Binûn

Nisâ — 10. Sayfa

Kaynak: Meâlimü't-Tenzîl (Begavî Tefsiri) · Begavî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَنَظْمُ الْآيَةِ: فَبِظُلْمٍ مِنَ الَّذِينَ هَادَوْا وَهُوَ مَا ذَكَرْنَا، {وَبِصَدِّهِمْ} وَبِصَرْفِهِمْ أَنْفُسَهُمْ وَغَيْرَهُمْ، {عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ كَثِيرًا} أَيْ: عَنْ دِينِ اللَّهِ صدًا كَثِيرًا.

Ayetin dizilişi şöyledir: “Yahudilerin yaptıkları zulüm sebebiyle” ki bu daha önce zikrettiğimiz şeydir. {وَبِصَدِّهِمْ} “ve alıkoymaları sebebiyle” hem kendilerini hem de başkalarını çevirmeleri [sebebiyle], {عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ كَثِيرًا} “birçok kimseyi Allah yolundan” yani Allah'ın dininden çokça alıkoymaları sebebiyle.

{وَأَخْذِهِمُ الرِّبَا وَقَدْ نُهُوا عَنْهُ وَأَكْلِهِمْ أَمْوَالَ النَّاسِ بِالْبَاطِلِ وَأَعْتَدْنَا لِلْكَافِرِينَ مِنْهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا (١٦١) لَكِنِ الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ مِنْهُمْ وَالْمُؤْمِنُونَ يُؤْمِنُونَ بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَمَا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ وَالْمُقِيمِينَ الصَّلَاةَ وَالْمُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَالْمُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ أُولَئِكَ سَنُؤْتِيهِمْ أَجْرًا عَظِيمًا (١٦٢) }

{وَأَخْذِهِمُ الرِّبَا وَقَدْ نُهُوا عَنْهُ وَأَكْلِهِمْ أَمْوَالَ النَّاسِ بِالْبَاطِلِ وَأَعْتَدْنَا لِلْكَافِرِينَ مِنْهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا (١٦١) لَكِنِ الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ مِنْهُمْ وَالْمُؤْمِنُونَ يُؤْمِنُونَ بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَمَا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ وَالْمُقِيمِينَ الصَّلَاةَ وَالْمُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَالْمُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ أُولَئِكَ سَنُؤْتِيهِمْ أَجْرًا عَظِيمًا (١٦٢) } “Kendilerine yasaklandığı hâlde faiz almaları ve insanların mallarını haksız yollarla yemeleri sebebiyle [onlara bu temiz şeyleri haram kıldık]. İçlerinden inkâr edenlere de can yakıcı bir azap hazırladık. (161) Fakat içlerinden ilimde derinleşmiş olanlar ve müminler, sana indirilene ve senden önce indirilene inanırlar. O namazı dosdoğru kılanlar, zekâtı verenler, Allah'a ve ahiret gününe iman edenler var ya; işte onlara büyük bir mükâfat vereceğiz. (162)”

{وَأَخْذِهِمُ الرِّبَا وَقَدْ نُهُوا عَنْهُ} فِي التَّوْرَاةِ {وَأَكْلِهِمْ أَمْوَالَ النَّاسِ بِالْبَاطِلِ} مِنَ الرِّشَا فِي الْحُكْمِ، وَالْمَآكِلُ الَّتِي يُصِيبُونَهَا مِنْ عَوَامِّهِمْ، عَاقَبْنَاهُمْ بِأَنْ حَرَّمْنَا عَلَيْهِمْ طَيِّبَاتٍ، فَكَانُوا كُلَّمَا ارْتَكَبُوا كَبِيرَةً حُرِّمَ عَلَيْهِمْ شَيْءٌ مِنَ الطَّيِّبَاتِ الَّتِي كَانَتْ حَلَالًا لَهُمْ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: "ذَلِكَ جَزَيْنَاهُمْ بِبَغْيِهِمْ وَإِنَّا لَصَادِقُونَ" (الْأَنْعَامِ -١٤٦) ، {وَأَعْتَدْنَا لِلْكَافِرِينَ مِنْهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا}

{وَأَخْذِهِمُ الرِّبَا وَقَدْ نُهُوا عَنْهُ} “Kendilerine yasaklandığı hâlde faiz almaları” Tevrat'ta [yasaklanmıştı], {وَأَكْلِهِمْ أَمْوَالَ النَّاسِ بِالْبَاطِلِ} “ve insanların mallarını haksız yollarla yemeleri sebebiyle” hüküm vermede aldıkları rüşvetler ve avam halklarından elde ettikleri kazançlar [kastedilmektedir]. Temiz şeyleri kendilerine haram kılarak onları cezalandırdık. Onlar her ne zaman büyük bir günah işleseler, kendilerine helal olan temiz şeylerden biri haram kılınırdı. Nitekim Allah Teâlâ: “Aşkınlık ve zulümleri yüzünden onları böyle cezalandırdık. Şüphesiz biz doğru söyleyenleriz” (el-En'âm: 146) buyurmuştur. {وَأَعْتَدْنَا لِلْكَافِرِينَ مِنْهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا} “İçlerinden inkâr edenlere de can yakıcı bir azap hazırladık.”

{لَكِنِ الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ مِنْهُمْ} يَعْنِي: لَيْسَ كُلُّ أَهْلِ الْكِتَابِ بِهَذِهِ الصِّفَةِ، لَكِنِ الرَّاسِخُونَ الْبَالِغُونَ فِي الْعِلْمِ أُولُو الْبَصَائِرِ مِنْهُمْ، وَأَرَادَ بِهِ الَّذِينَ أَسْلَمُوا مِنْ عُلَمَاءِ الْيَهُودِ مِثْلَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَلَامٍ وَأَصْحَابِهِ، {وَالْمُؤْمِنُونَ} يَعْنِي: الْمُهَاجِرُونَ وَالْأَنْصَارُ، {يُؤْمِنُونَ بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ} يَعْنِي: الْقُرْآنَ، {وَمَا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ} يَعْنِي: سَائِرَ الْكُتُبِ الْمُنَزَّلَةِ، {وَالْمُقِيمِينَ الصَّلَاةَ} اخْتَلَفُوا فِي وَجْهِ انْتِصَابِهِ، فَحُكِيَ عن عائشة ٩٩/ب ﵂ وَأَبَانَ بْنِ عُثْمَانَ: أَنَّهُ غلط من الكاتب يَنْبَغِي أَنْ يُكْتَبَ وَالْمُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَكَذَلِكَ قَوْلُهُ فِي سُورَةِ الْمَائِدَةِ "إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هَادُوا وَالصَّابِئُونَ" (الْمَائِدَةِ -٦٢) ، وَقَوْلُهُ "إِنْ هَذَانِ لَسَاحِرَانِ" (طه -٦٣) قَالُوا: ذَلِكَ خَطَأٌ مِنَ الْكَاتِبِ .

{لَكِنِ الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ مِنْهُمْ} “Fakat onlardan ilimde derinleşmiş olanlar” Yani: Ehl-i kitabın tamamı bu nitelikte değildir; bilakis onlardan ilimde derinleşmiş, yetkinleşmiş basiret sahipleri [böyle değildir]. Bununla, Yahudi âlimlerinden Abdullah b. Selâm ve arkadaşları gibi Müslüman olanları kastetmiştir. {وَالْمُؤْمِنُونَ} “ve müminler” yani: Muhacirler ve Ensar, {يُؤْمِنُونَ بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ} “sana indirilene” yani Kur'an'a, {وَمَا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ} “ve senden önce indirilene” yani indirilmiş olan diğer bütün kitaplara [inanırlar]. {وَالْمُقِيمِينَ الصَّلَاةَ} “Namazı dosdoğru kılanlar” [ifadesine gelince], bunun mansub oluşunun vechi konusunda ihtilaf etmişlerdir. Nitekim Âişe radıyallâhu anhâ ve Ebân b. Osmân'dan şöyle rivayet edilmiştir: “Bu, kâtibin bir hatasıdır; ‘namazı dosdoğru kılanlar’ (el-Mukîmûne's-salâte / وَالْمُقِيمُونَ الصَّلَاةَ) şeklinde yazılması gerekirdi.” Aynı şekilde Mâide sûresindeki “{إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هَادُوا وَالصَّابِئُونَ}” (el-Mâide - 69) kavli ve “{إِنْ هَذَانِ لَسَاحِرَانِ}” (Tâhâ - 63) kavli hakkında da: “Bu, kâtibin hatasıdır” dediler.

وَقَالَ عُثْمَانُ: إِنَّ فِي الْمُصْحَفِ لَحْنًا سَتُقِيمُهُ الْعَرَبُ بِأَلْسِنَتِهَا، فَقِيلَ لَهُ: أَلَا تُغَيِّرُهُ؟ فَقَالَ: دَعَوْهُ فَإِنَّهُ لَا يُحِلُّ حَرَامًا وَلَا يُحَرِّمُ حَلَالًا .

Osman şöyle demiştir: “Mushaf'ta dil bilgisi açısından farklı bir kullanım vardır, Araplar onu dilleriyle düzeltecektir.” Kendisine: “Onu değiştirmeyecek misin?” denilince şöyle dedi: “Onu bırakın; çünkü o ne bir haramı helal kılar ne de bir helali haram kılar”.

وَعَامَّةُ الصَّحَابَةِ وَأَهْلِ الْعِلْمِ عَلَى أَنَّهُ صَحِيحٌ، وَاخْتَلَفُوا فِيهِ، قِيلَ: هُوَ نَصْبٌ عَلَى الْمَدْحِ، وَقِيلَ: نَصُبٌ بِإِضْمَارِ فِعْلٍ تَقْدِيرُهُ: أَعْنِي الْمُقِيمِينَ الصَّلَاةَ وَهُمُ الْمُؤْتُونَ الزَّكَاةَ، وَقِيلَ: مَوْضِعُهُ خَفْضٌ.

Sahabenin geneli ve ilim ehli ise bunun sahih olduğu görüşündedir ve bu hususta farklı açıklamalar yapmışlardır: Bunun övgü (medih) üzere mansub olduğu söylenmiştir. Gizli bir fiille mansub olduğu da söylenmiştir ki takdiri: “Namazı dosdoğru kılanları kastediyorum” şeklindedir ve bunlar zekâtı verenlerdir. Mahallen mecrur (hafd) olduğu da söylenmiştir.

وَاخْتَلَفُوا فِي وَجْهِهِ، فَقَالَ بَعْضُهُمْ: مَعْنَاهُ لَكِنِ الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ مِنْهُمْ وَمِنَ الْمُقِيمِينَ الصَّلَاةَ، وَقِيلَ: مَعْنَاهُ يُؤْمِنُونَ بِمَا أَنْزِلَ إِلَيْكَ وَإِلَى الْمُقِيمِينَ الصَّلَاةَ، ثُمَّ قَوْلُهُ: {وَالْمُؤْتُونَ الزَّكَاةَ} رُجُوعٌ إِلَى النَّسَقِ الْأَوَّلِ، {وَالْمُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ أُولَئِكَ سَنُؤْتِيهِمْ أَجْرًا عَظِيمًا} قَرَأَ حَمْزَةُ سَيُؤْتِيهِمْ بِالْيَاءِ وَالْبَاقُونَ بِالنُّونِ.

Bunun [irab] yönü hususunda farklı görüşler belirttiler. Bazıları şöyle dedi: Bunun anlamı; “Fakat onlardan ilimde derinleşenlere ve namazı dosdoğru kılanlara...” şeklindedir. [Bir diğer görüşe göre] ise anlamı: “Sana indirilene ve namazı dosdoğru kılanlara [indirilenlere] iman ederler” şeklindedir. Ardından gelen {وَالْمُؤْتُونَ الزَّكَاةَ} “ve zekâtı verenler” kavli, ilk atıf düzenine bir dönüştür. {وَالْمُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ أُولَئِكَ سَنُؤْتِيهِمْ أَجْرًا عَظِيمًا} “Allah'a ve ahiret gününe iman edenler var ya; işte onlara büyük bir mükâfat vereceğiz” [ayetindeki {سَنُؤْتِيهِمْ} lafzını] Hamza yâ ile ({سَيُؤْتِيهِمْ} şeklinde), diğer [kıraat imamları] ise nûn ile ({سَنُؤْتِيهِمْ} şeklinde) okumuştur.

{إِنَّا أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ كَمَا أَوْحَيْنَا إِلَى نُوحٍ وَالنَّبِيِّينَ مِنْ بَعْدِهِ وَأَوْحَيْنَا إِلَى إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ وَالْأَسْبَاطِ وَعِيسَى وَأَيُّوبَ وَيُونُسَ وَهَارُونَ وَسُلَيْمَانَ وَآتَيْنَا دَاوُدَ زَبُورًا (١٦٣) }

{إِنَّا أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ كَمَا أَوْحَيْنَا إِلَى نُوحٍ وَالنَّبِيِّينَ مِنْ بَعْدِهِ وَأَوْحَيْنَا إِلَى إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ وَالْأَسْبَاطِ وَعِيسَى وَأَيُّوبَ وَيُونُسَ وَهَارُونَ وَسُلَيْمَانَ وَآتَيْنَا دَاوُدَ زَبُورًا (١٦٣) } “Nûh'a ve ondan sonraki peygamberlere vahyettiğimiz gibi sana da vahyettik. İbrâhim'e, İsmâil'e, İshâk'a, Ya'kûb'a, torunlarına, Îsâ'ya, Eyyûb'a, Yûnus'a, Hârûn'a ve Süleymân'a da vahyettik. Dâvûd'a da Zebûr'u verdik. (163)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: {إِنَّا أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ} هَذَا بِنَاءٌ عَلَى مَا سَبَقَ مِنْ قَوْلِهِ "يَسْأَلُكَ أَهْلُ الْكِتَابِ أَنْ تُنَزِّلَ عَلَيْهِمْ كِتَابًا مِنَ السَّمَاءِ" {النِّسَاءِ -١٥٣} ، فَلَمَّا ذَكَرَ اللَّهُ عُيُوبَهُمْ وَذُنُوبَهُمْ غَضِبُوا وَجَحَدُوا كُلَّ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ ﷿، وَقَالُوا: مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ، فَنَزَلَ: "وَمَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ إِذْ قَالُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ" (الْأَنْعَامِ -٩١) وَأَنْزَلَ: {إِنَّا أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ كَمَا أَوْحَيْنَا إِلَى نُوحٍ وَالنَّبِيِّينَ مِنْ بَعْدِهِ} فَذَكَرَ عِدَّةً مِنَ الرُّسُلِ الَّذِينَ أَوْحَى إِلَيْهِمْ، وَبَدَأَ بِذِكْرِ نُوحٍ ﵇ لِأَنَّهُ كَانَ أَبَا الْبَشَرِ مِثْلَ آدَمَ ﵇، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: "وَجَعَلْنَا ذُرِّيَّتَهُ هُمُ الْبَاقِينَ" (الصَّافَّاتِ -٧٧) وَلِأَنَّهُ أَوَّلُ نَبِيٍّ مِنْ أَنْبِيَاءِ الشَّرِيعَةِ، وَأَوَّلُ نَذِيرٍ عَلَى الشِّرْكِ، وَأَوَّلُ مَنْ عُذِّبَتْ أُمَّتُهُ لِرَدِّهِمْ دَعْوَتَهُ، وَأُهْلِكَ أَهْلُ الْأَرْضِ بِدُعَائِهِ وَكَانَ أَطْوَلَ الْأَنْبِيَاءِ

Yüce Allah'ın: {إِنَّا أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ} “Şüphesiz sana vahyettik” kavli, daha önce geçen: “Ehl-i kitap senden, kendilerine gökten bir kitap indirmeni istiyor” (en-Nisâ: 153) kavline dayalıdır. Allah onların kusurlarını ve günahlarını zikredince öfkelendiler ve Allah azze ve celle'nin indirdiği her şeyi inkâr ettiler ve: “Allah hiçbir beşere bir şey indirmemiştir” dediler. Bunun üzerine: “'Allah hiçbir beşere bir şey indirmemiştir' dediklerinde Allah'ı hakkıyla takdir edemediler” (el-En'âm: 91) ayeti indi ve [Allah]: {إِنَّا أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ كَمَا أَوْحَيْنَا إِلَى نُوحٍ وَالنَّبِيِّينَ مِنْ بَعْدِهِ} “Nûh'a ve ondan sonraki peygamberlere vahyettiğimiz gibi sana da vahyettik” ayetini indirdi. Böylece kendilerine vahiy gönderdiği elçilerden bir kısmını zikretti. Nûh aleyhisselâm'ın zikriyle başladı; çünkü o da Âdem aleyhisselâm gibi insanlığın atasıydı. Nitekim Yüce Allah: “Yalnızca onun neslini kalıcı kıldık” (es-Sâffât: 77) buyurmuştur. Ayrıca o şeriat sahibi peygamberlerin ilki, şirke karşı ilk uyarıcı, tebliğini reddettikleri için ümmeti cezalandırılan ilk peygamber idi; onun duasıyla yeryüzü halkı helak edildi ve o, peygamberlerin en uzun

عُمُرًا وَجُعِلَتْ مُعْجِزَتُهُ فِي نَفْسِهِ، لِأَنَّهُ عَمَّرَ أَلْفَ سَنَةٍ فَلَمْ تَسْقُطْ لَهُ سِنٌّ وَلَمْ تَشِبْ لَهُ شَعْرَةٌ وَلَمْ تَنْتَقِصْ لَهُ قُوَّةٌ، وَلَمْ يَصْبِرْ نَبِيٌّ عَلَى أَذَى قَوْمِهِ مَا صَبَرَ هُوَ عَلَى طُولِ عُمُرِهِ.

ömürlüsüydü. Mucizesi bizzat kendi nefsinde kılındı; zira bin sene yaşadı da tek bir dişi düşmedi, hiçbir saçı ağarmadı, kuvvetinden bir şey eksilmedi. Uzun ömrü boyunca hiçbir peygamber, kavminin eziyetine onun sabrettiği kadar sabretmedi.

قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَأَوْحَيْنَا إِلَى إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ وَالْأَسْبَاطِ} وَهُمْ أَوْلَادُ يَعْقُوبَ، {وَعِيسَى وَأَيُّوبَ وَيُونُسَ وَهَارُونَ وَسُلَيْمَانَ وَآتَيْنَا دَاوُدَ زَبُورًا} قَرَأَ الْأَعْمَشُ وَحَمْزَةُ: {زُبُورًا} وَالزُّبُورُ بِضَمِّ الزَّايِ حَيْثُ كَانَ، بِمَعْنَى: جَمْعُ زَبُورٍ، أَيْ آتَيْنَا دَاوُدَ كُتُبًا وَصُحُفًا مَزْبُورَةً، أَيْ: مَكْتُوبَةً، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِفَتْحِ الزَّايِ وَهُوَ اسْمُ الْكِتَابِ الَّذِي أَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى عَلَى دَاوُدَ ﵇، وَكَانَ فِيهِ التَّحْمِيدُ وَالتَّمْجِيدُ وَالثَّنَاءُ عَلَى اللَّهِ ﷿، وَكَانَ دَاوُدُ يَبْرُزَ إِلَى الْبَرِيَّةِ فَيَقُومُ وَيَقْرَأُ الزَّبُورَ وَيَقُومُ مَعَهُ عُلَمَاءُ بَنِي إِسْرَائِيلَ، فَيَقُومُونَ خَلْفَهُ وَيَقُومُ النَّاسُ خَلْفَ الْعُلَمَاءِ، وَيَقُومُ الْجِنُّ خَلْفَ النَّاسِ، الْأَعْظَمُ فَالْأَعْظَمُ، وَالشَّيَاطِينُ خَلْفَ الْجِنِّ وَتَجِيءُ الدَّوَابُّ الَّتِي فِي الْجِبَالِ فَيَقُمْنَ بَيْنَ يَدَيْهِ تَعَجُّبًا لِمَا يَسْمَعْنَ مِنْهُ، وَالطَّيْرُ ترفرف على رؤوسهم، فَلِمَا قَارَفَ الذَّنْبَ لَمْ يَرَ ذَلِكَ، فَقِيلَ لَهُ: ذَاكَ أُنْسُ الطَّاعَةِ، وَهَذِهِ وَحْشَةُ الْمَعْصِيَةِ.

Yüce Allah'ın: {وَأَوْحَيْنَا إِلَى إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ وَالْأَسْبَاطِ} “İbrâhim'e, İsmâil'e, İshâk'a, Ya'kûb'a ve torunlarına da vahyettik” kavli, onlar Ya'kûb'un çocuklarıdır. {وَعِيسَى وَأَيُّوبَ وَيُونُسَ وَهَارُونَ وَسُلَيْمَانَ وَآتَيْنَا دَاوُدَ زَبُورًا} “Îsâ'ya, Eyyûb'a, Yûnus'a, Hârûn'a ve Süleymân'a da [vahyettik]. Dâvûd'a da Zebûr'u verdik.” A'meş ve Hamza zey harfinin ötresiyle {زُبُورًا} “Zübûr'u” şeklinde okumuşlardır. Nerede geçerse geçsin ötreli okunan 'Zübûr', 'Zebûr' kelimesinin çoğuludur; yani Dâvûd'a yazılmış kitaplar ve sayfalar verdik demektir. Diğer [kıraat imamları] ise zey harfinin fethasıyla [Zebûr] okumuşlardır; bu da Allah Teâlâ'nın Dâvûd aleyhisselâm'a indirdiği kitabın adıdır. İçinde hamd, tazim ve Allah azze ve celle'ye övgüler vardı. Dâvûd kırlara çıkar, durup Zebûr'u okurdu; İsrâiloğulları'nın âlimleri de onunla birlikte durur, arkasında saf tutarlardı; insanlar âlimlerin arkasında durur, cinler de rütbe sırasına göre insanların arkasında durur, şeytanlar cinlerin arkasında dururdu. Dağlardaki vahşi hayvanlar gelip ondan işittiklerine hayran kalarak önünde dururlar, kuşlar da başlarının üstünde kanat çırparak gölgelerlerdi. Ne zaman ki o günahı işledi, artık bunu göremez oldu. Kendisine şöyle denildi: “O, itaatin ünsiyetiydi; bu ise isyanın kasvetidir.”

أَخْبَرَنَا أَبُو سَعِيدٍ الشُّرَيْحِيُّ، أَخْبَرَنَا أَبُو إِسْحَاقَ الثَّعْلَبِيُّ، أَنَا أَبُو بَكْرٍ الْجَوْزَقِيُّ، أَنَا أَبُو الْعَبَّاسِ، أَنَا يَحْيَى بْنُ زَكَرِيَّا، أَنَا الْحَسَنُ بْنُ حَمَّادٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ الْأُمَوِيُّ، عَنْ طَلْحَةَ بْنِ يَحْيَى، عَنْ أَبِي بُرْدَةَ بْنِ أَبِي مُوسَى، عَنْ أَبِيهِ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "لَوْ رَأَيْتَنِي الْبَارِحَةَ وَأَنَا أَسْتَمِعُ لِقِرَاءَتِكَ لَقَدْ أُعْطِيتَ مِزْمَارًا مِنْ مَزَامِيرِ آلِ دَاوُدَ"، فَقَالَ: أَمَا وَاللَّهِ يَا رَسُولَ اللَّهِ لَوْ عَلِمْتُ أَنَّكَ تَسْتَمِعُ لَحَبَّرْتُهُ لحَبَّرْتُهُ" وَكَانَ عُمَرُ ﵁ إِذَا رَآهُ يَقُولُ: ذَكِّرْنَا يَا أَبَا مُوسَى، فَيَقْرَأُ عِنْدَهُ.

Bize Ebû Saîd eş-Şüreyhî haber verdi, bize Ebû İshâk es-Sa'lebî haber verdi, bize Ebû Bekir el-Cevzekî bildirdi, bize Ebu'l-Abbâs bildirdi, bize Yahyâ b. Zekeriyyâ bildirdi, bize el-Hasen b. Hammâd bildirdi, bize Yahyâ b. Saîd el-Ümevî, Talha b. Yahyâ'dan, o Ebû Bürde b. Ebî Mûsâ'dan, o da babasından rivayet etti ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Dün gece senin kıraatini dinlerken beni bir görseydin! Doğrusu sana Dâvûd ailesinin nağmelerinden (mizmâr) güzel bir nağme verilmiştir.” Bunun üzerine o şöyle dedi: “Allah'a yemin olsun ki ey Allah'ın Resûlü, senin beni dinlediğini bilseydim onu güzelleştirdikçe güzelleştirirdim”. Ömer radıyallâhu anh onu gördüğünde: “Bize [Rabbimizi] hatırlat ey Ebû Mûsâ!” der, o da onun yanında [Kur'an] okurdu.

{وَرُسُلًا قَدْ قَصَصْنَاهُمْ عَلَيْكَ مِنْ قَبْلُ وَرُسُلًا لَمْ نَقْصُصْهُمْ عَلَيْكَ وَكَلَّمَ اللَّهُ مُوسَى تَكْلِيمًا (١٦٤) }

{وَرُسُلًا قَدْ قَصَصْنَاهُمْ عَلَيْكَ مِنْ قَبْلُ وَرُسُلًا لَمْ نَقْصُصْهُمْ عَلَيْكَ وَكَلَّمَ اللَّهُ مُوسَى تَكْلِيمًا (١٦٤) } “Daha önce sana kıssalarını anlattığımız peygamberler ile kıssalarını sana anlatmadığımız peygamberlere de [vahyettik]. Allah Mûsâ ile de bizzat konuştu. (164)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَرُسُلًا قَدْ قَصَصْنَاهُمْ عَلَيْكَ مِنْ قَبْلُ} أَيْ: وَكَمَا أَوْحَيْنَا إِلَى نُوحٍ وَإِلَى الرُّسُلِ، {وَرُسُلًا} نُصِبَ بِنَزْعِ حَرْفِ الصِّفَةِ، وَقِيلَ: مَعْنَاهُ وَقَصَصْنَا عَلَيْكَ رُسُلًا وَفِي قِرَاءَةِ أُبَيٍّ " وَرُسُلٌ قَدْ قَصَصْنَاهُمْ عَلَيْكَ مِنْ قَبْلُ " {وَرُسُلًا لَمْ نَقْصُصْهُمْ عَلَيْكَ وَكَلَّمَ اللَّهُ مُوسَى تَكْلِيمًا} قَالَ الْفَرَّاءُ: الْعَرَبُ تُسَمِّي مَا يُوصَلُ إِلَى الْإِنْسَانِ كَلَامًا بِأَيِّ طَرِيقِ وَصَلَ، وَلَكِنْ لَا تُحَقِّقُهُ بِالْمَصْدَرِ، فَإِذَا حُقِّقَ بِالْمَصْدَرِ، وَلَمْ يَكُنْ إِلَّا حَقِيقَةَ الْكَلَامِ -كَالْإِرَادَةِ -يُقَالُ: أَرَادَ فَلَانٌ إِرَادَةً، يُرِيدُ حَقِيقَةَ الْإِرَادَةِ،

Yüce Allah'ın: {وَرُسُلًا قَدْ قَصَصْنَاهُمْ عَلَيْكَ مِنْ قَبْلُ} “Daha önce sana kıssalarını anlattığımız peygamberler...” kavli; yani Nûh'a ve [diğer] peygamberlere vahyettiğimiz gibi [onlara da vahyettik] demektir. {وَرُسُلًا} “peygamberler” kelimesi, cer harfinin hazfedilmesiyle mansub kılınmıştır. Bir görüşe göre de anlamının: “Sana peygamberlerin kıssalarını anlattık” şeklinde olduğu söylenmiştir. Übey [b. Kâ‘b]’ın kıraatinde ise: “وَرُسُلٌ قَدْ قَصَصْنَاهُمْ عَلَيْكَ مِنْ قَبْلُ” [merfû olarak] şeklindedir. {وَرُسُلًا لَمْ نَقْصُصْهُمْ عَلَيْكَ وَكَلَّمَ اللَّهُ مُوسَى تَكْلِيمًا} “...ve kıssalarını sana anlatmadığımız peygamberlere de [vahyettik]. Allah Mûsâ ile de bizzat konuştu.” el-Ferrâ şöyle demiştir: “Araplar, insana hangi yolla ulaşırsa ulaşsın ulaştırılan her şeye ‘kelam’ (söz) adını verirler; fakat bunu mastarla pekiştirmezler. Eğer mastar ile pekiştirilirse bu, sadece hakiki söz olur. Tıpkı irade kelimesinde olduğu gibi: ‘Falanca kimse öyle bir istedi ki (erâde irâdeten)’ denildiğinde, bununla iradenin hakikati kastedilir,

وَيُقَالُ: أَرَادَ الْجِدَارُ، وَلَا يُقَالُ أَرَادَ الْجِدَارَ إِرَادَةً لِأَنَّهُ مَجَازٌ غَيْرُ حَقِيقَةٍ.

[fakat] “Duvar meyletti/istedi (erâde'l-cidâr)” denir de “Duvar öyle bir istedi ki (erâde'l-cidâru irâdeten)” denilmez; çünkü bu hakikat değil mecazdır.

{رُسُلًا مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَى اللَّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ وَكَانَ اللَّهُ عَزِيزًا حَكِيمًا (١٦٥) لَكِنِ اللَّهُ يَشْهَدُ بِمَا أَنْزَلَ إِلَيْكَ أَنْزَلَهُ بِعِلْمِهِ وَالْمَلَائِكَةُ يَشْهَدُونَ وَكَفَى بِاللَّهِ شَهِيدًا (١٦٦) إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ قَدْ ضَلُّوا ضَلَالًا بَعِيدًا (١٦٧) }

{رُسُلًا مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَى اللَّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ وَكَانَ اللَّهُ عَزِيزًا حَكِيمًا (١٦٥) لَكِنِ اللَّهُ يَشْهَدُ بِمَا أَنْزَلَ إِلَيْكَ أَنْزَلَهُ بِعِلْمِهِ وَالْمَلَائِكَةُ يَشْهَدُونَ وَكَفَى بِاللَّهِ شَهِيدًا (١٦٦) إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ قَدْ ضَلُّوا ضَلَالًا بَعِيدًا (١٦٧) } “Peygamberlerden sonra insanların Allah'a karşı bir mazeretleri/hüccetleri olmasın diye müjdeleyici ve uyarıcı peygamberler [gönderdik]. Allah Azizdir, Hakîmdir. (165) Fakat Allah sana indirdiğine şahitlik eder ki onu kendi ilmiyle indirmiştir. Melekler de şahitlik ederler. Şahit olarak Allah yeter. (166) İnkâr edenler ve Allah yolundan alıkoyanlar, muhakkak ki derin bir sapıklığa düşmüşlerdir. (167)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: {رُسُلًا مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَى اللَّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ} فَيَقُولُوا: مَا أَرْسَلْتَ إِلَيْنَا رَسُولًا وَمَا أَنْزَلْتَ إِلَيْنَا كِتَابًا، وَفِيهِ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَا يُعَذِّبُ الْخَلْقَ قَبْلَ بَعْثِهِ الرَّسُولَ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: "وَمَا كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولًا" (الإِسْرَاءِ -١٥) ، {وَكَانَ اللَّهُ عَزِيزًا حَكِيمًا} أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ الْمُلَيْحِيُّ، أَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النُّعَيْمِيُّ، أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، ثِنًّا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، أَنَا أَبُو عُوَانَةَ، أَنَا عَبْدُ الْمَلِكِ، عَنْ وُرَادٍ كَاتِبِ الْمُغِيرَةَ، عَنِ الْمُغَيَّرَةِ قَالَ: قَالَ سَعْدُ بْنُ عُبَادَةَ ﵁: لَوْ رَأَيْتُ رَجُلًا مَعَ امْرَأَتِي لَضَرَبَتْهُ بِالسَّيْفِ غَيْرُ مُصْفِحٍ، فَبَلَغَ ذَلِكَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فَقَالَ: "تَعْجَبُونَ مِنْ غَيْرَةِ سَعْدٍ؟ وَاللَّهِ لَأَنَا أَغْيَرُ مِنْهُ، وَاللَّهُ أَغْيَرُ مِنِّي، وَمِنْ أَجْلِ غَيْرَةِ اللَّهِ حَرَّمَ اللَّهُ الْفَوَاحِشَ مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَمَا بَطَنَ، وَلَا أَحَدَ أَحَبُّ إِلَيْهِ الْعُذْرَ مِنَ اللَّهِ، وَمِنْ أَجْلِ ذَلِكَ بَعْثَ الْمُنْذِرِينَ وَالْمُبَشِّرِينَ، وَلَا أَحَدَ أَحَبُّ إِلَيْهِ الْمِدْحَةَ مِنَ اللَّهِ، وَمِنْ أَجْلِ ذَلِكَ وَعَدَ اللَّهُ الْجَنَّةَ" .

Yüce Allah'ın: {رُسُلًا مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَى اللَّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ} “Peygamberlerden sonra insanların Allah'a karşı bir mazeretleri/hüccetleri olmasın diye müjdeleyici ve uyarıcı peygamberler [gönderdik]” kavli; yani: ‘Bize bir elçi göndermedin, bize bir kitap indirmedin’ demesinler diye. Bunda, Allah Teâlâ'nın elçi göndermeden önce kullara azap etmeyeceğine dair bir delil vardır. Nitekim Allah Teâlâ: “Biz bir elçi göndermedikçe azap edici değiliz” (el-İsrâ: 15) buyurmuştur. {وَكَانَ اللَّهُ عَزِيزًا حَكِيمًا} “Allah Azizdir, Hakîmdir.” Bize Abdülvâhid el-Müleyhî bildirdi, bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî bildirdi, bize Muhammed b. Yûsuf bildirdi, bize Muhammed b. İsmâîl bildirdi, bize Mûsâ b. İsmâîl rivayet etti, bize Ebû Avâne bildirdi, bize Abdülmelik, Mugîre'nin kâtibi Verrâd'dan, o da el-Mugîre'den rivayet etti ki Sa'd b. Ubâde radıyallâhu anh şöyle dedi: “Eğer karımla birlikte bir adam görseydim, kılıcın eniyle değil [keskin tarafıyla] vururdum.” Bu söz Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e ulaşınca şöyle buyurdu: “Sa'd'ın kıskançlığına (gayretine) mı şaşıyorsunuz? Allah'a yemin olsun ki ben ondan daha kıskancım, Allah da benden daha kıskançtır. Allah'ın gayretinden ötürüdür ki Allah açık ve gizli her türlü hayasızlığı haram kılmıştır. Özrü (mazereti kabul etmeyi) Allah'tan daha çok seven hiç kimse yoktur; bu yüzdendir ki uyarıcılar ve müjdeleyiciler göndermiştir. Övülmeyi de Allah'tan daha çok seven hiç kimse yoktur; bu yüzdendir ki Allah cenneti vaat etmiştir”.

قَوْلُهُ تَعَالَى: {لَكِنِ اللَّهُ يَشْهَدُ بِمَا أَنْزَلَ إِلَيْكَ} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄ أَنَّ رُؤَسَاءِ مَكَّةَ أَتَوْا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فَقَالُوا: يَا مُحَمَّدُ سَأَلْنَا عَنْكَ الْيَهُودَ وَعَنْ صِفَتِكَ فِي كِتَابِهِمْ فَزَعَمُوا أَنَّهُمْ لَا يَعْرِفُونَكَ، وَدَخَلَ عَلَيْهِ جَمَاعَةٌ مِنَ الْيَهُودِ فَقَالَ لَهُمْ: إِنِّي -وَاللَّهِ -أَعْلَمُ إِنَّكُمْ لِتَعْلَمُونَ أَنِّي رَسُولُ اللَّهِ، فَقَالُوا: مَا نَعْلَمُ ذَلِكَ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ ﷿: {لَكِنِ اللَّهُ يَشْهَدُ بِمَا أَنْزَلَ إِلَيْكَ} إِنْ جَحَدُوكَ وَكَذَّبُوكَ {أَنْزَلَهُ بِعِلْمِهِ وَالْمَلَائِكَةُ يَشْهَدُونَ وَكَفَى بِاللَّهِ شَهِيدًا}

Yüce Allah'ın: {لَكِنِ اللَّهُ يَشْهَدُ بِمَا أَنْزَلَ إِلَيْكَ} “Fakat Allah sana indirdiğine şahitlik eder” kavli hakkında İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: Mekke ileri gelenleri Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: “Ey Muhammed! Yahudilere seni ve onların kitabındaki vasfını sorduk; seni tanımadıklarını iddia ettiler” dediler. Bir grup Yahudi de onun huzuruna girdi; [Resûlullah] onlara: “Allah'a yemin ederim ki benim Allah'ın Resûlü olduğumu kesinlikle bildiğinizi biliyorum” dedi. Onlar ise: “Biz bunu bilmiyoruz” dediler. Bunun üzerine Allah azze ve celle: Onlar seni inkâr edip yalanlasalar da {لَكِنِ اللَّهُ يَشْهَدُ بِمَا أَنْزَلَ إِلَيْكَ} “Fakat Allah sana indirdiğine şahitlik eder”, {أَنْزَلَهُ بِعِلْمِهِ وَالْمَلَائِكَةُ يَشْهَدُونَ وَكَفَى بِاللَّهِ شَهِيدًا} “onu kendi ilmiyle indirmiştir. Melekler de şahitlik ederler. Şahit olarak Allah yeter” ayetini indirdi.

{إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ} بِكِتْمَانِ نَعْتِ مُحَمَّدٍ ﷺ، {قَدْ ضَلُّوا ضَلَالًا بَعِيدًا}

{إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ} “Şüphesiz inkâr edenler ve Allah yolundan alıkoyanlar” -Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in vasfını gizlemek suretiyle-, {قَدْ ضَلُّوا ضَلَالًا بَعِيدًا} “kesinlikle [haktan] uzak bir sapıklığa düşmüşlerdir”.

{إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَظَلَمُوا لَمْ يَكُنِ اللَّهُ لِيَغْفِرَ لَهُمْ وَلَا لِيَهْدِيَهُمْ طَرِيقًا (١٦٨) إِلَّا طَرِيقَ جَهَنَّمَ خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا وَكَانَ ذَلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرًا (١٦٩) يَا أَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جَاءَكُمُ الرَّسُولُ بِالْحَقِّ مِنْ رَبِّكُمْ فَآمِنُوا خَيْرًا لَكُمْ وَإِنْ تَكْفُرُوا فَإِنَّ لِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَكَانَ اللَّهُ عَلِيمًا حَكِيمًا (١٧٠) }

{إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَظَلَمُوا لَمْ يَكُنِ اللَّهُ لِيَغْفِرَ لَهُمْ وَلَا لِيَهْدِيَهُمْ طَرِيقًا (١٦٨) إِلَّا طَرِيقَ جَهَنَّمَ خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا وَكَانَ ذَلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرًا (١٦٩) يَا أَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جَاءَكُمُ الرَّسُولُ بِالْحَقِّ مِنْ رَبِّكُمْ فَآمِنُوا خَيْرًا لَكُمْ وَإِنْ تَكْفُرُوا فَإِنَّ لِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَكَانَ اللَّهُ عَلِيمًا حَكِيمًا (١٧٠) } “İnkâr edip zulmedenleri Allah bağışlayacak değildir; onlara bir yol da gösterecek değildir; (168) Ancak içinde ebedî kalacakları cehennem yolunu [gösterir]. Bu da Allah'a pek kolaydır. (169) Ey insanlar! Resul size Rabbinizden hakkı getirdi. Şu hâlde iman edin, bu sizin için hayırlıdır. Eğer inkâr ederseniz, şüphesiz göklerde ve yerde ne varsa Allah'ındır. Allah Alîmdir, Hakîmdir. (170)”

{يَا أَهْلَ الْكِتَابِ لَا تَغْلُوا فِي دِينِكُمْ وَلَا تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ إِلَّا الْحَقَّ إِنَّمَا الْمَسِيحُ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ رَسُولُ اللَّهِ وَكَلِمَتُهُ أَلْقَاهَا إِلَى مَرْيَمَ وَرُوحٌ مِنْهُ فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ وَلَا تَقُولُوا ثَلَاثَةٌ انْتَهُوا خَيْرًا لَكُمْ إِنَّمَا اللَّهُ إِلَهٌ وَاحِدٌ سُبْحَانَهُ أَنْ يَكُونَ لَهُ وَلَدٌ لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ وَكَفَى بِاللَّهِ وَكِيلًا (١٧١) }

{يَا أَهْلَ الْكِتَابِ لَا تَغْلُوا فِي دِينِكُمْ وَلَا تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ إِلَّا الْحَقَّ إِنَّمَا الْمَسِيحُ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ رَسُولُ اللَّهِ وَكَلِمَتُهُ أَلْقَاهَا إِلَى مَرْيَمَ وَرُوحٌ مِنْهُ فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ وَلَا تَقُولُوا ثَلَاثَةٌ انْتَهُوا خَيْرًا لَكُمْ إِنَّمَا اللَّهُ إِلَهٌ وَاحِدٌ سُبْحَانَهُ أَنْ يَكُونَ لَهُ وَلَدٌ لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ وَكَفَى بِاللَّهِ وَكِيلًا (١٧١) } “Ey Ehl-i kitap! Dininizde haddi aşmayın ve Allah hakkında haktan başkasını söylemeyin. Meryem oğlu Îsâ Mesîh, ancak Allah'ın elçisi, Meryem'e ulaştırdığı kelimesi ve O'ndan bir ruhtur. Artık Allah'a ve elçilerine iman edin; ‘[Tanrı] üçtür’ demeyin. Kendi yararınıza olarak bundan vazgeçin. Şüphesiz ki Allah tek bir ilahtır. O, çocuk sahibi olmaktan münezzehtir. Göklerde ve yerde ne varsa hepsi O'nundur. Vekil olarak Allah yeter. (171)”

{إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَظَلَمُوا} قِيلَ: إِنَّمَا قَالَ "وَظَلَمُوا" -مَعَ أَنَّ ظُلْمَهُمْ بِكُفْرِهِمْ -تَأْكِيدًا، وَقِيلَ: مَعْنَاهُ كَفَرُوا بِاللَّهِ وَظَلَمُوا مُحَمَّدًا ﷺ بِكِتْمَانِ نَعْتِهِ، {لَمْ يَكُنِ اللَّهُ لِيَغْفِرَ لَهُمْ وَلَا لِيَهْدِيَهُمْ طَرِيقًا} يَعْنِي: دِينَ الْإِسْلَامِ.

{إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَظَلَمُوا} “İnkâr edip zulmedenler” kavli hakkında; onların zulmü inkârlarından kaynaklandığı hâlde pekiştirme amacıyla “ve zulmettiler” denildiği söylenmiştir. Bir görüşe göre anlamı: Allah'ı inkâr ettiler ve vasfını gizlemek suretiyle de Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e zulmettiler, demektir. {لَمْ يَكُنِ اللَّهُ لِيَغْفِرَ لَهُمْ وَلَا لِيَهْدِيَهُمْ طَرِيقًا} “Allah onları bağışlayacak değildir; onlara bir yol da gösterecek değildir” yani İslam dinini.

{إِلَّا طَرِيقَ جَهَنَّمَ} يَعْنِي الْيَهُودِيَّةَ، {خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا وَكَانَ ذَلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرًا} وَهَذَا فِي حَقِّ مَنْ سَبَقَ حُكْمُهُ فِيهِمْ أَنَّهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ.

{إِلَّا طَرِيقَ جَهَنَّمَ} “Ancak cehennem yolunu [gösterir]” yani Yahudiliği. {خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا وَكَانَ ذَلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرًا} “İçinde ebedî kalacaklardır. Bu da Allah'a pek kolaydır.” Bu durum, haklarında iman etmeyeceklerine dair hüküm kesinleşmiş olanlar hakkındadır.

{يَا أَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جَاءَكُمُ الرَّسُولُ بِالْحَقِّ مِنْ رَبِّكُمْ فَآمِنُوا خَيْرًا لَكُمْ} تَقْدِيرُهُ: فَآمِنُوا يَكُنِ الْإِيمَانُ خَيْرًا لَكُمْ، {وَإِنْ تَكْفُرُوا فَإِنَّ لِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَكَانَ اللَّهُ عَلِيمًا حَكِيمًا}

{يَا أَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جَاءَكُمُ الرَّسُولُ بِالْحَقِّ مِنْ رَبِّكُمْ فَآمِنُوا خَيْرًا لَكُمْ} “Ey insanlar! Resul size Rabbinizden hakkı getirdi. Şu hâlde iman edin, bu sizin için hayırlıdır.” Bunun takdiri: “İman edin ki iman etmeniz sizin için daha hayırlı olsun” şeklindedir. {وَإِنْ تَكْفُرُوا فَإِنَّ لِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَكَانَ اللَّهُ عَلِيمًا حَكِيمًا} “Eğer inkâr ederseniz, şüphesiz göklerde ve yerde ne varsa Allah'ındır. Allah Alîmdir, Hakîmdir.”

{يَا أَهْلَ الْكِتَابِ لَا تَغْلُوا فِي دِينِكُمْ} نَزَلَتْ فِي النَّصَارَى وَهُمْ أَصْنَافٌ: الْيَعْقُوبِيَّةُ وَالْمَلْكَانِيَّةُ والنُّسْطُورِيَّةُ وَالْمَرْقُوسِيَّةُ فَقَالَتِ الْيَعْقُوبِيَّةُ: عِيسَى هُوَ اللَّهُ، وَكَذَلِكَ الْمَلْكَانِيَّةُ، وَقَالَتِ النُّسْطُورِيَّةُ: عِيسَى هُوَ ابْنُ اللَّهِ، وَقَالَتِ: الْمَرْقُوسِيَّةُ ثَالِثُ ثَلَاثَةٍ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى هَذِهِ الْآيَةَ .

{يَا أَهْلَ الْكِتَابِ لَا تَغْلُوا فِي دِينِكُمْ} “Ey Ehl-i kitap! Dininizde haddi aşmayın” ayeti Hristiyanlar hakkında inmiştir. Onlar çeşitli fırkalardır: Ya'kûbîler (Yakubiler), Melkânîler (Melkitler), Nastûrîler (Nesturiler) ve Markûsîler. Ya'kûbîler: “Îsâ bizzat Allah'tır” dediler, Melkânîler de öyle dedi. Nastûrîler: “Îsâ Allah'ın oğludur” dediler. Markûsîler ise: “Üçün üçüncüsüdür” dediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ bu ayeti indirdi.

وَيُقَالُ الْمَلْكَانِيَّةُ يَقُولُونَ: عِيسَى هُوَ اللَّهُ، وَالْيَعْقُوبِيَّةُ يَقُولُونَ: ابْنُ اللَّهِ، والنُّسْطُورِيَّةُ يَقُولُونَ: ثَالِثُ ثَلَاثَةٍ. عَلَّمَهُمْ رَجُلٌ مِنَ الْيَهُودِ يُقَالُ لَهُ بَوْلَسُ، سَيَأْتِي فِي سُورَةِ التَّوْبَةِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى.

Şöyle de denilmiştir: Melkânîler “Îsâ Allah'tır”, Ya'kûbîler “Allah'ın oğludur”, Nastûrîler ise “Üçün üçüncüsüdür” demektedirler. Onlara [bunu] Pavlus adı verilen Yahudilerden bir adam öğretmiştir; inşâallahu teâlâ Tevbe sûresinde gelecektir.

وَقَالَ الْحَسَنُ: يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ نَزَلَتْ فِي الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى، فَإِنَّهُمْ جَمِيعًا غَلَوْا فِي أَمْرِ عِيسَى، فَالْيَهُودُ بِالتَّقْصِيرِ، وَالنَّصَارَى بِمُجَاوَزَةِ الْحَدِّ، وَأَصْلُ الْغُلُوِّ: مُجَاوَزَةُ الْحَدِّ، وَهُوَ فِي الدِّينِ حَرَامٌ.

Hasan [-ı Basrî] ise şöyle demiştir: [Bu ayetin] hem Yahudiler hem de Hristiyanlar hakkında inmiş olması caizdir; zira onların hepsi Îsâ konusunda aşırılığa (gulüv) düşmüşlerdir; Yahudiler [onun kadrini düşürüp] kusur ederek, Hristiyanlar ise haddi aşarak. Gulüvvün asıl manası haddi aşmaktır ve dinde [aşırılık] haramdır.

قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: {لَا تَغْلُوَا فِي دِينِكُمْ} لَا تُشَدِّدُوا فِي دِينِكُمْ فَتَفْتَرُوا عَلَى اللَّهِ {وَلَا تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ إِلَّا الْحَقَّ} لَا تَقُولُوا إِنَّ لَهُ شَرِيكًا وَوَلَدًا {إِنَّمَا الْمَسِيحُ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ رَسُولُ اللَّهِ وَكَلِمَتُهُ} وَهِيَ قَوْلُهُ "كُنْ" فَكَانَ بَشَرًا مِنْ غَيْرِ أَبٍ، [وَقِيلَ غَيْرُهُ] ، {أَلْقَاهَا إِلَى مَرْيَمَ} أَيْ أَعْلَمَهَا وَأَخْبَرَهَا بِهَا، كَمَا يُقَالُ: أَلْقَيْتُ إِلَيْكَ كَلِمَةً حَسَنَةً، {وَرُوحٌ مِنْهُ} قِيلَ: هُوَ رُوحٌ كَسَائِرِ الْأَرْوَاحِ إِلَّا أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَضَافَهُ إِلَى نَفْسِهِ [تَشْرِيفًا] .

Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {لَا تَغْلُوَا فِي دِينِكُمْ} “Dininizde haddi aşmayın” dininizde aşırı giderek Allah'a iftira atmayın. {وَلَا تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ إِلَّا الْحَقَّ} “Ve Allah hakkında haktan başkasını söylemeyin” O'nun bir ortağı ve çocuğu olduğunu söylemeyin. {إِنَّمَا الْمَسِيحُ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ رَسُولُ اللَّهِ وَكَلِمَتُهُ} “Meryem oğlu Îsâ Mesîh, ancak Allah'ın elçisi, O'nun kelimesidir” bu da O'nun “Ol” kavlidir; böylece o babasız bir insan oldu [başka görüşler de ileri sürülmüştür]. {أَلْقَاهَا إِلَى مَرْيَمَ} “Meryem'e ulaştırdığı” yani ona bildirdiği ve haber verdiği [kelimesidir]; nitekim: “Sana güzel bir söz ulaştırdım (elkaytu)” denir. {وَرُوحٌ مِنْهُ} “ve O'ndan bir ruhtur” diğer ruhlar gibi bir ruhtur, ancak Allah Teâlâ [şereflendirmek amacıyla] onu kendisine izafe etmiştir denilmiştir.

وَقِيلَ: الرُّوحُ هُوَ النَّفْخُ الَّذِي نَفَخَهُ جِبْرِيلُ ﵇ فِي دِرْعِ مَرْيَمَ فَحَمْلَتْهُ بِإِذْنِ اللَّهِ تَعَالَى، سُمِّيَ النَّفْخُ رُوحًا لأنه ريح ٩٩/ب يَخْرُجُ مِنِ الرُّوحِ وَأَضَافَهُ إِلَى نَفْسِهِ لِأَنَّهُ كَانَ بِأَمْرِهِ.

Şöyle de denilmiştir: Ruh, Cebrâîl aleyhisselâm'ın Meryem'in elbisesinin yakasına üflediği üflemedir (nefh) ki [Meryem] Allah Teâlâ'nın izniyle ona hamile kalmıştır. Üflemeye ruh denilmiştir; çünkü o ruhtan çıkan bir rüzgârdır ve kendi emriyle gerçekleştiği için [Allah] onu kendine izafe etmiştir.

وَقِيلَ: "رُوحٌ مِنْهُ" أَيْ وَرَحْمَةٌ، فَكَانَ عِيسَى ﵇ رَحْمَةً لِمَنْ تَبِعَهُ وَأَمِنَ بِهِ.

“O'ndan bir ruhtur” kavlinin “ve bir rahmettir” manasında olduğu da söylenmiştir. Nitekim Îsâ aleyhisselâm kendisine uyan ve iman eden kimse için bir rahmet olmuştur.

وَقِيلَ: الرُّوحُ: الْوَحْيُ، أَوْحَى إِلَى مَرْيَمَ بِالْبِشَارَةِ، وَإِلَى جِبْرِيلَ ﵇ بِالنَّفْخِ، وَإِلَى عِيسَى أَنْ كُنْ فَكَانَ، كَمَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: "يُنَزِّلُ الْمَلَائِكَةَ بِالرُّوحِ مِنْ أَمْرِهِ" (النَّحْلِ -٢) يَعْنِي: بِالْوَحْيِ، وَقِيلَ: أَرَادَ بِالرُّوحِ جِبْرِيلَ ﵇، مَعْنَاهُ: وَكَلِمَتُهُ أَلْقَاهَا إِلَى مَرْيَمَ، وَأَلْقَاهَا إِلَيْهَا أَيْضًا رُوحٌ مِنْهُ بِأَمْرِهِ وَهُوَ جِبْرِيلُ ﵇، كَمَا قَالَ: "تَنَزَّلُ الْمَلَائِكَةُ وَالرُّوحُ" (الْقَدْرِ -٤) يَعْنِي: جِبْرِيلَ فِيهَا، وَقَالَ: "فَأَرْسَلْنَا إِلَيْهَا رُوحَنَا" (مَرْيَمَ -١٧) ، يَعْنِي: جِبْرِيلَ.

Şöyle de denilmiştir: Ruh vahiydir; Meryem'e müjdeyi, Cebrâîl aleyhisselâm'a üflemeyi, Îsâ'ya da “Ol” diye vahyetti, o da oluverdi. Nitekim Allah Teâlâ: “Melekleri emrinden bir ruh ile indirir” (en-Nahl: 2) yani vahiy ile [indirir] buyurmuştur. Ruh ile Cebrâîl aleyhisselâm'ın kastedildiği de söylenmiştir; anlamı şudur: “Meryem'e ulaştırdığı kelimesidir; onu Meryem'e O'nun emriyle bir ruh olan Cebrâîl aleyhisselâm da ulaştırmıştır.” Nitekim: “Melekler ve Rûh inerler” (el-Kadr: 4) yani oradaki Rûh Cebrâîl'dir; ve: “Biz ona ruhumuzu gönderdik” (Meryem: 17) yani Cebrâîl'i buyurmuştur.

أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ أَحْمَدَ الْمُلَيْحِيُّ، أَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النُّعَيْمِيُّ، أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، أَنَا صَدَقَةُ بْنُ الْفَضْلِ، أَنَا الْوَلِيدُ، عَنِ الْأَوْزَاعِيِّ، حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ هَانِي، حَدَّثَنِي جُنَادَةُ بْنُ أُمِّيَّةَ، عَنْ عُبَادَةَ ﵄ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: "مَنْ شَهِدَ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لَا شَرِيكَ لَهُ، وَأَنَّ مُحَمَّدًا عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ، وَأَنَّ عِيسَى عَبْدُ اللَّهِ وَرَسُولُهُ وَكَلِمَتُهُ أَلْقَاهَا إِلَى مَرْيَمَ وَرُوحٌ مِنْهُ، وَأَنَّ الْجَنَّةَ وَالنَّارَ حقٌ أَدْخَلَهُ اللَّهُ الْجَنَّةَ عَلَى مَا كَانَ مِنَ الْعَمَلِ" .

Bize Abdülvâhid b. Ahmed el-Muleyhî haber verip [dedi ki]: Bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî haber verdi, [dedi ki]: Bize Muhammed b. Yûsuf haber verdi, [dedi ki]: Bize Muhammed b. İsmâîl haber verip [dedi ki]: Bize Sadaka b. el-Fadl haber verdi, [dedi ki]: Bize el-Velîd, Evzâî'den haber verdi, [dedi ki]: Bize Amr b. Hânî rivayet edip [dedi ki]: Bana Cünâde b. Ebî Ümeyye, Ubâde radıyallâhu anh'tan, o da Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet etti; şöyle buyurdu: « مَنْ شَهِدَ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لَا شَرِيكَ لَهُ، وَأَنَّ مُحَمَّدًا عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ، وَأَنَّ عِيسَى عَبْدُ اللَّهِ وَرَسُولُهُ وَكَلِمَتُهُ أَلْقَاهَا إِلَى مَرْيَمَ وَرُوحٌ مِنْهُ، وَأَنَّ الْجَنَّةَ وَالنَّارَ حقٌ أَدْخَلَهُ اللَّهُ الْجَنَّةَ عَلَى مَا كَانَ مِنَ الْعَمَلِ » «Kim Allah'tan başka hiçbir ilah olmadığına, O'nun bir ve tek olup ortağı bulunmadığına, Muhammed'in O'nun kulu ve elçisi olduğuna, Îsâ'nın Allah'ın kulu, elçisi, Meryem'e ulaştırdığı kelimesi ve O'ndan bir ruh olduğuna, cennet ve cehennemin hak olduğuna şehadet ederse, ameli ne olursa olsun Allah onu cennete koyar.»

{فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ وَلَا تَقُولُوا ثَلَاثَةٌ} أَيْ: وَلَا تَقُولُوا هُمْ ثَلَاثَةٌ، وَكَانَتِ النَّصَارَى تَقُولُ: أَبٌ وَابْنٌ وَرُوحٌ قُدُسٌ، {انْتَهُوا خَيْرًا لَكُمْ} تَقْدِيرُهُ: انْتَهُوا يَكُنِ الِانْتِهَاءُ خَيْرًا لَكُمْ، {إِنَّمَا اللَّهُ إِلَهٌ وَاحِدٌ سُبْحَانَهُ أَنْ يَكُونَ لَهُ وَلَدٌ} وَاعْلَمْ أَنَّ التَّبَنِّيَ لَا يَجُوزُ لِلَّهِ تَعَالَى، لِأَنَّ التَّبَنِّيَ إِنَّمَا يَجُوزُ لِمَنْ يُتَصَوَّرُ لَهُ وَلَدٌ، {لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ وَكَفَى بِاللَّهِ وَكِيلًا}

{فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ وَلَا تَقُولُوا ثَلَاثَةٌ} “Artık Allah'a ve elçilerine iman edin; ‘[Tanrı] üçtür’ demeyin” yani ‘onlar üçtür’ demeyin. Hristiyanlar: “Baba, Oğul ve Kutsal Ruh” diyorlardı. {انْتَهُوا خَيْرًا لَكُمْ} “Kendi yararınıza olarak bundan vazgeçin” takdiri: “Vazgeçin ki vazgeçmeniz sizin için daha hayırlı olsun” şeklindedir. {إِنَّمَا اللَّهُ إِلَهٌ وَاحِدٌ سُبْحَانَهُ أَنْ يَكُونَ لَهُ وَلَدٌ} “Şüphesiz ki Allah tek bir ilahtır. O, çocuk sahibi olmaktan münezzehtir.” Bil ki evlat edinmek Allah Teâlâ hakkında caiz değildir; zira evlat edinmek ancak kendisi için çocuk tasavvur edilebilen kimse hakkında caiz olur. {لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ وَكَفَى بِاللَّهِ وَكِيلًا} “Göklerde ve yerde ne varsa hepsi O'nundur. Vekil olarak Allah yeter.”

{لَنْ يَسْتَنْكِفَ الْمَسِيحُ أَنْ يَكُونَ عَبْدًا لِلَّهِ وَلَا الْمَلَائِكَةُ الْمُقَرَّبُونَ وَمَنْ يَسْتَنْكِفْ عَنْ عِبَادَتِهِ وَيَسْتَكْبِرْ فَسَيَحْشُرُهُمْ إِلَيْهِ جَمِيعًا (١٧٢) }

{لَنْ يَسْتَنْكِفَ الْمَسِيحُ أَنْ يَكُونَ عَبْدًا لِلَّهِ وَلَا الْمَلَائِكَةُ الْمُقَرَّبُونَ وَمَنْ يَسْتَنْكِفْ عَنْ عِبَادَتِهِ وَيَسْتَكْبِرْ فَسَيَحْشُرُهُمْ إِلَيْهِ جَمِيعًا (١٧٢) } “Mesîh de Allah'a kul olmaktan asla çekinmez (bunu gurur meselesi yapıp geri durmaz), O'na yakın melekler de. Kim O'na kulluk etmekten çekinir ve büyüklük taslarsa bilsin ki [Allah] onların hepsini kendi huzuruna toplayacaktır. (172)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: {لَنْ يَسْتَنْكِفَ الْمَسِيحُ أَنْ يَكُونَ عَبْدًا لِلَّهِ} وَذَلِكَ أَنَّ وَفْدَ نَجْرَانَ قَالُوا: يَا مُحَمَّدُ إِنَّكَ تَعِيبُ صَاحِبَنَا فَتَقُولُ: إِنَّهُ عَبْدُ اللَّهِ فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: " إِنَّهُ لَيْسَ بِعَارٍ لِعِيسَى ﵇ أَنْ يَكُونَ عَبْدًا لِلَّهِ"، فَنَزَلَ: {لَنْ يَسْتَنْكِفَ الْمَسِيحُ} لَنْ يَأْنَفَ وَلَنْ يَتَعَظَّمَ، وَالِاسْتِنْكَافُ: التَّكَبُّرُ مَعَ الْأَنَفَةِ، {وَلَا الْمَلَائِكَةُ الْمُقَرَّبُونَ} وَهُمْ حَمَلَةُ الْعَرْشِ، لَا يَأْنَفُونَ أَنْ يَكُونُوا عَبِيدًا لِلَّهِ، وَيَسْتَدِلُّ بِهَذِهِ الْآيَةِ مَنْ يَقُولُ بِتَفْضِيلِ الْمَلَائِكَةِ عَلَى الْبَشَرِ، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى ارْتَقَى مِنْ عِيسَى إِلَى الْمَلَائِكَةِ، وَلَا يُرْتَقَى إِلَّا إِلَى الْأَعْلَى، لَا يُقَالُ: لَا يَسْتَنْكِفُ فُلَانٌ مِنْ هَذَا وَلَا عَبْدُهُ، إِنَّمَا يُقَالُ: فُلَانٌ لَا يَسْتَنْكِفُ مِنْ هَذَا وَلَا مَوْلَاهُ، وَلَا حُجَّةَ لَهُمْ فِيهِ لِأَنَّهُ لَمْ يَقُلْ ذَلِكَ رَفْعًا لِمَقَامِهِمْ عَلَى مَقَامِ الْبَشَرِ، بَلْ رَدًّا عَلَى الَّذِينَ يَقُولُونَ الْمَلَائِكَةُ آلِهَةٌ، كَمَا رَدَّ عَلَى النَّصَارَى قَوْلَهُمْ الْمَسِيحُ ابْنُ اللَّهِ، وَقَالَ رَدًّا عَلَى النَّصَارَى بِزَعْمِهِمْ، فَإِنَّهُمْ يَقُولُونَ بِتَفْضِيلِ الْمَلَائِكَةِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَمَنْ يَسْتَنْكِفْ عَنْ عِبَادَتِهِ وَيَسْتَكْبِرْ فَسَيَحْشُرُهُمْ إِلَيْهِ جَمِيعًا} قِيلَ الِاسْتِنْكَافُ هُوَ التَّكَبُّرُ مَعَ الْأَنَفَةِ، وَالِاسْتِكْبَارُ هُوَ الْعُلُوُّ وَالتَّكَبُّرُ مِنْ غَيْرِ أَنَفَةٍ.

Yüce Allah'ın: {لَنْ يَسْتَنْكِفَ الْمَسِيحُ أَنْ يَكُونَ عَبْدًا لِلَّهِ} “Mesîh, Allah'a kul olmaktan asla çekinmez” kavli şundan dolayıdır: Necran heyeti: “Ey Muhammed! Sen bizim sahibimizi (Îsâ'yı) ayıplıyor ve ‘O, Allah'ın kuludur’ diyorsun” dediler. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ise: “Îsâ aleyhisselâm için Allah'ın bir kulu olmak bir ayıp değildir” buyurdu. Bunun üzerine: {لَنْ يَسْتَنْكِفَ الْمَسِيحُ} “Mesîh asla çekinmez” yani kibirlenip büyüklenmez [ayeti indi]. İstinkâf (اِسْتِنْكَاف), gurur ve çekinmeyle birlikte kibirlenmektir. {وَلَا الْمَلَائِكَةُ الْمُقَرَّبُونَ} “O'na yakın melekler de” ki onlar Arş'ı taşıyan meleklerdir; Allah'a kul olmaktan çekinmezler. Meleklerin insanlardan üstün olduğunu söyleyenler bu ayeti delil getirirler; çünkü Allah Teâlâ Îsâ'dan meleklere doğru bir derece yükseltmiştir; terakki ise ancak daha üstün olana doğru yapılır. Nitekim: “Bundan filanca çekinmez, onun kölesi de çekinmez” denilmez; bilakis “Bundan filanca çekinmez, efendisi de çekinmez” denir. Fakat bunda onlar için bir delil yoktur; zira [Allah] bunu onların makamını insan makamının üstüne çıkarmak için değil, Hristiyanların “Mesîh Allah'ın oğludur” sözünü reddettiği gibi meleklerin ilah olduğunu söyleyenleri reddetmek üzere söylemiştir. Ayrıca Hristiyanların meleklerin üstünlüğüne inandıkları iddiasını reddetmek için böyle buyurmuştur. Yüce Allah'ın: {وَمَنْ يَسْتَنْكِفْ عَنْ عِبَادَتِهِ وَيَسْتَكْبِرْ فَسَيَحْشُرُهُمْ إِلَيْهِ جَمِيعًا} “Kim O'na kulluk etmekten çekinir ve büyüklük taslarsa bilsin ki [Allah] onların hepsini kendi huzuruna toplayacaktır” kavlinde istinkâfın arlanıp çekinmekle beraber kibirlenmek; istikbârın ise çekinme olmaksızın üstünlük taslayıp böbürlenmek olduğu söylenmiştir.

{فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ فَيُوَفِّيهِمْ أُجُورَهُمْ وَيَزِيدُهُمْ مِنْ فَضْلِهِ وَأَمَّا الَّذِينَ اسْتَنْكَفُوا وَاسْتَكْبَرُوا فَيُعَذِّبُهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا وَلَا يَجِدُونَ لَهُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلِيًّا وَلَا نَصِيرًا (١٧٣) يَا أَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جَاءَكُمْ بُرْهَانٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَأَنْزَلْنَا إِلَيْكُمْ نُورًا مُبِينًا (١٧٤) }

{فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ فَيُوَفِّيهِمْ أُجُورَهُمْ وَيَزِيدُهُمْ مِنْ فَضْلِهِ وَأَمَّا الَّذِينَ اسْتَنْكَفُوا وَاسْتَكْبَرُوا فَيُعَذِّبُهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا وَلَا يَجِدُونَ لَهُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلِيًّا وَلَا نَصِيرًا (١٧٣) يَا أَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جَاءَكُمْ بُرْهَانٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَأَنْزَلْنَا إِلَيْكُمْ نُورًا مُبِينًا (١٧٤) } “İman edip salih ameller işleyenlere gelince; [Allah] onların mükâfatlarını tastamam verecek ve lütfundan onlara daha fazlasını da bağışlayacaktır. Kulluktan çekinip büyüklük taslayanlara gelince; onları da can yakıcı bir azap ile cezalandıracaktır. Onlar kendilerine Allah'tan başka ne bir dost ne de bir yardımcı bulabilirler. (173) Ey insanlar! Size Rabbinizden kesin bir delil (burhan) geldi ve size apaçık bir nur indirdik. (174)”

{فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ فَيُوَفِّيهِمْ أُجُورَهُمْ وَيَزِيدُهُمْ مِنْ فَضْلِهِ} مِنَ التَّضْعِيفِ مَا لَا عَيْنٌ رَأَتْ وَلَا أُذُنٌ سَمِعَتْ وَلَا خَطَرَ عَلَى قَلْبِ بَشَر، {وَأَمَّا الَّذِينَ اسْتَنْكَفُوا وَاسْتَكْبَرُوا} عَنْ عِبَادَتِهِ، {فَيُعَذِّبُهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا وَلَا يَجِدُونَ لَهُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلِيًّا وَلَا نَصِيرًا}

{فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ فَيُوَفِّيهِمْ أُجُورَهُمْ وَيَزِيدُهُمْ مِنْ فَضْلِهِ} “İman edip salih ameller işleyenlere gelince; [Allah] onların mükâfatlarını tastamam verecek ve lütfundan onlara daha fazlasını da bağışlayacaktır” kat kat mükâfatlandırma şeklinde ne bir gözün gördüğü, ne bir kulağın işittiği ve ne de bir insanın aklına gelen şeyleri bağışlayacaktır. {وَأَمَّا الَّذِينَ اسْتَنْكَفُوا وَاسْتَكْبَرُوا} “Kulluktan çekinip büyüklük taslayanlara gelince” O'na kulluk etmekten [çekinenlere gelince], {فَيُعَذِّبُهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا وَلَا يَجِدُونَ لَهُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلِيًّا وَلَا نَصِيرًا} “onları da can yakıcı bir azap ile cezalandıracaktır. Onlar kendilerine Allah'tan başka ne bir dost ne de bir yardımcı bulabilirler.”

قَوْلُهُ ﷿: {يَا أَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جَاءَكُمْ بُرْهَانٌ مِنْ رَبِّكُمْ} يَعْنِي: مُحَمَّدًا ﷺ، هَذَا قَوْلُ أَكْثَرِ الْمُفَسِّرِينَ، وَقِيلَ: هُوَ الْقُرْآنُ، وَالْبُرْهَانُ: الْحُجَّةُ، {وَأَنْزَلْنَا إِلَيْكُمْ نُورًا مُبِينًا} مُبِينًا يَعْنِي الْقُرْآنَ.

Yüce Allah'ın: {يَا أَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جَاءَكُمْ بُرْهَانٌ مِنْ رَبِّكُمْ} “Ey insanlar! Size Rabbinizden kesin bir delil (burhan) geldi” kavli; Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'dir, bu müfessirlerin çoğunun görüşüdür. Kur'an olduğu da söylenmiştir; burhân ise kesin hüccet/delil demektir. {وَأَنْزَلْنَا إِلَيْكُمْ نُورًا مُبِينًا} “ve size apaçık bir nur indirdik” apaçık nur ise Kur'an'dır.

{فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَاعْتَصَمُوا بِهِ فَسَيُدْخِلُهُمْ فِي رَحْمَةٍ مِنْهُ وَفَضْلٍ وَيَهْدِيهِمْ إِلَيْهِ صِرَاطًا مُسْتَقِيمًا (١٧٥) يَسْتَفْتُونَكَ قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِي الْكَلَالَةِ إِنِ امْرُؤٌ هَلَكَ لَيْسَ لَهُ وَلَدٌ وَلَهُ أُخْتٌ فَلَهَا نِصْفُ مَا تَرَكَ وَهُوَ يَرِثُهَا إِنْ لَمْ يَكُنْ لَهَا وَلَدٌ فَإِنْ كَانَتَا اثْنَتَيْنِ فَلَهُمَا الثُّلُثَانِ مِمَّا تَرَكَ وَإِنْ كَانُوا إِخْوَةً رِجَالًا وَنِسَاءً فَلِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ أَنْ تَضِلُّوا وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (١٧٦) }

{فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَاعْتَصَمُوا بِهِ فَسَيُدْخِلُهُمْ فِي رَحْمَةٍ مِنْهُ وَفَضْلٍ وَيَهْدِيهِمْ إِلَيْهِ صِرَاطًا مُسْتَقِيمًا (١٧٥) يَسْتَفْتُونَكَ قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِي الْكَلَالَةِ إِنِ امْرُؤٌ هَلَكَ لَيْسَ لَهُ وَلَدٌ وَلَهُ أُخْتٌ فَلَهَا نِصْفُ مَا تَرَكَ وَهُوَ يَرِثُهَا إِنْ لَمْ يَكُنْ لَهَا وَلَدٌ فَإِنْ كَانَتَا اثْنَتَيْنِ فَلَهُمَا الثُّلُثَانِ مِمَّا تَرَكَ وَإِنْ كَانُوا إِخْوَةً رِجَالًا وَنِسَاءً فَلِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ أَنْ تَضِلُّوا وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (١٧٦) } “Allah'a iman edip O'na sımsıkı sarılanlara gelince; [Allah] onları kendisinden bir rahmet ve lütuf içine sokacak ve onları kendisine [ulaştıran] dosdoğru bir yola iletecektir. (175) Senden fetva istiyorlar. De ki: ‘Allah size kelâle (babası ve çocuğu olmayan kimsenin mirası) hakkında fetva veriyor: Eğer çocuğu olmayan bir kimse ölür de bir kız kardeşi bulunursa, bıraktığı mirasın yarısı onundur. Şayet kız kardeşinin çocuğu yoksa [erkek kardeş] onun tamamına vâris olur. Eğer [kız kardeşler] iki kişi iseler, bıraktığı mirasın üçte ikisi onlarındır. Şayet mirasçılar erkek ve kadın kardeşler ise, erkeğe iki kadının payı kadar verilir. Sapmayasınız diye Allah size [hükümlerini] açıklıyor. Allah her şeyi hakkıyla bilendir.’ (176)”

{فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَاعْتَصَمُوا بِهِ} امْتَنَعُوا بِهِ مِنْ زَيْغِ الشَّيْطَانِ، {فَسَيُدْخِلُهُمْ فِي رَحْمَةٍ مِنْهُ وَفَضْلٍ} يَعْنِي الْجَنَّةَ، {وَيَهْدِيهِمْ إِلَيْهِ صِرَاطًا مُسْتَقِيمًا}

{فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَاعْتَصَمُوا بِهِ} “Allah'a iman edip O'na sımsıkı sarılanlara gelince” O'na sığınarak şeytanın saptırmasından korunanlara gelince, {فَسَيُدْخِلُهُمْ فِي رَحْمَةٍ مِنْهُ وَفَضْلٍ} “[Allah] onları kendisinden bir rahmet ve lütuf içine sokacaktır” yani cennete, {وَيَهْدِيهِمْ إِلَيْهِ صِرَاطًا مُسْتَقِيمًا} “ve onları kendisine [ulaştıran] dosdoğru bir yola iletecektir.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: {يَسْتَفْتُونَكَ قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِي الْكَلَالَةِ} نَزَلَتْ فِي جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ﵁، قَالَ: عَادَنِي رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَأَنَا مَرِيضٌ لَا أَعْقِلُ، فَتَوَضَّأَ وَصَبَّ عَلَيَّ مِنْ وُضُوئِهِ، فَعَقَلِتُ فَقُلْتُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ لِمَنِ الْمِيرَاثُ إِنَّمَا يَرِثُنِي الْكَلَالَةُ؟ فَنَزَلَتْ "يَسْتَفْتُونَكَ قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِي الْكَلَالَةِ" ، وَقَدْ ذَكَرْنَا مَعْنَى الْكَلَالَةِ وَحُكْمَ الْآيَةِ فِي أَوَّلِ السُّورَةِ .

Yüce Allah'ın: {يَسْتَفْتُونَكَ قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِي الْكَلَالَةِ} “Senden fetva istiyorlar. De ki: ‘Allah size kelâle hakkında fetva veriyor’” kavli Câbir b. Abdillâh radıyallâhu anh hakkında inmiştir. O şöyle demiştir: “Kendimi bilmeyecek derecede hasta iken Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem beni ziyarete geldi. Abdest aldı ve abdest suyundan üzerime döktü. Aklım başıma gelince: ‘Ey Allah'ın Resûlü! Miras kime kalacak? Bana ancak kelâle vâris oluyor’ dedim. Bunun üzerine: ‘Senden fetva istiyorlar. De ki: Allah size kelâle hakkında fetva veriyor’ ayeti indi.” Kelâlenin anlamını ve ayetin hükmünü surenin başında zikretmiştik.

وَفِي هَذِهِ الْآيَةِ بَيَانُ حُكْمِ مِيرَاثِ الْأُخُوَةِ لِلْأَبِ وَالْأُمِّ أَوْ لِلْأَبِ.

Bu ayette, ana-baba bir veya baba bir kardeşlerin miras hükmünün beyanı vardır.

قَوْلُهُ {يَسْتَفْتُونَكَ} أَيْ: يَسْتَخْبِرُونَكَ وَيَسْأَلُونَكَ، {قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِي الْكَلَالَةِ} {إِنِ امْرُؤٌ هَلَكَ لَيْسَ لَهُ وَلَدٌ وَلَهُ أُخْتٌ فَلَهَا نِصْفُ مَا تَرَكَ وَهُوَ يَرِثُهَا} يَعْنِي إِذَا مَاتَتِ الْأُخْتُ فَجَمِيعُ مِيرَاثِهَا لِلْأَخِ، {إِنْ لَمْ يَكُنْ لَهَا وَلَدٌ} فَإِنْ كَانَ لَهَا ابْنٌ فَلَا شَيْءَ لِلْأَخِ، وَإِنْ كَانَ وَلَدُهَا أُنْثَى فَلِلْأَخِ مَا فَضُلَ عَنْ فَرْضِ الْبَنَاتِ، {فَإِنْ كَانَتَا اثْنَتَيْنِ فَلَهُمَا الثُّلُثَانِ مِمَّا تَرَكَ} أَرَادَ اثْنَتَيْنِ فَصَاعِدًا، وَهُوَ أَنَّ مَنْ مَاتَ وَلَهُ أَخَوَاتٌ فَلَهُنَّ الثُّلْثَانِ، {وَإِنْ كَانُوا إِخْوَةً رِجَالًا وَنِسَاءً فَلِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ} ، {يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ أَنْ تَضِلُّوا} قَالَ الْفَرَّاءُ رَحْمَةُ اللَّهِ عَلَيْهِ وَأَبُو عُبَيْدَةَ: مَعْنَاهُ أَنْ لَا تَضِلُّوا، وَقِيلَ: مَعْنَاهُ يُبَيَّنُ اللَّهُ لَكُمْ كَرَاهَةَ أَنْ تَضِلُّوا، {وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ}

O'nun {يَسْتَفْتُونَكَ} “Senden fetva istiyorlar” kavli, yani senden haber ve hüküm soruyorlar demektir. {قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِي الْكَلَالَةِ} “De ki: ‘Allah size kelâle hakkında fetva veriyor’”, {إِنِ امْرُؤٌ هَلَكَ لَيْسَ لَهُ وَلَدٌ وَلَهُ أُخْتٌ فَلَهَا نِصْفُ مَا تَرَكَ وَهُوَ يَرِثُهَا} “Eğer çocuğu olmayan bir kimse ölür de bir kız kardeşi bulunursa, bıraktığı mirasın yarısı onundur. [Şayet kız kardeş ölürse] o da ona vâris olur” yani kız kardeş öldüğünde onun bütün mirası erkek kardeşe kalır; {إِنْ لَمْ يَكُنْ لَهَا وَلَدٌ} “şayet [kız kardeşin] çocuğu yoksa”. Eğer onun bir oğlu varsa erkek kardeşe hiçbir şey kalmaz; eğer çocuğu kız ise kızların farz payından artan miktar erkek kardeşe kalır. {فَإِنْ كَانَتَا اثْنَتَيْنِ فَلَهُمَا الثُّلُثَانِ مِمَّا تَرَكَ} “Eğer [kız kardeşler] iki kişi iseler, bıraktığı mirasın üçte ikisi onlarındır” iki veya daha fazla [kız kardeşi] kastetmektedir ki bu da ölen kimsenin geride kız kardeşleri kalmışsa onların payının üçte iki olması demektir. {وَإِنْ كَانُوا إِخْوَةً رِجَالًا وَنِسَاءً فَلِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ} “Şayet mirasçılar erkek ve kadın kardeşler ise, erkeğe iki kadının payı kadar verilir.” {يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ أَنْ تَضِلُّوا} “Sapmayasınız diye Allah size açıklıyor.” Ferrâ -rahmetullâhi aleyh- ve Ebû Ubeyde bunun manasının: “Sapmayasınız diye (en lâ tadillû)” olduğunu söylemişlerdir. Bir görüşe göre ise manası: “Sapmanızı hoş görmediği için Allah size açıklıyor” şeklindedir. {وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ} “Allah her şeyi hakkıyla bilendir.”

أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ أَحْمَدَ الْمُلَيْحِيُّ، أَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النُّعَيْمِيُّ، أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، أَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ رَجَاءٍ، أَنَا إِسْرَائِيلُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ الْبَرَاءِ ﵃ قَالَ: آخِرُ سُورَةٍ نَزَلَتْ

Bize Abdülvâhid b. Ahmed el-Muleyhî haber verdi, bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî haber verdi, bize Muhammed b. Yûsuf haber verdi, bize Muhammed b. İsmâîl haber verdi, bize Abdullâh b. Recâ haber verdi, bize İsrâîl, Ebû İshâk'tan, o da Berâ radıyallâhu anh'tan rivayet etti; [Berâ] şöyle dedi: «[Bütün olarak] inen en son sure

كَامِلَةً بَرَاءَةٌ، وَآخِرُ آيَةٍ نَزَلَتْ خَاتِمَةً سُورَةُ النِّسَاءِ {يَسْتَفْتُونَكَ قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِي الْكَلَالَةِ}

Berâe (Tevbe) Suresi'dir. İnen en son ayet ise Nisâ Suresi'nin sonundaki: {يَسْتَفْتُونَكَ قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِي الْكَلَالَةِ} “Senden fetva istiyorlar. De ki: ‘Allah size kelâle hakkında fetva veriyor...’” ayetidir.

وَرَوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ أَنَّ آخِرَ آيَةٍ نَزَلَتْ آيَةُ الرِّبَا، وَآخَرَ سُورَةٍ نَزَلَتْ {إِذَا جَاءَ نَصْرُ اللَّهِ وَالْفَتْحُ} . وَرُوِيَ عَنْهُ أَنَّ آخِرَ آيَةٍ نَزَلَتْ قَوْلُهُ تَعَالَى "وَاتَّقُوا يَوْمًا تُرْجَعُونَ فِيهِ إِلَى اللَّهِ" (الْبَقَرَةِ -٢٨١) .

İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan en son inen ayetin faiz ayeti, en son inen surenin ise {إِذَا جَاءَ نَصْرُ اللَّهِ وَالْفَتْحُ} “Allah'ın yardımı ve fetih geldiğinde” suresi olduğu rivayet edilmiştir. Ondan rivayet edilen bir diğer görüşe göre ise en son inen ayet Yüce Allah'ın: “Allah'a döndürüleceğiniz bir günden sakının” (el-Bakara: 281) kavlidir.

وَرُوِيَ بَعْدَ مَا نَزَلَتْ سُورَةُ النَّصْرِ عَاشَ النَّبِيُّ ﷺ عَامًا، وَنَزَلَتْ بَعْدَهَا سُورَةُ بَرَاءَةٍ وَهِيَ آخَرُ سُورَةٍ نَزَلَتْ كَامِلَةً فَعَاشَ النَّبِيُّ ﷺ بَعْدَهَا سِتَّةَ أَشْهُرٍ، ثُمَّ نَزَلَتْ فِي طَرِيقِ حِجَّةِ الْوَدَاعِ "يَسْتَفْتُونَكَ قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِي الْكَلَالَةِ" فَسُمِّيَتْ آيَةُ الصَّيْفِ، ثُمَّ نَزَلَتْ وَهُوَ وَاقِفٌ بِعَرَفَةَ: "الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينُكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي" (الْمَائِدَةِ -٣) فَعَاشَ بَعْدَهَا أَحَدًا وَثَمَانِينَ يَوْمًا، ثُمَّ نَزَلَتْ آيَاتُ الرِّبَا، ثُمَّ نَزَلَتْ "وَاتَّقُوا يَوْمًا تُرْجَعُونَ فِيهِ إِلَى اللَّهِ" فَعَاشَ بَعْدَهَا أَحَدًا وَعِشْرِينَ يَوْمًا .

Rivayet edildiğine göre Nasr Suresi indikten sonra Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bir yıl yaşadı. Ondan sonra bütünüyle inen en son sure olan Berâe (Tevbe) Suresi indi ve bundan sonra Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem altı ay yaşadı. Sonra Vedâ Haccı yolunda: {يَسْتَفْتُونَكَ قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِي الْكَلَالَةِ} “Senden fetva istiyorlar. De ki: ‘Allah size kelâle hakkında fetva veriyor...’” ayeti indi ve buna 'yaz ayeti' (âyetü's-sayf) adı verildi. Daha sonra kendisi Arafat'ta vakfede iken: {الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينُكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي} “Bugün sizin dininizi kemale erdirdim ve üzerinizdeki nimetimi tamamladım...” (el-Mâide: 3) ayeti indi ve bundan sonra seksen bir gün yaşadı. Ardından faiz ayetleri indi. Sonra da: {وَاتَّقُوا يَوْمًا تُرْجَعُونَ فِيهِ إِلَى اللَّهِ} “Allah'a döndürüleceğiniz bir günden sakının” ayeti indi ve bundan sonra yirmi bir gün yaşadı.