قَالَ مُحَيِّصَةُ: وَاللَّهِ لَوْ أَمَرَنِي بِقَتْلِكَ مَنْ أَمَرَنِي بِقَتْلِهِ لَضَرَبْتُ عُنُقَكَ، قَالَ: لَوْ أَمَرَكَ مُحَمَّدٌ بِقَتْلِي لَقَتَلْتَنِي؟ قَالَ: نَعَمْ قَالَ وَاللَّهِ إِنَّ دِينًا بَلَغَ بِكَ هَذَا لَعَجَبٌ؟ ! فَأَسْلَمَ حُوَيِّصَةُ وَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى فِي شَأْنِ كَعْبٍ: {لَتُبْلَوُنَّ} لَتُخْبَرُنَّ اللَّامُ لِلتَّأْكِيدِ وَفِيهِ مَعْنَى الْقَسَمِ، وَالنُّونُ لِتَأْكِيدِ الْقَسَمِ {فِي أَمْوَالِكُمْ} بِالْجَوَائِحِ وَالْعَاهَاتِ وَالْخُسْرَانِ {وَأَنْفُسِكُمْ} بِالْأَمْرَاضِ وَقِيلَ: بِمَصَائِبِ الْأَقَارِبِ وَالْعَشَائِرِ، قَالَ عَطَاءٌ: هُمُ الْمُهَاجِرُونَ أَخَذَ الْمُشْرِكُونَ أَمْوَالَهُمْ وَرِبَاعَهُمْ وَعَذَّبُوهُمْ وَقَالَ الْحَسَنُ: هُوَ مَا فُرِضَ عَلَيْهِمْ فِي أَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ مِنَ الْحُقُوقِ، كَالصَّلَاةِ وَالصِّيَامِ وَالْحَجِّ وَالْجِهَادِ وَالزَّكَاةِ، {وَلَتَسْمَعُنَّ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِكُمْ} يَعْنِي: الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى، {وَمِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا} يَعْنِي: مُشْرِكِي الْعَرَبِ، {أَذًى كَثِيرًا وَإِنْ تَصْبِرُوا} عَلَى أَذَاهُمْ {وَتَتَّقُوا} اللَّهَ، {فَإِنَّ ذَلِكَ مِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ} مِنْ حَقِّ الْأُمُورِ وَخَيْرِهَا وَقَالَ عَطَاءٌ: مِنْ حَقِيقَةِ الْإِيمَانِ.
Muhayyisa: "Allah'a yemin ederim ki, onun öldürülmesini bana emreden zat senin de öldürülmeni emretseydi boynunu vururdum!" dedi. Huveyyisa: "Muhammed sana beni öldürmeni emretse beni öldürür müydün?" dedi. Muhayyisa: "Evet" dedi. Huveyyisa: "Allah'a yemin olsun ki seni bu dereceye getiren bir din gerçekten şaşılacak şeydir!" dedi ve Huveyyisa Müslüman oldu. Allah Teâlâ Ka'b hakkında şu ayeti indirdi: {لَتُبْلَوُنَّ} “Andolsun ki imtihan edileceksiniz”; yani mutlaka sınanacaksınız demektir. [Başındaki] lâm harfi tekit içindir ve yemin anlamı taşır; nûn harfi de yemini tekit etmek içindir. {فِي أَمْوَالِكُمْ} “Mallarınız hususunda”; âfetler, musibetler ve kayıplarla [sınanacaksınız], {وَأَنْفُسِكُمْ} “ve canlarınız hususunda”; hastalıklarla [sınanacaksınız]. Akraba ve aşiretlerin başına gelen musibetlerle de denilmiştir. Atâ şöyle demiştir: "Bunlar, müşriklerin mallarını ve evlerini ellerinden aldığı ve kendilerine işkence ettiği Muhacirlerdir." Hasan [el-Basrî] ise şöyle demiştir: "Bu, namaz, oruç, hac, cihad ve zekât gibi mallarında ve canlarında üzerlerine farz kılınan haklardır." {وَلَتَسْمَعُنَّ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِكُمْ} “Sizden önce kendilerine kitap verilenlerden”; yani Yahudi ve Hristiyanlardan, {وَمِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا} “ve ortak koşanlardan”; yani müşrik Araplardan, {أَذًى كَثِيرًا} “birçok incitici söz işiteceksiniz. {وَإِنْ تَصْبِرُوا} Eğer sabrederseniz”; onların eziyetlerine [sabrederseniz], {وَتَتَّقُوا} “ve sakınırsanız”; Allah'tan sakınırsanız, {فَإِنَّ ذَلِكَ مِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ} “şüphesiz bu, azmedilmeye değer işlerdendir”; işlerin en doğrusu ve en hayırlısındandır. Atâ: "İmanın hakikatindendir" demiştir.
{وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ لَتُبَيِّنُنَّهُ لِلنَّاسِ وَلَا تَكْتُمُونَهُ فَنَبَذُوهُ وَرَاءَ ظُهُورِهِمْ وَاشْتَرَوْا بِهِ ثَمَنًا قَلِيلًا فَبِئْسَ مَا يَشْتَرُونَ (١٨٧) }
{وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ لَتُبَيِّنُنَّهُ لِلنَّاسِ وَلَا تَكْتُمُونَهُ فَنَبَذُوهُ وَرَاءَ ظُهُورِهِمْ وَاشْتَرَوْا بِهِ ثَمَنًا قَلِيلًا فَبِئْسَ مَا يَشْتَرُونَ (١٨٧) } “Hani Allah, kendilerine kitap verilenlerden: 'Onu mutlaka insanlara açıklayacaksınız ve gizlemeyeceksiniz' diye kesin söz almıştı. Fakat onlar bunu arkalarına attılar ve ona karşılık az bir değeri satın aldılar. Satın aldıkları şey ne kötüdür!”
{وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ لَتُبَيِّنُنَّهُ لِلنَّاسِ وَلَا تَكْتُمُونَهُ} قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَأَهْلُ الْبَصْرَةِ
{وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ لَتُبَيِّنُنَّهُ لِلنَّاسِ وَلَا تَكْتُمُونَهُ} “Hani Allah, kendilerine kitap verilenlerden: 'Onu mutlaka insanlara açıklayacaksınız ve gizlemeyeceksiniz' diye kesin söz almıştı” İbn Kesîr, Basra ehli
وَأَبُو بَكْرٍ بِالْيَاءِ فِيهِمَا لِقَوْلِهِ تَعَالَى: {فَنَبَذُوهُ وَرَاءَ ظُهُورِهِمْ} وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِالتَّاءِ فِيهَا عَلَى إِضْمَارِ الْقَوْلِ، {فَنَبَذُوهُ وَرَاءَ ظُهُورِهِمْ} أَيْ: طَرَحُوهُ وَضَيَّعُوهُ وَتَرَكُوا الْعَمَلَ بِهِ، {وَاشْتَرَوْا بِهِ ثَمَنًا قَلِيلًا} يَعْنِي: الْمَآكِلَ وَالرُّشَا، {فَبِئْسَ مَا يَشْتَرُونَ} قَالَ قَتَادَةُ: هَذَا مِيثَاقٌ أَخَذَهُ اللَّهُ تَعَالَى عَلَى أَهْلِ الْعِلْمِ فَمَنْ عَلِمَ شَيْئًا فَلْيُعَلِّمْهُ وَإِيَّاكُمْ وَكِتْمَانَ الْعِلْمِ فَإِنَّهُ هَلَكَةٌ.
ve Ebû Bekr, Allah Teâlâ'nın: {فَنَبَذُوهُ وَرَاءَ ظُهُورِهِمْ} “Fakat onlar bunu arkalarına attılar” kavlinden dolayı her iki fiili de yâ ile [leyubeyyinunnehû ve lâ yektumûnehû şeklinde] okumuşlardır. Diğer kıraat imamları ise gizli bir söz (kavl) takdiriyle her ikisini de tâ ile okumuşlardır. {فَنَبَذُوهُ وَرَاءَ ظُهُورِهِمْ} “Fakat onlar bunu arkalarına attılar” yani onu bir kenara attılar, zayi ettiler ve onunla amel etmeyi terk ettiler. {وَاشْتَرَوْا بِهِ ثَمَنًا قَلِيلًا} “ve ona karşılık az bir değeri satın aldılar” yani menfaatleri ve rüşvetleri [tercih ettiler]. {فَبِئْسَ مَا يَشْتَرُونَ} “Satın aldıkları şey ne kötüdür!” Katâde şöyle demiştir: "Bu, Allah Teâlâ'nın ilim ehlinden aldığı bir sözdür; kim bir şey biliyorsa onu öğretsin. İlmi gizlemekten sakının, zira o bir helaktir."
وَقَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ ﵁: لَوْلَا مَا أَخَذَ اللَّهُ عَلَى أَهْلِ الْكِتَابِ مَا حَدَّثْتُكُمْ بِشَيْءٍ ثُمَّ تَلَا هَذِهِ الْآيَةَ {وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ} الْآيَةَ.
Ebû Hureyre radıyallâhu anh şöyle demiştir: "Eğer Allah'ın ehl-i kitaptan aldığı [o kesin] söz olmasaydı, size hiçbir şey rivayet etmezdim." Sonra: {وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ} “Hani Allah, kendilerine kitap verilenlerden kesin söz almıştı...” ayetini okudu.
حَدَّثَنَا أَبُو الْفَضْلِ زِيَادُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْحَنَفِيُّ، أَخْبَرَنَا أَبُو مُعَاذٍ الشَّاهُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، أَخْبَرَنَا أَبُو بَكْرٍ عُمَرُ بْنُ سَهْلِ بْنِ إِسْمَاعِيلَ الدَّيْنَوَرِيُّ، أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى الْبِرْتِيُّ، أَخْبَرَنَا أَبُو حُذَيْفَةَ مُوسَى بْنُ مَسْعُودٍ أَخْبَرَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ طَهْمَانَ عَنْ سِمَاكِ بْنِ حَرْبٍ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ أَبِي رَبَاحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "مَنْ سُئِلَ عَنْ عِلْمٍ يَعْلَمُهُ فَكَتَمَهُ أُلِجْمَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ بِلِجَامٍ مِنْ نَارٍ" (١) .
Bize Ebu'l-Fadl Ziyâd b. Muhammed el-Hanefî anlattı, bize Ebû Muâz eş-Şâh b. Abdirrahmân haber verdi, bize Ebû Bekr Ömer b. Sehl b. İsmâîl ed-Dîneverî haber verdi, bize Ahmed b. Muhammed b. Îsâ el-Birtî haber verdi, bize Ebû Huzeyfe Mûsâ b. Mes'ûd haber verdi, bize İbrâhim b. Tahmân, Simâk b. Harb'den, o Atâ b. Ebî Rabâh'tan, o da Ebû Hureyre radıyallâhu anh'tan haber verdi; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Kime bildiği bir ilim sorulur da o bunu gizlerse, kıyamet gününde ateşten bir gem ile gemlenir." (١)
وَقَالَ الْحَسَنُ بْنُ عُمَارَةَ: أَتَيْتُ الزُّهْرِيَّ بَعْدَ أَنْ تَرَكَ الْحَدِيثَ فَأَلْفَيْتُهُ عَلَى بَابِهِ فَقُلْتُ: إِنْ رَأَيْتَ أَنْ تُحَدِّثَنِي؟ فَقَالَ: أَمَا عَلِمْتَ أَنِّي قَدْ تَرَكْتُ الْحَدِيثَ؟ فَقُلْتُ: إِمَّا أَنْ تُحَدِّثَنِي وَإِمَّا أَنْ أُحَدِّثَكَ فَقَالَ: حَدِّثْنِي فَقُلْتُ: حَدَّثَنِي الْحَكَمُ بْنُ عُتَيْبَةَ عَنْ يَحْيَى بْنِ الْجَزَّارِ قَالَ: سَمِعْتُ عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ ﵁ يَقُولُ: مَا أَخَذَ اللَّهُ عَلَى أَهْلِ الْجَهْلِ أَنْ يَتَعَلَّمُوا حَتَّى أَخَذَ عَلَى أَهْلِ الْعِلْمِ أَنْ يُعَلِّمُوا قَالَ: فَحَدَّثَنِي أَرْبَعِينَ حَدِيثًا (٢) .
Hasan b. Umâre şöyle demiştir: Hadis rivayet etmeyi bıraktıktan sonra Zührî'nin yanına gittim ve onu kapısının önünde buldum. "Bana hadis rivayet etmeyi uygun görür müsün?" dedim. O da: "Hadis rivayet etmeyi bıraktığımı bilmiyor musun?" dedi. Ben de: "Ya sen bana rivayet edersin ya da ben sana rivayet ederim" dedim. O: "Sen bana rivayet et" dedi. Ben de: "Bana Hakem b. Uteybe, Yahyâ b. el-Cezzâr'dan anlattı; o şöyle demiştir: Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh'ın şöyle dediğini işittim: 'Allah, ilim ehlinden öğretme sözü almadıkça cahillerden öğrenme sözü almamıştır'" dedim. Bunun üzerine [Zührî] bana kırk hadis rivayet etti (٢).
{لَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَفْرَحُونَ بِمَا أَتَوْا وَيُحِبُّونَ أَنْ يُحْمَدُوا بِمَا لَمْ يَفْعَلُوا فَلَا تَحْسَبَنَّهُمْ بِمَفَازَةٍ مِنَ الْعَذَابِ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ (١٨٨) }
{لَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَفْرَحُونَ بِمَا أَتَوْا وَيُحِبُّونَ أَنْ يُحْمَدُوا بِمَا لَمْ يَفْعَلُوا فَلَا تَحْسَبَنَّهُمْ بِمَفَازَةٍ مِنَ الْعَذَابِ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ (١٨٨) } “Ettikleriyle sevinen ve yapmadıkları şeylerle övülmeyi sevenlerin, azaptan kurtulacaklarını sakın sanma! Onlar için elem verici bir azap vardır.”
قَوْلُهُ: {لَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَفْرَحُونَ بِمَا أَتَوْا} الْآيَةَ قَرَأَ عَاصِمٌ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ {لَا تَحْسَبَنَّ} بِالتَّاءِ،
Yüce Allah'ın: {لَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَفْرَحُونَ بِمَا أَتَوْا} “Ettikleriyle sevinenlerin ... [sakın sanma!]” ayeti[ne gelince]; Âsım, Hamza ve Kisâî {لَا تَحْسَبَنَّ} [kelimesini] tâ (ت) harfi ile okumuşlardır,
أَيْ: لَا تَحْسَبَنَّ يَا مُحَمَّدُ الْفَارِحِينَ وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِالْيَاءِ "لَا يَحْسَبَنَّ" الْفَارِحُونَ فَرَحَهُمْ مُنْجِيًا لَهُمْ مِنَ الْعَذَابِ {فَلَا يَحْسَبَنَّهُمْ} وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرٍو: بِالْيَاءِ وَضَمِّ الْبَاءِ خَبَرًا عَنِ الْفَارِحِينَ، أَيْ فَلَا يَحْسَبُنَّ أَنْفُسَهُمْ، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِالتَّاءِ وَفَتْحِ الْبَاءِ أَيْ: فَلَا تَحْسَبَنَّهُمْ يَا مُحَمَّدُ وَأَعَادَ قَوْلَهُ {فَلَا تَحْسَبَنَّهُمْ} تَأْكِيدًا وَفِي حَرْفِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ {لَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَفْرَحُونَ بِمَا أَتَوْا وَيُحِبُّونَ أَنْ يُحْمَدُوا بِمَا لَمْ يَفْعَلُوا بِمَفَازَةٍ مِنَ الْعَذَابِ} غَيْرِ تَكْرَارٍ.
yani: "Ey Muhammed, o sevinenleri sanma..." şeklinde okumuşlardır. Diğerleri ise yâ ile "lâ yahsebenne" şeklinde okumuşlardır; yani o sevinenler sevinçlerinin kendilerini azaptan kurtaracağını sanmasınlar. {فَلَا يَحْسَبَنَّهُمْ} [kısmını da] İbn Kesîr ve Ebû Amr, sevinenlerden haber olarak yâ harfi ve bâ'nın zammesiyle [fe lâ yahsebünnehüm şeklinde] okumuşlardır; yani onlar kendilerini [kurtulmuş] sanmasınlar. Diğerleri ise tâ harfi ve bâ'nın fethasıyla [fe lâ tahsebennehüm şeklinde] okumuşlardır; yani: "Ey Muhammed, onları sanma." {فَلَا تَحْسَبَنَّهُمْ} sözünü tekit amacıyla tekrarlamıştır. Abdullah b. Mes'ûd'un kıraatinde ise tekrar olmaksızın: {لَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَفْرَحُونَ بِمَا أَتَوْا وَيُحِبُّونَ أَنْ يُحْمَدُوا بِمَا لَمْ يَفْعَلُوا بِمَفَازَةٍ مِنَ الْعَذَابِ} “Ettikleriyle sevinen ve yapmadıkları şeylerle övülmeyi sevenlerin, azaptan kurtulacaklarını sakın sanma!” şeklindedir.
وَاخْتَلَفُوا فِيمَنْ نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ أَحْمَدَ الْمُلَيْحِيُّ، أَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النُّعَيْمِيُّ، أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، أَنَا سَعِيدُ بْنُ أَبِي مَرْيَمَ، أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، حَدَّثَنِي زَيْدُ بْنُ أَسْلَمَ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ عَنْ أَبِي سعيد الخدري ٧٦/أأَنَّ رِجَالًا مِنَ الْمُنَافِقِينَ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ كَانُوا إِذَا خَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ إِلَى الْغَزْوِ تَخَلَّفُوا عَنْهُ وَفَرِحُوا بِمَقْعَدِهِمْ خِلَافَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَإِذَا قَدِمَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ اعْتَذَرُوا إِلَيْهِ وَحَلَفُوا، وَأَحَبُّوا أَنْ يُحْمَدُوا بِمَا لَمْ يَفْعَلُوا، فَنَزَلَتْ {لَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَفْرَحُونَ بِمَا أَتَوْا} (١) الْآيَةَ.
Bu ayetin kim hakkında indiği konusunda ihtilaf etmişlerdir: Bize Abdülvâhid b. Ahmed el-Muleyhî haber verdi, bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî haber verdi, bize Muhammed b. Yûsuf haber verdi, bize Muhammed b. İsmâîl haber verdi, bize Saîd b. Ebî Meryem haber verdi, bize Muhammed b. Ca'fer haber verdi, bana Zeyd b. Eslem, Atâ b. Yesâr'dan, o da Ebû Saîd el-Hudrî'den 76/a naklen anlattı ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem zamanında münafıklardan bazı kimseler, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem savaşa çıktığında geride kalırlar ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in hilafına oturup kalmalarına sevinirlerdi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem döndüğünde ise ona mazeret beyan eder, yemin eder ve yapmadıkları şeylerle övülmeyi arzu ederlerdi. Bunun üzerine: {لَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَفْرَحُونَ بِمَا أَتَوْا} (١) “Ettikleriyle sevinenleri sakın sanma...” ayeti indi.
أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ الْمُلَيْحِيُّ، أَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النُّعَيْمِيُّ، أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، أَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُوسَى، أَنَا هِشَامٌ، أَنَّ ابْنَ جُرَيْجٍ أَخْبَرَهُمْ: أَخْبَرَنِي ابْنُ أَبِي مُلَيْكَةَ أَنَّ عَلْقَمَةَ بْنَ وَقَّاصٍ أَخْبَرَهُ أَنَّ مَرْوَانَ قَالَ لِبَوَّابِهِ: اذْهَبْ يَا رَافِعُ إِلَى ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ فَقُلْ لَهُ: لَئِنْ كَانَ كُلُّ امْرِئٍ فَرِحَ بِمَا أُوتِيَ وَأَحَبَّ أَنْ يُحْمَدَ بِمَا لَمْ يَفْعَلْ مُعَذَّبًا لَنُعَذَّبَنَّ أَجْمَعُونَ فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: مَا لَكُمْ وَلِهَذِهِ إِنَّمَا دَعَا النَّبِيُّ ﷺ يَهُودَ فَسَأَلَهُمْ عَنْ شَيْءٍ فَكَتَمُوهُ إِيَّاهُ فَأَخْبَرُوهُ بِغَيْرِهِ فَأَرَوْهُ أَنْ قَدِ اسْتُحْمِدُوا إِلَيْهِ بِمَا أَخْبَرُوهُ عَنْهُ فِيمَا سَأَلَهُمْ، وَفَرِحُوا بِمَا أَتَوْا مِنْ كِتْمَانِهِمْ، ثُمَّ قَرَأَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄ {وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ} كَذَلِكَ حَتَّى قَوْلِهِ: {يَفْرَحُونَ بِمَا أَتَوْا وَيُحِبُّونَ أَنْ يُحْمَدُوا بِمَا لَمْ يَفْعَلُوا} (٢) .
Bize Abdülvâhid el-Muleyhî haber verdi, bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî haber verdi, bize Muhammed b. Yûsuf haber verdi, bize Muhammed b. İsmâîl haber verdi, bize İbrâhim b. Mûsâ haber verdi, bize Hişâm haber verdi; İbn Cüreyc onlara haber vermiş: Bana İbn Ebî Müleyke haber verdi; Alkame b. Vakkâs ona Mervân'ın kapıcısına şöyle dediğini haber vermiş: "Ey Râfi'! İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'ya git ve ona de ki: 'Şayet kendisine verilen şeyle sevinen ve yapmadığı şeyle övülmeyi seven herkes azap görecekse, hepimiz mutlaka azap görürüz.'" Bunun üzerine İbn Abbâs şöyle dedi: "Sizin bu ayetle ne ilginiz var! Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Yahudileri çağırmış ve onlara bir şey sormuştu; onlar da bunu ondan gizleyip başka bir şey söylediler. Böylece kendilerine sorduğu şey hakkında ona haber verdikleri şey sebebiyle onun yanında övgüye değer görüldüklerini sandılar ve gizledikleri bu şeyle de sevindiler." Sonra İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ: {وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ} “Hani Allah, kendilerine kitap verilenlerden kesin söz almıştı...” ayetinden itibaren {يَفْرَحُونَ بِمَا أَتَوْا وَيُحِبُّونَ أَنْ يُحْمَدُوا بِمَا لَمْ يَفْعَلُوا} (٢) “...ettikleriyle sevinen ve yapmadıkları şeylerle övülmeyi sevenler...” kavline kadar okudu.
قَالَ عِكْرِمَةُ: نَزَلَتْ فِي فِنْحَاصَ وَأَشْيَعَ وَغَيْرِهِمَا مِنَ الْأَحْبَارِ يَفْرَحُونَ بِإِضْلَالِهِمُ النَّاسَ وَبِنِسْبَةِ النَّاسِ إِيَّاهُمْ إِلَى الْعِلْمِ وَلَيْسُوا بِأَهْلِ الْعِلْمِ . وَقَالَ مُجَاهِدٌ: هُمُ الْيَهُودُ فَرِحُوا بِإِعْجَابِ النَّاسِ بِتَبْدِيلِهِمُ الْكِتَابَ وَحَمْدِهِمْ إِيَّاهُمْ عَلَيْهِ .
İkrime şöyle demiştir: "[Bu ayet], insanları saptırmaktan ve ilim ehli olmadıkları hâlde insanların kendilerini ilme nisbet etmelerinden dolayı sevinen Fınhâs, Eşya' ve diğer [Yahudi] din bilginleri hakkında inmiştir." Mücâhid ise şöyle demiştir: "Onlar, Kitab'ı değiştirmelerinin insanların hoşuna gitmesine ve insanların bundan ötürü kendilerini övmesine sevinen Yahudilerdir."
وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: هُمُ الْيَهُودُ فَرِحُوا بِمَا أَعْطَى اللَّهُ آلَ إِبْرَاهِيمَ وَهُمْ بُرَآءُ مِنْ ذَلِكَ (١) .
Saîd b. Cübeyr ise şöyle demiştir: "Onlar, kendileri bundan tamamen uzak oldukları hâlde Allah'ın İbrâhim ailesine verdiklerine sevinen Yahudilerdir." (١)
وَقَالَ قَتَادَةُ وَمُقَاتِلٌ: أَتَتْ يَهُودُ خَيْبَرَ نَبِيَّ اللَّهِ ﷺ فَقَالُوا: نَحْنُ نَعْرِفُكَ وَنُصَدِّقُكَ وَإِنَّا عَلَى رَأْيِكُمْ وَنَحْنُ لَكُمْ رِدْءٌ، وَلَيْسَ ذَلِكَ فِي قُلُوبِهِمْ فَلَمَّا خَرَجُوا قَالَ لَهُمُ الْمُسْلِمُونَ: مَا صَنَعْتُمْ؟ قَالُوا: عَرَفْنَاهُ وَصَدَّقْنَاهُ فَقَالَ لَهُمُ الْمُسْلِمُونَ: أَحْسَنْتُمْ هَكَذَا فَافْعَلُوا فَحَمِدُوهُمْ وَدَعَوْا لَهُمْ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى هَذِهِ الْآيَةَ (٢) وَقَالَ: {يَفْرَحُونَ بِمَا أَتَوْا} قَالَ الْفَرَّاءُ بِمَا فَعَلُوا كَمَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: "لَقَدْ جِئْتِ شَيْئًا فَرِيًّا" (مَرْيَمَ -٢٧) أَيْ: فَعَلْتِ، {وَيُحِبُّونَ أَنْ يُحْمَدُوا بِمَا لَمْ يَفْعَلُوا فَلَا تَحْسَبَنَّهُمْ بِمَفَازَةٍ} بِمَنْجَاةٍ، {مِنَ الْعَذَابِ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ}
Katâde ve Mukâtil şöyle demiştir: Hayber Yahudileri Allah'ın Nebisi sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: "Biz seni tanıyor ve tasdik ediyoruz, biz sizinle aynı görüşteyiz ve biz sizin için bir destekçiyiz" dediler; oysa kalplerinde böyle bir şey yoktu. Dışarı çıktıklarında Müslümanlar onlara: "Ne yaptınız?" diye sordu. Onlar: "Onu tanıdık ve tasdik ettik" dediler. Bunun üzerine Müslümanlar onlara: "İyi yapmışsınız, hep böyle yapın" diyerek onları övdüler ve onlara dua ettiler. Bunun üzerine Allah Teâlâ bu ayeti indirdi (٢) ve: {يَفْرَحُونَ بِمَا أَتَوْا} “ettikleriyle sevinenler” buyurdu. Ferrâ: "Tıpkı Allah Teâlâ'nın: 'لَقَدْ جِئْتِ شَيْئًا فَرِيًّا' (Meryem, 27) yani 'yaptın' kavlinde olduğu gibi, yaptıkları şeyle demektir" demiştir. {وَيُحِبُّونَ أَنْ يُحْمَدُوا بِمَا لَمْ يَفْعَلُوا فَلَا تَحْسَبَنَّهُمْ بِمَفَازَةٍ} “ve yapmadıkları şeylerle övülmeyi sevenlerin, bir kurtuluşta olduklarını sakın sanma!” yani bir kurtuluş yerinde [sanma], {مِنَ الْعَذَابِ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ} “azaptan [kurtulacaklarını sakın sanma]. Onlar için elem verici bir azap vardır.”
{وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (١٨٩) إِنَّ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلَافِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ لَآيَاتٍ لِأُولِي الْأَلْبَابِ (١٩٠) }
{وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (١٨٩) إِنَّ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلَافِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ لَآيَاتٍ لِأُولِي الْأَلْبَابِ (١٩٠) } “Göklerin ve yerin mülkü Allah'ındır. Allah her şeye hakkıyla güç yetirendir. Göklerin ve yerin yaratılışında, gece ile gündüzün birbiri ardınca gelişinde akıl sahipleri için gerçekten deliller vardır.”
{وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ} يَصْرِفُهَا كَيْفَ يَشَاءُ، {وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ}
{وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ} “Göklerin ve yerin mülkü Allah'ındır” onları dilediği gibi idare eder, {وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ} “Allah her şeye hakkıyla güç yetirendir.”
{إِنَّ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلَافِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ لَآيَاتٍ لِأُولِي الْأَلْبَابِ} أَخْبَرَنَا الْإِمَامُ أَبُو عَلِيٍّ الْحُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْقَاضِي، أَنَا أَبُو نُعَيْمٍ عَبْدُ الْمَلِكِ بن الحسين الإسفرايني، أَنَا أَبُو عَوَانَةَ يَعْقُوبُ بْنُ إِسْحَاقَ الْحَافِظُ، أَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ الْجَبَّارِ، أَنَا ابْنُ فُضَيْلٍ، عَنْ حُصَيْنِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ حَبِيبِ بْنِ أَبِي ثَابِتٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ، عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ ﵄ أَنَّهُ رَقَدَ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَرَآهُ اسْتَيْقَظَ فَتَسَوَّكَ ثُمَّ تَوَضَّأَ وَهُوَ يَقُولُ: {إِنَّ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ} حَتَّى خَتَمَ السُّورَةَ ثُمَّ قَامَ فَصَلَّى رَكْعَتَيْنِ فَأَطَالَ فِيهِمَا الْقِيَامَ وَالرُّكُوعَ وَالسُّجُودَ، ثُمَّ انْصَرَفَ فَنَامَ حَتَّى نَفَخَ ثُمَّ فَعَلَ ذَلِكَ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ سِتَّ رَكَعَاتٍ كُلُّ ذَلِكَ يَسْتَاكُ ثُمَّ يَتَوَضَّأُ ثُمَّ يَقْرَأُ هَؤُلَاءِ الْآيَاتِ، ثُمَّ أَوْتَرَ بِثَلَاثِ رَكَعَاتٍ ثُمَّ أَتَاهُ الْمُؤَذِّنُ فَخَرَجَ إِلَى الصَّلَاةِ وَهُوَ يَقُولُ: "اللَّهُمَّ اجْعَلْ فِي بَصَرِي نُورًا وَفِي سَمْعِي نُورًا وَفِي لِسَانِي نُورًا وَاجْعَلْ خَلْفِي نُورًا وَأَمَامِي نُورًا وَاجْعَلْ مِنْ فَوْقِي نُورًا وَمِنْ تَحْتِي نُورًا اللَّهُمَّ أَعْطِنِي نُورًا" (٣) .
{إِنَّ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلَافِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ لَآيَاتٍ لِأُولِي الْأَلْبَابِ} “Göklerin ve yerin yaratılışında, gece ile gündüzün birbiri ardınca gelişinde akıl sahipleri için gerçekten deliller vardır” Bize İmam Ebû Alî el-Huseyn b. Muhammed el-Kâdî haber verdi, bize Ebû Nuaym Abdülmelik b. el-Huseyn el-İsferâyînî haber verdi, bize Ebû Avâne Ya'kūb b. İshâk el-Hâfız haber verdi, bize Ahmed b. Abdilcebbâr haber verdi, bize İbn Fudayl, Husayn b. Abdirrahmân'dan, o Habîb b. Ebî Sâbit'ten, o Muhammed b. Alî b. Abdillâh b. Abbâs'tan, o babasından, o da Abdullah b. Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan haber verdi ki; o, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanında uyumuştu ve onun uyandığını, misvak kullandığını, sonra: {إِنَّ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ} “Göklerin ve yerin yaratılışında...” diyerek surenin sonuna kadar okuyup abdest aldığını gördü. Sonra kalkıp iki rekât namaz kıldı; bu iki rekâtta kıyamı, rükûyu ve secdeleri uzun tuttu. Sonra dönüp nefes sesi duyuluncaya kadar uyudu. Sonra bunu üç defa altı rekât olarak yaptı; her defasında misvak kullanıyor, sonra abdest alıyor, sonra bu ayetleri okuyordu. Sonra üç rekât ile vitir kıldı. Ardından müezzin geldi, o da: "Allah'ım! Gözümde bir nur, kulağımda bir nur ve dilimde bir nur kıl. Arkamda bir nur, önümde bir nur kıl; üstümde bir nur, altımda bir nur kıl. Allah'ım! Bana bir nur ver" (٣) diyerek namaza çıktı.
وَرَوَاهُ كُرَيْبٌ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ وَزَادَ: "اللَّهُمَّ اجْعَلْ فِي قَلْبِي نُورًا وَفِي بَصَرِي نُورًا وَفِي سَمْعِي نُورًا وَعَنْ يَمِينِي نُورًا وَعَنْ يَسَارِي نُورًا" .
Bunu Küreyb de İbn Abbâs'tan (radıyallâhu anhümâ) rivayet etmiş ve şu fazlalığı eklemiştir: «Allahım! Kalbime bir nur, gözüme bir nur, kulağıma bir nur, sağıma bir nur ve soluma bir nur kıl (ver)!»
قَوْلُهُ تَعَالَى: {لَآيَاتٍ لِأُولِي الْأَلْبَابِ} ذَوِي الْعُقُولِ ثُمَّ وَصَفَهُمْ فَقَالَ:
Yüce Allah'ın: {لَآيَاتٍ لِأُولِي الْأَلْبَابِ} “akıl sahipleri için gerçekten deliller vardır” kavlindeki [ulü'l-elbâb], akıl sahipleri demektir. Sonra onları nitelendirerek şöyle buyurdu:
{الَّذِينَ يَذْكُرُونَ اللَّهَ قِيَامًا وَقُعُودًا وَعَلَى جُنُوبِهِمْ وَيَتَفَكَّرُونَ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ رَبَّنَا مَا خَلَقْتَ هَذَا بَاطِلًا سُبْحَانَكَ فَقِنَا عَذَابَ النَّارِ (١٩١) رَبَّنَا إِنَّكَ مَنْ تُدْخِلِ النَّارَ فَقَدْ أَخْزَيْتَهُ وَمَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصَارٍ (١٩٢) }
{الَّذِينَ يَذْكُرُونَ اللَّهَ قِيَامًا وَقُعُودًا وَعَلَى جُنُوبِهِمْ وَيَتَفَكَّرُونَ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ رَبَّنَا مَا خَلَقْتَ هَذَا بَاطِلًا سُبْحَانَكَ فَقِنَا عَذَابَ النَّارِ (١٩١) رَبَّنَا إِنَّكَ مَنْ تُدْخِلِ النَّارَ فَقَدْ أَخْزَيْتَهُ وَمَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصَارٍ (١٩٢) } “Onlar, ayakta dururken, otururken ve yanları üzerine yatarken Allah'ı anarlar; göklerin ve yerin yaratılışı üzerinde derin derin düşünürler [ve şöyle derler]: 'Rabbimiz! Sen bunu boş yere yaratmadın. Sen yücesin, bizi cehennem azabından koru! Rabbimiz! Şüphesiz Sen, kimi ateşe sokarsan, onu gerçekten rezil etmişsindir. Zalimlerin hiçbir yardımcısı yoktur.'”
{الَّذِينَ يَذْكُرُونَ اللَّهَ قِيَامًا وَقُعُودًا وَعَلَى جُنُوبِهِمْ} قَالَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ وَابْنُ عَبَّاسٍ ﵃ وَالنَّخَعِيُّ وَقَتَادَةُ: هَذَا فِي الصَّلَاةِ يُصَلِّي قَائِمًا فَإِنْ لَمْ يَسْتَطِعْ فَقَاعِدًا فَإِنْ لَمْ يَسْتَطِعْ فَعَلَى جَنْبٍ.
{الَّذِينَ يَذْكُرُونَ اللَّهَ قِيَامًا وَقُعُودًا وَعَلَى جُنُوبِهِمْ} “Onlar, ayakta dururken, otururken ve yanları üzerine yatarken Allah'ı anarlar” Ali b. Ebî Tâlib, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ, en-Nehaî ve Katâde şöyle demişlerdir: "Bu namaz hakkındadır; ayakta namaz kılar, güç yetiremezse oturarak, ona da güç yetiremezse yanı üzerine yatarak [kılar]."
أَخْبَرَنَا أَبُو عُثْمَانَ سَعِيدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ الضَّبِّيُّ، أَخْبَرَنَا أَبُو مُحَمَّدٍ عَبْدُ الْجَبَّارِ بْنُ مُحَمَّدٍ الْجَرَّاحِيُّ، أَنَا أَبُو الْعَبَّاسِ مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ الْمَحْبُوبِيُّ، أَخْبَرَنَا أَبُو عِيسَى مُحَمَّدُ بْنُ عِيسَى التِّرْمِذِيُّ، أَنَا هَنَّادٌ أَنَا وَكِيعٌ عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ طَهْمَانَ، عَنْ حُسَيْنٍ الْمُعَلِّمِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بُرَيْدَةَ، عَنْ عِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ قَالَ سَأَلْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ عَنْ صَلَاةِ الْمَرِيضِ فَقَالَ: "صَلِّ قَائِمًا فَإِنْ لَمْ تَسْتَطِعْ فَقَاعِدًا فَإِنْ لَمْ تَسْتَطِعْ فَعَلَى جَنْبٍ". (١) .
Bize Ebû Osmân Saîd b. İsmâîl ed-Dabbî haber verdi, bize Ebû Muhammed Abdülcebbâr b. Muhammed el-Cerrâhî haber verdi, bize Ebu'l-Abbâs Muhammed b. Ahmed el-Mahbûbî haber verdi, bize Ebû Îsâ Muhammed b. Îsâ et-Tirmizî haber verdi, bize Hennâd anlattı, bize Vekî', İbrâhim b. Tahmân'dan, o Huseyn el-Muallim'den, o Abdullah b. Büreyde'den, o da İmrân b. Husayn'dan naklen anlattı; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e hastanın namazını sordum, şöyle buyurdu: "Ayakta kıl, güç yetiremezsen oturarak kıl, buna da güç yetiremezsen yan yatarak kıl." (١)
وَقَالَ سَائِرُ الْمُفَسِّرِينَ أَرَادَ بِهِ الْمُدَاوَمَةَ عَلَى الذِّكْرِ فِي عُمُومِ الْأَحْوَالِ لِأَنَّ الْإِنْسَانَ قَلَّ مَا يَخْلُو مِنْ إِحْدَى هَذِهِ الْحَالَاتِ الثَّلَاثِ، نَظِيرُهُ فِي سُورَةِ النِّسَاءِ "فَإِذَا قَضَيْتُمُ الصَّلَاةَ فَاذْكُرُوا اللَّهَ قِيَامًا وَقُعُودًا وَعَلَى جُنُوبِكُمْ" {النِّسَاءِ -١٠٣} ، {وَيَتَفَكَّرُونَ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ} وَمَا أَبْدَعَ فِيهِمَا لِيَدُلَّهُمْ ذَلِكَ عَلَى قُدْرَةِ اللَّهِ وَيَعْرِفُوا أَنَّ لَهَا صَانِعًا قَادِرًا مُدَبِّرًا حَكِيمًا قَالَ ابْنُ عَوْنٍ: الْفِكْرَةُ تُذْهِبُ الْغَفْلَةَ وَتُحْدِثُ لِلْقَلْبِ الْخَشْيَةَ كَمَا يُحْدِثُ الْمَاءُ لِلزَّرْعِ النَّبَاتَ، وَمَا جُلِيَتِ الْقُلُوبُ بِمِثْلِ الْأَحْزَانِ وَلَا اسْتَنَارَتْ بِمِثْلِ الْفِكْرَةِ، {رَبَّنَا} أَيْ: وَيَقُولُونَ رَبَّنَا {مَا خَلَقْتَ هَذَا} رَدَّهُ إِلَى الْخَلْقِ فَلِذَلِكَ لَمْ يَقُلْ هَذِهِ، {بَاطِلًا} أَيْ: عَبَثًا وَهَزْلَا بَلْ خَلَقْتَهُ لِأَمْرٍ عَظِيمٍ وَانْتَصَبَ الْبَاطِلُ بِنَزْعِ الْخَافِضِ، أَيْ: بِالْبَاطِلِ، {سُبْحَانَكَ فَقِنَا عَذَابَ النَّارِ}
Diğer müfessirler ise bununla her hâlükârda zikre devam etmenin kastedildiğini söylemişlerdir; zira insan bu üç durumdan birinde olmaktan pek uzak kalamaz. Bunun benzeri Nisâ Suresi'ndeki şu ayettir: "فَإِذَا قَضَيْتُمُ الصَّلَاةَ فَاذْكُرُوا اللَّهَ قِيَامًا وَقُعُودًا وَعَلَى جُنُوبِكُمْ" (Nisâ, 103). {وَيَتَفَكَّرُونَ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ} “göklerin ve yerin yaratılışı üzerinde derin derin düşünürler” ve bu durum onlara Allah'ın kudretini göstersin, bunların kadir, müdebbir ve hakîm bir yaratıcısı olduğunu bilsinler diye oralarda var edilen eşsiz varlıkları düşünürler. İbn Avn şöyle demiştir: "Tefekkür, suyun ekin için bitki bitirmesi gibi, gafleti giderir ve kalbe haşyet kazandırır. Kalpler hüzün gibisiyle parlatılmamış ve tefekkür gibisiyle aydınlatılmamıştır." {رَبَّنَا} “Rabbimiz!” yani [şöyle] derler: Rabbimiz! {مَا خَلَقْتَ هَذَا} “Sen bunu yaratmadın” [ifadesindeki 'hâzâ' zamiri] yaratılışa racidir, bu yüzden 'hâzihî' dememiştir. {بَاطِلًا} “boş yere” yani abes ve oyun olsun diye değil; aksine onu büyük bir iş için yarattın. Bâtıl kelimesi cer edatının hazfedilmesiyle mansub olmuştur; yani 'bâtıl yere' demektir. {سُبْحَانَكَ فَقِنَا عَذَابَ النَّارِ} “Sen yücesin, bizi cehennem azabından koru!”
{رَبَّنَا إِنَّكَ مَنْ تُدْخِلِ النَّارَ فَقَدْ أَخْزَيْتَهُ} أَيْ: أَهَنْتَهُ، وَقِيلَ: أَهْلَكْتَهُ، وَقِيلَ: فَضَحْتَهُ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى: {وَلَا تُخْزُونِ فِي ضَيْفِي} (هُودٍ -٧٨) فَإِنْ قِيلَ: قَدْ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: "يَوْمَ لَا يُخْزِي اللَّهُ النَّبِيَّ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ" (التَّحْرِيمِ -٨) وَمِنْ أَهْلِ الْإِيمَانِ مَنْ يَدْخُلُ النَّارَ وَقَدْ قَالَ: {إِنَّكَ مَنْ تُدْخِلِ النَّارَ فَقَدْ أَخْزَيْتَهُ} قِيلَ: قَالَ أَنَسٌ وَقَتَادَةُ مَعْنَاهُ: إِنَّكَ مَنْ تُخَلِّدْ فِي النَّارِ فَقَدْ أَخْزَيْتَهُ وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ هَذِهِ خَاصَّةٌ لِمَنْ لَا يَخْرُجُ مِنْهَا فَقَدْ رَوَى أَنَسٌ ﵁ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ: "إِنَّ اللَّهَ يُدْخِلُ قَوْمًا النَّارَ ثُمَّ يُخْرَجُونَ مِنْهَا" . {وَمَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصَارٍ}
{رَبَّنَا إِنَّكَ مَنْ تُدْخِلِ النَّارَ فَقَدْ أَخْزَيْتَهُ} “'Rabbimiz! Şüphesiz Sen kimi ateşe sokarsan, onu rüsvay etmişsindir.'” Yani: Onu alçaltmışsındır. [Bir görüşe göre:] Onu helak etmişsindir. [Bir diğer görüşe göre de:] Onu rezil etmişsindir; nitekim Allah Teâlâ: {وَلَا تُخْزُونِ فِي ضَيْفِي} “Misafirlerimin yanında beni rezil etmeyin!” (Hûd, 78) buyurmuştur. Şayet: Allah Teâlâ: {يَوْمَ لَا يُخْزِي اللَّهُ النَّبِيَّ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ} “O gün Allah, Peygamber'i ve onunla beraber iman edenleri utandırmaz/rüsvay etmez” (Tahrîm, 8) buyurmuştur; oysa iman ehlinden de ateşe girenler olacaktır, halbuki burada: {إِنَّكَ مَنْ تُدْخِلِ النَّارَ فَقَدْ أَخْزَيْتَهُ} “Şüphesiz Sen kimi ateşe sokarsan, onu rüsvay etmişsindir” buyurmaktadır [bu nasıl açıklanır?] denilirse, şöyle cevap verilir: Enes ve Katâde bunun anlamının: “Sen kimi ateşte ebedî bırakırsan, işte onu rüsvay etmişsindir” şeklinde olduğunu söylemişlerdir. Saîd b. el-Müseyyeb ise: “Bu [ayet], oradan [asla] çıkmayacak olanlara mahsustur” demiştir. Nitekim Enes radıyallâhu anh, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle rivayet etmiştir: «Şüphesiz Allah bir topluluğu ateşe sokar, sonra onlar oradan çıkarılırlar.» {وَمَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصَارٍ} “Zalimlerin hiçbir yardımcısı yoktur.”
{رَبَّنَا إِنَّنَا سَمِعْنَا مُنَادِيًا يُنَادِي لِلْإِيمَانِ أَنْ آمِنُوا بِرَبِّكُمْ فَآمَنَّا رَبَّنَا فَاغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَا وَكَفِّرْ عَنَّا سَيِّئَاتِنَا وَتَوَفَّنَا مَعَ الْأَبْرَارِ (١٩٣) رَبَّنَا وَآتِنَا مَا وَعَدْتَنَا عَلَى رُسُلِكَ وَلَا تُخْزِنَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِنَّكَ لَا تُخْلِفُ الْمِيعَادَ (١٩٤) }
{رَبَّنَا إِنَّنَا سَمِعْنَا مُنَادِيًا يُنَادِي لِلْإِيمَانِ أَنْ آمِنُوا بِرَبِّكُمْ فَآمَنَّا رَبَّنَا فَاغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَا وَكَفِّرْ عَنَّا سَيِّئَاتِنَا وَتَوَفَّنَا مَعَ الْأَبْرَارِ (١٩٣) رَبَّنَا وَآتِنَا مَا وَعَدْتَنَا عَلَى رُسُلِكَ وَلَا تُخْزِنَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِنَّكَ لَا تُخْلِفُ الْمِيعَادَ (١٩٤) } “'Rabbimiz! Şüphesiz biz, 'Rabbinize inanın' diye imana çağıran bir davetçiyi işittik ve hemen iman ettik. Rabbimiz! Günahlarımızı bağışla, kötülüklerimizi ört ve canımızı iyilerle beraber al! Rabbimiz! Elçilerin vasıtasıyla bize vaat ettiklerini ver ve kıyamet gününde bizi rezil etme. Şüphesiz Sen, verdiğin sözden dönmezsin.'”
{فَاسْتَجَابَ لَهُمْ رَبُّهُمْ أَنِّي لَا أُضِيعُ عَمَلَ عَامِلٍ مِنْكُمْ مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثَى بَعْضُكُمْ مِنْ بَعْضٍ فَالَّذِينَ هَاجَرُوا وَأُخْرِجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ وَأُوذُوا فِي سَبِيلِي وَقَاتَلُوا وَقُتِلُوا لَأُكَفِّرَنَّ عَنْهُمْ سَيِّئَاتِهِمْ وَلَأُدْخِلَنَّهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ ثَوَابًا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَاللَّهُ عِنْدَهُ حُسْنُ الثَّوَابِ (١٩٥) }
{فَاسْتَجَابَ لَهُمْ رَبُّهُمْ أَنِّي لَا أُضِيعُ عَمَلَ عَامِلٍ مِنْكُمْ مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثَى بَعْضُكُمْ مِنْ بَعْضٍ فَالَّذِينَ هَاجَرُوا وَأُخْرِجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ وَأُوذُوا فِي سَبِيلِي وَقَاتَلُوا وَقُتِلُوا لَأُكَفِّرَنَّ عَنْهُمْ سَيِّئَاتِهِمْ وَلَأُدْخِلَنَّهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ ثَوَابًا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَاللَّهُ عِنْدَهُ حُسْنُ الثَّوَابِ (١٩٥) } “Bunun üzerine Rableri onların dualarına şöyle icabet etti: 'Ben, sizden erkek olsun kadın olsun -ki hepiniz birbirinizdensiniz- çalışan hiçbir kimsenin amelini boşa çıkarmam. Hicret edenlerin, yurtlarından çıkarılanların, benim yolumda eziyete uğrayanların, savaşanların ve öldürülenlerin kötülüklerini elbette örteceğim ve onları, Allah katından bir mükâfat olarak, altından ırmaklar akan cennetlere koyacağım. En güzel mükâfat ise Allah katındadır.'”
{رَبَّنَا إِنَّنَا سَمِعْنَا مُنَادِيًا} يَعْنِي: مُحَمَّدًا ﷺ قَالَهُ ابْنُ مَسْعُودٍ وَابْنُ عَبَّاسٍ ﵄، وَأَكْثَرُ النَّاسِ، وَقَالَ الْقُرَظِيُّ: يَعْنِي الْقُرْآنَ فَلَيْسَ كُلُّ أَحَدٍ يَلْقَى النَّبِيَّ ﷺ، {يُنَادِي لِلْإِيمَانِ} أَيْ إِلَى الْإِيمَانِ، {أَنْ آمِنُوا بِرَبِّكُمْ فَآمَنَّا رَبَّنَا فَاغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَا وَكَفِّرْ عَنَّا سَيِّئَاتِنَا وَتَوَفَّنَا مَعَ الْأَبْرَارِ} أَيْ: فِي جُمْلَةِ الْأَبْرَارِ.
{رَبَّنَا إِنَّنَا سَمِعْنَا مُنَادِيًا} “Rabbimiz! Şüphesiz biz bir davetçiyi işittik” yani Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i [işittik]; bunu İbn Mes'ûd, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ ve insanların çoğu söylemiştir. el-Kurazî ise: "Kuran'ı kastetmektedir, zira herkes Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile karşılaşamaz" demiştir. {يُنَادِي لِلْإِيمَانِ} “imana çağıran” yani imana davet eden, {أَنْ آمِنُوا بِرَبِّكُمْ فَآمَنَّا رَبَّنَا فَاغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَا وَكَفِّرْ عَنَّا سَيِّئَاتِنَا وَتَوَفَّنَا مَعَ الْأَبْرَارِ} “'Rabbinize inanın' diye... ve hemen iman ettik. Rabbimiz! Günahlarımızı bağışla, kötülüklerimizi ört ve canımızı iyilerle beraber al!” yani iyilerin zümresi içinde [al].
{رَبَّنَا وَآتِنَا مَا وَعَدْتَنَا عَلَى رُسُلِكَ} أَيْ: عَلَى أَلْسِنَةِ رُسُلِكَ، {وَلَا تُخْزِنَا} وَلَا تُعَذِّبْنَا وَلَا تُهْلِكْنَا وَلَا تَفْضَحْنَا وَلَا تُهِنَّا، {يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِنَّكَ لَا تُخْلِفُ الْمِيعَادَ}
{رَبَّنَا وَآتِنَا مَا وَعَدْتَنَا عَلَى رُسُلِكَ} “Rabbimiz! Elçilerin vasıtasıyla bize vaat ettiklerini ver” yani elçilerinin diliyle [vaat ettiklerini], {وَلَا تُخْزِنَا} “ve bizi rezil etme” bizi azaplandırma, helak etme, rüsvay etme ve hor kılma, {يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِنَّكَ لَا تُخْلِفُ الْمِيعَادَ} “kıyamet gününde. Şüphesiz Sen, verdiğin sözden dönmezsin.”
فَإِنْ قِيلَ: مَا وَجْهُ قَوْلِهِمْ: {رَبَّنَا وَآتِنَا مَا وَعَدْتَنَا عَلَى رُسُلِكَ} وَقَدْ عَلِمُوا أَنَّ اللَّهَ لَا يُخْلِفُ الْمِيعَادَ؟ قِيلَ: لَفْظُهُ دُعَاءٌ وَمَعْنَاهُ خَبَرٌ أَيْ: لِتُؤْتِيَنَا مَا وَعَدْتَنَا عَلَى رُسُلِكَ تَقْدِيرُهُ: {فَاغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَا وَكَفِّرْ عَنَّا سَيِّئَاتِنَا} {وَلَا تُخْزِنَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ} لِتُؤْتِيَنَا مَا وَعَدْتَنَا عَلَى رُسُلِكَ مِنَ الْفَضْلِ وَالرَّحْمَةِ وَقِيلَ: معناه ربنا واجلعنأ ٧٦/ب مِمَّنْ يَسْتَحِقُّونَ ثَوَابَكَ وَتُؤْتِيهِمْ مَا وَعَدْتَهُمْ عَلَى أَلْسِنَةِ رُسُلِكَ لِأَنَّهُمْ لَمْ يَتَيَقَّنُوا اسْتِحْقَاقَهُمْ لِتِلْكَ الْكَرَامَةِ فَسَأَلُوهُ أَنْ يَجْعَلَهُمْ مُسْتَحِقِّينَ لَهَا، وَقِيلَ: إِنَّمَا سَأَلُوهُ تَعْجِيلَ مَا وَعَدَهُمْ مِنَ النَّصْرِ عَلَى الْأَعْدَاءِ، قَالُوا: قَدْ عَلِمْنَا أَنَّكَ لَا تُخْلِفُ وَلَكِنْ لَا صَبْرَ لَنَا عَلَى حِلْمِكَ فَعَجِّلْ خِزْيَهُمْ وَانْصُرْنَا عَلَيْهِمْ.
Eğer: "Allah'ın sözünden dönmeyeceğini bildikleri hâlde: {رَبَّنَا وَآتِنَا مَا وَعَدْتَنَا عَلَى رُسُلِكَ} 'Rabbimiz! Elçilerin vasıtasıyla bize vaat ettiklerini ver' demelerinin anlamı nedir?" diye sorulursa; şöyle denilir: Lafzı dua olsa da anlamı haberdir; yani: "Elçilerin vasıtasıyla bize vaat ettiğin lütuf ve merhameti bize mutlaka vereceksin." Takdiri şöyledir: {فَاغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَا وَكَفِّرْ عَنَّا سَيِّئَاتِنَا} {وَلَا تُخْزِنَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ} "Günahlarımızı bağışla, kötülüklerimizi ört ve kıyamet gününde bizi rezil etme ki elçilerin vasıtasıyla bize vaat ettiğin lütuf ve merhameti bize veresin." Bir görüşe göre anlamı şöyledir: Rabbimiz, bizi 76/b Senin mükâfatını hak eden ve elçilerinin diliyle vaat ettiğin şeyleri kendilerine verdiğin kimselerden eyle; çünkü onlar o ikramı hak ettiklerinden kesin olarak emin olamamışlar, bu sebeple O'ndan kendilerini buna müstahak kılmasını istemişlerdir. Bir diğer görüşe göre ise onlar, düşmanlarına karşı kendilerine vaat edilen yardımın çabuklaştırılmasını istemiş ve şöyle demişlerdir: "Senin sözünden dönmeyeceğini elbette biliyoruz, fakat Senin mühlet vermene sabrımız kalmadı; onların rezilliğini çabuklaştır ve bize onlara karşı yardım et."
قَوْلُهُ تَعَالَى: {فَاسْتَجَابَ لَهُمْ رَبُّهُمْ أَنِّي} أَيْ: بِأَنِّي، {لَا أُضِيعُ} لَا أُحْبِطُ، {عَمَلَ عَامِلٍ مِنْكُمْ} أَيُّهَا الْمُؤْمِنُونَ {مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثَى} قَالَ مُجَاهِدٌ: قَالَتْ أُمُّ سَلَمَةَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي أَسْمَعُ اللَّهَ يَذْكُرُ
Yüce Allah'ın: {فَاسْتَجَابَ لَهُمْ رَبُّهُمْ أَنِّي} “Bunun üzerine Rableri onların dualarına şöyle icabet etti: Ben...” yani: "Şüphesiz Ben..." {لَا أُضِيعُ} “boşa çıkarmam” iptal etmem, {عَمَلَ عَامِلٍ مِنْكُمْ} “sizden çalışan hiçbir kimsenin amelini” ey müminler! {مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثَى} “erkek olsun kadın olsun” Mücâhid şöyle demiştir: Ümmü Seleme: "Ey Allah'ın Resûlü! Allah'ın hicret konusunda erkekleri andığını, kadınları ise anmadığını duyuyorum" dedi. Bunun üzerine Allah Teâlâ bu ayeti indirdi: {بَعْضُكُمْ مِنْ بَعْضٍ} (١)
الرِّجَالَ فِي الْهِجْرَةِ وَلَا يَذْكُرُ النِّسَاءَ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى هَذِهِ الْآيَةَ {بَعْضُكُمْ مِنْ بَعْضٍ} (١) قَالَ الْكَلْبِيُّ: فِي الدِّينِ وَالنُّصْرَةِ وَالْمُوَالَاةِ، وَقِيلَ: كُلُّكُمْ مِنْ آدَمَ وَحَوَّاءَ، وَقَالَ الضَّحَّاكُ: رِجَالُكُمْ شَكْلُ نِسَائِكُمْ وَنِسَاؤُكُمْ شَكْلُ رِجَالِكُمْ فِي الطَّاعَةِ، كَمَا قَالَ: "وَالْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِنَاتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ" (التَّوْبَةِ -٧١) .
“hepiniz birbirinizdensiniz” (١) Kelbî: "Dinde, yardımlaşmada ve dostlukta" demiştir. Bir görüşe göre: "Hepiniz Âdem ve Havvâ'dansınız." Dahhâk ise: "Tıpkı: 'وَالْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِنَاتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ' (Tevbe, 71) buyurduğu gibi, itaatte erkekleriniz kadınlarınız gibidir, kadınlarınız da erkekleriniz gibidir" demiştir.
{فَالَّذِينَ هَاجَرُوا وَأُخْرِجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ وَأُوذُوا فِي سَبِيلِي} أَيْ: فِي طَاعَتِي وَدِينِي، وَهُمُ الْمُهَاجِرُونَ الَّذِينَ أَخْرَجَهُمُ الْمُشْرِكُونَ مِنْ مَكَّةَ، {وَقَاتَلُوا وَقُتِلُوا} قَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ وَابْنُ كَثِيرٍ " وَقُتِّلُوا " بِالتَّشْدِيدِ وَقَالَ الْحَسَنُ: يَعْنِي أَنَّهُمْ قُطِّعُوا فِي الْمَعْرَكَةِ، وَالْآخَرُونَ بِالتَّخْفِيفِ وَقَرَأَ أَكْثَرُ الْقُرَّاءِ: {وَقَاتَلُوا وَقُتِلُوا} يُرِيدُ أَنَّهُمْ قَاتَلُوا الْعَدُوَّ ثُمَّ أَنَّهُمْ قُتِلُوا وَقَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ {وَقُتِلُوا وَقَاتَلُوا} وَلَهُ وَجْهَانِ أَحَدُهُمَا: مَعْنَاهُ وَقَاتَلَ مَنْ بَقِيَ مِنْهُمْ، وَمَعْنَى قَوْلِهِ {وَقُتِلُوا} أَيْ: قُتِلَ بَعْضُهُمْ تَقُولُ الْعَرَبُ قَتَلْنَا بَنِي فُلَانٍ وَإِنَّمَا قَتَلُوا بَعْضَهُمْ وَالْوَجْهُ الْآخَرُ {وَقُتِلُوا} وَقَدْ قَاتَلُوا، {لَأُكَفِّرَنَّ عَنْهُمْ سَيِّئَاتِهِمْ وَلَأُدْخِلَنَّهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَاالأنْهَار ثَوَابًا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ} نُصِبَ عَلَى الْقَطْعِ قَالَهُ الْكِسَائِيُّ، وَقَالَ الْمُبَرِّدُ: مَصْدَرٌ أَيْ: لَأُثِيبَنَّهُمْ ثَوَابًا، {وَاللَّهُ عِنْدَهُ حُسْنُ الثَّوَابِ}
{فَالَّذِينَ هَاجَرُوا وَأُخْرِجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ وَأُوذُوا فِي سَبِيلِي} “Hicret edenlerin, yurtlarından çıkarılanların, benim yolumda eziyete uğrayanların” yani itaatimde ve dinimde [eziyet görenlerin]; onlar müşriklerin Mekke'den çıkardığı muhacirlerdir. {وَقَاتَلُوا وَقُتِلُوا} “savaşanların ve öldürülenlerin” İbn Âmir ve İbn Kesîr şeddeli olarak "ve kuttilû" şeklinde okumuşlardır; Hasan: "Yani savaş meydanında parçalandılar demektir" demiştir, diğerleri ise şeddesiz okumuşlardır. Kıraat imamlarının çoğu: {وَقَاتَلُوا وَقُتِلُوا} “savaşanlar ve öldürülenler” şeklinde okumuştur; yani onlar düşmanla savaştılar, sonra da öldürüldüler demektir. Hamza ve Kisâî ise {وَقُتِلُوا وَقَاتَلُوا} şeklinde [öldürüldüler ve savaştılar diye] okumuşlardır; bunun iki izahı vardır: Birincisi, onlardan geriye kalanlar savaştı demektir; {وَقُتِلُوا} “öldürüldüler” sözünün anlamı da bazılarının öldürülmüş olmasıdır; nitekim Araplar: "Filanoğullarını öldürdük" derler, hâlbuki onların bir kısmını öldürmüşlerdir. İkinci izah ise: {وَقُتِلُوا} “öldürüldüler” [hâlbuki daha önce] savaşmışlardı, demektir. {لَأُكَفِّرَنَّ عَنْهُمْ سَيِّئَاتِهِمْ وَلَأُدْخِلَنَّهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَاالأنْهَار ثَوَابًا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ} “kötülüklerini elbette örteceğim ve onları, Allah katından bir mükâfat olarak, altından ırmaklar akan cennetlere koyacağım” Kisâî'nin belirttiğine göre [sevâben kelimesi] hâl olarak mansub kılınmıştır. Müberred ise: "Mef'ûlü mutlak (mastar)dır; yani onları bir sevap ile mükâfatlandıracağım demektir" demiştir. {وَاللَّهُ عِنْدَهُ حُسْنُ الثَّوَابِ} “En güzel mükâfat ise Allah katındadır.”
{لَا يَغُرَّنَّكَ تَقَلُّبُ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي الْبِلَادِ (١٩٦) مَتَاعٌ قَلِيلٌ ثُمَّ مَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمِهَادُ (١٩٧) لَكِنِ الَّذِينَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ لَهُمْ جَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا نُزُلًا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَمَا عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ لِلْأَبْرَارِ (١٩٨) }
{لَا يَغُرَّنَّكَ تَقَلُّبُ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي الْبِلَادِ (١٩٦) مَتَاعٌ قَلِيلٌ ثُمَّ مَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمِهَادُ (١٩٧) لَكِنِ الَّذِينَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ لَهُمْ جَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا نُزُلًا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَمَا عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ لِلْأَبْرَارِ (١٩٨) } “İnkâr edenlerin diyar diyar gezip dolaşması sakın seni aldatmasın! [Bu,] az bir geçimliktir. Sonra varacakları yer cehennemdir. O ne kötü bir yataktır! Fakat Rablerinden sakınanlar için, altından ırmaklar akan ve içinde ebedî kalacakları cennetler vardır; Allah katından bir ağırlanma olarak. Allah katında olanlar ise iyiler için daha hayırlıdır.”
قَوْلُهُ ﷿: {لَا يَغُرَّنَّكَ تَقَلُّبُ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي الْبِلَادِ} نَزَلَتْ فِي الْمُشْرِكِينَ، وَذَلِكَ أَنَّهُمْ كَانُوا فِي رَخَاءٍ وَلِينٍ مِنَ الْعَيْشِ يَتَّجِرُونَ وَيَتَنَعَّمُونَ فَقَالَ بَعْضُ الْمُؤْمِنِينَ: إِنَّ أَعْدَاءَ اللَّهِ تَعَالَى فِيمَا نَرَى مِنَ الْخَيْرِ وَنَحْنُ فِي الْجَهْدِ؟ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى هَذِهِ الْآيَةَ {لَا يَغُرَّنَّكَ تَقَلُّبُ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي الْبِلَادِ} وَضَرْبُهُمْ فِي الْأَرْضِ وَتَصَرُّفُهُمْ فِي الْبِلَادِ لِلتِّجَارَاتِ وَأَنْوَاعِ الْمَكَاسِبِ فَالْخِطَابُ لِلنَّبِيِّ ﷺ وَالْمُرَادُ مِنْهُ غَيْرُهُ.
Aziz ve Celil olan Allah'ın: {لَا يَغُرَّنَّكَ تَقَلُّبُ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي الْبِلَادِ} “İnkâr edenlerin diyar diyar gezip dolaşması sakın seni aldatmasın!” kavli müşrikler hakkında inmiştir. Şöyle ki; onlar bolluk ve rahatlık içinde bir hayat sürüyor, ticaret yapıyor ve nimetlerden yararlanıyorlardı. Bunun üzerine bazı müminler: "Allah Teâlâ'nın düşmanları gördüğümüz üzere refah içindeyken biz sıkıntı ve meşakkat içindeyiz!" dediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ bu ayeti indirdi: {لَا يَغُرَّنَّكَ تَقَلُّبُ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي الْبِلَادِ} “İnkâr edenlerin diyar diyar gezip dolaşması sakın seni aldatmasın!” yani ticaret ve çeşitli kazançlar elde etmek için yeryüzünde gezip dolaşmaları ve memleketlerde tasarrufta bulunmaları [seni aldatmasın]. Burada hitap Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e ise de kastedilen başkasıdır.
{مَتَاعٌ قَلِيلٌ} أَيْ: هُوَ مَتَاعٌ قَلِيلٌ وَبُلْغَةٌ فَانِيَةٌ وَمُتْعَةٌ زَائِلَةٌ، {ثُمَّ مَأْوَاهُمْ} مَصِيرُهُمْ، {جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمِهَادُ} الْفِرَاشُ.
{مَتَاعٌ قَلِيلٌ} “[Bu,] az bir geçimliktir” yani o, az bir meta, fani bir azık ve geçici bir zevktir. {ثُمَّ مَأْوَاهُمْ} “Sonra varacakları yer” dönüşleri, {جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمِهَادُ} “cehennemdir. O ne kötü bir yataktır!” yani ne kötü bir döşektir.
{لَكِنِ الَّذِينَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ لَهُمْ جَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا نُزُلًا} جَزَاءً وَثَوَابًا، {مِنْ عِنْدِ اللَّهِ} نُصِبَ عَلَى التَّفْسِيرِ وَقِيلَ: جَعَلَ ذَلِكَ نُزُلًا {وَمَا عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ لِلْأَبْرَارِ} مِنْ مَتَاعِ الدُّنْيَا.
{لَكِنِ الَّذِينَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ لَهُمْ جَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا نُزُلًا} “Fakat Rablerinden sakınanlar için altlarından ırmaklar akan, içinde ebedî kalacakları ve bir ikram olan cennetler vardır”, bir karşılık ve mükâfat olarak [verilmiştir]. {مِنْ عِنْدِ اللَّهِ} “Allah katından”, tefsir (temyiz) üzere mansub kılınmıştır. Bir görüşe göre de: Allah bunu bir konaklama/ikram kılmıştır. {وَمَا عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ لِلْأَبْرَارِ} “Allah katında olanlar ise iyi kimseler için daha hayırlıdır”, dünya metaından [daha hayırlıdır].
أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ الْمُلَيْحِيُّ، أَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النُّعَيْمِيُّ، أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، أَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، أَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ بِلَالٍ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ عُبَيْدِ بْنِ حُنَيْنٍ أَنَّهُ سَمِعَ ابْنَ عَبَّاسٍ ﵄ قَالَ: قَالَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ ﵁: جِئْتُ فَإِذَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فِي مَشْرُبَةٍ وَإِنَّهُ لَعَلَى حَصِيرٍ مَا بَيْنَهُ وَبَيْنَهُ شَيْءٌ وَتَحْتَ رَأْسِهِ وِسَادَةٌ مِنْ أَدَمٍ حَشْوُهَا لِيفٌ وَإِنَّ عِنْدَ رِجْلَيْهِ قَرَظًا مَصْبُورًا، وَعِنْدَ رَأْسِهِ أُهُبٌ مُعَلَّقَةٌ فَرَأَيْتُ أَثَرَ الْحَصِيرِ فِي جَنْبِهِ، فَبَكَيْتُ فَقَالَ: مَا يُبْكِيكَ؟ فَقُلْتُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ كِسْرَى وَقَيْصَرَ فِيمَا هُمَا فِيهِ وَأَنْتَ رَسُولُ اللَّهِ؟ فَقَالَ: "أَمَا تَرْضَى أَنْ تَكُونَ لَهُمُ الدُّنْيَا وَلَنَا الْآخِرَةُ" (١) ؟ .
Bize Abdülvâhid el-Muleyhî haber verdi, bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî haber verdi, bize Muhammed b. Yûsuf haber verdi, bize Muhammed b. İsmâîl haber verdi, bize Abdülazîz b. Abdillâh haber verdi, bize Süleymân b. Bilâl, Yahyâ b. Saîd'den, o Ubeyd b. Huneyn'den haber verdi; o İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'nın şöyle dediğini işitmiştir: Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh dedi ki: "Gittim, bir de baktım ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem yüksekçe bir çardak odasındaydı. Kendisi ile hasır arasında hiçbir şey olmayan bir hasırın üzerindeydi; başının altında içi hurma lifiyle doldurulmuş deriden bir yastık vardı. Ayakucunda yığılmış sepi yaprağı (karaz), başucunda da asılı duran tabaklanmamış deriler vardı. Hasırın izini onun böğründe görünce ağladım. 'Seni ağlatan nedir?' diye sordu. Ben de: 'Ey Allah'ın Resûlü! Kisrâ ve Kayser içinde bulundukları [lüks ve debdebe] içindeyken sen Allah'ın Resûlüsün [ve bu hâldesin]!' dedim. Bunun üzerine şöyle buyurdu: 'Dünyanın onların, ahiretin ise bizim olmasına razı olmaz mısın?' (١)"
{وَإِنَّ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ لَمَنْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْهِمْ خَاشِعِينَ لِلَّهِ لَا يَشْتَرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ ثَمَنًا قَلِيلًا أُولَئِكَ لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ إِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسَابِ (١٩٩) }
{وَإِنَّ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ لَمَنْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْهِمْ خَاشِعِينَ لِلَّهِ لَا يَشْتَرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ ثَمَنًا قَلِيلًا أُولَئِكَ لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ إِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسَابِ (١٩٩) } “Şüphesiz kitap ehlinden öyleleri vardır ki, Allah'a, size indirilene ve kendilerine indirilene Allah'a saygı duyarak inanırlar; Allah'ın ayetlerini az bir değere satmazlar. İşte onların mükâfatları Rableri katındadır. Şüphesiz Allah, hesabı pek çabuk görendir.”
قَوْلُهُ ﷿: {وَإِنَّ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ لَمَنْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ} الْآيَةَ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَجَابِرٌ وَأَنَسٌ وَقَتَادَةُ: نَزَلَتْ فِي النَّجَاشِيِّ مَلِكِ الْحَبَشَةِ، وَاسْمُهُ أَصْحَمَةُ وَهُوَ بِالْعَرَبِيَّةِ عَطِيَّةُ وَذَلِكَ أَنَّهُ لَمَّا مَاتَ نَعَاهُ جِبْرِيلُ ﵇ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ فِي الْيَوْمِ الَّذِي مَاتَ فِيهِ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ لِأَصْحَابِهِ اخْرُجُوا فَصَلُّوا عَلَى أَخٍ لَكُمْ مَاتَ بِغَيْرِ أَرْضِكُمُ النَّجَاشِيِّ، فَخَرَجَ إِلَى الْبَقِيعِ وَكُشِفَ لَهُ إِلَى أَرْضِ الْحَبَشَةِ فَأَبْصَرَ سَرِيرَ النَّجَاشِيِّ وَصَلَّى عَلَيْهِ وَكَبَّرَ أَرْبَعَ تَكْبِيرَاتٍ، وَاسْتَغْفَرَ لَهُ فَقَالَ الْمُنَافِقُونَ: انْظُرُوا إِلَى هَذَا يُصَلِّي عَلَى عِلْجٍ حَبَشِيٍّ نَصْرَانِيٍّ (٢) لَمْ يَرَهُ قَطُّ وَلَيْسَ عَلَى دِينِهِ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى هَذِهِ الْآيَةَ (٣) .
Aziz ve Celil olan Allah'ın: {وَإِنَّ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ لَمَنْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ} “Şüphesiz kitap ehlinden öyleleri vardır ki, Allah'a... inanırlar” ayeti hakkında İbn Abbâs, Câbir, Enes ve Katâde şöyle demişlerdir: Bu ayet, Habeşistan hükümdarı Necâşî hakkında inmiştir. Onun adı Ashame olup Arapçadaki karşılığı Atıyye'dir. Şöyle ki; o vefat ettiğinde, öldüğü gün Cebrâîl aleyhisselâm onun ölüm haberini Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e getirdi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de ashabına: "Çıkın ve sizin toprağınızdan başka bir yerde vefat eden kardeşiniz Necâşî için namaz kılın" buyurdu. Bakî' kabristanına çıktı, Habeşistan toprakları ona gösterildi, Necâşî'nin naaşını gördü; onun üzerine dört tekbirle namaz kıldı ve onun için istiğfarda bulundu. Bunun üzerine münafıklar: "Şuna bakın! Kendisini hiç görmediği ve kendi dininden olmayan kaba bir Habeşli Hristiyan (٢) için namaz kılıyor!" dediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ bu ayeti indirdi (٣).
وَقَالَ عَطَاءٌ: نَزَلَتْ فِي أَهْلِ نَجْرَانَ أَرْبَعِينَ رَجُلًا [مِنْ بَنِي حَارِثِ بْنِ كَعْبٍ] اثْنَيْنِ وَثَلَاثِينَ مِنْ أَرْضِ الْحَبَشَةِ وَثَمَانِيَةٍ مِنَ الرُّومِ كَانُوا عَلَى دِينِ عِيسَى ﵇ فَآمَنُوا بِالنَّبِيِّ ﷺ وَقَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ: نَزَلَتْ فِي عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَلَامٍ وَأَصْحَابِهِ .
Atâ ise şöyle demiştir: [Bu ayet], Necran ehlinden kırk kişi, [Hâris b. Kâ'b oğullarından] Habeşistan diyarından otuz iki kişi ve Bizanslılardan sekiz kişi hakkında inmiştir. Onlar Îsâ aleyhisselâm'ın dini üzere idiler ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e iman ettiler. İbn Cüreyc de şöyle demiştir: [Bu ayet], Abdullah b. Selâm ve arkadaşları hakkında inmiştir.
وَقَالَ مُجَاهِدٌ: نَزَلَتْ فِي مُؤْمِنِي أَهْلِ الْكِتَابِ كُلِّهِمْ (١) ، {وَإِنَّ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ لَمَنْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ} {وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ} يَعْنِي: الْقُرْآنَ، {وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْهِمْ} يَعْنِي: التَّوْرَاةَ وَالْإِنْجِيلَ، {خَاشِعِينَ لِلَّهِ} خَاضِعِينَ مُتَوَاضِعِينَ لِلَّهِ، {لَا يَشْتَرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ ثَمَنًا قَلِيلًا} يَعْنِي: لَا يُحَرِّفُونَ كُتُبَهُمْ وَلَا يَكْتُمُونَ صِفَةَ مُحَمَّدٍ ﷺ لِأَجْلِ الرِّيَاسَةِ وَالْمَأْكَلَةِ كَفِعْلِ غَيْرِهِمْ مِنْ رُؤَسَاءِ الْيَهُودِ، {أُولَئِكَ لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ إِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسَابِ}
Mücâhid ise: "Kitap ehlinin bütün müminleri hakkında inmiştir" demiştir (١). {وَإِنَّ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ لَمَنْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ} “Şüphesiz kitap ehlinden öyleleri vardır ki, Allah'a inanırlar”, {وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ} “size indirilene” yani Kuran'a, {وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْهِمْ} “ve kendilerine indirilene” yani Tevrat ve İncil'e [inanırlar], {خَاشِعِينَ لِلَّهِ} “Allah'a saygı duyarak” Allah'a boyun eğerek ve tevazu göstererek [inanırlar], {لَا يَشْتَرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ ثَمَنًا قَلِيلًا} “Allah'ın ayetlerini az bir değere satmazlar” yani Yahudi liderlerinden başkalarının yaptığı gibi, riyaset ve menfaat uğruna kitaplarını tahrif etmezler ve Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in vasıflarını gizlemezler. {أُولَئِكَ لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ إِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسَابِ} “İşte onların mükâfatları Rableri katındadır. Şüphesiz Allah, hesabı pek çabuk görendir.”
{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اصْبِرُوا وَصَابِرُوا وَرَابِطُوا وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ (٢٠٠) }
{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اصْبِرُوا وَصَابِرُوا وَرَابِطُوا وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ (٢٠٠) } “Ey iman edenler! Sabredin, [düşmanlarınıza karşı] sabır yarışı yapın, [cihad için] hazırlıklı ve irtibatlı olun ve Allah'tan sakının ki kurtuluşa eresiniz.”
قَوْلُهُ ﷿: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اصْبِرُوا وَصَابِرُوا وَرَابِطُوا} قَالَ الْحَسَنُ: اصْبِرُوا عَلَى دِينِكُمْ وَلَا تَدَعُوهُ لِشِدَّةٍ وَلَا رَخَاءٍ، وَقَالَ قَتَادَةُ: اصْبِرُوا عَلَى طَاعَةِ اللَّهِ.
Aziz ve Celil olan Allah'ın: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اصْبِرُوا وَصَابِرُوا وَرَابِطُوا} “Ey iman edenler! Sabredin, sabır yarışı yapın ve [cihad için] hazırlıklı ve irtibatlı olun” kavli hakkında Hasan: "Dininiz üzere sabredin; darlıkta da bollukta da onu terk etmeyin" demiştir. Katâde ise: "Allah'a itaat üzere sabredin" demiştir.
وَقَالَ الضَّحَّاكُ وَمُقَاتِلُ بْنُ سُلَيْمَانَ: عَلَى أَمْرِ اللَّهِ.
Dahhâk ve Mukâtil b. Süleymân: "Allah'ın emri üzere [sabredin]" demişlerdir.
وَقَالَ مُقَاتِلُ بْنُ حَيَّانَ: عَلَى أَدَاءِ فَرَائِضِ اللَّهِ تَعَالَى، وَقَالَ زَيْدُ بْنُ أَسْلَمَ: عَلَى الْجِهَادِ. وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: عَلَى الْبَلَاءِ، وَصَابِرُوا يَعْنِي: الْكُفَّارَ، وَرَابِطُوا يَعْنِي: الْمُشْرِكِينَ، قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ، أَيْ دَاوِمُوا وَاثْبُتُوا، وَالرَّبْطُ الشَّدُّ، وَأَصْلُ الرِّبَاطِ أَنْ يَرْبِطَ هَؤُلَاءِ خُيُولَهُمْ، وَهَؤُلَاءِ خُيُولَهُمْ، ثُمَّ قِيلَ: لِكُلِّ مُقِيمٍ فِي ثَغْرٍ يَدْفَعُ عَمَّنْ وَرَاءَهُ، وَإِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ مَرْكَبٌ.
Mukâtil b. Hayyân: "Allah Teâlâ'nın farzlarını yerine getirme hususunda [sabredin]" demiştir. Zeyd b. Eslem: "Cihad hususunda [sabredin]" demiştir. Kelbî ise: "Bela karşısında [sabredin] demiştir; 'sâbirû' kâfirlere karşı [sabır yarışı yapın], 'râbitû' ise müşriklere karşı [nöbet tutun/hazırlıklı olun] demektir." Ebû Ubeyde şöyle demiştir: "Yani devam edin ve sebat gösterin." Rabt bağlamak demektir. Ribâtın aslı ise bunların atlarını, şunların da atlarını bağlamasıdır. Daha sonra, bineği olmasa bile arkasındakileri korumak için sınır boyunda bekleyen herkese [murâbıt] denilmiştir.
أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ أَحْمَدَ الْمُلَيْحِيُّ، أَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النُّعَيْمِيُّ، أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، أَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُنِيرٍ، سَمِعَ أَبَا النَّضْرِ، أَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ دِينَارٍ، عَنْ أَبِي حَازِمٍ، عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ السَّاعِدِيِّ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: "رِبَاطُ يَوْمٍ فِي سَبِيلِ اللَّهِ خَيْرٌ مِنَ الدُّنْيَا وَمَا عَلَيْهَا، وَمَوْضِعُ سَوْطِ أَحَدِكُمْ مِنَ الْجَنَّةِ خَيْرٌ مِنَ الدُّنْيَا وَمَا عَلَيْهَا، وَالرَّوْحَةُ يَرُوحُهَا الْعَبْدُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَوِ الْغُدْوَةُ خَيْرٌ مِنَ الدُّنْيَا وَمَا عَلَيْهَا" (٢) . .
Bize Abdülvâhid b. Ahmed el-Muleyhî haber verdi, bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî haber verdi, bize Muhammed b. Yûsuf haber verdi, bize Muhammed b. İsmâîl haber verdi, bize Abdullah b. Münîr anlattı; Ebü'n-Nadr'dan işitmiş, bize Abdurrahman b. Abdillâh b. Dînâr, Ebû Hâzim'den, o Sehl b. Sa'd es-Sâidî'den haber verdi ki; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Allah yolunda bir gün nöbet tutmak (ribât), dünyadan ve üzerindeki her şeyden daha hayırlıdır. Sizden birinizin cennetteki kamçısının yeri dünyadan ve üzerindeki her şeyden daha hayırlıdır. Kulun Allah yolunda çıktığı bir akşam veya sabah yürüyüşü dünyadan ve üzerindeki her şeyden daha hayırlıdır." (٢)
أَخْبَرَنَا أَبُو الْحَسَنِ عَلِيُّ بْنُ يُوسُفَ الْجُوَيْنِيُّ، أَخْبَرَنَا أَبُو مُحَمَّدٍ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ شَرِيكٍ الشَّافِعِيُّ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ أَبُو بَكْرٍ الْجُورَبَذِيُّ، أَنَا يُونُسُ بْنُ عَبْدِ الْأَعْلَى، أَنَا ابْنُ وَهْبٍ، أَخْبَرَنِي عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ شُرَيْحٍ، عَنْ عَبْدِ الْكَرِيمِ بْنِ الْحَارِثِ، عَنْ أَبِي عُبَيْدَةَ بْنِ عُقْبَةَ، عَنْ شُرَحْبِيلَ بْنِ السِّمْطِ عَنْ سَلْمَانَ الْخَيْرِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: "مَنْ رَابَطَ يَوْمًا وَلَيْلَةً فِي سَبِيلِ اللَّهِ كَانَ لَهُ أَجْرُ صِيَامِ
Bize Ebu’l-Hasan Ali b. Yûsuf el-Cüveynî haber verdi, bize Ebû Muhammed Muhammed b. Alî b. Muhammed b. Şerîk eş-Şâfiî haber verdi, bize Ebû Bekr Abdullah b. Muhammed b. Müslim el-Cûrebezî haber verdi, bize Yûnus b. Abdila‘lâ haber verdi, bize İbn Vehb haber verdi, bana Abdurrahman b. Şüreyh, Abdülkerîm b. el-Hâris’ten, o Ebû Ubeyde b. Ukbe’den, o Şürahbîl b. es-Simt’tan, o da Selmânü'l-Hayr'dan [Selmân-ı Fârisî'den] radıyallâhu anh rivayet etti ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Kim Allah yolunda bir gün bir gece nöbet tutarsa, onun için [kesintisiz bir] ay orucu mükâfatı olur...»
شَهْرٍ مُقِيمٍ، وَمَنْ مَاتَ مُرَابِطًا جَرَى لَهُ مِثْلُ ذَلِكَ الْأَجْرِ، وَأُجْرِيَ عَلَيْهِ مِنَ الرِّزْقِ، وَأَمِنَ مِنَ الْفَتَّانِ" (١) .
orucunun mükâfatı verilir. Kim nöbet tutarken (murâbıt olarak) vefat ederse, ona bu mükâfat gibi amel akmaya devam eder, rızkı da kendisine akıtılır ve kabir fitnecisine (sual meleklerine/azaba) karşı güvende olur." (١)
وَقَالَ أَبُو سَلَمَةَ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ: لَمْ يَكُنْ فِي زَمَانِ النَّبِيِّ ﷺ غَزْوٌ يُرَابَطُ فِيهِ، وَلَكِنَّهُ انْتِظَارُ الصَّلَاةِ خَلْفَ الصَّلَاةِ، وَدَلِيلُ هَذَا التَّأْوِيلِ مَا أَخْبَرَنَا أَبُو الْحَسَنِ مُحَمَّدُ بْنُ مُحَمَّدٍ السَّرَخْسِيُّ، أَنَا زَاهِرُ بْنُ أَحْمَدَ الْفَقِيهُ، أَنَا أَبُو إِسْحَاقَ إِبْرَاهِيمُ بْنُ عَبْدِ الصَّمَدِ الْهَاشِمِيُّ، أَنَا أَبُو مُصْعَبٍ، عَنْ مَالِكٍ، عَنِ الْعَلَاءِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ﵁ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: "أَلَا أُخْبِرُكُمْ بِمَا يَمْحُو اللَّهُ الخطايا ويرفع ٧٧/أبِهِ الدَّرَجَاتِ؟ إِسْبَاغُ الْوُضُوءِ عَلَى الْمَكَارِهِ، وَكَثْرَةُ الْخُطَا إِلَى الْمَسَاجِدِ، وَانْتِظَارُ الصَّلَاةِ بَعْدَ الصَّلَاةِ، فَذَلِكُمُ الرِّبَاطُ فَذَلِكُمُ الرِّبَاطُ" (٢) .
Ebû Seleme b. Abdirrahmân şöyle demiştir: "Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem zamanında uğrunda nöbet tutulacak bir savaş yoktu; fakat o, bir namazın ardından diğer namazı beklemektir." Bu tevilin delili, Ebu'l-Hasan Muhammed b. Muhammed es-Serahsî'nin bize haber verdiği şu rivayettir: Bize Zâhir b. Ahmed el-Fakîh haber verdi, bize Ebû İshâk İbrâhim b. Abdissamed el-Hâşimî haber verdi, bize Ebû Mus'ab, Mâlik'ten, o el-Alâ b. Abdirrahmân'dan, o babasından, o da Ebû Hureyre radıyallâhu anh'tan haber verdi ki; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Allah'ın kendisiyle günahları sildiği ve 77/a dereceleri yükselttiği şeyleri size haber vereyim mi? Zorluklara rağmen abdesti eksiksiz almak, mescitlere adımları çoğaltmak ve bir namazın ardından diğer namazı beklemektir. İşte ribât (bağlanma/nöbet) budur! İşte ribât budur!" (٢)
{وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ} قَالَ بَعْضُ أَرْبَابِ اللِّسَانِ: اصْبِرُوا عَلَى النَّعْمَاءِ وَصَابِرُوا عَلَى الْبَأْسَاءِ وَالضَّرَّاءِ وَرَابِطُوا فِي دَارِ الْأَعْدَاءِ وَاتَّقُوا إِلَهَ الْأَرْضِ وَالسَّمَاءِ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ فِي دَارِ الْبَقَاءِ.
{وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ} “Kurtuluşa eresiniz diye Allah'tan sakının.” Dil ehlinden bazısı şöyle demiştir: "Nimetlere karşı sabredin, darlık ve sıkıntılara karşı sabırda yarışın, düşman yurdunda nöbet tutun, yerin ve göğün İlahından sakının ki ebediyet yurdunda (ahirette) kurtuluşa eresiniz."