getirmelerine rağmen öldürmeleri gibidir. Sonra Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e teselli vererek şöyle buyurdu:
{فَإِنْ كَذَّبُوكَ فَقَدْ كُذِّبَ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِكَ جَاءُوا بِالْبَيِّنَاتِ وَالزُّبُرِ وَالْكِتَابِ الْمُنِيرِ (١٨٤) كُلُّ نَفْسٍ ذَائِقَةُ الْمَوْتِ وَإِنَّمَا تُوَفَّوْنَ أُجُورَكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَمَنْ زُحْزِحَ عَنِ النَّارِ وَأُدْخِلَ الْجَنَّةَ فَقَدْ فَازَ وَمَا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا إِلَّا مَتَاعُ الْغُرُورِ (١٨٥) }
{فَإِنْ كَذَّبُوكَ فَقَدْ كُذِّبَ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِكَ جَاءُوا بِالْبَيِّنَاتِ وَالزُّبُرِ وَالْكِتَابِ الْمُنِيرِ (١٨٤) كُلُّ نَفْسٍ ذَائِقَةُ الْمَوْتِ وَإِنَّمَا تُوَفَّوْنَ أُجُورَكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَمَنْ زُحْزِحَ عَنِ النَّارِ وَأُدْخِلَ الْجَنَّةَ فَقَدْ فَازَ وَمَا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا إِلَّا مَتَاعُ الْغُرُورِ (١٨٥) } “Eğer seni yalanladılarsa, senden önce apaçık deliller, sahifeler ve aydınlatıcı kitap getiren peygamberler de yalanlanmıştı. (184) Her can ölümü tadacaktır. Ecirleriniz ancak kıyamet günü size eksiksiz verilecektir. Kim ateşten uzaklaştırılıp cennete sokulursa, muhakkak o kurtulmuştur. Dünya hayatı ise aldatıcı bir metadan başka bir şey değildir. (185)”
{فَإِنْ كَذَّبُوكَ فَقَدْ كُذِّبَ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِكَ جَاءُوا بِالْبَيِّنَاتِ وَالزُّبُرِ} قَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ " وَبِالزُّبُرِ " أَيْ: بِالْكُتُبِ الْمَزْبُورَةِ يَعْنِي: الْمَكْتُوبَةَ، وَاحِدُهَا زَبُورٌ مِثْلَ: رَسُولٍ وَرُسُلٍ، {وَالْكِتَابِ الْمُنِيرِ} الْوَاضِحِ الْمُضِيءِ.
{فَإِنْ كَذَّبُوكَ فَقَدْ كُذِّبَ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِكَ جَاءُوا بِالْبَيِّنَاتِ وَالزُّبُرِ} “Eğer seni yalanladılarsa, senden önce apaçık deliller ve sayfalar getiren peygamberler de yalanlanmıştı”; İbn Âmir "وَبِالزُّبُرِ" [ve bi'z-zübür] şeklinde okumuştur; yani yazılmış kitaplarla gelmişlerdi. Bunun tekili resûl (رَسُول) ve rusul (رُسُل) gibi zebûr (زَبُور)dur. {وَالْكِتَابِ الْمُنِيرِ} “Ve aydınlatıcı kitap” apaçık ve nur saçan [kitap].
قَوْلُهُ ﷿: {كُلُّ نَفْسٍ} مَنْفُوسَةٍ، {ذَائِقَةُ الْمَوْتِ} وَفِي الْحَدِيثِ: "لَمَّا خَلَقَ اللَّهُ تَعَالَى آدَمَ اشْتَكَتِ الْأَرْضُ إِلَى رَبِّهَا لِمَا أُخِذَ مِنْهَا فَوَعَدَهَا أَنْ يَرُدَّ فِيهَا مَا أُخِذَ مِنْهَا فَمَا مِنْ أَحَدٍ إِلَّا يُدْفَنُ فِي التُّرْبَةِ الَّتِي خُلِقَ مِنْهَا" ، {وَإِنَّمَا تُوَفَّوْنَ أُجُورَكُمْ} تُوَفَّوْنَ جَزَاءَ أَعْمَالِكُمْ، {يَوْمَ الْقِيَامَةِ} إِنْ خَيْرًا فَخَيْرٌ وَإِنْ شَرًّا فَشَرٌّ، {فَمَنْ زُحْزِحَ} نُجِّيَ وَأُزِيلَ، {عَنِ النَّارِ وَأُدْخِلَ الْجَنَّةَ فَقَدْ فَازَ} ظَفِرَ بِالنَّجَاةِ وَنَجَا مِنَ الْخَوْفِ، {وَمَا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا إِلَّا مَتَاعُ الْغُرُورِ} يَعْنِي مَنْفَعَةٌ وَمُتْعَةٌ كَالْفَأْسِ وَالْقِدْرِ وَالْقَصْعَةِ ثُمَّ تَزُولُ وَلَا تَبْقَى.
Azîz ve Celîl olan Allah'ın: {كُلُّ نَفْسٍ} “Her can” nefes alan her varlık, {ذَائِقَةُ الْمَوْتِ} “ölümü tadacaktır” kavli. Hadiste şöyle gelmiştir: "Allah Teâlâ Âdem'i yarattığında yeryüzü kendisinden alınan toprak sebebiyle Rabbine şikayette bulundu. Bunun üzerine Allah ona kendisinden alınanı tekrar ona iade edeceğini vaat etti. Dolayısıyla her insan mutlaka yaratıldığı toprağa defnedilir." {وَإِنَّمَا تُوَفَّوْنَ أُجُورَكُمْ} “Ecirleriniz ancak size eksiksiz verilecektir” amellerinizin karşılığı tam olarak verilecektir, {يَوْمَ الْقِيَامَةِ} “kıyamet günü”; eğer hayır ise hayır, şer ise şerdir. {فَمَنْ زُحْزِحَ} “Kim uzaklaştırılırsa” kurtarılır ve bertaraf edilirse, {عَنِ النَّارِ وَأُدْخِلَ الْجَنَّةَ فَقَدْ فَازَ} “ateşten ve cennete sokulursa, muhakkak o kurtulmuştur” kurtuluşa ermiş ve korkudan emin olmuştur. {وَمَا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا إِلَّا مَتَاعُ الْغُرُورِ} “Dünya hayatı ise aldatıcı bir metadan başka bir şey değildir” yani balta, tencere ve çanak gibi [geçici] bir menfaat ve faydalanmadır; sonra zail olur gider ve kalıcı olmaz.
وَقَالَ الْحَسَنُ: كَخُضْرَةِ النَّبَاتِ وَلَعِبِ الْبَنَاتِ لَا حَاصِلَ لَهُ.
Hasan [el-Basrî] şöyle demiştir: [Dünya], bitkinin yeşilliği ve kız çocuklarının oyunu gibidir; geride hiçbir kalıcı semeresi yoktur.
قَالَ قَتَادَةُ: هِيَ مَتَاعٌ مَتْرُوكَةٌ يُوشِكُ أَنْ تَضْمَحِلَّ بِأَهْلِهَا فَخُذُوا مِنْ هَذَا الْمَتَاعِ بِطَاعَةِ اللَّهِ مَا اسْتَطَعْتُمْ وَالْغُرُورُ: الْبَاطِلُ.
Katâde şöyle dedi: O, terk edilecek bir metadır; pek yakında ehlini yok edip gidecektir. O halde bu metadan Allah'a itaat uğruna gücünüzün yettiği kadarını alın. Gurûr ise bâtıl demektir.
أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الصَّالِحِيُّ، أَخْبَرَنَا أَبُو بَكْرٍ أَحْمَدُ بْنُ الْحَسَنِ الْحِيرِيُّ، أَنَا حَاجِبُ بْنُ أَحْمَدَ الطُّوسِيُّ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى، أَخْبَرَنَا بن هَارُونَ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَمْرٍو، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "يَقُولُ اللَّهُ تَعَالَى: أَعْدَدْتُ لِعِبَادِي الصَّالِحِينَ مَا لَا عَيْنٌ رَأَتْ وَلَا أُذُنٌ سَمِعَتْ وَلَا خَطَرَ عَلَى قَلْبِ بَشَرٍ" وَاقْرَءُوا إِنْ شِئْتُمْ "فَلَا تَعْلَمُ نَفْسٌ مَا أُخْفِيَ لَهُمْ مِنْ قُرَّةِ أَعْيُنٍ جَزَاءً بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ" (السَّجْدَةِ -١٧) وَإِنَّ فِي الْجَنَّةِ شَجَرَةً يَسِيرُ الرَّاكِبُ فِي ظِلِّهَا مِائَةَ عَامٍ لَا يَقْطَعُهَا وَاقْرَءُوا إِنْ شِئْتُمْ: "وَظِلٍّ مَمْدُودٍ" (الْوَاقِعَةِ -٣٠) وَلَمَوْضِعُ سَوْطٍ فِي الْجَنَّةِ خَيْرٌ مِنَ الدُّنْيَا وَمَا عَلَيْهَا وَاقْرَءُوا إِنْ شِئْتُمْ {فَمَنْ زُحْزِحَ عَنِ النَّارِ وَأُدْخِلَ الْجَنَّةَ فَقَدْ فَازَ وَمَا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا إِلَّا مَتَاعُ الْغُرُورِ} .
Bize Ahmed b. Abdillâh es-Sâlihî bildirdi, bize Ebû Bekr Ahmed b. el-Hasan el-Hîrî bildirdi, bize Hâcib b. Ahmed et-Tûsî bildirdi, bize Muhammed b. Yahyâ bildirdi, bize İbn Hârûn bildirdi, bize Muhammed b. Amr, Ebû Seleme'den, o da Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'tan bildirdi ki şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: "Allah Teâlâ şöyle buyurur: Salih kullarım için hiçbir gözün görmediği, hiçbir kulağın işitmediği ve hiçbir beşerin kalbinden geçmeyen şeyler hazırladım." İsterseniz şu ayeti okuyun: "Yaptıklarına karşılık olarak onlar için ne mutluluklar saklandığını hiç kimse bilemez." (Secde, 17). "Cennette öyle bir ağaç vardır ki, binekli bir kimse onun gölgesinde yüz yıl yol alsa yine de onu bitiremez." İsterseniz şu ayeti okuyun: "Ve uzamış gölgeler [altındadırlar]." (Vâkıa, 30). "Cennette bir kamçılık yer, dünyadan ve üzerindeki her şeyden daha hayırlıdır." İsterseniz şu ayeti okuyun: {فَمَنْ زُحْزِحَ عَنِ النَّارِ وَأُدْخِلَ الْجَنَّةَ فَقَدْ فَازَ وَمَا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا إِلَّا مَتَاعُ الْغُرُورِ} “Kim ateşten uzaklaştırılıp cennete sokulursa, muhakkak o kurtulmuştur. Dünya hayatı ise aldatıcı bir metadan başka bir şey değildir.”
{لَتُبْلَوُنَّ فِي أَمْوَالِكُمْ وَأَنْفُسِكُمْ وَلَتَسْمَعُنَّ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَمِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا أَذًى كَثِيرًا وَإِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا فَإِنَّ ذَلِكَ مِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ (١٨٦) }
{لَتُبْلَوُنَّ فِي أَمْوَالِكُمْ وَأَنْفُسِكُمْ وَلَتَسْمَعُنَّ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَمِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا أَذًى كَثِيرًا وَإِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا فَإِنَّ ذَلِكَ مِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ (١٨٦) } “Andolsun ki mallarınız ve canlarınız konusunda imtihan edileceksiniz. Sizden önce kendilerine kitap verilenlerden ve ortak koşanlardan pek çok incitici söz işiteceksiniz. Eğer sabreder ve sakınırsanız, şüphesiz bu azmedilmeye değer işlerdendir. (186)”
{لَتُبْلَوُنَّ فِي أَمْوَالِكُمْ وَأَنْفُسِكُمْ} الْآيَةَ قَالَ عِكْرِمَةُ وَمُقَاتِلٌ وَالْكَلْبِيُّ وَابْنُ جُرَيْجٍ: نَزَلَتِ الْآيَةُ فِي أَبِي بَكْرٍ وَفِنْحَاصَ بْنِ عَازُورَاءَ. وَذَلِكَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ بَعَثَ أَبَا بَكْرٍ إِلَى فِنْحَاصَ بْنِ عَازُورَاءَ سَيِّدِ بَنِي قَيْنُقَاعَ لِيَسْتَمِدَّهُ، وَكَتَبَ إِلَيْهِ كِتَابًا وَقَالَ لِأَبِي بَكْرٍ ﵁ "لَا تَفْتَاتَنَّ عَلَيَّ بِشَيْءٍ حَتَّى تَرْجِعَ" فَجَاءَ أَبُو بَكْرٍ ﵁ وَهُوَ مُتَوَشِّحٌ بِالسَّيْفِ فَأَعْطَاهُ الْكِتَابَ فَلَمَّا قَرَأَهُ قَالَ: قَدِ احْتَاجَ رَبُّكَ إِلَى أَنْ نُمِدَّهُ، فَهَمَّ أَبُو بَكْرٍ ﵁ أَنْ يَضْرِبَهُ بِالسَّيْفِ ثُمَّ ذَكَرَ قَوْلَ النَّبِيِّ ﷺ: "لَا تَفْتَاتَنَّ عَلَيَّ بِشَيْءٍ حَتَّى تَرْجِعَ" فَكَفَّ فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ .
{لَتُبْلَوُنَّ فِي أَمْوَالِكُمْ وَأَنْفُسِكُمْ} “Mallarınız ve canlarınız konusunda imtihan edileceksiniz” ayeti hakkında İkrime, Mukâtil, Kelbî ve İbn Cüreyc şöyle dediler: Ayet, Ebû Bekir ve Finhâs b. Âzûrâ hakkında indi. Şöyle ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, Ebû Bekir'i yardım istemek üzere Kaynukâoğullarının efendisi Finhâs b. Âzûrâ'ya gönderdi ve ona bir mektup yazdı. Ebû Bekir radıyallâhu anh'a da: "Geri dönünceye kadar benden izinsiz hiçbir işe girişme" buyurdu. Ebû Bekir radıyallâhu anh kılıcını kuşanmış halde geldi ve mektubu ona verdi. Finhâs mektubu okuyunca: "Rabbimiz demek bize muhtaç oldu da yardım istiyor" dedi. Bunun üzerine Ebû Bekir radıyallâhu anh kılıçla ona vurmaya niyetlendi, sonra Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: "Geri dönünceye kadar benden izinsiz hiçbir işe girişme" sözünü hatırlayıp kendini tuttu. Bunun üzerine bu ayet indi.
وَقَالَ الزُّهْرِيُّ: نَزَلَتْ فِي كَعْبِ بْنِ الْأَشْرَفِ فَإِنَّهُ كَانَ يَهْجُو رَسُولَ اللَّهِ ﷺ وَيَسُبُّ الْمُسْلِمِينَ،
Zührî ise şöyle dedi: [Bu ayet] Ka‘b b. el-Eşref hakkında indi. Çünkü o, Allah Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem’i hicvediyor ve Müslümanlara hakaret ediyordu,
وَيُحَرِّضُ الْمُشْرِكِينَ عَلَى النَّبِيِّ ﷺ وَأَصْحَابِهِ فِي شِعْرِهِ وَيُشَبِّبُ بِنِسَاءِ الْمُسْلِمِينَ، فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: "مَنْ لِي بِابْنِ الْأَشْرَفِ فَإِنَّهُ قَدْ آذَى اللَّهَ وَرَسُولَهُ"؟.
şiirlerinde müşrikleri Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e ve ashabına karşı kışkırtıyor, Müslüman kadınlar hakkında gazel yazıp edepsizlik ediyordu. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: "İbnu'l-Eşref'in hakkından kim gelecek? Çünkü o, Allah'ı ve Resûlü'nü incitti" buyurdu.
فَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ مَسْلَمَةَ الْأَنْصَارِيُّ: أَنَا لَكَ يَا رَسُولُ اللَّهِ، أَنَا أَقْتُلُهُ قَالَ: "فَافْعَلْ إِنْ قَدَرْتَ عَلَى ذَلِكَ".
Muhammed b. Mesleme el-Ensârî: "Onun hakkından ben gelirim ey Allah'ın Resûlü, onu ben öldürürüm" dedi. O da: "Eğer buna gücün yetiyorsa yap" buyurdu.
فَرَجَعَ مُحَمَّدُ بْنُ مَسْلَمَةَ فَمَكَثَ ثَلَاثًا لَا يَأْكُلُ وَلَا يَشْرَبُ إِلَّا مَا تَعَلَّقَ نَفْسَهُ، فَذُكِرَ ذَلِكَ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَدَعَاهُ وَقَالَ لَهُ: لِمَ تَرَكْتَ الطَّعَامَ وَالشَّرَابَ؟ قَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ قُلْتُ قَوْلًا وَلَا أَدْرِي هَلْ أَفِي بِهِ أَمْ لَا فَقَالَ: إِنَّمَا عَلَيْكَ الْجُهْدُ.
Bunun üzerine Muhammed b. Mesleme döndü ve canını tutacak kadar az bir şey dışında üç gün boyunca yemeden içmeden durdu. Bu durum Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e zikredilince onu çağırdı ve kendisine: "Yemeyi içmeyi niçin bıraktın?" buyurdu. O da: "Ey Allah'ın Resûlü! Bir söz söyledim fakat onu yerine getirebilir miyim getiremez miyim bilmiyorum" dedi. Bunun üzerine [Resûlullah]: "Sana düşen ancak elinden gelen gayreti göstermektir" buyurdu.
فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّهُ لَا بُدَّ لَنَا مِنْ أَنْ نَقُولَ قَالَ: قُولُوا مَا بَدَا لَكُمْ فَأَنْتُمْ فِي حِلٍّ مِنْ ذَلِكَ، فَاجْتَمَعَ فِي قَتْلِهِ مُحَمَّدُ بْنُ مَسْلَمَةَ وَسِلْكَانُ بْنُ سَلَامٍ وَأَبُو نَائِلَةَ، وَكَانَ أَخَا كَعْبٍ مِنَ الرَّضَاعَةِ، وَعَبَّادُ بْنُ بِشْرٍ وَالْحَارِثُ بْنُ أَوْسٍ وَأَبُو عِيسَى بْنُ جُبَيْرٍ فَمَشَى مَعَهُمْ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ إِلَى بَقِيعِ الْغَرْقَدِ ثُمَّ وَجَّهَهُمْ، وَقَالَ: "انْطَلِقُوا عَلَى اسْمِ اللَّهِ اللَّهُمَّ أَعِنْهُمْ" ثُمَّ رَجَعَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَذَلِكَ فِي لَيْلَةٍ مُقْمِرَةٍ.
Muhammed b. Mesleme: "Ey Allah'ın Resûlü! [Onu kandırmak için aleyhte bir şeyler] söylememiz gerekecek" dedi. Resûlullah: "Size uygun görüneni söyleyin; bu konuda serbestsiniz" buyurdu. Onu öldürmek için Muhammed b. Mesleme, Silkân b. Selâme –ki Ka'b'ın sütkardeşi olan Ebû Nâile idi–, Abbâd b. Bişr, Hâris b. Evs ve Ebû Îsâ b. Cübeyr bir araya geldiler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onlarla birlikte Bakîu'l-Garkad'a kadar yürüdü, sonra onları uğurladı ve: "Allah'ın adıyla gidin! Allahım, onlara yardım et!" buyurdu. Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem geri döndü; bu mehtaplı bir gecede idi.
فَأَقْبَلُوا حَتَّى انْتَهَوْا إِلَى حِصْنِهِ فَقَدَّمُوا أَبَا نَائِلَةَ فَجَاءَهُ فَتَحَدَّثَ مَعَهُ سَاعَةً وَتَنَاشَدَا الشِّعْرَ، وَكَانَ أَبُو نَائِلَةَ يَقُولُ الشِّعْرَ، ثُمَّ قَالَ: وَيْحَكَ يَا ابْنَ الْأَشْرَفِ إِنِّي قَدْ جِئْتُكَ لِحَاجَةٍ أُرِيدُ ذِكْرَهَا لَكَ فَاكْتُمْ عَلَيَّ قَالَ أَفْعَلُ قَالَ: كَانَ قُدُومُ هَذَا الرَّجُلِ بِلَادَنَا بَلَاءً عَادَتْنَا الْعَرَبُ وَرَمَوْنَا عَنْ قَوْسٍ وَاحِدَةٍ، وَانْقَطَعَتْ عَنَّا السُّبُلُ حَتَّى ضَاعَتِ الْعِيَالُ وَجَهَدَتِ الْأَنْفُسُ، فَقَالَ كَعْبٌ: أَنَا ابْنُ الْأَشْرَفِ أَمَا وَاللَّهُ لَقَدْ كُنْتُ أَخْبَرْتُكَ يَا بن سَلَامَةَ أَنَّ الْأَمْرَ سَيَصِيرُ إِلَى هَذَا، فَقَالَ أبو نائلة: ٧٥/ب إِنَّ مَعِي أَصْحَابًا أَرَدْنَا أَنْ تَبِيعَنَا طَعَامَكَ وَنَرْهَنُكَ وَنُوَثِّقُ لَكَ وَتُحْسِنُ فِي ذَلِكَ قَالَ: أَتَرْهَنُونِي أَبْنَاءَكُمْ قَالَ: إِنَّا نَسْتَحِي إِنْ يُعَيَّرَ أَبْنَاؤُنَا فَيُقَالُ هَذَا رَهِينَةُ وَسْقٍ وَهَذَا رَهِينَةُ وَسْقَيْنِ قَالَ: تَرْهَنُونِي نِسَاءَكُمْ قَالُوا: كَيْفَ نَرْهَنُكَ نِسَاءَنَا وَأَنْتَ أَجْمَلُ الْعَرَبِ وَلَا نَأْمَنُكَ وَأَيَّةُ امْرَأَةٍ تَمْتَنِعُ مِنْكَ لِجَمَالِكَ؟ وَلَكِنَّا نَرْهَنُكَ الْحَلْقَةَ يَعْنِي: السِّلَاحَ وَقَدْ عَلِمْتَ حَاجَتَنَا إِلَى السِّلَاحِ، قَالَ: نَعَمْ وَأَرَادَ أَبُو نَائِلَةَ أَنْ لَا يُنْكِرَ السِّلَاحَ إِذَا رَآهُ فَوَعَدَهُ أَنْ يَأْتِيَهُ فَرَجَعَ أَبُو نَائِلَةَ إِلَى أَصْحَابِهِ فَأَخْبَرَهُمْ خَبَرَهُ.
Yola koyulup nihayet onun kalesine vardılar. Ebû Nâile'yi önden gönderdiler; Ebû Nâile yanına gelip onunla bir süre konuştu ve karşılıklı şiir okudular; nitekim Ebû Nâile şiir söylerdi. Sonra: "Yazık sana ey İbnu'l-Eşref! Ben sana sana söylemek istediğim bir ihtiyaç için geldim; bunu benden gizli tut" dedi. Ka'b: "Öyle yaparım" dedi. Ebû Nâile: "Bu adamın memleketimize gelişi bir bela oldu; Araplar bize düşman kesildi, tek bir yaydan bize ok attılar ve yollarımız kesildi, öyle ki çoluk çocuk perişan oldu, canlar zor duruma düştü" dedi. Ka'b: "Ben İbnu'l-Eşref'im! Vallahi ey İbn Selâme, işin bu noktaya varacağını sana önceden söylemiştim!" dedi. Ebû Nâile: "Benimle beraber bazı arkadaşlarım var; bize yiyecek satmanı, sana rehin bırakıp teminat vermemizi ve bu konuda kolaylık göstermeni istedik" dedi. Ka'b: "Bana oğullarınızı rehin bırakır mısınız?" dedi. Ebû Nâile: "Oğullarımızın 'Bu bir vesk karşılığı rehindir, şu iki vesk karşılığı rehindir' diye ayıplanmasından utanırız" dedi. Ka'b: "Kadınlarınızı bana rehin bırakın" dedi. Onlar: "Sen Arapların en yakışıklısı iken kadınlarımızı sana nasıl rehin bırakalım? Sana güvenemeyiz; hem güzelliğin sebebiyle hangi kadın sana karşı koyabilir? Fakat sana silahları rehin bırakalım" dediler. Ebû Nâile silahı gördüğünde Ka'b'ın bundan şüphelenmemesini istemişti. Ka'b: "Olur" dedi. Ebû Nâile ona tekrar geleceğini vaat etti ve arkadaşlarının yanına dönüp haberi verdi.
فَأَقْبَلُوا حَتَّى انْتَهَوْا إِلَى حِصْنِهِ لَيْلًا فَهَتَفَ بِهِ أَبُو نَائِلَةَ وَكَانَ حَدِيثَ عَهْدٍ بِعُرْسٍ، فَوَثَبَ مِنْ مِلْحَفَتِهِ فَقَالَتِ امْرَأَتُهُ: أَسْمَعُ صَوْتًا يَقْطُرُ مِنْهُ الدَّمُ، وَإِنَّكَ رَجُلٌ مُحَارِبٌ وَإِنَّ صَاحِبَ الْحَرْبِ لَا يَنْزِلُ فِي مِثْلِ هَذِهِ السَّاعَةِ فَكَلِّمْهُمْ مِنْ فَوْقِ الْحِصْنِ فَقَالَ: إِنَّمَا هُوَ أَخِي مُحَمَّدُ بْنُ مَسْلَمَةَ وَرَضِيعِي أَبُو نَائِلَةَ وَإِنَّ هَؤُلَاءِ لَوْ وَجَدُونِي نَائِمًا مَا أَيْقَظُونِي، وَإِنَّ الْكَرِيمَ إِذَا دُعِيَ إِلَى طَعْنَةٍ بِلَيْلٍ أَجَابَ، فَنَزَلَ إِلَيْهِمْ فَتَحَدَّثَ مَعَهُمْ سَاعَةً ثُمَّ قَالُوا: يَا بن الْأَشْرَفِ هَلْ لَكَ إِلَى أَنْ نَتَمَاشَى إِلَى شِعْبِ الْعَجُوزِ نَتَحَدَّثُ فِيهِ بَقِيَّةَ لَيْلَتِنَا هَذِهِ؟ قَالَ: إِنْ شِئْتُمْ؟ فَخَرَجُوا يَتَمَاشَوْنَ وَكَانَ أَبُو نَائِلَةَ قَالَ: لِأَصْحَابِهِ إِنِّي فَاتِلٌ شَعْرَهُ فَأَشُمُّهُ فَإِذَا رَأَيْتُمُونِي اسْتَمْكَنْتُ
Geceleyin kalesine kadar geldiler. Ebû Nâile ona seslendi; Ka'b da yeni evlenmişti. Yatağından fırladı, karısı: "Ben öyle bir ses duyuyorum ki sanki ondan kan damlıyor! Sen savaşçı bir adamsın, harp ehli olan kimse böyle bir vakitte aşağı inmez; onlarla kalenin üstünden konuş" dedi. Ka'b: "Gelen ancak kardeşim Muhammed b. Mesleme ile sütkardeşim Ebû Nâile'dir. Bunlar beni uyur bulsalar bile uyandırmazlar. Cömert/şerefli kişi geceleyin bir vuruşmaya çağrılsa dahi icabet eder" dedi. Yanlarına indi ve onlarla bir müddet konuştu. Sonra dediler ki: "Ey İbnu'l-Eşref! Gecemizin geri kalanında sohbet etmek üzere Şi'bü'l-Acûz tarafına doğru birlikte yürümeye ne dersin?" Ka'b: "İsterseniz olur" dedi. Birlikte yürüyerek çıktılar. Ebû Nâile arkadaşlarına: "Ben onun saçını tutup koklayacağım; başını sıkıca kavradığımı gördüğünüzde hemen üzerine atılın ve vurun" demişti.
مِنْ رَأْسِهِ فَدُونَكُمْ فَاضْرِبُوهُ، ثُمَّ إِنَّهُ شَامَ يَدَهُ فِي فَوْدِ رَأْسِهِ ثُمَّ شَمَّ يَدَهُ فَقَالَ: مَا رَأَيْتُ كَاللَّيْلَةِ طِيبَ عَرُوسٍ قَطُّ، قَالَ: إِنَّهُ طِيبُ أُمِّ فُلَانٍ يَعْنِي امْرَأَتَهُ، ثُمَّ مَشَى سَاعَةً ثُمَّ عَادَ لِمِثْلِهَا حَتَّى اطْمَأَنَّ ثُمَّ مَشَى سَاعَةً فَعَادَ لِمِثْلِهَا ثُمَّ أَخَذَ بِفَوْدَيْ رَأْسِهِ حَتَّى اسْتَمْكَنَ ثُمَّ قَالَ: اضْرِبُوا عَدُوَّ اللَّهِ فَاخْتَلَفَتْ عَلَيْهِ أَسْيَافُهُمْ فَلَمْ تُغْنِ شَيْئًا قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ مَسْلَمَةَ فَذَكَرْتُ مِغْوَلًا فِي سَيْفِي فَأَخَذْتُهُ وَقَدْ صَاحَ عَدُوُّ اللَّهِ صَيْحَةً لَمْ يَبْقَ حَوْلَنَا حِصْنٌ إِلَّا أُوقِدَتْ عَلَيْهِ نَارٌ، قَالَ فَوَضَعْتُهُ فِي ثُنْدُوَتِهِ ثُمَّ تَحَامَلْتُ عَلَيْهِ حَتَّى بَلَغْتُ عَانَتَهُ وَوَقَعَ عَدُوُّ اللَّهِ، وَقَدْ أُصِيبَ الْحَارِثُ بْنُ أَوْسٍ بِجُرْحٍ فِي رَأْسِهِ أَصَابَهُ بَعْضُ أَسْيَافِنَا، فَخَرَجْنَا وَقَدْ أَبْطَأَ عَلَيْنَا صَاحِبُنَا الْحَارِثُ وَنَزَفَهُ الدَّمُ، فَوَقَفْنَا لَهُ سَاعَةً ثُمَّ أَتَانَا يَتْبَعُ آثَارَنَا فَاحْتَمَلْنَاهُ فَجِئْنَا بِهِ رَسُولَ اللَّهِ آخِرَ اللَّيْلِ وَهُوَ قَائِمٌ يُصَلِّي فَسَلَّمْنَا عَلَيْهِ فَخَرَجَ إِلَيْنَا فَأَخْبَرْنَاهُ بِقَتْلِ كَعْبٍ وَجِئْنَا بِرَأْسِهِ إِلَيْهِ وَتَفَلَ عَلَى جُرْحِ صَاحِبِنَا.
Sonra elini saçının yan tarafına sokup kokladı ve: "Bu geceki gibi güzel kokan bir damat kokusu hiç görmedim!" dedi. Ka'b: "O filancanın annesinin –yani hanımının– kokusudur" dedi. Sonra bir süre yürüdü, ardından güvenini kazanmak için aynı şeyi tekrarladı. Bir süre daha yürüdü ve yine aynısını yaptı; sonra başının iki yanından tutup iyice hâkim oldu ve: "Vurun Allah'ın düşmanına!" dedi. Kılıçları üzerine indi kalktı fakat fayda vermedi. Muhammed b. Mesleme dedi ki: Kılıcımdaki küçük hançeri hatırladım, onu aldım. Bu esnada Allah'ın düşmanı öyle bir feryat kopardı ki etrafımızda üzerine ateş yakılmayan hiçbir kale kalmadı. [Muhammed b. Mesleme] dedi ki: Hançeri göğsünün üzerine koydum ve kasığına ulaşıncaya kadar üzerine yüklendim; böylece Allah'ın düşmanı yere serildi. Kılıçlarımızdan birinin isabet etmesiyle Hâris b. Evs başından yaralanmıştı. Dışarı çıktık; arkadaşımız Hâris kan kaybından dolayı geride kalıp yavaşlamıştı. Onun için bir müddet bekledik; derken izimizi takip ederek yanımıza geldi, onu yüklenip gecenin sonunda namaz kılmakta olan Resûlullah'a getirdik. Ona selam verdik; yanımıza çıktı, Ka'b'ın öldürüldüğünü haber verdik ve başını önüne koyduk. O da arkadaşımızın yarasına tükürdü [ve şifa buldu].
فَرَجَعْنَا إِلَى أَهْلِنَا فَأَصْبَحْنَا وَقَدْ خَافَتْ يَهُودُ وَقْعَتَنَا بِعَدُوِّ اللَّهِ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "مَنْ ظَفِرْتُمْ بِهِ مِنْ رِجَالِ يَهُودَ فَاقْتُلُوهُ" فَوَثَبَ مُحَيِّصَةُ بْنُ مَسْعُودٍ عَلَى سُنَيْنَةِ رَجُلٍ مِنْ تُجَّارِ الْيَهُودِ كَانَ يُلَابِسُهُمْ وَيُبَايِعُهُمْ فَقَتَلَهُ وَكَانَ حُوَيِّصَةُ بْنُ مَسْعُودٍ إِذْ ذَاكَ لَمْ يُسْلِمْ وَكَانَ أَسَنَّ مِنْ مُحَيِّصَةَ فَلَمَّا قَتَلَهُ جَعَلَ حُوَيِّصَةُ يَضْرِبُهُ وَيَقُولُ: أَيْ عَدُوَّ اللَّهِ قَتَلْتَهُ أَمَا وَاللَّهِ لَرُبَّ شَحْمٍ فِي بَطْنِكَ مِنْ مَالِهِ.
Ailelerimizin yanına döndük; sabahladığımızda Yahudiler, Allah'ın düşmanına indirdiğimiz bu darbeden dolayı korkuya kapılmışlardı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Yahudi erkeklerinden kime üstün gelirseniz onu öldürün" buyurdu. Bunun üzerine Muhayyisa b. Mes'ûd, kendileriyle düşüp kalkan ve ticaret yapan Yahudi tüccarlarından Süneyne adındaki bir adamın üzerine atılıp onu öldürdü. Huveysa b. Mes'ûd ise o sırada henüz Müslüman olmamıştı ve Muhayyisa'dan daha yaşlıydı. Muhayyisa onu öldürünce Huveysa onu dövmeye başladı ve: "Ey Allah'ın düşmanı! Onu öldürdün ha! Vallahi senin karnındaki yağların birçoğu onun malındandır!" diyordu.