Binûn

Nisâ — 9. Sayfa

Kaynak: Meâlimü't-Tenzîl (Begavî Tefsiri) · Begavî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

قَوْلُهُ ﷿: {وَلِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ وَكَانَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ مُحِيطًا} أَيْ: أَحَاطَ

Yüce Allah'ın: {وَلِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ وَكَانَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ مُحِيطًا} “Göklerde ve yerde ne varsa hepsi Allah'ındır. Allah her şeyi çepeçevre kuşatıcıdır” kavli; yani O'nun

عِلْمُهُ بِجَمِيعِ الْأَشْيَاءِ.

ilmi her şeyi kuşatmıştır, demektir.

{وَيَسْتَفْتُونَكَ فِي النِّسَاءِ قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِيهِنَّ وَمَا يُتْلَى عَلَيْكُمْ فِي الْكِتَابِ فِي يَتَامَى النِّسَاءِ اللَّاتِي لَا تُؤْتُونَهُنَّ مَا كُتِبَ لَهُنَّ وَتَرْغَبُونَ أَنْ تَنْكِحُوهُنَّ وَالْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الْوِلْدَانِ وَأَنْ تَقُومُوا لِلْيَتَامَى بِالْقِسْطِ وَمَا تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ بِهِ عَلِيمًا (١٢٧) }

{وَيَسْتَفْتُونَكَ فِي النِّسَاءِ قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِيهِنَّ وَمَا يُتْلَى عَلَيْكُمْ فِي الْكِتَابِ فِي يَتَامَى النِّسَاءِ اللَّاتِي لَا تُؤْتُونَهُنَّ مَا كُتِبَ لَهُنَّ وَتَرْغَبُونَ أَنْ تَنْكِحُوهُنَّ وَالْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الْوِلْدَانِ وَأَنْ تَقُومُوا لِلْيَتَامَى بِالْقِسْطِ وَمَا تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ بِهِ عَلِيمًا (١٢٧) } “Kadınlar hakkında senden fetva istiyorlar. De ki: Onlar hakkında ve kendilerine yazılan (farz kılınan mirası) vermeyip kendileriyle evlenmek istediğiniz yetim kadınlar, güçsüz çocuklar ve yetimlere karşı adaleti ayakta tutmanız hususunda Kitap'ta size okunanlar hakkında fetvayı Allah veriyor. Hayır olarak ne yaparsanız, şüphesiz Allah onu hakkıyla bilendir. (127)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَيَسْتَفْتُونَكَ فِي النِّسَاءِ قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِيهِنَّ} الْآيَةَ: قَالَ الْكَلْبِيُّ عَنْ أَبِي صَالِحٍ عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄: نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ فِي بَنَاتِ أُمِّ كُجَّةَ وَمِيرَاثِهِنَّ وَقَدْ مَضَتِ الْقِصَّةُ فِي أَوَّلِ السُّورَةِ (١) .

Yüce Allah'ın: {وَيَسْتَفْتُونَكَ فِي النِّسَاءِ قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِيهِنَّ} “Kadınlar hakkında senden fetva istiyorlar. De ki: Onlar hakkında fetvayı size Allah veriyor...” ayeti hakkında el-Kelbî, Ebû Sâlih'ten, o da İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan şöyle rivayet etti: Bu ayet Ümmü Kucce'nin kızları ve onların mirası hakkında indi; bu kıssa surenin başında geçmişti (١).

وَقَالَتْ عَائِشَةُ ﵂: هِيَ الْيَتِيمَةُ تَكُونُ فِي حِجْرِ الرَّجُلِ، وَهُوَ وَلِيُّهَا فَيَرْغَبُ فِي نِكَاحِهَا إِذَا كَانَتْ ذَاتَ جَمَالٍ وَمَالٍ بِأَقَلَّ مِنْ سُنَّةِ صَدَاقِهَا، وَإِذَا كَانَتْ مَرْغُوبَةً عَنْهَا فِي قِلَّةِ الْمَالِ وَالْجَمَالِ تَرَكَهَا، وَفِي رِوَايَةٍ هِيَ الْيَتِيمَةُ تَكُونُ فِي حِجْرِ الرَّجُلِ قَدْ شَرَكَتْهُ فِي مَالِهِ فَيَرْغَبُ أَنْ يَتَزَوَّجَهَا لِدَمَامَتِهَا وَيَكْرَهَ أَنْ يُزَوِّجَهَا غَيْرَهُ فَيَدْخُلُ عَلَيْهِ فِي مَالِهِ فَيَحْبِسُهَا حَتَّى تَمُوتَ فَيَرِثُهَا، فَنَهَاهُمُ اللَّهُ عَنْ ذَلِكَ. (٢)

Âişe radıyallâhu anhâ şöyle dedi: O, bir adamın velayeti ve himayesi altında bulunan yetim kızdır; adam onun malı ve güzelliği varsa emsal mehirinden daha azıyla onunla evlenmek ister, şayet malı ve güzelliği az olup rağbet edilmeyen biriyse onu terk eder. Bir rivayette de: O, bir adamın himayesinde olup malına ortak olan yetim kızdır; adam çirkinliğinden dolayı onunla evlenmek istemez, fakat başkasıyla evlendirip de onun kendi malına ortak olmasını da istemez, böylece ölüp de malına mirasçı oluncaya kadar kızı alıkoyar; işte Allah onları bundan nehyetti (٢).

قَوْلُهُ ﷿: {وَيَسْتَفْتُونَكَ} أَيْ: يَسْتَخْبِرُونَكَ فِي النِّسَاءِ، {قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِيهِنَّ وَمَا يُتْلَى عَلَيْكُمْ فِي الْكِتَابِ} قِيلَ مَعْنَاهُ وَيُفْتِيكُمْ فِي مَا يُتْلَى عَلَيْكُمْ، وَقِيلَ مَعْنَاهُ: وَنُفْتِيكُمْ مَا يُتْلَى عَلَيْكُمْ، يُرِيدُ: اللَّهُ يُفْتِيكُمْ وَكِتَابُهُ يُفْتِيكُمْ فِيهِنَّ، وَهُوَ قَوْلُهُ ﷿: {وَآتُوا الْيَتَامَى أَمْوَالَهُمْ} قَوْلُهُ {فِي يَتَامَى النِّسَاءِ} هَذَا إِضَافَةُ الشَّيْءِ إِلَى نَفْسِهِ لِأَنَّهُ أَرَادَ بِالْيَتَامَى النِّسَاءَ، {اللَّاتِي لَا تُؤْتُونَهُنَّ} أَيْ: لَا تُعْطُونَهُنَّ، {مَا كُتِبَ لَهُنَّ} مِنْ صَدَاقِهِنَّ، {وَتَرْغَبُونَ أَنْ تَنْكِحُوهُنَّ} أَيْ: فِي نِكَاحِهِنَّ لِمَالِهِنَّ وَجَمَالِهِنَّ بِأَقَلَّ مِنْ صَدَاقِهِنَّ، وَقَالَ الْحَسَنُ وَجَمَاعَةٌ أَرَادَ أَنْ تُؤْتُونَهُنَّ حَقَّهُنَّ مِنَ الْمِيرَاثِ، لِأَنَّهُمْ كَانُوا لَا يُوَرِّثُونَ النِّسَاءَ، وَتَرْغَبُونَ أَنْ تَنْكِحُوهُنَّ، أَيْ: عَنْ نِكَاحِهِنَّ لِدَمَامَتِهِنَّ.

Azîz ve Celîl olan Allah'ın: {وَيَسْتَفْتُونَكَ} yani kadınlar hakkında senden açıklama/fetva istiyorlar, {قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِيهِنَّ وَمَا يُتْلَى عَلَيْكُمْ فِي الْكِتَابِ} kavli hakkında; anlamının "ve Kitap'ta size okunanlar hakkında da size fetva veriyor" olduğu söylenmiştir. Yine manasının: "Ve Kitap'ta size okunanları da size fetva olarak bildiriyoruz" olduğu söylenmiştir; yani kadınlar hakkında fetvayı size Allah verir ve O'nun Kitabı da size açıklar, bu da Azîz ve Celîl olan Allah'ın: {وَآتُوا الْيَتَامَى أَمْوَالَهُمْ} “Yetimlere mallarını verin” kavlidir. {فِي يَتَامَى النِّسَاءِ} kavli ise bir şeyin kendisine izafe edilmesidir; çünkü yetimler ile kadınları kastetmiştir. {اللَّاتِي لَا تُؤْتُونَهُنَّ} yani kendilerine vermediğiniz, {مَا كُتِبَ لَهُنَّ} mehirlerinden farz kılınan payı; {وَتَرْغَبُونَ أَنْ تَنْكِحُوهُنَّ} yani malları ve güzellikleri sebebiyle mehirlerinden daha azına onlarla evlenmek istersiniz. el-Hasan ve bir grup müfessir ise: Onlara mirastan olan haklarını vermenizi kastetti; çünkü onlar kadınlara miras vermiyorlardı, {وَتَرْغَبُونَ أَنْ تَنْكِحُوهُنَّ} ise çirkin oldukları için onlarla evlenmekten yüz çevirirsiniz, anlamındadır dediler.

{وَالْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الْوِلْدَانِ} يُرِيدُ: وَيُفْتِيكُمْ فِي الْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الْوِلْدَانِ وَهُمُ الصِّغَارُ، أَنْ تُعْطُوهُمْ حُقُوقَهُمْ، لِأَنَّهُمْ كَانُوا لَا يُوَرِّثُونَ الصِّغَارَ، يُرِيدُ مَا يُتْلَى عَلَيْكُمْ فِي بَابِ الْيَتَامَى مِنْ قَوْلِهِ {وَآتُوا الْيَتَامَى أَمْوَالَهُمْ}

{وَالْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الْوِلْدَانِ} “ve çaresiz bırakılmış çocuklara” [kavliyle şunu] kastetmektedir: Haklarını kendilerine vermeniz için çocuklardan zayıf/çaresiz bırakılmış olanlar -ki onlar küçük yaştaki çocuklardır- hakkında da [Allah] size fetva verir/açıklamada bulunur. Çünkü onlar küçük çocuklara miras vermiyorlardı. [Burada] yetimler hususunda size okunan {وَآتُوا الْيَتَامَى أَمْوَالَهُمْ} “Yetimlere mallarını verin” kavlini kastetmektedir.

يَعْنِي بِإِعْطَاءِ حُقُوقِ الصِّغَارِ، {وَأَنْ تَقُومُوا لِلْيَتَامَى بِالْقِسْطِ} أَيْ: وَيُفْتِيكُمْ فِي أَنْ تَقُومُوا لِلْيَتَامَى بِالْقِسْطِ بِالْعَدْلِ فِي مُهُورِهِنَّ وَمَوَارِيثِهِنَّ، {وَمَا تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ بِهِ عَلِيمًا} يُجَازِيكُمْ عَلَيْهِ.

yani küçüklerin haklarının verilmesini kastediyor. {وَأَنْ تَقُومُوا لِلْيَتَامَى بِالْقِسْطِ} yani: Mehirleri ve mirasları konusunda yetimlere adaletle davranıp gözetmeniz hususunda da size fetva veriyor. {وَمَا تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ بِهِ عَلِيمًا} “Hayır olarak ne yaparsanız, şüphesiz Allah onu hakkıyla bilendir” [ve] karşılığını size verecektir.

{وَإِنِ امْرَأَةٌ خَافَتْ مِنْ بَعْلِهَا نُشُوزًا أَوْ إِعْرَاضًا فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِمَا أَنْ يُصْلِحَا بَيْنَهُمَا صُلْحًا وَالصُّلْحُ خَيْرٌ وَأُحْضِرَتِ الْأَنْفُسُ الشُّحَّ وَإِنْ تُحْسِنُوا وَتَتَّقُوا فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرًا (١٢٨) }

{وَإِنِ امْرَأَةٌ خَافَتْ مِنْ بَعْلِهَا نُشُوزًا أَوْ إِعْرَاضًا فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِمَا أَنْ يُصْلِحَا بَيْنَهُمَا صُلْحًا وَالصُّلْحُ خَيْرٌ وَأُحْضِرَتِ الْأَنْفُسُ الشُّحَّ وَإِنْ تُحْسِنُوا وَتَتَّقُوا فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرًا (١٢٨) } “Eğer bir kadın kocasının geçimsizliğinden veya yüz çevirmesinden endişe ederse, aralarında anlaşarak bir sulh yapmalarında ikisine de bir günah yoktur. Sulh ise daha hayırlıdır. Nefisler ise cimriliğe/kıskançlığa hazır kılınmıştır. Eğer iyilik eder ve sakınırsanız, şüphesiz Allah yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır. (128)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَإِنِ امْرَأَةٌ خَافَتْ مِنْ بَعْلِهَا نُشُوزًا أَوْ إِعْرَاضًا} الْآيَةَ، نَزَلَتْ فِي عَمْرَةَ وَيُقَالُ فِي خَوْلَةَ (١) بِنْتِ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمَةَ، وَفِي زَوْجِهَا سَعْدِ بْنِ الرَّبِيعِ -وَيُقَالُ رَافِعِ بْنِ خَدِيجٍ-تَزَوَّجَهَا وَهِيَ شَابَّةٌ فَلَمَّا عَلَاهَا الْكِبَرُ تَزَوَّجَ عَلَيْهَا امْرَأَةً شَابَّةً، وَآثَرَهَا عَلَيْهَا، وَجَفَا ابْنَةَ مُحَمَّدِ بْنِ سَلَمَةَ، فَأَتَتْ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فَشَكَتْ إِلَيْهِ فَنَزَلَتْ فِيهَا هَذِهِ الْآيَةُ (٢) .

Yüce Allah'ın: {وَإِنِ امْرَأَةٌ خَافَتْ مِنْ بَعْلِهَا نُشُوزًا أَوْ إِعْرَاضًا} “Eğer bir kadın kocasının geçimsizliğinden veya yüz çevirmesinden endişe ederse...” ayeti; Amre -Havle de denilir (١)- bint Muhammed b. Mesleme ile kocası Sa'd b. er-Rebî' -Râfi' b. Hadîc de denilir- hakkında indi. Kocası onunla gençken evlenmişti, yaşlanınca üzerine genç bir kadınla evlendi ve onu buna tercih edip Muhammed b. Mesleme'nin kızına karşı soğuk davrandı. Kadın Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip ona şikayette bulundu ve onun hakkında bu ayet indi (٢).

وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: كَانَ رَجُلٌ لَهُ امْرَأَةٌ قَدْ كَبِرَتْ وَلَهُ مِنْهَا أَوْلَادٌ فَأَرَادَ أَنْ يُطَلِّقَهَا وَيَتَزَوَّجَ عَلَيْهَا غَيْرَهَا، فَقَالَتْ: لَا تُطَلِّقْنِي وَدَعْنِي أَقُومُ عَلَى أَوْلَادِي وَاقْسِمْ لِي مِنْ كُلِّ شَهْرَيْنِ إِنْ شِئْتَ، وَإِنْ شِئْتَ فَلَا تَقْسِمْ لِي. فَقَالَ: إِنْ كَانَ يَصْلُحُ ذَلِكَ فَهُوَ أَحَبُّ إليّ، فأتى ٩٧/ب رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فَذَكَرَ لَهُ ذَلِكَ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى: {وَإِنِ امْرَأَةٌ خَافَتْ} أَيْ عَلِمَتْ {مِنْ بَعْلِهَا} أَيْ: مِنْ زَوْجِهَا {نُشُوزًا} أَيْ: بُغْضًا، قَالَ الْكَلْبِيُّ: يَعْنِي تَرْكَ مُضَاجَعَتِهَا، {أَوْ إِعْرَاضًا} بِوَجْهِهِ عَنْهَا وَقِلَّةِ مُجَالَسَتِهَا، {فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِمَا} أَيْ: عَلَى الزَّوْجِ وَالْمَرْأَةِ، أَنْ يَصَّالَحَا أَيْ: يَتَصَالَحَا، وَقَرَأَ أَهْلُ الْكُوفَةِ {أَنْ يُصْلِحَا} مِنْ أَصْلَحَ، {بَيْنَهُمَا صُلْحًا} يَعْنِي: فِي الْقِسْمَةِ وَالنَّفَقَةِ، وَهُوَ أَنْ يَقُولَ الزَّوْجُ لَهَا: إِنَّكِ قَدْ دَخَلْتِ فِي السِّنِّ وَإِنِّي أُرِيدُ أَنْ أَتَزَوَّجَ امْرَأَةً شَابَّةً جَمِيلَةً أَوِثْرُهَا عَلَيْكِ فِي الْقِسْمَةِ لَيْلًا وَنَهَارًا فَإِنْ رَضِيتِ بِهَذَا فَأَقِيمِي وَإِنْ كَرِهْتِ خَلَّيْتُ سَبِيلَكِ، فَإِنْ رَضِيَتْ كَانَتْ هِيَ الْمُحْسِنَةَ وَلَا تُجْبَرُ عَلَى ذَلِكَ، وَإِنْ لَمْ تَرْضَ بِدُونِ حَقِّهَا مِنَ الْقَسْمِ كَانَ عَلَى الزَّوْجِ أَنْ يُوَفِّيَهَا حَقَّهَا مِنَ الْقَسْمِ وَالنَّفَقَةِ أَوْ يُسَرِّحَهَا بِإِحْسَانٍ، فَإِنْ أَمْسَكَهَا وَوَفَّاهَا حَقَّهَا مَعَ كَرَاهِيَةٍ فَهُوَ مُحْسِنٌ.

Saîd b. Cübeyr şöyle dedi: Yaşlanmış bir hanımı ve ondan çocukları olan bir adam vardı. Onu boşayıp üzerine başka bir kadınla evlenmek istedi. Bunun üzerine kadın: "Beni boşama, bırak çocuklarıma bakayım; istersen bana iki ayda bir [gece] sıra ver, istersen bana hiç sıra verme" dedi. Adam: "Eğer bu caiz oluyorsa bu benim için daha sevimlidir" dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip durumu ona anlattı. Bunun üzerine Yüce Allah: {وَإِنِ امْرَأَةٌ خَافَتْ} “Eğer bir kadın endişe ederse...” yani bilirse, {مِنْ بَعْلِهَا} “kocasından” yani eşinden, {نُشُوزًا} “geçimsizlik” yani hoşnutsuzluk/buğuz -Kelbî: "Yani onunla aynı yatakta yatmayı terk etmesi" demiştir-, {أَوْ إِعْرَاضًا} “yahut yüz çevirmesinden” yüzünü ondan çevirmesi ve onunla az oturup vakit geçirmesi [şeklinde], {فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِمَا} “ikisine de bir günah yoktur” yani karı kocaya, [aralarında anlaşmalarında]. {أَنْ يَصَّالَحَا} yani sulh yapmalarında. Kûfe ehli bunu esleha (أَصْلَحَ) fiilinden {أَنْ يُصْلِحَا} şeklinde okumuştur. {بَيْنَهُمَا صُلْحًا} “aralarında bir sulh ile” yani sıra taksimi ve nafaka konusunda. Bu da kocanın kadına: "Sen yaşlandın; bense gece ve gündüz sıra taksiminde sana tercih edeceğim genç ve güzel bir kadınla evlenmek istiyorum. Eğer buna razı olursan kal, şayet hoşlanmazsan seni serbest bırakayım" demesidir. Kadın razı olursa iyilik eden o olur ve buna zorlanamaz. Şayet sıra hakkından eksilmeye razı olmazsa, kocanın onun sıra ve nafakadaki hakkını tastamam vermesi veya onu güzellikle serbest bırakması gerekir. Eğer hoşlanmadığı hâlde kadını [nikâhında] tutar ve hakkını tastamam verirse, o da iyilik etmiş olur.

وَقَالَ سُلَيْمَانُ بْنُ يَسَارٍ فِي هَذِهِ الْآيَةِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄: فَإِنْ صَالَحَتْهُ عَنْ بَعْضِ حَقِّهَا مِنَ الْقَسْمِ وَالنَّفَقَةِ فَذَلِكَ جَائِزٌ مَا رَضِيَتْ، فَإِنْ أَنْكَرَتْهُ بَعْدَ الصُّلْحِ فَذَلِكَ لَهَا وَلَهَا حَقُّهَا (١) .

Süleymân b. Yesâr bu ayet hakkında İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan nakletti: Kadın, sıra ve nafakadaki hakkının bir kısmından kocasıyla sulh yaparsa, razı olduğu müddetçe bu caizdir. Eğer sulhten sonra bundan vazgeçerse bu onun hakkıdır ve hakkını alır (١).

وَقَالَ مُقَاتِلُ بْنُ حَيَّانَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ: هُوَ أَنَّ الرَّجُلَ يَكُونُ تَحْتَهُ الْمَرْأَةُ الْكَبِيرَةُ فَيَتَزَوَّجُ عَلَيْهَا الشَّابَّةَ، فَيَقُولُ لِلْكَبِيرَةِ: [أَعْطَيْتُكِ مِنْ] (٢) مَالِي نَصِيبًا عَلَى أَنْ أَقْسِمَ لِهَذِهِ الشَّابَّةِ أَكْثَرَ مِمَّا أَقْسِمُ لَكِ فَتَرْضَى بِمَا اصْطَلَحَا عَلَيْهِ، فَإِنْ أَبَتْ أَنْ تَرْضَى فَعَلَيْهِ أَنْ يَعْدِلَ بَيْنَهُمَا فِي الْقَسْمِ.

Mukâtil b. Hayyân bu ayet hakkında şöyle dedi: Bu, adamın nikahı altında yaşlı bir kadının bulunup üzerine genç biriyle evlenmesidir. Yaşlı kadına: "Bu genç kadına sana ayırdığımdan daha çok sıra ayırmam karşılığında malımdan sana bir pay [vereyim]" (٢) der; kadın da üzerinde anlaştıkları şeye razı olur. Kadın razı olmaktan kaçınırsa, kocanın sıra nöbetinde ikisi arasında adaletli davranması gerekir.

وَعَنْ عَلِيٍّ ﵁ فِي هَذِهِ الْآيَةِ قَالَ: تَكُونُ الْمَرْأَةُ عِنْدَ الرَّجُلِ فَتَنْبُو عَيْنُهُ عَنْهَا مِنْ دَمَامَةٍ أَوْ كِبَرٍ فَتَكْرَهُ فُرْقَتَهُ، فَإِنْ أَعْطَتْهُ مِنْ مَالِهَا فَهُوَ لَهُ حِلٌّ، وَإِنْ أَعْطَتْهُ مِنْ أَيَّامِهَا فَهُوَ لَهُ حِلٌّ (٣) {وَالصُّلْحُ خَيْرٌ} يَعْنِي: إِقَامَتَهَا بَعْدَ تَخْيِيرِهِ إِيَّاهَا، وَالْمُصَالَحَةُ عَلَى تَرْكِ بَعْضِ حَقِّهَا مِنَ الْقَسْمِ وَالنَّفَقَةِ خَيْرٌ مِنَ الْفُرْقَةِ، كَمَا يُرْوَى أَنَّ سَوْدَةَ ﵂ كَانَتِ امْرَأَةً كَبِيرَةً وَأَرَادَ النَّبِيُّ ﷺ أَنْ يُفَارِقَهَا، فَقَالَتْ: لَا تُطَلِّقْنِي وَإِنَّمَا بِي أَنْ أُبْعَثَ فِي نِسَائِكَ وَقَدْ جَعَلْتُ نَوْبَتِي لِعَائِشَةَ ﵂ فَأَمْسَكَهَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ، وَكَانَ يَقْسِمُ لِعَائِشَةَ يَوْمَهَا وَيَوْمَ سَوْدَةَ ﵂ (٤) .

Ali radıyallâhu anh'tan bu ayet hakkında şöyle dediği rivayet edildi: Kadın bir adamın nikahında olur, çirkinliği veya yaşlılığı sebebiyle adamın gözü ondan soğur, kadın ise ayrılmak istemez; şayet malından ona verirse bu kocasına helaldir, şayet günlerinden ona hibe ederse bu da kocasına helaldir (٣). {وَالصُّلْحُ خَيْرٌ} “Sulh ise daha hayırlıdır” yani: Kocası kendisini muhayyer bıraktıktan sonra evliliği sürdürmesi, sıra ve nafakadaki hakkının bir kısmını bırakarak sulh yapması ayrılıktan daha hayırlıdır. Nitekim rivayet edildiğine göre Sevde radıyallâhu anhâ yaşlı bir kadındı ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ondan ayrılmak istemişti. Sevde: "Beni boşama, benim tek arzum [kıyamet günü] senin zevcelerinin arasında diriltilmektir; nöbet günümü Âişe radıyallâhu anhâ'ya bıraktım" dedi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onu nikahında tuttu; kendi gününü ve Sevde radıyallâhu anhâ'nın gününü Âişe'ye ayırırdı (٤).

قَوْلُهُ ﵎: {وَأُحْضِرَتِ الْأَنْفُسُ الشُّحَّ} يُرِيدُ: شُحَّ كُلِّ وَاحِدٍ مِنَ الزَّوْجَيْنِ بِنَصِيبِهِ مِنَ الْآخَرِ، وَالشُّحُّ: أَقْبَحُ الْبُخْلِ، وَحَقِيقَتُهُ. الْحِرْصُ عَلَى مَنْعِ الْخَيْرِ، {وَإِنْ تُحْسِنُوا} أَيْ: تُصْلِحُوا {وَتَتَّقُوا} الْجَوْرَ، وَقِيلَ: هَذَا خِطَابٌ مَعَ الْأَزْوَاجِ، أَيْ: وَإِنْ تُحْسِنُوا بِالْإِقَامَةِ مَعَهَا عَلَى الْكَرَاهَةِ وَتَتَّقُوا ظُلْمَهَا {فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرًا} فَيَجْزِيكُمْ بِأَعْمَالِكُمْ.

Yüce Allah'ın: {وَأُحْضِرَتِ الْأَنْفُسُ الشُّحَّ} kavli: Eşlerden her birinin diğerindeki payı konusunda cimrilik/kıskançlık göstermesini kasteder. Şuhh (الشُّحُّ): Cimriliğin en çirkinidir; hakikati ise hayrı engelleme hususundaki hırstır. {وَإِنْ تُحْسِنُوا} yani sulh yapar, ıslah ederseniz; {وَتَتَّقُوا} haksızlık etmekten sakınırsanız. Şöyle de denilmiştir: Bu hitap kocalara yöneliktir; yani hoşunuza gitmese de onunla birlikte kalarak iyilik eder ve ona zulmetmekten sakınırsanız {فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرًا} “Şüphesiz Allah yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır” ve amellerinizin karşılığını size verir.

{وَلَنْ تَسْتَطِيعُوا أَنْ تَعْدِلُوا بَيْنَ النِّسَاءِ وَلَوْ حَرَصْتُمْ فَلَا تَمِيلُوا كُلَّ الْمَيْلِ فَتَذَرُوهَا كَالْمُعَلَّقَةِ وَإِنْ تُصْلِحُوا وَتَتَّقُوا فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ غَفُورًا رَحِيمًا (١٢٩) }

{وَلَنْ تَسْتَطِيعُوا أَنْ تَعْدِلُوا بَيْنَ النِّسَاءِ وَلَوْ حَرَصْتُمْ فَلَا تَمِيلُوا كُلَّ الْمَيْلِ فَتَذَرُوهَا كَالْمُعَلَّقَةِ وَإِنْ تُصْلِحُوا وَتَتَّقُوا فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ غَفُورًا رَحِيمًا (١٢٩) } “Ne kadar hırs gösterseniz de kadınlar arasında adaleti sağlamaya asla güç yetiremezsiniz. Öyleyse büsbütün meyletmeyin ki diğerini askıda kalmış gibi bırakmayasınız. Eğer arayı düzeltir ve sakınırsanız, şüphesiz Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhamet edicidir. (129)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَلَنْ تَسْتَطِيعُوا أَنْ تَعْدِلُوا بَيْنَ النِّسَاءِ} أَيْ: لَنْ تَقْدِرُوا أَنْ تُسَوُّوا بَيْنَ النِّسَاءِ فِي الْحُبِّ وَمَيْلِ الْقَلْبِ، {وَلَوْ حَرَصْتُمْ} عَلَى الْعَدْلِ، {فَلَا تَمِيلُوا} أَيْ: إِلَى الَّتِي تُحِبُّونَهَا، {كُلَّ الْمَيْلِ} فِي الْقَسْمِ وَالنَّفَقَةِ، أَيْ: لَا تُتْبِعُوا أَهْوَاءَكُمْ أَفْعَالَكُمْ، {فَتَذَرُوهَا كَالْمُعَلَّقَةِ} أَيْ فَتَدَعُوا الْأُخْرَى كَالْمَنُوطَةِ لَا أَيِّمًا وَلَا ذَاتَ بَعْلٍ. وَقَالَ قَتَادَةُ: كَالْمَحْبُوسَةِ، وَفِي قِرَاءَةِ أُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ: كَأَنَّهَا مَسْجُونَةٌ.

Yüce Allah'ın: {وَلَنْ تَسْتَطِيعُوا أَنْ تَعْدِلُوا بَيْنَ النِّسَاءِ} “Kadınlar arasında adaleti sağlamaya asla güç yetiremezsiniz” kavli; yani sevgi ve kalbî meyil hususunda kadınlar arasında eşitlik sağlamaya asla güç yetiremezsiniz, {وَلَوْ حَرَصْتُمْ} adalet hususunda “ne kadar hırs gösterseniz de”, {فَلَا تَمِيلُوا} yani sevdiğinize “meyletmeyin”, {كُلَّ الْمَيْلِ} [geceleme] taksimi ve nafaka hususunda “büsbütün [meyletmeyin]”; yani fiillerinizi nefislerinizin arzularına uydurmayın, {فَتَذَرُوهَا كَالْمُعَلَّقَةِ} “ki diğerini askıda kalmış gibi bırakmayasınız”, yani diğerini ne bekâr ne de evli gibi [ortada] asılı kalmış halde terk edersiniz. Katâde: "Hapsedilmiş gibi" demiştir. Übey b. Ka‘b'ın kıraatinde ise: “Sanki o hapsedilmiş gibidir” (كَأَنَّهَا مَسْجُونَةٌ) şeklindedir.

وَرُوِيَ عَنْ أَبِي قِلَابَةَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ كَانَ يَقْسِمُ بَيْنَ نِسَائِهِ، فَيَعْدِلُ وَيَقُولُ: "اللَّهُمَّ هَذَا قَسْمِي فِيمَا أَمْلِكُ فَلَا تَلُمْنِي فِيمَا تَمْلِكُ وَلَا أَمْلِكُ" (١) ، وَرَوَاهُ بَعْضُهُمْ عَنْ أَبِي قِلَابَةَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ يَزِيدَ عَنْ عَائِشَةَ ﵂ مُتَّصِلًا.

Ebû Kılâbe'den rivayet edildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem hanımları arasında taksimat yapar, adaletli davranır ve şöyle derdi: "Allahım! Bu, benim gücümün yettiği konudaki taksimimdir; Senin mâlik olduğun, benim ise mâlik olmadığım (kalbî sevgi) hususunda beni kınama" (١). Bazıları bunu Ebû Kılâbe'den, o Abdullah b. Yezîd'den, o da Âişe radıyallâhu anhâ'dan muttasıl olarak rivayet etmiştir.

وَرُوِيَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ﵁ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: "مَنْ كَانَتْ لَهُ امْرَأَتَانِ فَمَالَ إِلَى إِحْدَاهُمَا جَاءَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَشِقُّهُ مَائِلٌ" (٢) . {وَإِنْ تُصْلِحُوا وَتَتَّقُوا} الْجَوْرَ، {فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ غَفُورًا رَحِيمًا}

Ebû Hureyre radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Kimin iki hanımı olur da birine meylederse, kıyamet gününde bir tarafı felçli/eğik olarak gelir" (٢). {وَإِنْ تُصْلِحُوا وَتَتَّقُوا} haksızlıktan sakınırsanız, {فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ غَفُورًا رَحِيمًا} “şüphesiz Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhamet edicidir.”

{وَإِنْ يَتَفَرَّقَا يُغْنِ اللَّهُ كُلًّا مِنْ سَعَتِهِ وَكَانَ اللَّهُ وَاسِعًا حَكِيمًا (١٣٠) }

{وَإِنْ يَتَفَرَّقَا يُغْنِ اللَّهُ كُلًّا مِنْ سَعَتِهِ وَكَانَ اللَّهُ وَاسِعًا حَكِيمًا (١٣٠) } “Eğer (karı koca) ayrılırlarsa, Allah her birini geniş lütfundan zengin kılar (ihtiyaçsız eder). Allah lütfu geniş olandır, hüküm ve hikmet sahibidir. (130)”

{وَإِنْ يَتَفَرَّقَا} يَعْنِي: الزَّوْجُ وَالْمَرْأَةُ بِالطَّلَاقِ، {يُغْنِ اللَّهُ كُلًّا مِنْ سَعَتِهِ} مِنْ رِزْقِهِ، يَعْنِي: الْمَرْأَةَ بِزَوْجٍ آخَرَ وَالزَّوْجَ بِامْرَأَةٍ أُخْرَى، {وَكَانَ اللَّهُ وَاسِعًا حَكِيمًا} وَاسِعَ الْفَضْلِ وَالرَّحْمَةِ حَكِيمًا فِيمَا أَمَرَ بِهِ وَنَهَى عَنْهُ.

{وَإِنْ يَتَفَرَّقَا} yani: Karı koca boşanma ile ayrılırlarsa; {يُغْنِ اللَّهُ كُلًّا مِنْ سَعَتِهِ} rızkından [zengin kılar], yani: Kadını başka bir koca ile, kocayı da başka bir kadın ile [ihtiyaçsız kılar]. {وَكَانَ اللَّهُ وَاسِعًا حَكِيمًا} lütfu ve rahmeti geniş olan, emrettiği ve nehyettiği şeylerde hikmet sahibi olandır.

وَجُمْلَةُ حُكْمِ الْآيَةِ: أَنَّ الرَّجُلَ إِذَا كَانَتْ تَحْتَهُ امْرَأَتَانِ أَوْ أَكْثَرُ فَإِنَّهُ يَجِبُ عَلَيْهِ التَّسْوِيَةُ بَيْنَهُنَّ فِي الْقَسْمِ، فَإِنْ تَرَكَ التَّسْوِيَةَ بَيْنَهُنَّ فِي فِعْلِ الْقَسْمِ عَصَى اللَّهَ تَعَالَى، وَعَلَيْهِ الْقَضَاءُ لِلْمَظْلُومَةِ، وَالتَّسْوِيَةُ، شَرْطٌ فِي الْبَيْتُوتَةِ، أَمَّا فِي الْجِمَاعِ فَلَا لِأَنَّهُ يَدُورُ عَلَى النَّشَاطِ وَلَيْسَ ذَلِكَ إِلَيْهِ وَلَوْ كَانَتْ فِي نِكَاحِهِ حُرَّةٌ وَأَمَةٌ فَإِنَّهُ يَبِيتُ عِنْدَ الْحُرَّةِ لَيْلَتَيْنِ وَعِنْدَ الْأَمَةِ لَيْلَةً وَاحِدَةً، وَإِذَا تَزَوُّجَ جَدِيدَةً عَلَى قَدِيمَاتٍ عِنْدَهُ يَخُصُّ الْجَدِيدَةَ بِأَنْ يَبِيتَ عِنْدَهَا سَبْعَ لَيَالٍ عَلَى التَّوَالِي إِنْ كَانَتْ بِكْرًا، وَإِنْ كَانَتْ ثَيِّبًا فَثَلَاثَ لَيَالٍ ثُمَّ يُسَوِّي بَعْدَ ذَلِكَ بَيْنَ الْكُلِّ، وَلَا يَجِبُ قَضَاءُ هَذِهِ اللَّيَالِي لِلْقَدِيمَاتِ.

Ayetin genel hükmü şöyledir: Bir adamın nikahı altında iki veya daha fazla kadın bulunursa, nöbet (kasm) konusunda aralarında eşit davranması vaciptir. Nöbet fiilinde aralarında eşit davranmayı terk ederse Yüce Allah'a isyan etmiş olur ve haksızlığa uğrayan kadına bu nöbeti kaza etmesi gerekir. Eşitlik, geceleme (beytûtet) konusunda şarttır; cinsel ilişki konusunda ise şart değildir; çünkü bu arzu ve dinçliğe bağlıdır ve adamın elinde olan bir şey değildir. Şayet nikahında bir hür bir de cariye kadın bulunursa, hür kadının yanında iki gece, cariyenin yanında ise bir gece kalır. Önceki hanımlarının üzerine yeni bir kadınla evlendiğinde; yeni kadın bakire ise peş peşe yedi gece, dul ise üç gece gecelemeyi ona tahsis eder; daha sonra ise hepsi arasında eşit davranır. Bu gecelerin önceki hanımlara kaza edilmesi vacip değildir.

أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ الْمُلَيْحِيُّ، ثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النُّعَيْمِيُّ، ثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، ثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، ثَنَا يُوسُفُ بْنُ رَاشِدٍ، ثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، ثَنَا سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ، ثَنَا أَيُّوبُ وَخَالِدٌ، عَنْ أَبِي قِلَابَةَ عَنْ أَنَسٍ ﵁ قَالَ: مِنَ السُّنَّةِ إِذَا تَزَوَّجَ الْبِكْرَ عَلَى الثَّيِّبِ أَقَامَ عِنْدَهَا سَبْعًا، ثُمَّ قَسَمَ، وَإِذَا تَزَوَّجَ

Bize Abdülvâhid el-Mleyhî haber verip dedi ki: Bize Ahmed b. Abdillâh en-Nu‘aymî anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Yûsuf anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. İsmâîl [el-Buhârî] anlattı, dedi ki: Bize Yûsuf b. Râşid anlattı, dedi ki: Bize Ebû Üsâme anlattı, dedi ki: Bize Süfyân es-Sevrî anlattı, dedi ki: Bize Eyyûb ve Hâlid, Ebû Kılâbe'den, o da Enes radıyallâhu anh'tan anlattı; [Enes] şöyle dedi: «Dul kadının üzerine bakire bir kadınla evlenildiğinde, onun yanında yedi gün kalıp ardından nöbet taksimi yapması; dul bir kadınla evlenildiğinde ise...»

الثَّيِّبَ أَقَامَ عِنْدَهَا ثَلَاثًا، ثُمَّ قَسَمَ. قَالَ أَبُو قِلَابَةَ: وَلَوْ شِئْتُ لَقُلْتُ: إِنَّ أَنَسًا رَفَعَهُ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ (١) .

evlenildiğinde ise onun yanında üç gün kalması sonra sıra taksimi yapması sünnettendir. Ebû Kılâbe dedi ki: Dileseydim, "Enes bunu Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e merfû olarak nakletti" derdim (١).

وَإِذَا أَرَادَ الرَّجُلُ سَفَرَ حَاجَةٍ فَيَجُوزُ لَهُ أَنْ يَحْمِلَ بَعْضَ نِسَائِهِ مَعَ نَفْسِهِ بَعْدَ أَنْ يُقْرِعَ بَيْنَهُنَّ فِيهِ، ثُمَّ لَا يَجِبُ عَلَيْهِ أَنْ يَقْضِيَ لِلْبَاقِيَاتِ مُدَّةَ سِفْرِهِ، وَإِنْ طَالَتْ إِذَا لَمْ يَزِدْ مَقَامُهُ فِي بَلَدِهِ عَلَى مُدَّةِ الْمُسَافِرِينَ، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ مَا أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ بْنُ مُحَمَّدٍ الْخَطِيبُ، ثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ أَحْمَدَ الْخَلَّالُ، ثَنَا أَبُو الْعَبَّاسِ الْأَصَمُّ، ثَنَا الرَّبِيعُ، ثَنَا الشَّافِعِيُّ، ثَنَا عَمِّي مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ شَافِعٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عَبِيدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ عَائِشَةَ زَوْجِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهَا قَالَتْ: "كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ إِذَا أَرَادَ السَّفَرَ أَقْرَعَ بَيْنَ نِسَائِهِ فَأَيَّتُهُنَّ خَرَجَ سَهْمُهَا خَرَجَ بِهَا، أَمَّا إِذَا أَرَادَ سَفَرَ نُقْلَةٍ فَلَيْسَ لَهُ تَخْصِيصُ بَعْضِهِنَّ لَا بِالْقُرْعَةِ وَلَا بِغَيْرِهَا" (٢) .

Adam bir ihtiyaç sebebiyle yolculuğa çıkmak istediğinde, aralarında kura çektikten sonra hanımlarından bazılarını beraberinde götürmesi caizdir; ardından gittiği şehirdeki ikameti yolcu süresini aşmadığı takdirde, yolculuk süresi uzasa bile geride kalan hanımlara bu süreyi kaza etmesi vacip değildir. Bunun delili şudur: Bize Abdülvehhâb b. Muhammed el-Hatîb haber verdi, dedi ki: Bize Abdülazîz b. Ahmed el-Hallâl anlattı, dedi ki: Bize Ebü'l-Abbâs el-Asamm anlattı, dedi ki: Bize er-Rebî' anlattı, dedi ki: Bize eş-Şâfiî anlattı, dedi ki: Bize amcam Muhammed b. Alî b. Şâfi', İbn Şihâb'dan, o Ubeydullâh b. Abdillâh'tan, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in zevcesi Âişe'den nakletti; o şöyle dedi: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem sefere çıkmak istediğinde hanımları arasında kura çeker, kura hangisine çıkarsa onunla çıkardı. Ancak taşınma (hicret/yerleşme) yolculuğu istediğinde, kura ile veya kura olmaksızın bir kısmını tahsis etme hakkı yoktur" (٢).

{وَلِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ وَلَقَدْ وَصَّيْنَا الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَإِيَّاكُمْ أَنِ اتَّقُوا اللَّهَ وَإِنْ تَكْفُرُوا فَإِنَّ لِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ وَكَانَ اللَّهُ غَنِيًّا حَمِيدًا (١٣١) وَلِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ وَكَفَى بِاللَّهِ وَكِيلًا (١٣٢) }

{وَلِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ وَلَقَدْ وَصَّيْنَا الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَإِيَّاكُمْ أَنِ اتَّقُوا اللَّهَ وَإِنْ تَكْفُرُوا فَإِنَّ لِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ وَكَانَ اللَّهُ غَنِيًّا حَمِيدًا (١٣١) وَلِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ وَكَفَى بِاللَّهِ وَكِيلًا (١٣٢) } “Göklerde ve yerde ne varsa hepsi Allah'ındır. Andolsun ki sizden önce kendilerine kitap verilenlere de size de 'Allah'tan sakının' diye tavsiye ettik. Eğer inkâr ederseniz, şüphesiz göklerde ve yerde ne varsa hepsi Allah'ındır. Allah hiçbir şeye muhtaç değildir, övülmeye lâyık olandır. (131) Göklerde ve yerde ne varsa hepsi Allah'ındır. Vekil olarak Allah yeter. (132)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَلِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ} عَبِيدًا وَمُلْكًا {وَلَقَدْ وَصَّيْنَا الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِكُمْ} يَعْنِي: أَهَّلَ التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ وَسَائِرَ الْأُمَمِ الْمُتَقَدِّمَةِ فِي كُتُبِهِمْ، {وَإِيَّاكُمْ} أَهْلَ الْقُرْآنِ فِي كِتَابِكُمْ، {أَنِ اتَّقُوا اللَّهَ} أَيْ: وَحِّدُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوهُ، {وَإِنْ تَكْفُرُوا} بِمَا أَوْصَاكُمُ اللَّهُ بِهِ {فَإِنَّ لِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ} قِيلَ: فَإِنَّ لِلَّهِ ملائكة في السموات وَالْأَرْضِ هِيَ أَطْوَعُ لَهُ مِنْكُمْ، {وَكَانَ اللَّهُ غَنِيًّا} عَنْ جَمِيعِ خَلْقِهِ غَيْرَ مُحْتَاجٍ إِلَى طَاعَتِهِمْ، {حَمِيدًا} مَحْمُودًا عَلَى نِعَمِهِ.

Yüce Allah'ın: {وَلِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ} kullar ve mülk olarak, {وَلَقَدْ وَصَّيْنَا الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِكُمْ} yani Tevrat ve İncil ehline ve diğer geçmiş ümmetlere kitaplarında; {وَإِيَّاكُمْ} sizlere, ey Kur'an ehli, kitabınızda; {أَنِ اتَّقُوا اللَّهَ} yani Allah'ı birleyin ve O'na itaat edin [diye tavsiye ettik]. {وَإِنْ تَكْفُرُوا} Allah'ın size tavsiye ettiği şeyi; {فَإِنَّ لِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ} Şöyle denilmiştir: Şüphesiz göklerde ve yerde Allah'ın melekleri vardır ki onlar O'na sizden daha çok itaatkârdır. {وَكَانَ اللَّهُ غَنِيًّا} bütün yaratılmışlarından müstağnidir, onların itaatine muhtaç değildir, {حَمِيدًا} nimetleri sebebiyle övülendir.

{وَلِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ وَكَفَى بِاللَّهِ وَكِيلًا} قَالَ عِكْرِمَةُ عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ: يَعْنِي شَهِيدًا أَنَّ فِيهَا عَبِيدًا، وَقِيلَ: دَافِعًا وَمُجِيرًا.

{وَلِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ وَكَفَى بِاللَّهِ وَكِيلًا} İkrime İbn Abbâs'tan nakletti: Yani göklerde ve yerde kullar olduğuna şahit olarak [Allah yeter]; koruyucu ve sığınak olarak da denilmiştir.

فَإِنْ قِيلَ: فَأَيُّ فَائِدَةٍ فِي تَكْرَارِ قَوْلِهِ تَعَالَى {وَلِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ} قِيلَ: لِكُلٍّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا وَجْهٌ، أَمَّا الْأَوَّلُ: فَمَعْنَاهُ لِلَّهِ ما في السموات وما فِي الْأَرْضِ وَهُوَ يُوصِيكُمْ بِالتَّقْوَى فَاقْبَلُوا وَصِيَّتَهُ، وَأَمَّا الثَّانِي فَيَقُولُ: فَإِنَّ لِلَّهِ مَا فِي السَّمَوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ وَكَانَ اللَّهُ غَنِيًّا أَيْ: هُوَ الْغَنِيُّ وَلَهُ الْمُلْكُ فَاطْلُبُوا مِنْهُ مَا تَطْلُبُونَ وَأَمَّا الثَّالِثُ فَيَقُولُ: {وَلِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ وَكَفَى بِاللَّهِ وَكِيلًا} أَيْ: لَهُ الْمُلْكُ فَاتَّخِذُوهُ وَكِيلًا وَلَا تَتَوَكَّلُوا عَلَى غَيْرِهِ.

Eğer: “Yüce Allah'ın {وَلِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ} “Göklerde olanlar da yerde olanlar da Allah'ındır” buyruğunun tekrarlanmasındaki fayda nedir?” denilirse; şöyle cevap verilir: Bunların her birinin ayrı bir vechi (gerekçesi) vardır. Birincisine gelince; bunun anlamı: Göklerde ve yerde ne varsa Allah'ındır; O size takvayı emretmektedir/tavsiye etmektedir, öyleyse O'nun tavsiyesini kabul edin, demektir. İkincisine gelince; [şöyle] buyurmaktadır: “Şüphesiz göklerde ve yerde ne varsa Allah'ındır ve Allah Ganî'dir”; yani O zengindir, mülk O'nundur, öyleyse isteyeceğinizi sadece O'ndan isteyin. Üçüncüsüne gelince; {وَلِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ وَكَفَى بِاللَّهِ وَكِيلًا} “Göklerde olanlar da yerde olanlar da Allah'ındır. Vekil olarak Allah yeter” buyurmaktadır; yani mülk bütünüyle O'nundur, öyleyse O'nu vekil edinin ve O'ndan başkasına güvenip dayanmayın.

{إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ أَيُّهَا النَّاسُ وَيَأْتِ بِآخَرِينَ وَكَانَ اللَّهُ عَلَى ذَلِكَ قَدِيرًا (١٣٣) مَنْ كَانَ يُرِيدُ ثَوَابَ الدُّنْيَا فَعِنْدَ اللَّهِ ثَوَابُ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَكَانَ اللَّهُ سَمِيعًا بَصِيرًا (١٣٤) }

{إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ أَيُّهَا النَّاسُ وَيَأْتِ بِآخَرِينَ وَكَانَ اللَّهُ عَلَى ذَلِكَ قَدِيرًا (١٣٣) مَنْ كَانَ يُرِيدُ ثَوَابَ الدُّنْيَا فَعِنْدَ اللَّهِ ثَوَابُ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَكَانَ اللَّهُ سَمِيعًا بَصِيرًا (١٣٤) } “Ey insanlar! Eğer O dilerse sizi yok eder ve başkalarını getirir. Allah buna hakkıyla kadirdir. (133) Kim dünya mükâfatını isterse bilsin ki, dünyanın da ahiretin de mükâfatı Allah katındadır. Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla görendir. (134)”

{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا قَوَّامِينَ بِالْقِسْطِ شُهَدَاءَ لِلَّهِ وَلَوْ عَلَى أَنْفُسِكُمْ أَوِ الْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ إِنْ يَكُنْ غَنِيًّا أَوْ فَقِيرًا فَاللَّهُ أَوْلَى بِهِمَا فَلَا تَتَّبِعُوا الْهَوَى أَنْ تَعْدِلُوا وَإِنْ تَلْوُوا أَوْ تُعْرِضُوا فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرًا (١٣٥) }

{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا قَوَّامِينَ بِالْقِسْطِ شُهَدَاءَ لِلَّهِ وَلَوْ عَلَى أَنْفُسِكُمْ أَوِ الْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ إِنْ يَكُنْ غَنِيًّا أَوْ فَقِيرًا فَاللَّهُ أَوْلَى بِهِمَا فَلَا تَتَّبِعُوا الْهَوَى أَنْ تَعْدِلُوا وَإِنْ تَلْوُوا أَوْ تُعْرِضُوا فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرًا (١٣٥) } “Ey iman edenler! Kendiniz, ana babanız ve en yakınlarınız aleyhine de olsa, Allah için şahitler olarak adaleti titizlikle ayakta tutan kimseler olun. İster zengin olsun ister fakir olsun, Allah ikisine de (sizden) daha yakındır. Adaletten sapmamak için nefsin hevesine uymayın. Eğer (şahitlik ederken dili) eğer büker yahut yüz çevirirseniz, şüphesiz Allah yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır. (135)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: {إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ} يُهْلِكْكُمْ (١) {أَيُّهَا النَّاسُ} يَعْنِي: الْكُفَّارَ، {وَيَأْتِ بِآخَرِينَ} يَقُولُ بِغَيْرِكُمْ خَيْرٍ مِنْكُمْ وَأَطْوَعَ، {وَكَانَ اللَّهُ عَلَى ذَلِكَ قَدِيرًا} قَادِرًا.

Yüce Allah'ın: {إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ} sizi helak eder (١); {أَيُّهَا النَّاسُ} yani kâfirleri; {وَيَأْتِ بِآخَرِينَ} sizden daha hayırlı ve daha itaatkâr olan başkalarını getirir, buyuruyor. {وَكَانَ اللَّهُ عَلَى ذَلِكَ قَدِيرًا} gücü yetendir.

{مَنْ كَانَ يُرِيدُ ثَوَابَ الدُّنْيَا فَعِنْدَ اللَّهِ ثَوَابُ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ} يُرِيدُ مَنْ كَانَ يُرِيدُ بِعَمَلِهِ عَرَضًا مِنَ الدُّنْيَا وَلَا يُرِيدُ بِهَا اللَّهَ ﷿ آتَاهُ اللَّهُ مِنْ عَرَضِ الدُّنْيَا أَوْ دَفَعَ عَنْهُ فِيهَا مَا أَرَادَ اللَّهُ، وَلَيْسَ لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ ثَوَابٍ، وَمَنْ أَرَادَ بِعَمَلِهِ ثَوَابَ الْآخِرَةِ آتَاهُ اللَّهُ مِنَ الدُّنْيَا مَا أَحَبَّ وَجَزَاهُ الْجَنَّةَ فِي الْآخِرَةِ: {وَكَانَ اللَّهُ سَمِيعًا بَصِيرًا}

{مَنْ كَانَ يُرِيدُ ثَوَابَ الدُّنْيَا فَعِنْدَ اللَّهِ ثَوَابُ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ} Yani kim ameliyle dünyalıktan bir geçimlik ister de onunla Azîz ve Celîl olan Allah'ı dilemezse, Allah ona dünya geçimliğinden verir yahut dilediği şeyi onda defeder; ahirette ise onun için hiçbir mükâfat yoktur. Kim de ameliyle ahiret mükâfatını dilerse, Allah ona dünyadan sevdiği şeyleri verir ve ahirette de onu cennetle mükâfatlandırır: {وَكَانَ اللَّهُ سَمِيعًا بَصِيرًا} “Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla görendir.”

{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا قَوَّامِينَ بِالْقِسْطِ شُهَدَاءَ لِلَّهِ} يَعْنِي: كُونُوا قَائِمِينَ بِالشَّهَادَةِ بِالْقِسْطِ، أَيْ: بِالْعَدْلِ لِلَّهِ، وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: كُونُوا قَوَّامِينَ بِالْعَدْلِ فِي الشَّهَادَةِ عَلَى مَنْ كَانَتْ، {وَلَوْ عَلَى أَنْفُسِكُمْ أَوِ الْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ} فِي الرَّحِمِ، أَيْ: قُولُوا الْحَقَّ وَلَوْ عَلَى أَنْفُسِكُمْ بِالْإِقْرَارِ أَوِ الْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ، فَأَقِيمُوهَا عَلَيْهِمْ لِلَّهِ، وَلَا تُحَابُوا غَنِيًّا لِغِنَاهُ وَلَا تَرْحَمُوا فَقِيرًا لِفَقْرِهِ، فَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: {إِنْ يَكُنْ غَنِيًّا أَوْ فَقِيرًا فَاللَّهُ أَوْلَى بِهِمَا} مِنْكُمْ أَيْ أَقِيمُوا عَلَى الْمَشْهُودِ عَلَيْهِ وَإِنْ كَانَ غَنِيًّا وَلِلْمَشْهُودِ لَهُ وَإِنْ كَانَ فَقِيرًا فَاللَّهُ أَوْلَى بِهِمَا مِنْكُمْ، أَيْ كِلُوا أَمْرَهُمَا إِلَى اللَّهِ. وَقَالَ الْحَسَنُ: مَعْنَاهُ اللَّهُ أَعْلَمُ بِهِمَا، {فَلَا تَتَّبِعُوا الْهَوَى أَنْ تَعْدِلُوا} أَيْ تَجُورُوا وَتَمِيلُوا إِلَى الْبَاطِلِ مِنَ الْحَقِّ، وَقِيلَ: مَعْنَاهُ لَا تَتَّبِعُوا الْهَوَى لِتَعْدِلُوا، أَيْ: لِتَكُونُوا عَادِلِينَ كَمَا يُقَالُ: لَا تَتَّبِعِ الْهَوَى لِتُرْضِيَ رَبَّكَ.

{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا قَوَّامِينَ بِالْقِسْطِ شُهَدَاءَ لِلَّهِ} yani: Allah için adaletle şahitliği yerine getiren kimseler olun. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ: Kime karşı olursa olsun şahitlikte adaleti ayakta tutan kimseler olun, dedi. {وَلَوْ عَلَى أَنْفُسِكُمْ أَوِ الْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ} akrabalıkta; yani itiraf etmek suretiyle kendi aleyhinize veya ana babanız ve akrabalarınız aleyhine de olsa hakkı söyleyin, Allah için onların aleyhine de şahitliği yerine getirin; zengine zenginliğinden dolayı iltimas geçmeyin, fakire de fakirliğinden dolayı acımayın. İşte bu Yüce Allah'ın: {إِنْ يَكُنْ غَنِيًّا أَوْ فَقِيرًا فَاللَّهُ أَوْلَى بِهِمَا} sizden [daha yakındır] kavlidir; yani aleyhine şahitlik edilen kimse zengin olsa da, lehine şahitlik edilen fakir olsa da Allah ikisine de sizden daha yakındır/layıktır, yani onların işini Allah'a bırakın. el-Hasan: Anlamı, Allah ikisini de daha iyi bilir, dedi. {فَلَا تَتَّبِعُوا الْهَوَى أَنْ تَعْدِلُوا} yani haktan batıla sapıp zulmetmeyesiniz; bir görüşe göre de: Adaletli olasınız diye nefsin hevasına uymayın, yani 'Rabbini razı etmek için hevaya uyma' denildiği gibi, adil kimseler olasınız diye, demektir.

{وَإِنْ تَلْوُوا} أَيْ: تُحَرِّفُوا الشَّهَادَةَ لِتُبْطِلُوا الْحَقَّ {أَوْ تُعْرِضُوا} عَنْهَا فَتَكْتُمُوهَا وَلَا تُقِيمُوهَا، وَيُقَالُ: تَلْوُوا أَيْ تُدَافِعُوا فِي إِقَامَةِ الشَّهَادَةِ، يُقَالُ: لَوَيْتَهُ حَقَّهُ إِذَا دَفَعْتَهُ، وَمَطَلْتَهُ، وَقِيلَ: هَذَا خِطَابٌ مَعَ الْحُكَّامِ فِي لَيِّهِمُ الْأَشْدَاقَ، يَقُولُ: وَإِنْ تَلْوُوا أَيْ تَمِيلُوا إِلَى أَحَدِ الْخَصْمَيْنِ أَوْ تُعْرِضُوا عَنْهُ، قَرَأَ ابْنُ عامر وحمزة {تَلُوُوا} بِضَمِّ اللَّامِ، قِيلَ: أَصْلُهُ تَلْوُوا، فَحُذِفَتْ إِحْدَى الْوَاوَيْنِ تَخْفِيفًا، وَقِيلَ: مَعْنَاهُ وَإِنْ تَلُوا الْقِيَامَ بِأَدَاءِ

{وَإِنْ تَلْوُوا} “Eğer [dillerinizi] eğip bükerseniz” yani hakkı iptal etmek için şahitliği tahrif ederseniz {أَوْ تُعْرِضُوا} “yahut yüz çevirirseniz” ondan [yüz çevirip] onu gizler ve yerine getirmezseniz. Şöyle de denilmiştir: *Telvû* (تَلْوُوا), yani şahitliği yerine getirmeyi savsaklarsanız demektir. Nitekim bir kimsenin hakkını savsaklayıp geciktirdiğinde “لَوَيْتَهُ حَقَّهُ” denir. Bir diğer görüşe göre bu, avurtlarını/çenelerini eğip bükmeleri konusunda hâkimlere yönelik bir hitaptır; yani şayet [ağzınızı] eğip büker, iki hasımdan birine meyleder veya ondan yüz çevirirseniz demektir. İbn Âmir ve Hamza, lâm harfinin ötresiyle {تَلُوُوا} şeklinde okumuşlardır. Bunun aslının *telvû* (تَلْوُوا) olduğu ve hafifletmek maksadıyla iki vavdan birinin hazfedildiği (düşürüldüğü) söylenmiştir. Bir görüşe göre de bunun anlamı: “Eğer [şahitliği] yerine getirip eda etmeyi üstlenir...

الشَّهَادَةِ أَوْ تُعْرِضُوا فَتَتْرُكُوا أَدَاءَهَا {فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرًا}

yahut yüz çevirip onun edasını terk ederseniz, {فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرًا} “şüphesiz Allah yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır.”

{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا آمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَالْكِتَابِ الَّذِي نَزَّلَ عَلَى رَسُولِهِ وَالْكِتَابِ الَّذِي أَنْزَلَ مِنْ قَبْلُ وَمَنْ يَكْفُرْ بِاللَّهِ وَمَلَائِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ فَقَدْ ضَلَّ ضَلَالًا بَعِيدًا (١٣٦) }

{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا آمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَالْكِتَابِ الَّذِي نَزَّلَ عَلَى رَسُولِهِ وَالْكِتَابِ الَّذِي أَنْزَلَ مِنْ قَبْلُ وَمَنْ يَكْفُرْ بِاللَّهِ وَمَلَائِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ فَقَدْ ضَلَّ ضَلَالًا بَعِيدًا (١٣٦) } “Ey iman edenler! Allah'a, Peygamberine, Peygamberine indirdiği Kitap'a ve daha önce indirmiş olduğu Kitap'a iman edin. Kim Allah'ı, meleklerini, kitaplarını, peygamberlerini ve ahiret gününü inkâr ederse, şüphesiz derin bir sapıklığa düşmüştür. (136)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا آمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ} الْآيَةَ، قَالَ الْكَلْبِيُّ عَنْ أَبِي صَالِحٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ فِي عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَلَامٍ وَأَسَدٍ وَأُسِيدِ ابْنَيْ كَعْبٍ، وَثَعْلَبَةَ بْنِ قَيْسٍ وَسَلَامِ بْنِ أُخْتِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَلَامٍ، وَسَلَمَةَ بْنِ أَخِيهِ وَيَامِينَ بْنِ يَامِينَ فَهَؤُلَاءِ مُؤْمِنُوا أَهْلِ الْكِتَابِ أَتَوْا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ، فَقَالُوا: إِنَّا نُؤْمِنُ بِكَ وَبِكِتَابِكَ وَبِمُوسَى وَالتَّوْرَاةِ وَعُزَيْرٍ وَنَكْفُرُ بِمَا سِوَاهُ مِنَ الْكُتُبِ وَالرُّسُلِ، فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: "بَلْ آمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ مُحَمَّدٍ ﷺ، وَالْقُرْآنِ وَبِمُوسَى والتوارةِ، وَبِكُلِّ كِتَابٍ قَبْلَهُ"، فَأَنْزَلَ اللَّهُ هَذِهِ الْآيَةَ (١) {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا} بِمُحَمَّدٍ ﷺ وَالْقُرْآنِ وَبِمُوسَى ﵇ وَالتَّوْرَاةِ {آمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ} مُحَمَّدٍ ﷺ، {وَالْكِتَابِ الَّذِي نَزَلَ عَلَى رَسُولِهِ} يَعْنِي الْقُرْآنَ، {وَالْكِتَابِ الَّذِي أُنْزِلَ مِنْ قَبْلُ} مِنَ التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ وَالزَّبُورِ وَسَائِرِ الْكُتُبِ (٢) .

Yüce Allah'ın: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا آمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ} “Ey iman edenler! Allah'a, Peygamberine... iman edin” ayeti hakkında el-Kelbî, Ebû Sâlih'ten, o da İbn Abbâs'tan nakletti: Bu ayet Abdullah b. Selâm, Esed ve Üseyd b. Kâ'b, Sa'lebe b. Kays, Abdullah b. Selâm'ın kız kardeşinin oğlu Selâm, erkek kardeşinin oğlu Seleme ve Yâmîn b. Yâmîn hakkında indi. Ehl-i Kitap'tan olan bu müminler Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: "Biz sana, senin Kitabına, Mûsâ'ya, Tevrat'a ve Üzeyr'e iman ediyoruz; bunların dışındaki kitapları ve peygamberleri inkâr ediyoruz" dediler. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: "Aksine Allah'a, Resûlü Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e, Kur'an'a, Mûsâ'ya, Tevrat'a ve ondan önceki her kitaba iman edin" buyurdu. Bunun üzerine Allah bu ayeti indirdi (١). {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا} Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e, Kur'an'a, Mûsâ aleyhisselâm'a ve Tevrat'a iman edenler; {آمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ} Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e; {وَالْكِتَابِ الَّذِي نَزَلَ عَلَى رَسُولِهِ} yani Kur'an'a; {وَالْكِتَابِ الَّذِي أُنْزِلَ مِنْ قَبْلُ} Tevrat, İncil, Zebûr ve diğer kitaplardan önce indirilenlere [iman edin] (٢).

قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَابْنُ عَامِرٍ وَأَبُو عَمْرٍو " نُزِّلَ وَأُنْزِلَ " بِضَمِّ النُّونِ وَالْأَلِفِ، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ " نَزَلَ وَأَنْزَلَ " بِالْفَتْحِ أَيْ أَنْزَلَ اللَّهُ.

İbn Kesîr, İbn Âmir ve Ebû Amr; nûn ve elifin zammesiyle "nüzzile ve ünzile" şeklinde okudular. Diğerleri ise fetha ile yani Allah indirdi anlamında "nezeleye ve enzele" okudular.

{وَمَنْ يَكْفُرْ بِاللَّهِ وَمَلَائِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ فَقَدْ ضَلَّ ضَلَالًا بَعِيدًا} فَلَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ قَالُوا: فَإِنَّا نُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَالْقُرْآنِ وَبِكُلِّ رَسُولٍ وَكِتَابٍ كَانَ قَبْلَ الْقُرْآنِ، وَالْمَلَائِكَةِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ.

{وَمَنْ يَكْفُرْ بِاللَّهِ وَمَلَائِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ فَقَدْ ضَلَّ ضَلَالًا بَعِيدًا} “Kim Allah'ı, meleklerini, kitaplarını, peygamberlerini ve ahiret gününü inkâr ederse, şüphesiz derin bir sapıklığa düşmüştür.” Bu ayet inince onlar: "Biz Allah'a, Resûlüne, Kur'an'a, Kur'an'dan önceki her peygambere ve kitaba, meleklere ve ahiret gününe iman ediyoruz; onlardan hiçbirini diğerinden ayırt etmeyiz ve biz O'na teslim olmuş kimseleriz" dediler.

وَقَالَ الضَّحَّاكُ: أَرَادَ بِهِ الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى، يَقُولُ: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا} بِمُوسَى وَعِيسَى {آمِنُوا} بِمُحَمَّدٍ وَالْقُرْآنِ، وَقَالَ مُجَاهِدٌ: أَرَادَ بِهِ الْمُنَافِقِينَ، يَقُولُ: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا بِاللِّسَانِ آمِنُوا بِالْقَلْبِ وَقَالَ أَبُو الْعَالِيَةِ وَجَمَاعَةٌ: هَذَا خِطَابٌ لِلْمُؤْمِنِينَ يَقُولُ: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا آمِنُوا} أَيْ أَقِيمُوا وَاثْبُتُوا عَلَى الْإِيمَانِ، كَمَا يُقَالُ لِلْقَائِمِ: قُمْ حَتَّى أَرْجِعَ إِلَيْكَ، أَيِ اثْبُتْ قَائِمًا، وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِهِ أَهْلَ الشِّرْكِ، يَعْنِي {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا} بِاللَّاتِ وَالْعُزَّى {آمِنُوا} بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ.

Dahhâk şöyle dedi: Bununla Yahudi ve Hristiyanları kastetmiştir. [Yani:] Mûsâ ve Îsâ'ya {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا} “Ey iman edenler!”, Muhammed'e ve Kur'an'a {آمِنُوا} “iman edin” demektedir. Mücâhid ise şöyle dedi: Bununla münafıkları kastetmiştir. [Yani:] "Ey dille iman edenler, kalple iman edin!" demektedir. Ebü'l-Âliye ve bir topluluk da şöyle dedi: Bu, müminlere yönelik bir hitaptır; {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا آمِنُوا} “Ey iman edenler! İman edin” yani iman üzere dosdoğru durun ve sebat edin buyurmaktadır. Nitekim ayakta duran kimseye: "Ben sana dönünceye kadar kalk!" denilir ki bu, "ayakta sabit kal" demektir. Şirk ehlinin kastedildiği de söylenmiştir; yani Lât ve Uzzâ'ya {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا} “Ey iman edenler!”, Allah'a ve Resûlüne {آمِنُوا} “iman edin” [demektir].

{إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا ثُمَّ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا ثُمَّ ازْدَادُوا كُفْرًا لَمْ يَكُنِ اللَّهُ لِيَغْفِرَ لَهُمْ وَلَا لِيَهْدِيَهُمْ سَبِيلًا (١٣٧) بَشِّرِ الْمُنَافِقِينَ بِأَنَّ لَهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا (١٣٨) الَّذِينَ يَتَّخِذُونَ الْكَافِرِينَ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ أَيَبْتَغُونَ عِنْدَهُمُ الْعِزَّةَ فَإِنَّ الْعِزَّةَ لِلَّهِ جَمِيعًا (١٣٩) }

{إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا ثُمَّ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا ثُمَّ ازْدَادُوا كُفْرًا لَمْ يَكُنِ اللَّهُ لِيَغْفِرَ لَهُمْ وَلَا لِيَهْدِيَهُمْ سَبِيلًا (١٣٧) بَشِّرِ الْمُنَافِقِينَ بِأَنَّ لَهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا (١٣٨) الَّذِينَ يَتَّخِذُونَ الْكَافِرِينَ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ أَيَبْتَغُونَ عِنْدَهُمُ الْعِزَّةَ فَإِنَّ الْعِزَّةَ لِلَّهِ جَمِيعًا (١٣٩) } “Şüphesiz iman edip sonra inkâr eden, sonra tekrar iman edip sonra inkâr eden, sonra da inkârlarını artıranları Allah ne bağışlayacak ne de onları doğru bir yola iletecektir. (137) Münafıklara, kendileri için elem dolu bir azap olduğunu müjdele! (138) Onlar, müminleri bırakıp kâfirleri dost edinenlerdir. Onların yanında izzet mi arıyorlar? Şüphesiz bütün izzet Allah'ındır. (139)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: {إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا ثُمَّ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا ثُمَّ ازْدَادُوا كُفْرًا} قَالَ قَتَادَةُ: هُمُ الْيَهُودُ آمَنُوا بِمُوسَى ثُمَّ كَفَرُوا مِنْ بَعْدُ بِعِبَادَتِهِمُ الْعِجْلَ، ثُمَّ آمَنُوا بِالتَّوْرَاةِ ثُمَّ كَفَرُوا بِعِيسَى ﵇، ثُمَّ ازْدَادُوا كُفْرًا بِمُحَمَّدٍ ﷺ.

Yüce Allah'ın: {إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا ثُمَّ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا ثُمَّ ازْدَادُوا كُفْرًا} “Şüphesiz iman edip sonra inkâr eden, sonra tekrar iman edip sonra inkâr eden, sonra da inkârlarını artıranlar...” kavli hakkında Katâde şöyle dedi: Onlar Yahudilerdir; Mûsâ'ya iman ettiler, sonra buzağıya taparak inkâr ettiler; sonra Tevrat'a iman ettiler, sonra Îsâ aleyhisselâm'ı inkâr ettiler; sonra da Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i inkâr ederek inkârlarını artırdılar.

وَقِيلَ: هُوَ فِي جَمِيعِ أَهْلِ الْكِتَابِ آمَنُوا بِنَبِيِّهِمْ ثُمَّ كَفَرُوا بِهِ، وَآمَنُوا بِالْكِتَابِ الَّذِي نَزَلَ عَلَيْهِ ثُمَّ كَفَرُوا بِهِ، وَكُفْرُهُمْ بِهِ: تَرْكُهُمْ إِيَّاهُ ثُمَّ ازْدَادُوا كُفْرًا بِمُحَمَّدٍ ﷺ.

Bunun bütün Ehl-i Kitap hakkında olduğu da söylenmiştir; kendi peygamberlerine iman ettiler, sonra onu inkâr ettiler; ona inen Kitaba iman ettiler, sonra onu inkâr ettiler; inkârları ise onu terk etmeleridir, sonra Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i inkâr ederek inkârlarını artırdılar.

وَقِيلَ: هَذَا فِي قَوْمٍ مُرْتَدِّينَ آمَنُوا ثُمَّ ارْتَدُّوا ثُمَّ آمَنُوا ثُمَّ ارْتَدُّوا ثُمَّ آمَنُوا ثُمَّ ارْتَدُّوا ثُمَّ آمَنُوا ثُمَّ ارْتَدُّوا.

Bunun, dinden dönen (mürted) bir topluluk hakkında olduğu da söylenmiştir; iman ettiler, sonra dinden döndüler, sonra iman ettiler, sonra dinden döndüler, sonra iman ettiler, sonra dinden döndüler, sonra iman ettiler, sonra dinden döndüler.

وَمِثْلُ هَذَا هَلْ تُقْبَلُ تَوْبَتُهُ؟ حُكِيَ عَنْ عَلِيٍّ ﵁: أَنَّهُ لَا تُقْبَلُ تَوْبَتُهُ بَلْ يُقْتَلُ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى: {لَمْ يَكُنِ اللَّهُ لِيَغْفِرَ لَهُمْ} وَأَكْثَرُ أَهْلِ الْعِلْمِ عَلَى قَبُولِ تَوْبَتِهِ، وَقَالَ مُجَاهِدٌ: ثُمَّ ازْدَادُوا كُفْرًا أَيْ مَاتُوا عَلَيْهِ، {لَمْ يَكُنِ اللَّهُ لِيَغْفِرَ لَهُمْ} مَا أَقَامُوا عَلَى ذَلِكَ، {وَلَا لِيَهْدِيَهُمْ سَبِيلًا} أَيْ طَرِيقًا إِلَى الْحَقِّ، فَإِنْ قِيلَ: مَا مَعْنَى قَوْلِهِ {لَمْ يَكُنِ اللَّهُ لِيَغْفِرَ لَهُمْ} وَمَعْلُومٌ أَنَّهُ لَا يَغْفِرُ الشِّرْكَ إِنْ كَانَ أَوَّلَ مَرَّةٍ؟ .

Böyle birinin tövbesi kabul edilir mi? Ali radıyallâhu anh'tan: Yüce Allah'ın: {لَمْ يَكُنِ اللَّهُ لِيَغْفِرَ لَهُمْ} “Allah onları bağışlayacak değildir” kavli sebebiyle tövbesinin kabul edilmeyip öldürüleceği rivayet edilmiştir. İlim ehlinin çoğunluğu ise onun tövbesinin kabul edileceği görüşündedir. Mücâhid: 'Sonra inkârlarını artırdılar' yani inkâr üzere öldüler, demektir; {لَمْ يَكُنِ اللَّهُ لِيَغْفِرَ لَهُمْ} bunun üzerinde kaldıkları müddetçe Allah onları bağışlayacak değildir; {وَلَا لِيَهْدِيَهُمْ سَبِيلًا} yani hakka giden bir yola iletecek de değildir, dedi. Şayet: {لَمْ يَكُنِ اللَّهُ لِيَغْفِرَ لَهُمْ} kavlinin anlamı nedir, şirk ilk defasında da olsa bağışlanmayacağı bilinmektedir? denilirse,

قِيلَ: مَعْنَاهُ أَنَّ الْكَافِرَ إِذَا أَسْلَمَ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَدَامَ عَلَيْهِ يُغْفَرُ لَهُ كُفْرُهُ السَّابِقُ، فَإِنَّ أَسْلَمَ ثُمَّ كَفَرَ ثُمَّ أَسْلَمَ ثُمَّ كَفَرَ لَا يُغْفَرُ لَهُ كُفْرُهُ السَّابِقُ، الَّذِي كَانَ يُغْفَرُ لَهُ لَوْ دَامَ عَلَى الْإِسْلَامِ.

şöyle denir: Anlamı şudur: Kâfir ilk defasında Müslüman olur ve bunda sebat ederse önceki küfrü bağışlanır; fakat Müslüman olur sonra inkâr eder, sonra Müslüman olur sonra inkâr ederse, İslam üzere kalsaydı bağışlanacak olan önceki küfrü de bağışlanmaz.

{بَشِّرِ الْمُنَافِقِينَ} أَخْبِرْهُمْ يَا مُحَمَّدُ، {بِأَنَّ لَهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا} وَالْبِشَارَةُ: كُلُّ خَبَرٍ يَتَغَيَّرُ بِهِ بَشَرَةُ الْوَجْهِ سَارًّا كَانَ أَوْ غَيْرَ سَارٍّ، وَقَالَ الزَّجَّاجُ: مَعْنَاهُ اجْعَلْ فِي مَوْضِعِ بِشَارَتِكَ لَهُمُ الْعَذَابَ، كما تقول العربك تَحِيَّتُكَ الضَّرْبُ وَعِتَابُكَ السَّيْفُ، أَيْ: [بَدَلًا لَكَ] (١) مِنَ التَّحِيَّةِ، ثُمَّ وَصَفَ الْمُنَافِقِينَ فَقَالَ:

{بَشِّرِ الْمُنَافِقِينَ} onlara haber ver ey Muhammed! {بِأَنَّ لَهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا} kendileri için elem dolu bir azap olduğunu. Bişâret: Sevindirici olsun veya olmasın yüzün rengini değiştiren her haberdir. ez-Zeccâc: Anlamı; onlara yapacağın müjdenin yerine azabı koy, demektir; nitekim Arapların 'senin selamın dayaktır, sitemin de kılıçtır' yani selam [yerine sana bunlar vardır] demeleri gibidir, dedi. Sonra münafıkları vasfederek şöyle buyurdu:

{الَّذِينَ يَتَّخِذُونَ الْكَافِرِينَ أَوْلِيَاءَ} يَعْنِي: يَتَّخِذُونَ الْيَهُودَ أَوْلِيَاءَ وَأَنْصَارًا أَوْ بِطَانَةً {مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ أَيَبْتَغُونَ عِنْدَهُمُ الْعِزَّةَ} أَيْ: الْمَعُونَةَ وَالظُّهُورَ عَلَى مُحَمَّدٍ ﷺ وَأَصْحَابِهِ: وَقِيلَ: أَيُطْلُبُونَ عِنْدَهُمُ الْقُوَّةَ وَالْغَلَبَةَ، {فَإِنَّ الْعِزَّةَ} أَيْ: الْغَلَبَةَ وَالْقُوَّةَ وَالْقُدْرَةَ، {لِلَّهِ جَمِيعًا}

{الَّذِينَ يَتَّخِذُونَ الْكَافِرِينَ أَوْلِيَاءَ} “Onlar, kâfirleri dost edinenlerdir” Yani: Yahudileri dostlar, yardımcılar veya sırdaşlar edinirler. {مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ أَيَبْتَغُونَ عِنْدَهُمُ الْعِزَّةَ} “Müminleri bırakıp da onların yanında izzet (üstünlük ve şeref) mi arıyorlar?” Yani: Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem ve ashabına karşı [onlardan] yardım ve üstün gelmeyi mi [istiyorlar]? Şöyle de denilmiştir: Onların yanında güç ve üstünlük mü arıyorlar? {فَإِنَّ الْعِزَّةَ} “Şüphesiz bütün izzet” yani galibiyet, güç ve kudret, {لِلَّهِ جَمِيعًا} “tamamen Allah'ındır.”

{وَقَدْ نَزَّلَ عَلَيْكُمْ فِي الْكِتَابِ أَنْ إِذَا سَمِعْتُمْ آيَاتِ اللَّهِ يُكْفَرُ بِهَا وَيُسْتَهْزَأُ بِهَا فَلَا تَقْعُدُوا مَعَهُمْ حَتَّى يَخُوضُوا فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ إِنَّكُمْ إِذًا مِثْلُهُمْ إِنَّ اللَّهَ جَامِعُ الْمُنَافِقِينَ وَالْكَافِرِينَ فِي جَهَنَّمَ جَمِيعًا (١٤٠) }

{وَقَدْ نَزَّلَ عَلَيْكُمْ فِي الْكِتَابِ أَنْ إِذَا سَمِعْتُمْ آيَاتِ اللَّهِ يُكْفَرُ بِهَا وَيُسْتَهْزَأُ بِهَا فَلَا تَقْعُدُوا مَعَهُمْ حَتَّى يَخُوضُوا فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ إِنَّكُمْ إِذًا مِثْلُهُمْ إِنَّ اللَّهَ جَامِعُ الْمُنَافِقِينَ وَالْكَافِرِينَ فِي جَهَنَّمَ جَمِيعًا (١٤٠) } “Oysa Allah size Kitap'ta şunu indirmiştir: Allah'ın ayetlerinin inkâr edildiğini ve onlarla alay edildiğini işittiğinizde, başka bir söze dalıncaya kadar onlarla bir arada oturmayın. Aksi takdirde siz de onlar gibi olursunuz. Şüphesiz Allah münafıkları da kâfirleri de cehennemde bir araya getirecektir. (140)”

{الَّذِينَ يَتَرَبَّصُونَ بِكُمْ فَإِنْ كَانَ لَكُمْ فَتْحٌ مِنَ اللَّهِ قَالُوا أَلَمْ نَكُنْ مَعَكُمْ وَإِنْ كَانَ لِلْكَافِرِينَ نَصِيبٌ قَالُوا أَلَمْ نَسْتَحْوِذْ عَلَيْكُمْ وَنَمْنَعْكُمْ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فَاللَّهُ يَحْكُمُ بَيْنَكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَلَنْ يَجْعَلَ اللَّهُ لِلْكَافِرِينَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ سَبِيلًا (١٤١) }

{الَّذِينَ يَتَرَبَّصُونَ بِكُمْ فَإِنْ كَانَ لَكُمْ فَتْحٌ مِنَ اللَّهِ قَالُوا أَلَمْ نَكُنْ مَعَكُمْ وَإِنْ كَانَ لِلْكَافِرِينَ نَصِيبٌ قَالُوا أَلَمْ نَسْتَحْوِذْ عَلَيْكُمْ وَنَمْنَعْكُمْ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فَاللَّهُ يَحْكُمُ بَيْنَكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَلَنْ يَجْعَلَ اللَّهُ لِلْكَافِرِينَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ سَبِيلًا (١٤١) } “Onlar sizi gözetleyip duranlardır. Şayet Allah'tan size bir fetih gelirse, ‘Biz sizinle beraber değil miydik?’ derler. Eğer kâfirlere bir pay düşerse, ‘Biz size üstünlük sağlayıp sizi müminlerden korumadık mı?’ derler. Artık Allah, kıyamet gününde aranızda hüküm verecektir. Allah, kâfirlere müminlerin aleyhinde asla bir yol vermeyecektir. (141)”

{وَقَدْ نَزَّلَ عَلَيْكُمْ فِي الْكِتَابِ} قَرَأَ عَاصِمٌ وَيَعْقُوبُ "نَزَّلَ " بِفَتْحِ النُّونِ وَالزَّايِ، أَيْ: نَزَّلَ اللَّهُ، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ "نُزِّلَ " بِضَمِّ النُّونِ وَكَسْرِ الزَّايِ، أَيْ: عَلَيْكُمْ يَا مَعْشَرَ الْمُسْلِمِينَ، {أَنْ إِذَا سَمِعْتُمْ آيَاتِ اللَّهِ} يَعْنِي الْقُرْآنَ، {يُكْفَرُ بِهَا وَيُسْتَهْزَأُ بِهَا فَلَا تَقْعُدُوا مَعَهُمْ} يَعْنِي: مَعَ الَّذِي يَسْتَهْزِئُونَ، {حَتَّى يَخُوضُوا فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ} أَيْ: يَأْخُذُوا فِي حَدِيثٍ غَيْرِ الِاسْتِهْزَاءِ بِمُحَمَّدٍ ﷺ وَالْقُرْآنِ، وَهَذَا إِشَارَةٌ إِلَى مَا أَنْزَلَ اللَّهُ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ "وَإِذَا رَأَيْتَ الَّذِينَ يَخُوضُونَ فِي آيَاتِنَا فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ حَتَّى يَخُوضُوا فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ" (الْأَنْعَامِ -٦٨) .

{وَقَدْ نَزَّلَ عَلَيْكُمْ فِي الْكِتَابِ} “Oysa [Allah] size Kitap'ta indirmiştir:” Âsım ve Ya‘kūb nûn ve zâ harflerinin fethasıyla "نَزَّلَ" (indirdi) şeklinde okumuşlardır; yani Allah indirdi [demektir]. Diğerleri ise nûn'un dammesi ve zâ'nın kesresiyle "نُزِّلَ" (indirildi) şeklinde okumuşlardır; yani: Size ey Müslüman topluluğu! {أَنْ إِذَا سَمِعْتُمْ آيَاتِ اللَّهِ} “Allah'ın ayetlerinin işittiğinizde” yani Kur'an'ın, {يُكْفَرُ بِهَا وَيُسْتَهْزَأُ بِهَا فَلَا تَقْعُدُوا مَعَهُمْ} “inkâr edildiğini ve onlarla alay edildiğini [işittiğinizde], onlarla bir arada oturmayın” yani alay edenlerle [birlikte oturmayın], {حَتَّى يَخُوضُوا فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ} “başka bir söze dalıncaya kadar” yani Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem ve Kur'an ile alay etme dışında bir söze başlayıncaya kadar. Bu, Allah'ın En'âm Suresi'nde indirdiği şu ayete işarettir: “Âyetlerimiz hakkında ileri geri konuşmaya dalanları gördüğün zaman, başka bir söze geçinceye kadar onlardan yüz çevir.” (el-En'âm: 68).

وَقَالَ الضَّحَّاكُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄: دَخَلَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ كُلُّ مُحْدِثٍ فِي الدِّينِ وَكُلُّ مُبْتَدَعٍ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ، {إِنَّكُمْ إِذًا مِثْلُهُمْ} أَيْ: إِنْ قَعَدْتُمْ عِنْدَهُمْ وَهُمْ يَخُوضُونَ وَيَسْتَهْزِئُونَ وَرَضِيتُمْ بِهِ فَأَنْتُمْ كُفَّارٌ مِثْلُهُمْ، وَإِنْ خَاضُوا فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ فَلَا بَأْسَ بِالْقُعُودِ مَعَهُمْ مَعَ الْكَرَاهَةِ، وَقَالَ الْحَسَنُ: لَا يَجُوزُ الْقُعُودُ مَعَهُمْ وَإِنْ خَاضُوا فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى: {وَإِمَّا يُنْسِيَنَّكَ الشَّيْطَانُ فَلَا تَقْعُدْ بَعْدَ الذِّكْرَى مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ} وَالْأَكْثَرُونَ عَلَى الْأَوَّلِ. وَآيَةُ الْأَنْعَامِ مَكِّيَّةٌ وَهَذِهِ مَدَنِيَّةٌ وَالْمُتَأَخِّرُ أَوْلَى: {إِنَّ اللَّهَ جَامِعُ الْمُنَافِقِينَ وَالْكَافِرِينَ فِي جَهَنَّمَ جَمِيعًا}

ed-Dahhâk, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan nakletti: Kıyamet gününe kadar dinde sonradan ihdas eden (bidat çıkaran) herkes ve her bidatçi bu ayetin kapsamına girmiştir. {إِنَّكُمْ إِذًا مِثْلُهُمْ} “Aksi takdirde siz de onlar gibi olursunuz.” Yani onlar [alaya] dalıp alay ederlerken yanlarında oturur ve buna razı olursanız siz de onlar gibi kâfir olursunuz. Şayet başka bir söze dalarlarsa, kerahetle birlikte onlarla oturmakta bir beis yoktur. el-Hasan ise şöyle demiştir: Başka bir söze dalsalar bile onlarla oturmak caiz değildir; çünkü Yüce Allah: {وَإِمَّا يُنْسِيَنَّكَ الشَّيْطَانُ فَلَا تَقْعُدْ بَعْدَ الذِّكْرَى مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ} “Şayet şeytan sana unutturursa, hatırladıktan sonra artık o zalimler topluluğu ile oturma!” buyurmuştur. Çoğunluk ise birinci görüştedir. En'âm ayeti Mekkî, bu ayet ise Medenî'dir ve sonraki [hüküm] önceliklidir. {إِنَّ اللَّهَ جَامِعُ الْمُنَافِقِينَ وَالْكَافِرِينَ فِي جَهَنَّمَ جَمِيعًا} “Şüphesiz Allah münafıkları da kâfirleri de cehennemde bir araya toplayacaktır.”

{الَّذِينَ يَتَرَبَّصُونَ بِكُمْ} [يَنْتَظِرُونَ بِكُمُ الدَّوَائِرَ] ، يَعْنِي: الْمُنَافِقِينَ، {فَإِنْ كَانَ لَكُمْ فَتْحٌ مِنَ اللَّهِ} يَعْنِي: ظَفَرٌ وَغَنِيمَةٌ، {قَالُوا} لَكُمْ {أَلَمْ نَكُنْ مَعَكُمْ} عَلَى دِينِكُمْ فِي الْجِهَادِ، كُنَّا مَعَكُمْ فَاجْعَلُوا لَنَا نَصِيبًا مِنَ الْغَنِيمَةِ، {وَإِنْ كَانَ لِلْكَافِرِينَ نَصِيبٌ} يَعْنِي دَوْلَةٌ وَظُهُورٌ عَلَى الْمُسْلِمِينَ، {قَالُوا} يَعْنِي: المنافقين للكافرين، ٩٨/ب {أَلَمْ نَسْتَحْوِذْ عَلَيْكُمْ} وَالِاسْتِحْوَاذ: هُوَ الِاسْتِيلَاءُ وَالْغَلَبَةُ، قَالَ تَعَالَى: "اسْتَحْوَذَ عَلَيْهِمُ الشَّيْطَانُ" (الْمُجَادَلَةِ -١٩) أَيْ: اسْتَوْلَى وَغَلَبَ، يَقُولُ: أَلَمْ نُخْبِرْكُمْ بِعَوْرَةِ مُحَمَّدٍ

{الَّذِينَ يَتَرَبَّصُونَ بِكُمْ} “Onlar sizi gözetleyip duranlardır” [başınıza felaketlerin gelmesini bekleyenlerdir]; yani münafıklardır. {فَإِنْ كَانَ لَكُمْ فَتْحٌ مِنَ اللَّهِ} “Eğer size Allah'tan bir fetih nasip olursa” yani zafer ve ganimet [olursa], {قَالُوا} “derler ki:” size [şöyle derler]: {أَلَمْ نَكُنْ مَعَكُمْ} “Biz sizinle beraber değil miydik?” Cihatta sizin dininiz üzere sizinle beraberdik; öyleyse ganimetten bize de bir pay ayırın! {وَإِنْ كَانَ لِلْكَافِرِينَ نَصِيبٌ} “Şayet kâfirlere bir pay düşerse” yani Müslümanlara karşı bir üstünlük ve galebe olursa, {قَالُوا} “derler ki:” yani münafıklar kâfirlere [şöyle] derler: 98/b {أَلَمْ نَسْتَحْوِذْ عَلَيْكُمْ} “Biz size üstünlük sağlamadık mı?” İstihvâz (الِاسْتِحْوَاذ); hâkimiyet kurmak ve üstün gelmektir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {اسْتَحْوَذَ عَلَيْهِمُ الشَّيْطَانُ} “Şeytan onları hâkimiyeti altına almıştır” (el-Mücâdele, 19); yani hükmü altına almış ve üstün gelmiştir. [Münafıklar] derler ki: Biz size Muhammed'in

صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَأَصْحَابِهِ وَنُطْلِعْكُمْ عَلَى سِرِّهِمْ؟

sallallâhu aleyhi ve sellem ve ashabının açığını haber verip sizi onların sırlarına vakıf kılmadık mı?

قَالَ الْمُبَرِّدُ: يَقُولُ الْمُنَافِقُونَ لِلْكَفَّارِ أَلَمْ نَغْلِبْكُمْ عَلَى رَأْيِكُمْ {وَنَمْنَعْكُمْ} وَنَصْرِفْكُمْ، {مِنَ الْمُؤْمِنِينَ} أَيْ: عَنِ الدُّخُولِ فِي جُمْلَتِهِمْ، وَقِيلَ: مَعْنَاهُ أَلَمْ نَسْتَوْلِ عَلَيْكُمْ بِالنُّصْرَةِ لَكُمْ وَنَمْنَعْكُمْ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ؟ أَيْ: نَدْفَعُ عَنْكُمْ صَوْلَةَ الْمُؤْمِنِينَ بِتَخْذِيلِهِمْ عَنْكُمْ وَمُرَاسَلَتِنَا إِيَّاكُمْ بِأَخْبَارِهِمْ وَأُمُورِهِمْ، وَمُرَادُ الْمُنَافِقِينَ بِهَذَا الْكَلَامِ إِظْهَارُ الْمِنَّةِ عَلَى الْكَافِرِينَ.

el-Müberred şöyle demiştir: Münafıklar kâfirlere, 'Biz sizin fikrinize baskın gelip {وَنَمْنَعْكُمْ} sizi çevirerek {مِنَ الْمُؤْمِنِينَ} “müminlerden” yani onların arasına katılmaktan engellemedik mi?' derler. Şöyle de denilmiştir: Bunun anlamı; 'Biz size yardım ederek size kol kanat germedik ve sizi müminlerden korumadık mı?' yani 'Onları size karşı cesaretsizlendirerek ve onların haberleri ile durumlarını size ulaştırarak müminlerin hücumunu sizden savmadık mı?' demektir. Münafıkların bu sözden maksadı, kâfirlere minnet ettirmektir.

{فَاللَّهُ يَحْكُمُ بَيْنَكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ} يَعْنِي: بَيْنَ أَهْلِ الْإِيمَانِ وَأَهْلِ النِّفَاقِ، {وَلَنْ يَجْعَلَ اللَّهُ لِلْكَافِرِينَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ سَبِيلًا} قَالَ عَلِيُّ: فِي الْآخِرَةِ، وَقَالَ عِكْرِمَةُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵃: أَيُّ حُجَّةً، وَقِيلَ: ظُهُورًا عَلَى أَصْحَابِ النَّبِيِّ ﷺ.

{فَاللَّهُ يَحْكُمُ بَيْنَكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ} “Artık Allah, kıyamet gününde aranızda hüküm verecektir” yani iman ehli ile nifak ehli arasında. {وَلَنْ يَجْعَلَ اللَّهُ لِلْكَافِرِينَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ سَبِيلًا} “Allah, kâfirlere müminlerin aleyhinde asla bir yol vermeyecektir.” Ali: “Ahirette” demiştir. İkrime, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan naklen: “Yani bir hüccet [vermeyecektir]” demiştir. Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabına karşı bir üstünlük [vermeyecektir], diye de söylenmiştir.

{إِنَّ الْمُنَافِقِينَ يُخَادِعُونَ اللَّهَ وَهُوَ خَادِعُهُمْ وَإِذَا قَامُوا إِلَى الصَّلَاةِ قَامُوا كُسَالَى يُرَاءُونَ النَّاسَ وَلَا يَذْكُرُونَ اللَّهَ إِلَّا قَلِيلًا (١٤٢) مُذَبْذَبِينَ بَيْنَ ذَلِكَ لَا إِلَى هَؤُلَاءِ وَلَا إِلَى هَؤُلَاءِ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ سَبِيلًا (١٤٣) }

{إِنَّ الْمُنَافِقِينَ يُخَادِعُونَ اللَّهَ وَهُوَ خَادِعُهُمْ وَإِذَا قَامُوا إِلَى الصَّلَاةِ قَامُوا كُسَالَى يُرَاءُونَ النَّاسَ وَلَا يَذْكُرُونَ اللَّهَ إِلَّا قَلِيلًا (١٤٢) مُذَبْذَبِينَ بَيْنَ ذَلِكَ لَا إِلَى هَؤُلَاءِ وَلَا إِلَى هَؤُلَاءِ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ سَبِيلًا (١٤٣) } “Şüphesiz münafıklar Allah'ı aldatmaya çalışırlar; oysa O, onları aldatandır (tuzaklarını boşa çıkarandır). Namaza kalktıkları zaman üşene üşene kalkarlar, insanlara gösteriş yaparlar ve Allah'ı pek az anarlar. (142) Bunların arasında bocalayıp dururlar; ne bunlara ne de onlara [aittirler]. Allah kimi saptırırsa, artık onun için asla bir yol bulamazsın. (143)”

{إِنَّ الْمُنَافِقِينَ يُخَادِعُونَ اللَّهَ وَهُوَ خَادِعُهُمْ} أَيْ يُعَامِلُونَهُ مُعَامَلَةَ الْمُخَادِعِينَ وَهُوَ خَادِعُهُمْ، أَيْ: مُجَازِيهِمْ عَلَى خِدَاعِهِمْ وَذَلِكَ أَنَّهُمْ يُعْطَوْنَ نُورًا يَوْمَ الْقِيَامَةِ كَمَا لِلْمُؤْمِنِينَ، فَيَمْضِي الْمُؤْمِنُونَ بِنُورِهِمْ عَلَى الصِّرَاطِ، وَيُطْفَأُ نُورُ الْمُنَافِقِينَ، {وَإِذَا قَامُوا إِلَى الصَّلَاةِ} يَعْنِي: الْمُنَافِقِينَ {قَامُوا كُسَالَى} أَيْ: مُتَثَاقِلِينَ لَا يُرِيدُونَ بِهَا اللَّهَ فَإِنْ رَآهُمْ أَحَدٌ صَلَّوْا وَإِلَّا انْصَرَفُوا فَلَا يُصَلُّونَ، {يُرَاءُونَ النَّاسَ} أَيْ: يَفْعَلُونَ ذَلِكَ مُرَاءَاةً لِلنَّاسِ لَا اتِّبَاعًا لِأَمْرِ اللَّهِ، {وَلَا يَذْكُرُونَ اللَّهَ إِلَّا قَلِيلًا} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄ وَالْحَسَنُ: إِنَّمَا قَالَ ذَلِكَ لِأَنَّهُمْ يَفْعَلُونَهَا رِيَاءً وَسُمْعَةً، وَلَوْ أَرَادُوا بِذَلِكَ الْقَلِيلِ وَجْهَ اللَّهِ تَعَالَى لَكَانَ كَثِيرًا، وَقَالَ قَتَادَةُ: إِنَّمَا قَلَّ ذِكْرُ الْمُنَافِقِينَ لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَمْ يَقْبَلْهُ، وَكُلُّ مَا قَبِلَ اللَّهُ فَهُوَ كَثِيرٌ.

{إِنَّ الْمُنَافِقِينَ يُخَادِعُونَ اللَّهَ وَهُوَ خَادِعُهُمْ} “Şüphesiz münafıklar Allah'ı aldatmaya çalışırlar; oysa O, onları aldatandır” yani O'na aldatan kimselerin muamelesiyle muamele ederler, O da onları aldatandır; yani aldatmalarının karşılığını onlara verendir. Bu da şöyledir: Kıyamet gününde müminlere verildiği gibi onlara da bir nur verilir; müminler nurlarıyla Sırat üzerinden geçerler, münafıkların nuru ise söndürülür. {وَإِذَا قَامُوا إِلَى الصَّلَاةِ} “Namaza kalktıkları zaman” yani münafıklar, {قَامُوا كُسَالَى} “üşene üşene kalkarlar” yani onunla Allah'ın rızasını gözetmeksizin tembelce ve isteksizce kalkarlar; biri onları görürse namaz kılarlar, görmezse çekip gider namaz kılmazlar. {يُرَاءُونَ النَّاسَ} “insanlara gösteriş yaparlar” yani bunu Allah'ın emrine uymak için değil, insanlara gösteriş olsun diye yaparlar. {وَلَا يَذْكُرُونَ اللَّهَ إِلَّا قَلِيلًا} “ve Allah'ı pek az anarlar.” İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ ve el-Hasan şöyle demişlerdir: Böyle denmesinin sebebi, bunu riya ve gösteriş olsun diye yapmalarıdır; eğer o az amelle Yüce Allah'ın rızasını murad etselerdi o çok olurdu. Katâde ise şöyle demiştir: Münafıkların zikrinin az olması, Yüce Allah'ın onu kabul etmemesinden dolayıdır; zira Allah'ın kabul ettiği her şey çoktur.

{مُذَبْذَبِينَ بَيْنَ ذَلِكَ} أَيْ: مُتَرَدِّدِينَ مُتَحَيِّرِينَ بَيْنَ الْكُفْرِ وَالْإِيمَانِ، {لَا إِلَى هَؤُلَاءِ وَلَا إِلَى هَؤُلَاءِ} أَيْ: لَيْسُوا مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فَيَجِبُ لَهُمْ مَا يَجِبُ لِلْمُؤْمِنِينَ، وَلَيْسُوا مِنَ الْكُفَّارِ فَيُؤْخَذُ مِنْهُمْ مَا يُؤْخَذُ مِنَ الْكُفَّارِ، {وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ سَبِيلًا} أَيْ: طَرِيقًا إِلَى الْهُدَى.

{مُذَبْذَبِينَ بَيْنَ ذَلِكَ} “Bunların arasında bocalayıp dururlar” yani küfür ile iman arasında tereddüt edip şaşkınlık içinde kalırlar. {لَا إِلَى هَؤُلَاءِ وَلَا إِلَى هَؤُلَاءِ} “ne bunlara ne de onlara [aittirler].” Yani ne müminlerdendirler ki müminlere gereken haklar onlar için de gereksin; ne de kâfirlerdendirler ki kâfirlerden alınan şeyler onlardan da alınsın. {وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ سَبِيلًا} “Allah kimi saptırırsa, artık onun için asla bir yol bulamazsın” yani hidayete giden bir yol bulamazsın.

أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ عَبَدِ الْقَاهِرِ الْجُرْجَانِيُّ، قَالَ أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْغَافِرِ بْنُ مُحَمَّدٍ الْفَارِسِيُّ، أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عِيسَى الْجُلُودِيُّ، أَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ سُفْيَانَ، أَنَا مُسْلِمُ بْنُ الْحَجَّاجِ، أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمَثْنَى، أَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ، يَعْنِي الثَّقَفِيَّ أَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: "مَثَلُ الْمُنَافِقِ كَمَثَلِ الشَّاةِ الْعَائِرَةِ بَيْنَ الْغَنَمَيْنِ، تَعِيرُ إِلَى

Bize İsmâîl b. Abdilkāhir el-Cürcânî haber verip dedi ki: Bize Abdülgāfir b. Muhammed el-Fârisî haber verdi, bize Muhammed b. Îsâ el-Cülûdî bildirdi, bize İbrâhîm b. Muhammed b. Süfyân bildirdi, bize Müslim b. el-Haccâc bildirdi, bize Muhammed b. el-Müsennâ bildirdi, bize Abdülvehhâb -yani es-Sekafî- bildirdi, bana Abdullah b. Ömer, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'den nakletti; [Allah Resûlü] şöyle buyurdu: “Münafığın misali, iki koyun sürüsü arasında bocalayıp duran şaşkın koyun gibidir; bir o

هَذِهِ مَرَّةً وَإِلَى هَذِهِ مَرَّةً" .

tarafa gider, bir bu tarafa gider.”

{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا الْكَافِرِينَ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ أَتُرِيدُونَ أَنْ تَجْعَلُوا لِلَّهِ عَلَيْكُمْ سُلْطَانًا مُبِينًا (١٤٤) إِنَّ الْمُنَافِقِينَ فِي الدَّرْكِ الْأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ وَلَنْ تَجِدَ لَهُمْ نَصِيرًا (١٤٥) إِلَّا الَّذِينَ تَابُوا وَأَصْلَحُوا وَاعْتَصَمُوا بِاللَّهِ وَأَخْلَصُوا دِينَهُمْ لِلَّهِ فَأُولَئِكَ مَعَ الْمُؤْمِنِينَ وَسَوْفَ يُؤْتِ اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ أَجْرًا عَظِيمًا (١٤٦) مَا يَفْعَلُ اللَّهُ بِعَذَابِكُمْ إِنْ شَكَرْتُمْ وَآمَنْتُمْ وَكَانَ اللَّهُ شَاكِرًا عَلِيمًا (١٤٧) }

{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا الْكَافِرِينَ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ أَتُرِيدُونَ أَنْ تَجْعَلُوا لِلَّهِ عَلَيْكُمْ سُلْطَانًا مُبِينًا (١٤٤) إِنَّ الْمُنَافِقِينَ فِي الدَّرْكِ الْأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ وَلَنْ تَجِدَ لَهُمْ نَصِيرًا (١٤٥) إِلَّا الَّذِينَ تَابُوا وَأَصْلَحُوا وَاعْتَصَمُوا بِاللَّهِ وَأَخْلَصُوا دِينَهُمْ لِلَّهِ فَأُولَئِكَ مَعَ الْمُؤْمِنِينَ وَسَوْفَ يُؤْتِ اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ أَجْرًا عَظِيمًا (١٤٦) مَا يَفْعَلُ اللَّهُ بِعَذَابِكُمْ إِنْ شَكَرْتُمْ وَآمَنْتُمْ وَكَانَ اللَّهُ شَاكِرًا عَلِيمًا (١٤٧) } “Ey iman edenler! Müminleri bırakıp da kâfirleri dost edinmeyin. Allah'a kendi aleyhinize apaçık bir delil mi vermek istiyorsunuz? (144) Şüphesiz münafıklar cehennemin en alt tabakasındadırlar ve onlar için asla bir yardımcı bulamazsın. (145) Ancak tövbe eden, ıslah olan, Allah'a sarılan ve dinlerini Allah'a halis kılanlar müstesnadır; işte onlar müminlerle beraberdirler. Allah müminlere ileride pek büyük bir mükâfat verecektir. (146) Eğer şükreder ve iman ederseniz Allah size azap edip de ne yapsın? Allah şükrün karşılığını verendir, her şeyi hakkıyla bilendir. (147)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا الْكَافِرِينَ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ} نَهَى اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ عَنْ مُوَالَاةِ الْكُفَّارِ، وَقَالَ: {أَتُرِيدُونَ أَنْ تَجْعَلُوا لِلَّهِ عَلَيْكُمْ سُلْطَانًا مُبِينًا} أَيْ حُجَّةً بَيِّنَةً فِي عَذَابِكُمْ، ثُمَّ ذَكَرَ مَنَازِلَ الْمُنَافِقِينَ، فَقَالَ جَلَّ ذِكْرُهُ:

Yüce Allah'ın: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا الْكَافِرِينَ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ} “Ey iman edenler! Müminleri bırakıp da kâfirleri dost edinmeyin” kavliyle Allah müminleri kâfirleri dost edinmekten nehyetmiş ve: {أَتُرِيدُونَ أَنْ تَجْعَلُوا لِلَّهِ عَلَيْكُمْ سُلْطَانًا مُبِينًا} “Allah'a kendi aleyhinize apaçık bir delil mi vermek istiyorsunuz?” yani size azap etmesi için apaçık bir hüccet mi [vermek istiyorsunuz?] buyurmuştur. Sonra münafıkların menzillerini zikrederek şanı yüce olan [Allah] şöyle buyurdu:

{إِنَّ الْمُنَافِقِينَ فِي الدَّرْكِ الْأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ} قَرَأَ أَهْلُ الْكُوفَةِ {فِي الدَّرْكِ} بِسُكُونِ الرَّاءِ وَالْبَاقُونَ بِفَتْحِهَا وَهُمَا لُغَتَانِ كَالظَّعْنِ وَالظَّعَنِ وَالنَّهْرِ وَالنَّهَرِ، وَقَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ ﵁: {فِي الدَّرْكِ الْأَسْفَلِ} فِي تَوَابِيتَ مِنْ حَدِيدٍ مُقْفَلَةٍ فِي النَّارِ، وَقَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ: بَيْتٌ مُقْفَلٌ عَلَيْهِمْ تَتَوَقَّدُ فِيهِ النَّارُ مِنْ فَوْقِهِمْ وَمِنْ تَحْتِهِمْ، {وَلَنْ تَجِدَ لَهُمْ نَصِيرًا} مَانِعًا مِنَ الْعَذَابِ.

{إِنَّ الْمُنَافِقِينَ فِي الدَّرْكِ الْأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ} “Şüphesiz münafıklar cehennemin en alt tabakasındadırlar”. Kûfeliler {فِي الدَّرْكِ} kelimesini râ harfinin sükûnu ile, diğerleri ise fethasıyla (fed-derak) okumuşlardır; bunlar ez-za‘n / ez-za‘an ve en-nehr / en-neher gibi iki ayrı lehçedir. İbn Mes‘ûd radıyallâhu anh: {فِي الدَّرْكِ الْأَسْفَلِ} “en alt tabakada”, ateşin içinde kilitli demir tabutlardadırlar, demiştir. Ebû Hüreyre ise: Üzerlerine kilitlenmiş, altlarından ve üstlerinden ateşin tutuşturulduğu bir evdir, demiştir. {وَلَنْ تَجِدَ لَهُمْ نَصِيرًا} “ve onlar için asla bir yardımcı bulamazsın” yani onları azaptan alıkoyacak bir yardımcı.

{إِلَّا الَّذِينَ تَابُوا} مِنَ النِّفَاقِ وَآمَنُوا {وَأَصْلَحُوا} عَمَلَهُمْ {وَاعْتَصَمُوا بِاللَّهِ} وَثِقُوا بِاللَّهِ {وَأَخْلَصُوا دِينَهُمْ لِلَّهِ} أَرَادَ الْإِخْلَاصَ بِالْقَلْبِ، لِأَنَّ النِّفَاقَ كُفْرُ الْقَلْبِ، فَزَوَالُهُ يَكُونُ بِإِخْلَاصِ الْقَلْبِ، {فَأُولَئِكَ مَعَ الْمُؤْمِنِينَ} قَالَ الْفَرَّاءُ: مِنَ الْمُؤْمِنِينَ، {وَسَوْفَ يُؤْتِ اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ} فِي الْآخِرَةِ {أَجْرًا عَظِيمًا} يَعْنِي: الْجَنَّةَ، وَحُذِفَتِ الْيَاءُ مِنْ {يُؤْتِ اللَّهُ} فِي الْخَطِّ لِسُقُوطِهَا فِي اللَّفْظِ، وَسُقُوطُهَا فِي اللَّفْظِ لِسُكُونِ اللَّامِ فِي "اللَّهِ".

{إِلَّا الَّذِينَ تَابُوا} “Ancak tövbe edenler müstesnadır” nifaktan tövbe edip iman edenler, {وَأَصْلَحُوا} “ve ıslah olanlar” amellerini düzeltenler, {وَاعْتَصَمُوا بِاللَّهِ} “ve Allah'a sarılanlar” Allah'a güvenenler {وَأَخْلَصُوا دِينَهُمْ لِلَّهِ} “ve dinlerini Allah'a halis kılanlar”. Burada kalple ihlası kastetmiştir; çünkü nifak kalbin inkârıdır ve onun zevali de ancak kalbin ihlasıyla olur. {فَأُولَئِكَ مَعَ الْمُؤْمِنِينَ} “işte onlar müminlerle beraberdirler.” el-Ferrâ: “Müminlerdendirler” demiştir. {وَسَوْفَ يُؤْتِ اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ} “Allah müminlere ileride verecektir” ahirette {أَجْرًا عَظِيمًا} “pek büyük bir mükâfat” yani cenneti. {يُؤْتِ اللَّهُ} lafzındaki yâ harfi, telaffuzda düştüğü için yazıda da hazfedilmiştir; telaffuzda düşmesi ise "Allah" lafzındaki lâm harfinin sükûnundan dolayıdır.

قَوْلُهُ تَعَالَى: {مَا يَفْعَلُ اللَّهُ بِعَذَابِكُمْ إِنْ شَكَرْتُمْ} أَيْ: إِنْ شَكَرْتُمْ نَعْمَاءَهُ {وَآمَنْتُمْ} بِهِ، فِيهِ تَقْدِيمٌ وَتَأْخِيرٌ، تَقْدِيرُهُ: إِنْ آمَنْتُمْ وَشَكَرْتُمْ، لِأَنَّ الشُّكْرَ لَا يَنْفَعُ مَعَ عَدَمِ الْإِيمَانِ، وَهَذَا اسْتِفْهَامٌ بِمَعْنَى التَّقْرِيرِ، مَعْنَاهُ: إِنَّهُ لَا يُعَذِّبُ الْمُؤْمِنَ الشَّاكِرَ، فَإِنَّ تَعْذِيبَهُ عِبَادَهُ لَا يَزِيدُ فِي مِلْكِهِ، وَتَرَكَهُ عُقُوبَتَهُمْ عَلَى فِعْلِهِمْ لَا يُنْقِصُ مِنْ سُلْطَانِهِ، وَالشُّكْرُ: ضِدَّ الْكُفْرِ وَالْكُفْرِ سَتْرُ النِّعْمَةِ، وَالشُّكْرُ: إِظْهَارُهَا، {وَكَانَ اللَّهُ شَاكِرًا عَلِيمًا} فَالشُّكْرُ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى هُوَ الرِّضَى بِالْقَلِيلِ مِنْ عِبَادِهِ وَإِضْعَافُ الثَّوَابِ عَلَيْهِ، وَالشُّكْرُ مِنَ الْعَبْدِ:

Yüce Allah'ın şu âyeti: {مَا يَفْعَلُ اللَّهُ بِعَذَابِكُمْ إِنْ شَكَرْتُمْ} “Eğer şükrederseniz... Allah size azap edip de ne yapsın?” yani O'nun nimetlerine şükrederseniz, {وَآمَنْتُمْ} “ve iman ederseniz” O'na [iman ederseniz]. Bu [ifadede] takdim ve tehir (öne alma ve sona bırakma) vardır; takdiri (asıl dizilişi): "Eğer iman edip şükrederseniz" şeklindedir. Çünkü imanın yokluğunda şükür fayda vermez. Bu [soru], takrîr (olumsuzluk anlamı taşıyan onaylatma) kabilinden bir istifhamdır (sorudur). Manası şudur: Şüphesiz O, şükreden mümine azap etmez; zira kullarına azap etmesi O'nun mülkünü artırmaz, işlediklerinden ötürü onlara ceza vermeyi terk etmesi de O'nun hâkimiyetinden hiçbir şey eksiltmez. Şükür, küfrün (nankörlüğün) zıddıdır. Küfür nimeti örtmek, şükür ise onu açığa vurmaktır. {وَكَانَ اللَّهُ شَاكِرًا عَلِيمًا} “Allah şükrün karşılığını verendir, hakkıyla bilendir.” Allah Teâlâ'nın şükrü, kullarından gelen az [amele] razı olması ve buna karşılık mükâfatı kat kat artırmasıdır. Kulun şükrü ise:

الطَّاعَةُ، وَمِنَ اللَّهِ: الثَّوَابُ.

itaattir; Allah'ın [şükrü] ise sevap vermektir.

{لَا يُحِبُّ اللَّهُ الْجَهْرَ بِالسُّوءِ مِنَ الْقَوْلِ إِلَّا مَنْ ظُلِمَ وَكَانَ اللَّهُ سَمِيعًا عَلِيمًا (١٤٨) إِنْ تُبْدُوا خَيْرًا أَوْ تُخْفُوهُ أَوْ تَعْفُوا عَنْ سُوءٍ فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ عَفُوًّا قَدِيرًا (١٤٩) }

{لَا يُحِبُّ اللَّهُ الْجَهْرَ بِالسُّوءِ مِنَ الْقَوْلِ إِلَّا مَنْ ظُلِمَ وَكَانَ اللَّهُ سَمِيعًا عَلِيمًا (١٤٨) إِنْ تُبْدُوا خَيْرًا أَوْ تُخْفُوهُ أَوْ تَعْفُوا عَنْ سُوءٍ فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ عَفُوًّا قَدِيرًا (١٤٩) } “Allah, zulme uğrayan kimse müstesna, kötü sözün açıkça söylenmesini sevmez. Allah her şeyi hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir. (148) Bir hayrı açıklar veya gizlerseniz ya da bir kötülüğü affederseniz, şüphesiz Allah çok affedicidir, her şeye hakkıyla kādirdir. (149)”

قَوْلُهُ: {لَا يُحِبُّ اللَّهُ الْجَهْرَ بِالسُّوءِ مِنَ الْقَوْلِ إِلَّا مَنْ ظُلِمَ} يَعْنِي: لَا يُحِبُّ اللَّهَ الْجَهْرَ بِالْقُبْحِ مِنَ الْقَوْلِ إِلَّا مَنْ ظُلِمَ، فَيَجُوزُ لِلْمَظْلُومِ أَنْ يُخْبِرَ عَنْ ظُلْمِ الظَّالِمِ وَأَنْ يَدْعُوَ عَلَيْهِ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: "وَلَمَنِ انْتَصَرَ بَعْدَ ظُلْمِهِ فَأُولَئِكَ مَا عَلَيْهِمْ مِنْ سَبِيلٍ" (الشُّورَى -٤١) ، قَالَ الْحَسَنُ: دُعَاؤُهُ عَلَيْهِ أَنْ يَقُولَ: اللَّهُمَّ أَعِنِّي عَلَيْهِ اللَّهُمَّ اسْتَخْرِجْ حَقِّي مِنْهُ، وَقِيلَ: إِنْ شُتِمَ جَازَ أَنْ يَشْتُمَ بِمِثْلِهِ لَا يَزِيدُ عَلَيْهِ.

O'nun: {لَا يُحِبُّ اللَّهُ الْجَهْرَ بِالسُّوءِ مِنَ الْقَوْلِ إِلَّا مَنْ ظُلِمَ} “Allah, zulme uğrayan kimse müstesna, kötü sözün açıkça söylenmesini sevmez” kavlinin anlamı şudur: Allah, çirkin sözün açıkça söylenmesini sevmez; ancak haksızlığa uğrayan kimse müstesnadır. Zulme uğrayanın zalimin zulmünü haber vermesi ve ona beddua etmesi caizdir. Nitekim Allah Teâlâ: “Zulme uğradıktan sonra hakkını arayanlara gelince, onların aleyhine bir yol yoktur” (eş-Şûrâ: 41) buyurmuştur. el-Hasan şöyle demiştir: Ona bedduası, 'Allah'ım, ona karşı bana yardım et; Allah'ım, hakkımı ondan al' demesidir. Sövüldüğü takdirde, ileri gitmemek şartıyla misliyle sövmesinin caiz olduğu da söylenmiştir.

أَخْبَرَنَا أَبُو عَبْدِ اللَّهِ الْخَرَقِيُّ، أَنَا أَبُو الْحَسَنِ الطَّيْسَفُونِيُّ، أَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ الْجَوْهَرِيُّ، أَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَلِيٍّ الْكُشْمِيهَنِيُّ، أَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ جَعْفَرٍ، أَنَا الْعَلَاءُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ﵁ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: "الْمُسْتَبَانُ مَا قَالَا فَعَلَى الْبَادِئِ مَا لَمْ يَعْتَدِ الْمَظْلُومُ" .

Bize Ebû Abdillâh el-Harakī haber verdi, bize Ebü'l-Hasan et-Taysefûnî bildirdi, bize Abdullah b. Ömer el-Cevherî bildirdi, bize Ahmed b. Alî el-Küşmîhenî bildirdi, bize Alî b. Hucr bildirdi, bize İsmâîl b. Ca‘fer haber verdi, bize el-Alâ b. Abdirrahmân babasından, o da Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'tan nakletti ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Birbirine söven iki kişinin söyledikleri sözlerin [günahı], mazlum olan haddi aşmadıkça, ilk başlayana aittir.”

وَقَالَ مُجَاهِدٌ هَذَا فِي الضَّيْفِ إِذَا نَزَلَ بِقَوْمٍ فَلَمْ يُقْرُوهُ وَلَمْ يُحْسِنُوا ضِيَافَتَهُ فَلَهُ أَنْ يَشْكُوَ وَيَذْكُرَ مَا صُنِعَ بِهِ. أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ أَحْمَدَ الْمُلَيْحِيُّ، أَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النُّعَيْمِيُّ، أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ ثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، أَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، أَنَا اللَّيْثُ، عَنْ يَزِيدِ بْنِ أَبِي حَبِيبٍ، عَنْ أَبِي الْخَيْرِ، عَنْ عُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ، أَنَّهُ قَالَ: قُلْنَا يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّكَ تَبْعَثُنَا فَنَنْزِلُ بِقَوْمٍ فَلَا يُقْرُونَنَا فَمَا تَرَى؟ فَقَالَ لَنَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "إِنْ نَزَلْتُمْ بِقَوْمٍ فَأَمَرُوا لَكُمْ بِمَا يَنْبَغِي لِلضَّيْفِ فَاقْبَلُوا فَإِنْ لَمْ يَفْعَلُوا فَخُذُوا مِنْهُمْ حَقَّ الضَّيْفِ الَّذِي يَنْبَغِي لَهُمْ" .

Mücâhid şöyle demiştir: Bu, bir topluluğa konuk olup da kendisini ağırlamadıkları ve misafirperverlik göstermedikleri misafir hakkındadır; onun şikâyet etme ve kendisine yapılanı anlatma hakkı vardır. Bize Abdülvâhid b. Ahmed el-Muleyhî haber verdi, bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî bildirdi, bize Muhammed b. Yûsuf bildirdi, bize Muhammed b. İsmâîl rivayet etti, bize Kuteybe b. Saîd bildirdi, bize el-Leys, Yezîd b. Ebî Habîb'den, o Ebü'l-Hayr'dan, o da Ukbe b. Âmir'den haber verdi; o şöyle demiştir: “Yâ Resûlallah! Bizi [göreve] gönderiyorsun; bir topluluğa konuk oluyoruz ama bizi ağırlamıyorlar, bu konuda ne buyurursun?” dedik. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bize şöyle buyurdu: “Bir topluluğa konuk olduğunuzda misafire yaraşır şekilde ağırlanmanızı emrederlerse kabul edin; şayet bunu yapmazlarsa, misafire vermeleri gereken hakkı onlardan alın.”

وَقَرَأَ الضَّحَّاكُ بْنُ مُزَاحِمٍ وَزَيْدُ بْنُ أَسْلَمَ: {إِلَّا مَنْ ظَلَمَ} بِفَتْحِ الظَّاءِ وَاللَّامِ، مَعْنَاهُ: لَكِنِ الظَّالِمَ اجْهُرُوا لَهُ بِالسُّوءِ مِنَ الْقَوْلِ، وَقِيلَ مَعْنَاهُ: لَا يُحِبُّ اللَّهُ الْجَهْرَ بِالسُّوءِ مِنَ الْقَوْلِ لَكِنْ يَجْهَرُ مَنْ ظُلِمَ، وَالْقِرَاءَةُ الْأُولَى هِيَ الْمَعْرُوفَةُ، {وَكَانَ اللَّهُ سَمِيعًا} لِدُعَاءِ الْمَظْلُومِ، {عَلِيمًا} بِعِقَابِ الظَّالِمِ.

Dahhâk b. Müzâhim ve Zeyd b. Eslem {إِلَّا مَنْ ظَلَمَ} şeklinde zâ ve lâm harflerinin fethasıyla okumuşlardır; manası şudur: “Lakin zalime karşı kötü sözü açıkça söyleyin”. Şöyle de denilmiştir: Manası, Allah kötü sözün açıkça söylenmesini sevmez, lakin zulme uğrayan bunu açıkça söyler [demektir]. Meşhur olan ise birinci kıraattir. {وَكَانَ اللَّهُ سَمِيعًا} “Allah her şeyi hakkıyla işitendir” mazlumun duasını işitendir, {عَلِيمًا} “hakkıyla bilendir” zalimin cezasını bilendir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: {إِنْ تُبْدُوا خَيْرًا} يَعْنِي: حَسَنَةً فَيَعْمَلُ بِهَا كُتِبَتْ لَهُ عَشْرًا، وَإِنْ هَمَّ بِهَا وَلَمْ يَعْمَلْهَا كِتُبَتْ لَهُ حَسَنَةٌ وَاحِدَةٌ، وَهُوَ قَوْلُهُ {أَوْ تُخْفُوهُ} وَقِيلَ الْمُرَادُ مِنَ الْخَيْرِ: الْمَالُ، يُرِيدُ: إِنْ تُبْدُوا صَدَقَةً تُعْطُونَهَا جَهْرًا أَوْ تُخْفُوهَا فَتُعْطُوهَا سِرًّا، {أَوْ تَعْفُوا عَنْ سُوءٍ} أَيْ: عَنْ مَظْلَمةٍ، {فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ عَفُوًّا قَدِيرًا} أَوْلَى بِالتَّجَاوُزِ عَنْكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ.

Yüce Allah'ın: {إِنْ تُبْدُوا خَيْرًا} “Bir hayrı (iyiliği) açıklar” buyruğu; yani bir iyilik [amaçlar] ve onu yaparsa kendisine on katı yazılır, şayet onu yapmaya niyetlenir de yapmazsa kendisine bir iyilik (sevap) yazılır; {أَوْ تُخْفُوهُ} “yahut onu gizlerseniz” buyruğunun manası işte budur. Hayırdan maksadın mal olduğu da söylenmiştir; yani açıkça verdiğiniz bir sadakayı açığa vurursanız yahut gizlice verirseniz [demektir]. {أَوْ تَعْفُوا عَنْ سُوءٍ} “Veya bir kötülüğü affederseniz” yani [uğradığınız] bir haksızlığı [bağışlarsanız], {فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ عَفُوًّا قَدِيرًا} “şüphesiz Allah çok affedicidir, hakkıyla güç yetirendir” kıyamet gününde sizi affetmeye ve bağışlamaya en layık olandır.

{إِنَّ الَّذِينَ يَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ وَيُرِيدُونَ أَنْ يُفَرِّقُوا بَيْنَ اللَّهِ وَرُسُلِهِ وَيَقُولُونَ نُؤْمِنُ بِبَعْضٍ وَنَكْفُرُ بِبَعْضٍ وَيُرِيدُونَ أَنْ يَتَّخِذُوا بَيْنَ ذَلِكَ سَبِيلًا (١٥٠) أُولَئِكَ هُمُ الْكَافِرُونَ حَقًّا وَأَعْتَدْنَا لِلْكَافِرِينَ عَذَابًا مُهِينًا (١٥١) وَالَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ وَلَمْ يُفَرِّقُوا بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ أُولَئِكَ سَوْفَ يُؤْتِيهِمْ أُجُورَهُمْ وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا (١٥٢) يَسْأَلُكَ أَهْلُ الْكِتَابِ أَنْ تُنَزِّلَ عَلَيْهِمْ كِتَابًا مِنَ السَّمَاءِ فَقَدْ سَأَلُوا مُوسَى أَكْبَرَ مِنْ ذَلِكَ فَقَالُوا أَرِنَا اللَّهَ جَهْرَةً فَأَخَذَتْهُمُ الصَّاعِقَةُ بِظُلْمِهِمْ ثُمَّ اتَّخَذُوا الْعِجْلَ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْهُمُ الْبَيِّنَاتُ فَعَفَوْنَا عَنْ ذَلِكَ وَآتَيْنَا مُوسَى سُلْطَانًا مُبِينًا (١٥٣) }

{إِنَّ الَّذِينَ يَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ وَيُرِيدُونَ أَنْ يُفَرِّقُوا بَيْنَ اللَّهِ وَرُسُلِهِ وَيَقُولُونَ نُؤْمِنُ بِبَعْضٍ وَنَكْفُرُ بِبَعْضٍ وَيُرِيدُونَ أَنْ يَتَّخِذُوا بَيْنَ ذَلِكَ سَبِيلًا (١٥٠) أُولَئِكَ هُمُ الْكَافِرُونَ حَقًّا وَأَعْتَدْنَا لِلْكَافِرِينَ عَذَابًا مُهِينًا (١٥١) وَالَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ وَلَمْ يُفَرِّقُوا بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ أُولَئِكَ سَوْفَ يُؤْتِيهِمْ أُجُورَهُمْ وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا (١٥٢) يَسْأَلُكَ أَهْلُ الْكِتَابِ أَنْ تُنَزِّلَ عَلَيْهِمْ كِتَابًا مِنَ السَّمَاءِ فَقَدْ سَأَلُوا مُوسَى أَكْبَرَ مِنْ ذَلِكَ فَقَالُوا أَرِنَا اللَّهَ جَهْرَةً فَأَخَذَتْهُمُ الصَّاعِقَةُ بِظُلْمِهِمْ ثُمَّ اتَّخَذُوا الْعِجْلَ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْهُمُ الْبَيِّنَاتُ فَعَفَوْنَا عَنْ ذَلِكَ وَآتَيْنَا مُوسَى سُلْطَانًا مُبِينًا (١٥٣) } “Allah'ı ve peygamberlerini inkâr edenler, Allah ile peygamberlerinin arasını ayırmak isteyip ‘Bir kısmına inanırız, bir kısmını inkâr ederiz’ diyenler ve bunlar arasında bir yol tutmak isteyenler var ya; (150) İşte onlar gerçekten kâfirlerin ta kendileridir. Biz kâfirlere alçaltıcı bir azap hazırladık. (151) Allah'a ve peygamberlerine iman eden ve onlardan hiçbirini diğerinden ayırt etmeyenlere gelince; işte onlara mükâfatları ileride verilecektir. Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhametlidir. (152) Ehl-i kitap senden, kendilerine gökten bir kitap indirmeni istiyorlar. Nitekim Mûsâ'dan bundan daha büyüğünü istemişler ve ‘Bize Allah'ı apaçık göster’ demişlerdi. Bu zulümlerinden ötürü onları yıldırım çarptı. Sonra kendilerine apaçık deliller geldikten sonra buzağıyı [ilah] edindiler. Yine de bunu affettik ve Mûsâ'ya apaçık bir delil verdik. (153)”

قَوْلُهُ ﷿: {إِنَّ الَّذِينَ يَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ} الْآيَةَ، نَزَلَتْ فِي الْيَهُودِ، وَذَلِكَ أَنَّهُمْ آمَنُوا بِمُوسَى ﵇ وَالتَّوْرَاةِ وَعُزَيْرٍ، وَكَفَرُوا بِعِيسَى وَالْإِنْجِيلِ وَبِمُحَمَّدٍ وَالْقُرْآنِ، {وَيُرِيدُونَ أَنْ يُفَرِّقُوا بَيْنَ اللَّهِ وَرُسُلِهِ وَيَقُولُونَ نُؤْمِنُ بِبَعْضٍ وَنَكْفُرُ بِبَعْضٍ وَيُرِيدُونَ أَنْ يَتَّخِذُوا بَيْنَ ذَلِكَ سَبِيلًا} أَيْ: دِينًا بَيْنَ الْيَهُودِيَّةِ وَالْإِسْلَامِ وَمَذْهَبًا يَذْهَبُونَ إِلَيْهِ.

Yüce Allah'ın: {إِنَّ الَّذِينَ يَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ} “Allah'ı ve peygamberlerini inkâr edenler...” ayeti Yahudiler hakkında indi. Şöyle ki onlar Mûsâ aleyhisselâm'a, Tevrat'a ve Üzeyr'e iman ettiler; Îsâ'yı, İncil'i, Muhammed'i ve Kur'an'ı ise inkâr ettiler. {وَيُرِيدُونَ أَنْ يُفَرِّقُوا بَيْنَ اللَّهِ وَرُسُلِهِ وَيَقُولُونَ نُؤْمِنُ بِبَعْضٍ وَنَكْفُرُ بِبَعْضٍ وَيُرِيدُونَ أَنْ يَتَّخِذُوا بَيْنَ ذَلِكَ سَبِيلًا} “Allah ile peygamberlerinin arasını ayırmak isteyip ‘Bir kısmına inanırız, bir kısmını inkâr ederiz’ diyenler ve bunlar arasında bir yol tutmak isteyenler...” yani Yahudilik ile İslam arasında bir din ve benimseyecekleri bir mezhep [edinmek isterler].

{أُولَئِكَ هُمُ الْكَافِرُونَ حَقًّا} حَقَّقَ كُفْرَهُمْ لِيُعْلِمَ أَنَّ الْكُفْرَ بِبَعْضِهِمْ كَالْكُفْرِ بِجَمِيعِهِمْ {وَأَعْتَدْنَا لِلْكَافِرِينَ عَذَابًا مُهِينًا}

{أُولَئِكَ هُمُ الْكَافِرُونَ حَقًّا} “İşte onlar gerçekten kâfirlerin ta kendileridir.” Bazılarını inkâr etmenin hepsini inkâr etmek gibi olduğunu bildirmek için onların küfrünü kesinleştirdi. {وَأَعْتَدْنَا لِلْكَافِرِينَ عَذَابًا مُهِينًا} “Biz kâfirlere alçaltıcı bir azap hazırladık.”

{وَالَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ} كُلِّهِمْ {وَلَمْ يُفَرِّقُوا بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ} يَعْنِي: بَيْنَ الرُّسُلِ وَهُمُ الْمُؤْمِنُونَ، يَقُولُونَ: لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْ رُسُلِهِ، {أُولَئِكَ سَوْفَ يُؤْتِيهِمْ أُجُورَهُمْ} بِإِيمَانِهِمْ بِاللَّهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ، قَرَأَ حَفْصٌ عَنْ عَاصِمٍ {يُؤْتِيهِمْ} بِالْيَاءِ، أَيْ: {يُؤْتِيهِمُ اللَّهُ} ، والباقون بالنون ٩٩/أ {وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا}

{وَالَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ} “Allah'a ve peygamberlerine iman edenler” hepsine [iman edenler] {وَلَمْ يُفَرِّقُوا بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ} “ve onlardan hiçbirini ayırt etmeyenler” yani peygamberler arasında ayrım yapmayanlar; onlar müminlerdir ve “O'nun elçilerinden hiçbirini ayırt etmeyiz” derler. {أُولَئِكَ سَوْفَ يُؤْتِيهِمْ أُجُورَهُمْ} “işte onlara mükâfatları ileride verilecektir” Allah'a, kitaplarına ve peygamberlerine olan imanları sebebiyle. Âsım'dan Hafs rivayetinde {يُؤْتِيهِمْ} yâ harfiyle okunmuştur; yani {يُؤْتِيهِمُ اللَّهُ} “Allah onlara verecektir” demektir. Diğerleri ise nûn harfiyle okumuştur (nü’tîhim). 99/a {وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا} “Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhametlidir.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: {يَسْأَلُكَ أَهْلُ الْكِتَابِ} الْآيَةَ، وَذَلِكَ أَنَّ كَعْبَ بْنَ الْأَشْرَفِ وَفَنْحَاصَ بْنَ عَازُورَاءَ مِنَ الْيَهُودِ قَالَا لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ: إِنْ كُنْتَ نَبِيًّا فَأْتِنَا بِكِتَابٍ جُمْلَةً مِنَ السَّمَاءِ، كَمَا أَتَى بِهِ مُوسَى ﵇، فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَلَيْهِ: {يَسْأَلُكَ أَهْلُ الْكِتَابِ أَنْ تُنَزِّلَ عَلَيْهِمْ كِتَابًا مِنَ السَّمَاءِ} .

Allah Teâlâ'nın: {يَسْأَلُكَ أَهْلُ الْكِتَابِ} “Kitap ehli senden ... ister” ayeti. Şöyle ki; Yahudilerden Kâ‘b b. el-Eşref ve Fanhâs b. Âzûrâ, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e: “Eğer bir peygambersen, Mûsâ aleyhisselâm'ın getirdiği gibi bize de gökten toptan bir kitap getir” dediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ ona: {يَسْأَلُكَ أَهْلُ الْكِتَابِ أَنْ تُنَزِّلَ عَلَيْهِمْ كِتَابًا مِنَ السَّمَاءِ} “Kitap ehli senden, kendilerine gökten bir kitap indirmeni isterler” [ayetini] indirdi.

وَكَانَ هَذَا السُّؤَالُ مِنْهُمْ سُؤَالَ تَحَكُّمٍ وَاقْتِرَاحٍ، لَا سُؤَالَ انْقِيَادٍ، وَاللَّهُ تَعَالَى لَا يُنْزِلُ الْآيَاتِ عَلَى اقْتِرَاحِ الْعِبَادِ. قَوْلُهُ: {فَقَدْ سَأَلُوا مُوسَى أَكْبَرَ مِنْ ذَلِكَ} أَيْ: أَعْظَمَ مِنْ ذَلِكَ، يَعْنِي: السَّبْعِينَ الَّذِي خَرَجَ بِهِمْ مُوسَى ﵇ إِلَى الْجَبَلِ، {فَقَالُوا أَرِنَا اللَّهَ جَهْرَةً} أَيْ: عِيَانًا، قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: مَعْنَاهُ قَالُوا جَهْرَةً أَرِنَا اللَّهُ، {فَأَخَذَتْهُمُ الصَّاعِقَةُ بِظُلْمِهِمْ ثُمَّ اتَّخَذُوا الْعِجْلَ} يَعْنِي إِلَهًا، {مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْهُمُ الْبَيِّنَاتُ فَعَفَوْنَا عَنْ ذَلِكَ} وَلَمْ نَسْتَأْصِلْهُمْ، قِيلَ: هَذَا اسْتِدْعَاءٌ إِلَى التَّوْبَةِ، مَعْنَاهُ: أَنَّ أُولَئِكَ الَّذِينَ أَجْرَمُوا تَابُوا فَعَفَوْنَا عَنْهُمْ، فَتُوبُوا أَنْتُمْ حَتَّى نَعْفُوَ عَنْكُمْ، {وَآتَيْنَا مُوسَى سُلْطَانًا مُبِينًا} أَيْ: حُجَّةً بَيِّنَةً مِنَ الْمُعْجِزَاتِ، وَهِيَ الْآيَاتُ التِّسْعُ.

Onların bu talebi teslimiyet için sorulmuş bir soru değil; inatlaşma ve keyfî bir teklif idi. Allah Teâlâ ise ayetleri kulların keyfî tekliflerine göre indirmez. {فَقَدْ سَأَلُوا مُوسَى أَكْبَرَ مِنْ ذَلِكَ} “Nitekim Mûsâ'dan bundan daha büyüğünü istemişler” yani bundan daha büyüğünü; ki bunlar Mûsâ aleyhisselâm'ın kendileriyle dağa çıktığı yetmiş kişidir. {فَقَالُوا أَرِنَا اللَّهَ جَهْرَةً} “ve ‘Bize Allah'ı apaçık göster’ demişlerdi.” Yani gözle görülür şekilde [göster]. Ebû Ubeyde şöyle demiştir: Manası; apaçık ve alenen 'bize Allah'ı göster' dediler, [demektir]. {فَأَخَذَتْهُمُ الصَّاعِقَةُ بِظُلْمِهِمْ ثُمَّ اتَّخَذُوا الْعِجْلَ} “Bu zulümlerinden ötürü onları yıldırım çarptı. Sonra buzağıyı [ilah] edindiler” yani ilah edindiler, {مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْهُمُ الْبَيِّنَاتُ فَعَفَوْنَا عَنْ ذَلِكَ} “kendilerine apaçık deliller geldikten sonra. Yine de bunu affettik” ve köklerini kazımadık. Denildi ki: Bu, tövbeye bir çağrıdır; manası şudur: O suç işleyenler tövbe ettiler de biz onları affettik, siz de tövbe edin ki sizi de affedelim. {وَآتَيْنَا مُوسَى سُلْطَانًا مُبِينًا} “ve Mûsâ'ya apaçık bir delil verdik.” Yani mucizelerden apaçık bir hüccet verdik ki bunlar dokuz ayettir (mucizedir).

{وَرَفَعْنَا فَوْقَهُمُ الطُّورَ بِمِيثَاقِهِمْ وَقُلْنَا لَهُمُ ادْخُلُوا الْبَابَ سُجَّدًا وَقُلْنَا لَهُمْ لَا تَعْدُوَا فِي السَّبْتِ وَأَخَذْنَا مِنْهُمْ مِيثَاقًا غَلِيظًا (١٥٤) }

{وَرَفَعْنَا فَوْقَهُمُ الطُّورَ بِمِيثَاقِهِمْ وَقُلْنَا لَهُمُ ادْخُلُوا الْبَابَ سُجَّدًا وَقُلْنَا لَهُمْ لَا تَعْدُوَا فِي السَّبْتِ وَأَخَذْنَا مِنْهُمْ مِيثَاقًا غَلِيظًا (١٥٤)} “Söz vermeleri sebebiyle Tûr'u üzerlerine kaldırdık, onlara ‘Kapıdan secde ederek girin’ dedik, onlara ‘Cumartesi [yasağını] çiğnemeyin’ dedik ve kendilerinden sağlam bir söz aldık. (154)”

{فَبِمَا نَقْضِهِمْ مِيثَاقَهُمْ وَكُفْرِهِمْ بِآيَاتِ اللَّهِ وَقَتْلِهِمُ الْأَنْبِيَاءَ بِغَيْرِ حَقٍّ وَقَوْلِهِمْ قُلُوبُنَا غُلْفٌ بَلْ طَبَعَ اللَّهُ عَلَيْهَا بِكُفْرِهِمْ فَلَا يُؤْمِنُونَ إِلَّا قَلِيلًا (١٥٥) وَبِكُفْرِهِمْ وَقَوْلِهِمْ عَلَى مَرْيَمَ بُهْتَانًا عَظِيمًا (١٥٦) وَقَوْلِهِمْ إِنَّا قَتَلْنَا الْمَسِيحَ عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ رَسُولَ اللَّهِ وَمَا قَتَلُوهُ وَمَا صَلَبُوهُ وَلَكِنْ شُبِّهَ لَهُمْ وَإِنَّ الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِيهِ لَفِي شَكٍّ مِنْهُ مَا لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ إِلَّا اتِّبَاعَ الظَّنِّ وَمَا قَتَلُوهُ يَقِينًا (١٥٧) }

{فَبِمَا نَقْضِهِمْ مِيثَاقَهُمْ وَكُفْرِهِمْ بِآيَاتِ اللَّهِ وَقَتْلِهِمُ الْأَنْبِيَاءَ بِغَيْرِ حَقٍّ وَقَوْلِهِمْ قُلُوبُنَا غُلْفٌ بَلْ طَبَعَ اللَّهُ عَلَيْهَا بِكُفْرِهِمْ فَلَا يُؤْمِنُونَ إِلَّا قَلِيلًا (١٥٥) وَبِكُفْرِهِمْ وَقَوْلِهِمْ عَلَى مَرْيَمَ بُهْتَانًا عَظِيمًا (١٥٦) وَقَوْلِهِمْ إِنَّا قَتَلْنَا الْمَسِيحَ عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ رَسُولَ اللَّهِ وَمَا قَتَلُوهُ وَمَا صَلَبُوهُ وَلَكِنْ شُبِّهَ لَهُمْ وَإِنَّ الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِيهِ لَفِي شَكٍّ مِنْهُ مَا لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ إِلَّا اتِّبَاعَ الظَّنِّ وَمَا قَتَلُوهُ يَقِينًا (١٥٧) } “Sözlerini bozmaları, Allah'ın ayetlerini inkâr etmeleri, peygamberleri haksız yere öldürmeleri ve ‘Kalplerimiz perdelidir’ demeleri sebebiyle [onları lânetledik]. Aksine, inkârları yüzünden Allah kalplerini mühürlemiştir; artık pek azı müstesna, inanmazlar. (155) Ve inkârları ile Meryem'e büyük bir iftirada bulunmaları yüzünden; (156) Bir de ‘Biz Allah'ın elçisi Meryem oğlu Îsâ Mesîh'i öldürdük’ demeleri yüzünden... Oysa onu ne öldürdüler ne de astılar; fakat [öldürdükleri kişi] onlara benzer gösterildi. Onun hakkında ihtilafa düşenler kesinlikle bu hususta şüphe içindedirler. Zanna uymaktan başka buna dair hiçbir bilgileri yoktur ve onu kesin olarak öldürmediler. (157)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَرَفَعْنَا فَوْقَهُمُ الطُّورَ بِمِيثَاقِهِمْ وَقُلْنَا لَهُمُ ادْخُلُوا الْبَابَ سُجَّدًا وَقُلْنَا لَهُمْ لَا تَعْدُوَا فِي السَّبْتِ} قَرَأَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ بِتَشْدِيدِ الدَّالِّ وَفَتْحِ الْعَيْنِ نَافِعٍ بِرِوَايَةِ وَرْشٍ وَيَجْزِمُهَا الْآخَرُونَ، وَمَعْنَاهُ: لَا تَعْتَدُوا وَلَا تَظْلِمُوا بِاصْطِيَادِ الْحِيتَانِ فِيهِ، {وَأَخَذْنَا مِنْهُمْ مِيثَاقًا غَلِيظًا}

Yüce Allah'ın: {وَرَفَعْنَا فَوْقَهُمُ الطُّورَ بِمِيثَاقِهِمْ وَقُلْنَا لَهُمُ ادْخُلُوا الْبَابَ سُجَّدًا وَقُلْنَا لَهُمْ لَا تَعْدُوَا فِي السَّبْتِ} “Söz vermeleri sebebiyle Tûr'u üzerlerine kaldırdık, onlara ‘Kapıdan secde ederek girin’ dedik ve onlara ‘Cumartesi yasağını çiğnemeyin’ dedik” kavlinde Medineliler -Verş rivayetiyle Nâfi‘- dâl harfinin şeddesi ve ayn harfinin fethasıyla (lâ ta‘‘addû) okumuş, diğerleri ise [ayn harfini] cezimle (lâ ta‘dû) okumuşlardır. Manası: O gün balık avlayarak haddi aşmayın ve zulmetmeyin [demektir]. {وَأَخَذْنَا مِنْهُمْ مِيثَاقًا غَلِيظًا} “kendilerinden pek sağlam bir söz aldık.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: {فَبِمَا نَقْضِهِمْ مِيثَاقَهُمْ} أَيْ: فَبِنَقْضِهِمْ، و"مَا" صِلَةٌ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: "فَبِمَا رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ" (آلِ عِمْرَانَ -١٥٩) ، وَنَحْوَهَا، {وَكُفْرِهِمْ بِآيَاتِ اللَّهِ وَقَتْلِهِمُ الْأَنْبِيَاءَ بِغَيْرِ حَقٍّ وَقَوْلِهِمْ قُلُوبُنَا غُلْفٌ بَلْ طَبَعَ اللَّهُ عَلَيْهَا بِكُفْرِهِمْ} أَيْ: خَتَمَ عَلَيْهَا، {فَلَا يُؤْمِنُونَ إِلَّا قَلِيلًا} يَعْنِي: مِمَّنْ كَذَّبَ الرُّسُلَ لَا مِمَّنْ طُبِعَ عَلَى قَلْبِهِ، لِأَنَّ مَنْ طَبَعَ اللَّهُ عَلَى قَلْبِهِ لَا يُؤْمِنُ أَبَدًا، وَأَرَادَ بِالْقَلِيلِ: عَبْدَ اللَّهِ بْنَ سَلَامٍ وَأَصْحَابَهُ، وَقِيلَ: مَعْنَاهُ لَا يُؤْمِنُونَ قَلِيلًا وَلَا كَثِيرًا.

Yüce Allah'ın: {فَبِمَا نَقْضِهِمْ مِيثَاقَهُمْ} “Sözlerini bozmaları sebebiyle” yani ahitlerini bozmaları yüzünden [demektir]; "mâ" (ما) edatı ise Allah Teâlâ'nın: “Allah'ın rahmeti sayesindedir ki...” (Âl-i İmrân: 159) kavlinde ve benzerlerinde olduğu gibi zaidedir (pekiştirme içindir). {وَكُفْرِهِمْ بِآيَاتِ اللَّهِ وَقَتْلِهِمُ الْأَنْبِيَاءَ بِغَيْرِ حَقٍّ وَقَوْلِهِمْ قُلُوبُنَا غُلْفٌ بَلْ طَبَعَ اللَّهُ عَلَيْهَا بِكُفْرِهِمْ} “Allah'ın ayetlerini inkâr etmeleri, peygamberleri haksız yere öldürmeleri ve ‘Kalplerimiz perdelidir’ demeleri sebebiyle... Aksine, inkârları yüzünden Allah kalplerini mühürlemiştir” yani üzerlerine mühür vurmuştur. {فَلَا يُؤْمِنُونَ إِلَّا قَلِيلًا} “artık pek azı müstesna, inanmazlar.” Yani peygamberleri yalanlayanlardan [pek azı inanır]; kalbi mühürlenenlerden değil; çünkü Allah'ın kalbini mühürlediği kimse asla iman etmez. Pek az kimseden maksat ise Abdullah b. Selâm ve arkadaşlarıdır. Anlamının; ne az ne de çok hiçbir şekilde inanmazlar, olduğu da söylenmiştir.

{وَبِكُفْرِهِمْ وَقَوْلِهِمْ عَلَى مَرْيَمَ بُهْتَانًا عَظِيمًا} حِينَ رَمَوْهَا بِالزِّنَا.

{وَبِكُفْرِهِمْ وَقَوْلِهِمْ عَلَى مَرْيَمَ بُهْتَانًا عَظِيمًا} “Ve inkârları ile Meryem'e büyük bir iftirada bulunmaları yüzünden”, ona zina iftirasında bulundukları vakit.

{وَقَوْلِهِمْ إِنَّا قَتَلْنَا الْمَسِيحَ عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ رَسُولَ اللَّهِ وَمَا قَتَلُوهُ وَمَا صَلَبُوهُ}

{وَقَوْلِهِمْ إِنَّا قَتَلْنَا الْمَسِيحَ عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ رَسُولَ اللَّهِ وَمَا قَتَلُوهُ وَمَا صَلَبُوهُ} “Ve ‘Biz Allah'ın elçisi Meryem oğlu Îsâ Mesîh'i öldürdük’ demeleri yüzünden... Oysa onu ne öldürdüler ne de astılar;”

وَذَلِكَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَلْقَى شَبَهَ عِيسَى ﵇ عَلَى الَّذِي دَلَّ الْيَهُودَ عَلَيْهِ، وَقِيلَ: إِنَّهُمْ حَبَسُوا عِيسَى ﵇ فِي بَيْتٍ وَجَعَلُوا عَلَيْهِ رَقِيبًا فَأَلْقَى اللَّهُ تَعَالَى شَبَهَ عِيسَى ﵇ عَلَى الرَّقِيبِ فَقَتَلُوهُ، وَقِيلَ غَيْرَ ذَلِكَ، كَمَا ذَكَرْنَا فِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ .

Şöyle ki Allah Teâlâ Îsâ aleyhisselâm'ın benzerliğini Yahudilere onun yerini gösteren kişinin üzerine attı. Yahudilerin Îsâ aleyhisselâm'ı bir eve hapsedip başına da bir nöbetçi diktikleri, Allah Teâlâ'nın da Îsâ aleyhisselâm'ın benzerliğini o nöbetçinin üzerine atıp onu öldürdükleri de söylenmiştir. Âl-i İmrân Suresi'nde zikrettiğimiz üzere bundan başka şeyler de söylenmiştir.

قَوْلُهُ ﵎: {وَإِنَّ الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِيهِ} فِي قَتْلِهِ، {لَفِي شَكٍّ مِنْهُ} أَيْ: فِي قَتْلِهِ، قَالَ الْكَلْبِيُّ: اخْتِلَافُهُمْ فِيهِ هُوَ أَنَّ الْيَهُودَ قَالَتْ نَحْنُ قَتَلْنَاهُ، وَقَالَتْ طَائِفَةٌ مِنَ النَّصَارَى نَحْنُ قَتَلْنَاهُ، وَقَالَتْ طَائِفَةٌ مِنْهُمْ مَا قَتَلَهُ هَؤُلَاءِ وَلَا هَؤُلَاءِ بَلْ رَفَعَهُ اللَّهُ إِلَى السَّمَاءِ، وَنَحْنُ نَنْظُرُ إِلَيْهِ، وَقِيلَ: كَانَ اللَّهُ تَعَالَى أَلْقَى شَبَهَ وَجْهِ عِيسَى ﵇ عَلَى وَجْهِ صَطَيَافُوسَ وَلَمْ يُلْقِهِ عَلَى جَسَدِهِ، فَاخْتَلَفُوا فِيهِ فَقَالَ بَعْضُهُمْ قَتَلْنَا عِيسَى، فَإِنَّ الْوَجْهَ وَجْهُ عِيسَى ﵇ وَقَالَ بَعْضُهُمْ لَمْ نَقْتُلْهُ لِأَنَّ جَسَدَهُ لَيْسَ جَسَدَ عِيسَى ﵇، فَاخْتَلَفُوا. قَالَ السُّدِّيُّ: اخْتِلَافُهُمْ مِنْ حَيْثُ أَنَّهُمْ قَالُوا: إِنْ كَانَ هَذَا عِيسَى فَأَيْنَ صَاحِبُنَا؟ وَإِنَّ كَانَ هَذَا صَاحِبَنَا فَأَيْنَ عِيسَى؟ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: {مَا لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ} حَقِيقَةِ أَنَّهُ قُتِلَ أَوْ لَمْ يُقْتَلْ، {إِلَّا اتِّبَاعَ الظَّنِّ} لَكِنَّهُمْ يَتَّبِعُونَ الظَّنَّ فِي قَتْلِهِ. قَالَ اللَّهُ ﷻ: {وَمَا قَتَلُوهُ يَقِينًا} أَيْ: {مَا قَتَلُوا عِيسَى يَقِينًا} .

O'nun: {وَإِنَّ الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِيهِ} “Onun hakkında ihtilafa düşenler” onun öldürülmesi hususunda, {لَفِي شَكٍّ مِنْهُ} “kesinlikle bu hususta şüphe içindedirler.” Yani öldürülmesi hususunda. el-Kelbî şöyle demiştir: Bu konudaki ihtilafları şudur: Yahudiler 'Biz onu öldürdük' dediler. Hristiyanlardan bir grup 'Biz onu öldürdük' dedi. Onlardan bir başka grup ise 'Onu ne bunlar ne de şunlar öldürdü; aksine biz bakıp dururken Allah onu göğe yükseltti' dediler. Şöyle de denilmiştir: Allah Teâlâ Îsâ aleyhisselâm'ın yüzünün benzerliğini Satyafûs'un yüzüne attı fakat bedenine atmadı. Bu yüzden ihtilafa düştüler; bir kısmı 'Îsâ'yı öldürdük, zira yüz Îsâ aleyhisselâm'ın yüzüdür' derken, bir kısmı da 'Onu öldürmedik, çünkü bedeni Îsâ aleyhisselâm'ın bedeni değildir' dediler ve böylece ihtilafa düştüler. es-Süddî şöyle demiştir: İhtilafları şu yönden idi; 'Şayet bu Îsâ ise bizim arkadaşımız nerede? Yok eğer bu bizim arkadaşımız ise Îsâ nerede?' dediler. Allah Teâlâ: {مَا لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ} “Buna dair hiçbir bilgileri yoktur” onun öldürülüp öldürülmediğinin hakikati hakkında, {إِلَّا اتِّبَاعَ الظَّنِّ} “Zanna uymaktan başka” lakin onlar onun öldürülmesi konusunda zanna uyuyorlar, buyurdu. Allah celle celâluhu şöyle buyurdu: {وَمَا قَتَلُوهُ يَقِينًا} “ve onu kesin olarak öldürmediler” yani {مَا قَتَلُوا عِيسَى يَقِينًا} “Îsâ'yı kesin olarak öldürmediler”.

{بَلْ رَفَعَهُ اللَّهُ إِلَيْهِ وَكَانَ اللَّهُ عَزِيزًا حَكِيمًا (١٥٨) وَإِنْ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ إِلَّا لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ يَكُونُ عَلَيْهِمْ شَهِيدًا (١٥٩) }

{بَلْ رَفَعَهُ اللَّهُ إِلَيْهِ وَكَانَ اللَّهُ عَزِيزًا حَكِيمًا (١٥٨) وَإِنْ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ إِلَّا لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ يَكُونُ عَلَيْهِمْ شَهِيدًا (١٥٩) } “Aksine Allah onu kendi katına yükseltmiştir. Allah mutlak güç sahibidir, hüküm ve hikmet sahibidir. (158) Ehl-i kitaptan hiç kimse yoktur ki ölümünden önce ona iman edecek olmasın; kıyamet gününde de o, onların aleyhine şahitlik edecektir. (159)”

{بَلْ رَفَعَهُ اللَّهُ إِلَيْهِ} وَقِيلَ قَوْلُهُ "يَقِينًا" تَرْجِعُ إِلَى مَا بَعْدَهُ وَقَوْلُهُ "وَمَا قَتَلُوهُ" كَلَامٌ تَامٌّ تَقْدِيرُهُ: بَلْ رَفَعَهُ اللَّهُ إِلَيْهِ يَقِينًا، وَالْهَاءُ فِي "مَا قَتَلُوهُ" كِنَايَةٌ عَنْ عِيسَى ﵇، وَقَالَ الْفَرَّاءُ ﵀: مَعْنَاهُ وَمَا قَتَلُوا الَّذِي ظَنُّوا أَنَّهُ عِيسَى يَقِينًا، وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ مَعْنَاهُ: مَا قَتَلُوا ظَنَّهُمْ يَقِينًا، {وَكَانَ اللَّهُ عَزِيزًا} مَنِيعًا بِالنِّقْمَةِ مِنَ الْيَهُودِ، {حَكِيمًا} حَكَمَ بِاللَّعْنَةِ وَالْغَضَبِ عَلَيْهِمْ، فَسَلَّطَ عَلَيْهِمْ ضَيْطُوسَ بْنَ اسْبَسَيَانُوسَ الرُّومِيَّ فَقَتَلَ مِنْهُمْ مَقْتَلَةً عَظِيمَةً.

{بَلْ رَفَعَهُ اللَّهُ إِلَيْهِ} “Aksine Allah onu kendi katına yükseltmiştir.” "Yakînen" lafzının kendisinden sonrasına ait olduğu ve "Onu öldürmediler" ifadesinin tam bir kelam olduğu da söylenmiştir; bunun takdiri şöyledir: "Aksine Allah onu kesin olarak kendi katına yükseltmiştir." "Onu öldürmediler"deki zamir Îsâ aleyhisselâm'a aittir. el-Ferrâ rahimehullâh: Bunun anlamı; Îsâ olduğunu zannettikleri kişiyi kesin bir bilgiyle öldürmediler [demektir], demiştir. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan nakledildiğine göre manası: Zannlarını kesin bir bilgiye dönüştüremediler [demektir]. {وَكَانَ اللَّهُ عَزِيزًا} “Allah mutlak güç sahibidir” Yahudilerden intikam alacak güçtedir, {حَكِيمًا} “hüküm ve hikmet sahibidir” onlara lanet ve gazap ile hükmetmiştir; bu sebeple onların üzerine Romalı Titus b. Vespasianus'u musallat etmiş, o da onlardan pek çok kimseyi katletmiştir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَإِنْ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ إِلَّا لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ} أَيْ: وَمَا مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ إِلَّا لِيُؤْمِنَنَّ بِعِيسَى ﵇، هَذَا قَوْلُ أَكْثَرِ الْمُفَسِّرِينَ وَأَهْلِ الْعِلْمِ، وَقَوْلُهُ "قَبْلَ مَوْتِهِ" اخْتَلَفُوا فِي هَذِهِ الْكِنَايَةِ: فَقَالَ عِكْرِمَةُ وَمُجَاهِدٌ وَالضَّحَّاكُ وَالسُّدِّيُّ: إِنَّهَا كِنَايَةٌ عَنِ الْكِتَابِيِّ، وَمَعْنَاهُ: وَمَا مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ أَحَدٌ إِلَّا لِيُؤْمِنَنَّ بِعِيسَى ﵇ قَبْلَ مَوْتِهِ، إِذَا وَقَعَ فِي الْبَأْسِ حِينَ لَا يَنْفَعُهُ إِيمَانُهُ سَوَاءٌ احْتَرَقَ أَوْ غَرَقَ أَوْ تَرَدَّى فِي بِئْرٍ أَوْ سَقَطَ عَلَيْهِ جِدَارٌ أَوْ أَكَلَهُ سَبْعٌ أَوْ مَاتَ فَجْأَةً، وَهَذِهِ رِوَايَةٌ عَنْ أَبِي طَلْحَةَ عَنِ ابْنِ

Yüce Allah'ın: {وَإِنْ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ إِلَّا لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ} “Ehl-i kitaptan hiç kimse yoktur ki ölümünden önce ona iman edecek olmasın” kavli; yani ehl-i kitaptan hiç kimse yoktur ki Îsâ aleyhisselâm'a mutlaka iman edecek olmasın, demektir. Bu, müfessirlerin ve ilim ehlinin çoğunun görüşüdür. Yüce Allah'ın "Ölümünden önce" kavline gelince; bu zamir (kinâye) hakkında ihtilaf etmişlerdir: İkrime, Mücâhid, Dahhâk ve es-Süddî şöyle demiştir: Bu zamir ehl-i kitaptan olan kişiye (kitâbîye) aittir. Anlamı ise şudur: Ehl-i kitaptan hiç kimse yoktur ki imanın kendisine fayda vermeyeceği o şiddet ve çaresizlik anına düştüğünde; ister yanmış, ister boğulmuş, ister bir kuyuya yuvarlanmış, ister üzerine duvar yıkılmış, ister onu yırtıcı bir hayvan yemiş, isterse ansızın ölmüş olsun, ölümünden önce Îsâ aleyhisselâm'a mutlaka iman edecek olmasın. Bu, Ebû Talha kanalıyla İbn

عَبَّاسٍ ﵃. قَالَ: فَقِيلَ لِابْنِ عَبَّاسٍ ﵄: أَرَأَيْتَ إِنْ خَرَّ مِنْ فَوْقِ بَيْتٍ؟ قَالَ: يَتَكَلَّمُ بِهِ فِي الْهَوَاءِ قَالَ: فَقِيلَ أَرَأَيْتَ إِنْ ضُرِبَ عُنُقُ أَحَدِهِمْ؟ قَالَ: يَتَلَجْلَجُ بِهِ لِسَانُهُ.

Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan nakledilmiştir. Dedi ki: İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'ya, “Bir evin üstünden düşerse ne dersin?” diye soruldu. “Havadayken bunu söyler” dedi. “Onlardan birinin boynu vurulursa ne dersin?” denildi. “Diliyle bunu geveler [söyler]” dedi.

وَذَهَبَ قَوْمٌ إِلَى أَنَّ الْهَاءَ فِي "مَوْتِهِ" كِنَايَةٌ عَنْ عِيسَى ﵇، مَعْنَاهُ: وَإِنَّ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ إِلَّا لِيُؤْمِنَنَّ بِعِيسَى قَبْلَ مَوْتِ عِيسَى ﵇، وَذَلِكَ عِنْدَ نُزُولِهِ مِنَ السَّمَاءِ فِي آخِرِ الزَّمَانِ فَلَا يَبْقَى أَحَدٌ إِلَّا آمَنَ بِهِ حَتَّى تَكُونَ الْمِلَّةُ وَاحِدَةً، مِلَّةُ الْإِسْلَامِ.

Bir topluluk ise "ölümünden" lafzındaki zamirin Îsâ aleyhisselâm'a ait olduğu görüşüne varmıştır; anlamı şudur: Ehl-i kitaptan hiç kimse yoktur ki Îsâ aleyhisselâm'ın ölümünden önce ona iman etmiş olmasın. Bu da ahir zamanda gökten inmesi anında gerçekleşecektir; öyle ki ona iman etmedik hiç kimse kalmayacak, nihayetinde tek bir millet, o da İslam milleti (dini) olacaktır.

وَرَوَيْنَا عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ﵁ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: "يُوشِكُ أَنْ يَنْزِلَ فِيكُمُ ابْنُ مَرْيَمَ حَكَمًا عَدْلًا يَكْسِرُ الصَّلِيبَ، وَيَقْتُلُ الْخِنْزِيرَ، وَيَضَعُ الْجِزْيَةَ، وَيَفِيضُ الْمَالُ حَتَّى لَا يَقْبَلَهُ أَحَدٌ، وَيَهْلَكُ فِي زَمَانِهِ الْمِلَلُ كُلُّهَا إِلَّا الْإِسْلَامَ، وَيَقْتُلُ الدَّجَّالَ فَيَمْكُثُ فِي الْأَرْضِ أَرْبَعِينَ سَنَةً ثُمَّ يُتَوَفَّى وَيُصَلِّي عَلَيْهِ الْمُسْلِمُونَ"، وَقَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ: اقْرَأُوا إِنْ شِئْتُمْ: {وَإِنْ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ إِلَّا لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ} قَبْلَ مَوْتِ عِيسَى بْنِ مَرْيَمَ، ثُمَّ يُعِيدُهَا أَبُو هُرَيْرَةَ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ .

Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğimize göre Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Meryem oğlu [Îsâ]'nın aranıza adil bir hakem olarak inmesi yakındır; haçı kıracak, domuzu öldürecek, cizyeyi kaldıracaktır. Mal o kadar çoğalacak ki kimse onu kabul etmeyecektir. Onun zamanında İslam dışındaki bütün dinler helak olacak, Deccâl'i öldürecek ve yeryüzünde kırk yıl kalacaktır. Sonra vefat edecek ve Müslümanlar onun cenaze namazını kılacaktır.” Ebû Hüreyre şöyle demiştir: Dilerseniz: {وَإِنْ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ إِلَّا لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ} “Ehl-i kitaptan hiç kimse yoktur ki ölümünden önce ona iman edecek olmasın” yani Meryem oğlu Îsâ'nın ölümünden önce [ayetini] okuyun. Sonra Ebû Hüreyre bunu üç defa tekrarladı.

وَرَوِيَ عَنْ عِكْرِمَةَ: أَنَّ الْهَاءَ فِي قَوْلِهِ {لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ} كِنَايَةٌ عَنْ مُحَمَّدٍ ﷺ يَقُولُ لَا يَمُوتُ كِتَابِيٌّ حَتَّى يُؤْمِنَ بِمُحَمَّدٍ ﷺ.

İkrime'den rivayet edildiğine göre {لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ} kavlindeki zamir Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e aittir; yani hiçbir ehl-i kitap ferdi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e iman etmeden ölmez, demektedir.

وَقِيلَ: هِيَ رَاجِعَةٌ إِلَى اللَّهِ ﷿ يَقُولُ: وَإِنَّ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ إِلَّا لَيُؤْمِنُ بِاللَّهِ ﷿، قَبْلَ مَوْتِهِ عِنْدَ الْمُعَايَنَةِ حِينَ لَا يَنْفَعُهُ إِيمَانُهُ.

[Zamirin] Yüce Allah'a râci olduğu da söylenmiştir; yani: Ehl-i kitaptan hiç kimse yoktur ki ölümünden önce, imanının kendisine fayda vermeyeceği [hakikati] apaçık görme anında Allah azze ve celle'ye iman etmiş olmasın.

قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ يَكُونُ} يَعْنِي: عِيسَى ﵇، {عَلَيْهِمْ شَهِيدًا} أَنَّهُ قَدْ بَلَّغَهُمْ رِسَالَةَ رَبِّهِ، وَأَقَرَّ بِالْعُبُودِيَّةِ عَلَى نَفْسِهِ [كَمَا قَالَ تَعَالَى مُخْبِرًا عَنْهُ "وَكُنْتُ عَلَيْهِمْ شَهِيدًا مَا دُمْتُ فِيهِمْ" (الْمَائِدَةِ -١١٧) وَكُلُّ نَبِيٍّ شَاهِدٌ عَلَى أُمَّتِهِ] قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: "فَكَيْفَ إِذَا جِئْنَا مِنْ كُلِ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ وَجِئْنَا بِكَ عَلَى هَؤُلَاءِ شَهِيدًا" (النِّسَاءِ -٤١) . .

Yüce Allah'ın: {وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ يَكُونُ} “Kıyamet gününde de olur” yani Îsâ aleyhisselâm, {عَلَيْهِمْ شَهِيدًا} “onların aleyhine şahit” yani Rabbinin elçiliğini onlara tebliğ ettiğine ve kendi nefsi için kulluğu ikrar ettiğine şahit olur [nitekim Yüce Allah ondan haber vererek: “Aralarında bulunduğum müddetçe onlara şahit idim” (el-Mâide: 117) buyurmuştur ve her peygamber kendi ümmetine şahittir]. Allah Teâlâ: “Her ümmetten bir şahit getirdiğimiz ve seni de bunların üzerine şahit kıldığımız zaman durumları nice olur?” (en-Nisâ: 41) buyurmuştur.

{فَبِظُلْمٍ مِنَ الَّذِينَ هَادُوا حَرَّمْنَا عَلَيْهِمْ طَيِّبَاتٍ أُحِلَّتْ لَهُمْ وَبِصَدِّهِمْ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ كَثِيرًا (١٦٠) }

{فَبِظُلْمٍ مِنَ الَّذِينَ هَادُوا حَرَّمْنَا عَلَيْهِمْ طَيِّبَاتٍ أُحِلَّتْ لَهُمْ وَبِصَدِّهِمْ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ كَثِيرًا (١٦٠) } “Yahudilerin yaptıkları zulüm ve birçok kimseyi Allah yolundan alıkoymaları sebebiyle, kendilerine [daha önce] helal kılınmış temiz ve hoş şeyleri onlara haram kıldık. (160)”

قَوْلُهُ ﷿: {فَبِظُلْمٍ مِنَ الَّذِينَ هَادُوا} وَهُوَ مَا تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ مِنْ نَقْضِهِمُ الْمِيثَاقَ وَكُفْرِهِمْ بِآيَاتِ اللَّهِ وَبُهْتَانِهِمْ عَلَى مَرْيَمَ، وَقَوْلِهِمْ: إِنَّا قَتَلَنَا الْمَسِيحَ {حَرَّمْنَا عَلَيْهِمْ طَيِّبَاتٍ أُحِلَّتْ لَهُمْ} وَهِيَ مَا ذُكِرَ فِي

Azîz ve Celîl olan Allah'ın: {فَبِظُلْمٍ مِنَ الَّذِينَ هَادُوا} “Yahudilerin yaptıkları zulüm sebebiyle” kavli, onların ahdi bozmaları, Allah'ın ayetlerini inkâr etmeleri, Meryem'e iftira atmaları ve: "Biz Mesih'i öldürdük" demeleri gibi daha önce zikredilen hususlardır. {حَرَّمْنَا عَلَيْهِمْ طَيِّبَاتٍ أُحِلَّتْ لَهُمْ} “kendilerine helal kılınmış temiz ve hoş şeyleri onlara haram kıldık” buyruğu ise şurada zikredilenlerdir:

سُورَةِ الْأَنْعَامِ ، فَقَالَ: "وَعَلَى الَّذِينَ هَادُوا حَرَّمْنَا كُلَّ ذِي ظُفُرٍ" (الْأَنْعَامِ -١٤٦) .

En'âm Suresi'nde zikredilenlerdir; nitekim şöyle buyurmuştur: “Yahudilere bütün tırnaklı hayvanları haram kıldık” (el-En'âm: 146).