Binûn

Nisâ — 8. Sayfa

Kaynak: Meâlimü't-Tenzîl (Begavî Tefsiri) · Begavî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَذَهَبَ قَوْمٌ إِلَى جَوَازِ الْإِتْمَامِ، رُوِيَ ذَلِكَ عَنْ عُثْمَانَ وَسَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَاصٍّ ﵄، وَبِهِ قَالَ الشَّافِعِيُّ ﵁، إِنْ شَاءَ أَتَمَّ وَإِنْ شَاءَ قَصَرَ، وَالْقَصْرُ أَفْضَلُ.

Bir topluluk ise [yolculukta namazı] tam kılmanın caiz olduğu görüşüne varmıştır. Bu [görüş], Osman ve Sa‘d b. Ebî Vakkâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edilmiştir. Şâfiî radıyallâhu anh de bu görüşü benimsemiş olup: 'Dileyen tam kılar, dileyen kısaltır; fakat kısaltmak daha faziletlidir' demiştir.

[أَخْبَرَنَا الْإِمَامُ عَبْدُ الْوَهَّابِ بْنُ مُحَمَّدٍ الْخَطِيبُ، أَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ أَحْمَدَ الْخَلَّالُ، أَنَا أَبُو الْعَبَّاسِ الْأَصَمُّ، أَنَا الرَّبِيعُ، أَنَا الشَّافِعِيُّ، أَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ طَلْحَةَ بْنِ عَمْرٍو، عَنْ عَطَاءِ بْنِ أَبِي رَبَاحٍ، عَنْ عَائِشَةَ أُمِّ الْمُؤْمِنِينَ ﵂ قَالَتْ: "كُلُّ ذَلِكَ قَدْ فَعَلَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ قَصَرَ الصَّلَاةَ وَأَتَمَّ" (١) .

[Bize İmam Abdülvehhâb b. Muhammed el-Hatîb bildirdi, bize Abdülazîz b. Ahmed el-Hallâl bildirdi, bize Ebu'l-Abbâs el-Esam bildirdi, bize Rebî' bildirdi, bize Şâfiî bildirdi, bize İbrâhim b. Muhammed, Talha b. Amr'dan, o Atâ b. Ebî Rebâh'tan, o da Müminlerin Annesi Âişe radıyallâhu anhâ'dan bildirdi, o şöyle dedi:] "Bunların hepsini Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem yapmıştır; namazı hem kısaltmış hem de tam kılmıştır." (١)

وَظَاهِرُ الْقُرْآنِ يَدُلُّ عَلَى هَذَا، لِأَنَّهُ قَالَ: {فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلَاةِ} وَلَفْظُ لَا جُنَاحَ إِنَّمَا يُسْتَعْمَلُ فِي الرُّخَصِ لَا فِيمَا يَكُونُ حَتْمًا، فَظَاهِرُ الْآيَةِ [يُوجِبُ أَنَّ الْقَصْرَ] (٢) لَا يَجُوزُ إِلَّا عِنْدَ الْخَوْفِ وَلَيْسَ الْأَمْرُ عَلَى ذَلِكَ، إِنَّمَا نَزَلَتِ الْآيَةُ عَلَى غَالِبِ أَسْفَارِ النَّبِيِّ ﷺ، وَأَكْثَرُهَا لَمْ يَخْلُ عَنْ خَوْفِ الْعَدُوِّ.

Kur'an'ın zahiri de buna delalet eder; zira Allah Teâlâ: {فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلَاةِ} “namazı kısaltmanızda sizin için bir günah yoktur” buyurmuştur. "Günah yoktur" (lâ cünâha) lafzı, bağlayıcı/kesin olan hususlarda değil, sadece ruhsatlarda kullanılır. Ayetin zahiri, [kısaltmanın] (٢) ancak korku anında caiz olmasını gerektirir; fakat durum böyle değildir. Ayet ancak Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in yolculuklarının çoğunluk haline binaen inmiştir; o yolculukların çoğu da düşman korkusundan hâlî değildi.

وَالْقَصْرُ جَائِزٌ فِي السَّفَرِ فِي حَالِ الْأَمْنِ عِنْدَ عَامَّةِ أَهْلِ الْعِلْمِ، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ مَا أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ بْنُ مُحَمَّدٍ الْخَطِيبُ، أَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ أَحْمَدَ الْخَلَّالُ، أَنَا أَبُو الْعَبَّاسِ الْأَصَمُّ، أَنَا الرَّبِيعُ، أَنَا الشَّافِعِيُّ، أَنَا مُسْلِمُ بْنُ خَالِدٍ وَعَبْدُ الْمَجِيدِ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ أَبِي رُوَّادٍ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، أَخْبَرَنِي عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي عَمَّارٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بَابَاهُ، عَنْ يَعْلَى بْنِ أُمَيَّةَ، قَالَ: قُلْتُ لِعُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ ﵁: إِنَّمَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى {أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلَاةِ إِنْ خِفْتُمْ أَنْ يَفْتِنَكُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا} وَقَدْ أَمِنَ النَّاسُ، فَقَالَ عُمَرُ ﵁: عَجِبْتُ مِمَّا عَجِبْتَ مِنْهُ، فَسَأَلَتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فَقَالَ: "صَدَقَةٌ تَصَدَّقَ اللَّهُ بِهَا عَلَيْكُمْ، فَاقْبَلُوا صَدَقَتَهُ" (٣) .

İlim ehlinin geneline göre güven ortamında yapılan yolculukta da kısaltma caizdir. Bunun delili bize Abdülvehhâb b. Muhammed el-Hatîb'in bildirdiği, bize Abdülazîz b. Ahmed el-Hallâl'ın bildirdiği, bize Ebu'l-Abbâs el-Esam'ın bildirdiği, bize Rebî'in bildirdiği, bize Şâfiî'nin bildirdiği, bize Müslim b. Hâlid ve Abdülmecîd b. Abdilazîz b. Ebî Ravvâd'ın İbn Cüreyc'den bildirdiğidir; bana Abdurrahman b. Abdillâh b. Ebî Ammâr, Abdullah b. Bâbâh'tan, o da Ya'lâ b. Ümeyye'den bildirdi; o şöyle dedi: Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh'a: "Allah Teâlâ ancak {أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلَاةِ إِنْ خِفْتُمْ أَنْ يَفْتِنَكُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا} “kâfirlerin size bir kötülük yapmasından korkarsanız namazı kısaltmanızda” buyurmuştur; oysa insanlar artık güvene kavuştu" dedim. Bunun üzerine Ömer radıyallâhu anh şöyle dedi: "Senin şaşırdığın şeye ben de şaşırmıştım da bunu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e sormuştum. Şöyle buyurdu: "Bu, Allah'ın size verdiği bir sadakadır; O'nun sadakasını kabul edin." (٣)

أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ بْنُ مُحَمَّدٍ الْخَطِيبُ، أَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ أَحْمَدَ الْخَلَّالُ، أَنَا أَبُو الْعَبَّاسِ الْأَصَمُّ، أَنَا الرَّبِيعُ، أَنَا الشَّافِعِيُّ، أَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ، عَنْ أَيُّوبَ السِّخْتِيَانِيِّ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِيرِينَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ قَالَ: سَافَرَ رَسُولُ اللَّهِ بَيْنَ مَكَّةَ وَالْمَدِينَةِ آمِنًا لَا يَخَافُ إِلَّا اللَّهَ فَصَلَّى رَكْعَتَيْنِ" (٤) .

Bize Abdülvehhâb b. Muhammed el-Hatîb bildirdi, bize Abdülazîz b. Ahmed el-Hallâl bildirdi, bize Ebu'l-Abbâs el-Esam bildirdi, bize Rebî' bildirdi, bize Şâfiî bildirdi, bize Abdülvehhâb, Eyyûb es-Sahtiyânî'den, o Muhammed b. Sîrîn'den, o da İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan bildirdi, o şöyle dedi: "Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem] Mekke ile Medine arasında Allah'tan başka kimseden korkmaksızın güven içinde yolculuk yaptı ve iki rekât kıldı." (٤)

وَذَهَبَ قَوْمٌ إِلَى أَنَّ رَكْعَتَيِ الْمُسَافِرِ لَيْسَتَا بِقَصْرٍ إِنَّمَا الْقَصْرُ أَنْ يُصَلِّيَ رَكْعَةً وَاحِدَةً فِي الْخَوْفِ، يُرْوَى ذَلِكَ عَنْ جَابِرٍ ﵁ وَهُوَ قول عطاء وطاووس وَالْحَسَنِ وَمُجَاهِدٍ، وَجَعَلُوا شَرْطَ الْخَوْفِ الْمَذْكُورِ فِي الْآيَةِ: بَاقِيًا وَذَهَبَ أَكْثَرُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِلَى أَنَّ الِاقْتِصَارَ عَلَى رَكْعَةٍ وَاحِدَةٍ لَا يَجُوزُ خَائِفًا كَانَ أَوْ آمِنًا.

Bir topluluk ise yolcunun iki rekât kılmasının bir kısaltma (kasr) olmadığı, asıl kısaltmanın korku halinde bir rekât kılmak olduğu görüşüne varmıştır. Bu Câbir radıyallâhu anh'tan rivayet edilir; Atâ, Tâvûs, Hasan ve Mücâhid'in kavli de budur. Onlar ayette zikredilen korku şartını baki kılmışlardır. İlim ehlinin çoğunluğu ise gerek korku gerek güven halinde olsun tek rekâtla yetinmenin caiz olmadığı görüşüne varmıştır.

وَاخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي مَسَافَةِ الْقَصْرِ، فَقَالَتْ طَائِفَةٌ: يَجُوزُ الْقَصْرُ فِي السَّفَرِ الطَّوِيلِ وَالْقَصِيرِ، رُوِيَ

İlim ehli [namazı] kısaltma mesafesi konusunda ihtilaf etti. Bir grup şöyle dedi: "Uzun ve kısa yolculukta [namazı] kısaltmak caizdir." [Bu]

ذَلِكَ عَنْ أَنَسٍ ﵁، وَقَالَ عَمْرُو بْنُ دِينَارٍ: قَالَ لِي جَابِرُ بْنُ زَيْدٍ: اقْصُرْ بِعَرَفَةَ، أَمَّا عَامَّةُ الْفُقَهَاءِ فَلَا يُجَوِّزُونَ الْقَصْرَ فِي السَّفَرِ الْقَصِيرِ.

Enes radıyallâhu anh'tan rivayet edilmiştir. Amr b. Dînâr şöyle dedi: Câbir b. Zeyd bana: "Arafat'ta [namazı] kısalt" dedi. Fakihlerin geneli ise kısa yolculukta kısaltmayı caiz görmezler.

وَاخْتَلَفَ فِي حَدِّ مَا يَجُوزُ بِهِ الْقَصْرُ، فَقَالَ الْأَوْزَاعِيُّ: مَسِيرَةَ يَوْمٍ، وَكَانَ ابْنُ عُمَرَ وَابْنُ عَبَّاسٍ ﵃ يَقْصُرَانِ وَيُفْطِرَانِ فِي أَرْبَعَةِ بُرُدٍ، وَهِيَ سِتَّةُ عَشَرَ فَرْسَخًا، وَإِلَيْهِ ذَهَبَ مَالِكٌ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ، وَقَوْلُ الْحَسَنِ وَالزُّهْرِيِّ قَرِيبٌ مِنْ ذَلِكَ، قَالَا مَسِيرَةَ يَوْمَيْنِ، وَإِلَيْهِ ذَهَبَ الشَّافِعِيُّ ﵁، قَالَ: مَسِيرَةَ لَيْلَتَيْنِ قَاصِدَتَيْنِ، وَقَالَ فِي مَوْضِعٍ: سِتَّةٌ وَأَرْبَعُونَ مِيلًا بِالْهَاشِمِيِّ، وَقَالَ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَأَصْحَابُ الرَّأْيِ: مَسِيرَةَ ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ.

Kısaltmanın caiz olduğu sınır konusunda ihtilaf edildi: Evzâî: "Bir günlük yürüyüş mesafesi" dedi. İbn Ömer ve İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ on altı fersah olan dört berîdlik [mesafede] kısaltır ve oruç açarlardı; Mâlik, Ahmed ve İshâk da bu görüşe varmıştır. Hasan ve Zührî'nin kavli de buna yakındır; ikisi "İki günlük yürüyüş mesafesi" demiştir. Şâfiî radıyallâhu anh da bu görüşe varmış ve: "Mutedil iki gecelik yürüyüş mesafesi" demiştir. Bir yerde de: "Hâşimî ölçüsüyle kırk altı mildir" demiştir. Süfyân es-Sevrî ve re'y ehli ise: "Üç günlük yürüyüş mesafesi" demiştir.

وَقِيلَ: قَوْلُهُ {إِنْ خِفْتُمْ أَنْ يَفْتِنَكُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا} مُتَّصِلٌ بِمَا بَعْدَهُ مِنْ صَلَاةِ الْخَوْفِ مُنْفَصِلٌ عَمَّا قَبِلَهُ، رُوِيَ عَنْ أَبِي أَيُّوبَ الْأَنْصَارِيِّ أَنَّهُ قَالَ: نَزَلَ قَوْلُهُ {فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلَاةِ} هَذَا الْقَدْرُ، ثُمَّ بَعُدَ حَوْلٍ سَأَلُوا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ عَنْ صَلَاةِ الْخَوْفِ فَنَزَلَ: {إِنْ خِفْتُمْ أَنْ يَفْتِنَكُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنَّ الْكَافِرِينَ كَانُوا لَكُمْ عَدُوًّا مُبِينًا} {وَإِذَا كُنْتَ فِيهِمْ} الْآيَةَ. وَمِثْلُهُ فِي الْقُرْآنِ كَثِيرٌ أَنْ يَجِيءَ الْخَبَرُ بِتَمَامِهِ ثُمَّ يُنَسَّقُ عَلَيْهِ خَبَرٌ آخَرُ، وَهُوَ فِي الظَّاهِرِ كَالْمُتَّصِلِ بِهِ، وَهُوَ مُنْفَصِلٌ عَنْهُ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: " الْآنَ حَصْحَصَ الْحَقُّ أَنَا رَاوَدْتُهُ عَنْ نَفْسِهِ وَإِنَّهُ لَمِنَ الصَّادِقِينَ" (يُوسُفَ -٥١) ، وَهَذِهِ حِكَايَةٌ عَنِ امْرَأَةِ الْعَزِيزِ، وَقَوْلُهُ: "ذَلِكَ لِيَعْلَمَ أَنِّي لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَيْبِ" (يُوسُفَ -٥٢) إِخْبَارٌ عَنْ يُوسُفَ ﵇.

Şöyle de denilmiştir: O'nun {إِنْ خِفْتُمْ أَنْ يَفْتِنَكُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا} “Eğer kâfirlerin size bir fenalık yapmasından korkarsanız” buyruğu, kendisinden sonraki korku namazı ile irtibatlı olup öncesinden ayrıdır. Ebû Eyyûb el-Ensârî'den şöyle dediği rivayet edilmiştir: {فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلَاةِ} “Namazı kısaltmanızda sizin için bir günah yoktur” buyruğu bu kadarıyla indi. Ardından bir yıl sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e korku namazını sordular; bunun üzerine {إِنْ خِفْتُمْ أَنْ يَفْتِنَكُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنَّ الْكَافِرِينَ كَانُوا لَكُمْ عَدُوًّا مُبِينًا} “Eğer kâfirlerin size bir fenalık yapmasından korkarsanız [kısaltabilirsiniz]. Şüphesiz kâfirler sizin için apaçık bir düşmandır” [ve] {وَإِذَا كُنْتَ فِيهِمْ} “İçlerinde olup da...” ayeti indi. Kur'an'da bir haberin tamamlanıp ardından görünüşte ona bitişik gibi duran fakat aslında ondan ayrı olan başka bir haberin dizilmesi çokça görülür. Nitekim Allâh Teâlâ'nın: {الْآنَ حَصْحَصَ الْحَقُّ أَنَا رَاوَدْتُهُ عَنْ نَفْسِهِ وَإِنَّهُ لَمِنَ الصَّادِقِينَ} “Şimdi hak açığa çıktı; ben onun nefsinden murat almak istedim. Şüphesiz o, doğru söyleyenlerdendir” (Yûsuf, 51) kavli Aziz'in hanımından bir aktarma iken; {ذَلِكَ لِيَعْلَمَ أَنِّي لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَيْبِ} “Bu, [Yûsuf'un] yokluğunda kendisine hıyanet etmediğimi bilmesi içindir” (Yûsuf, 52) kavli ise Yûsuf aleyhisselâm'dan bir haber vermedir.

{وَإِذَا كُنْتَ فِيهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلَاةَ فَلْتَقُمْ طَائِفَةٌ مِنْهُمْ مَعَكَ وَلْيَأْخُذُوا أَسْلِحَتَهُمْ فَإِذَا سَجَدُوا فَلْيَكُونُوا مِنْ وَرَائِكُمْ وَلْتَأْتِ طَائِفَةٌ أُخْرَى لَمْ يُصَلُّوا فَلْيُصَلُّوا مَعَكَ وَلْيَأْخُذُوا حِذْرَهُمْ وَأَسْلِحَتَهُمْ وَدَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْ تَغْفُلُونَ عَنْ أَسْلِحَتِكُمْ وَأَمْتِعَتِكُمْ فَيَمِيلُونَ عَلَيْكُمْ مَيْلَةً وَاحِدَةً وَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ إِنْ كَانَ بِكُمْ أَذًى مِنْ مَطَرٍ أَوْ كُنْتُمْ مَرْضَى أَنْ تَضَعُوا أَسْلِحَتَكُمْ وَخُذُوا حِذْرَكُمْ إِنَّ اللَّهَ أَعَدَّ لِلْكَافِرِينَ عَذَابًا مُهِينًا (١٠٢) }

{وَإِذَا كُنْتَ فِيهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلَاةَ فَلْتَقُمْ طَائِفَةٌ مِنْهُمْ مَعَكَ وَلْيَأْخُذُوا أَسْلِحَتَهُمْ فَإِذَا سَجَدُوا فَلْيَكُونُوا مِنْ وَرَائِكُمْ وَلْتَأْتِ طَائِفَةٌ أُخْرَى لَمْ يُصَلُّوا فَلْيُصَلُّوا مَعَكَ وَلْيَأْخُذُوا حِذْرَهُمْ وَأَسْلِحَتَهُمْ وَدَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْ تَغْفُلُونَ عَنْ أَسْلِحَتِكُمْ وَأَمْتِعَتِكُمْ فَيَمِيلُونَ عَلَيْكُمْ مَيْلَةً وَاحِدَةً وَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ إِنْ كَانَ بِكُمْ أَذًى مِنْ مَطَرٍ أَوْ كُنْتُمْ مَرْضَى أَنْ تَضَعُوا أَسْلِحَتَكُمْ وَخُذُوا حِذْرَكُمْ إِنَّ اللَّهَ أَعَدَّ لِلْكَافِرِينَ عَذَابًا مُهِينًا (١٠٢) } “(Ey Muhammed!) Sen de içlerinde bulunup onlara namaz kıldırdığın zaman, onlardan bir kısmı seninle beraber namaza dursun ve silahlarını da yanlarına alsınlar. Bunlar secdeye vardıklarında arkanıza geçsinler. Sonra henüz namaz kılmamış olan diğer grup gelsin, seninle beraber namaz kılsınlar ve tedbirlerini de silahlarını da alsınlar. Kâfirler, silahlarınızdan ve eşyalarınızdan habersiz olasınız da üzerinize ansızın bir baskın yapsalar diye arzu ederler. Yağmurdan dolayı bir eziyet görürseniz veya hasta bulunursanız, silahlarınızı bırakmanızda size bir günah yoktur; yine de tedbirinizi alın. Şüphesiz Allah, kâfirlere alçaltıcı bir azap hazırlamıştır. (102)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَإِذَا كُنْتَ فِيهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلَاةَ} رَوَى الْكَلْبِيُّ عَنْ أَبِي صَالِحٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ

Yüce Allah'ın: { وَإِذَا كُنْتَ فِيهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلَاةَ } “Onların aralarında bulunup da kendilerine namaz kıldırdığın zaman...” buyruğu [hakkında]; el-Kelbî, Ebû Sâlih'ten, o da İbn Abbâs'tan

وَجَابِرٍ (١) ﵃ أَنَّ الْمُشْرِكِينَ لَمَّا رَأَوْا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ وَأَصْحَابَهُ قَامُوا إِلَى الظُّهْرِ يُصَلُّونَ جَمَاعَةً نَدِمُوا أَنْ لَوْ كَانُوا كَبُّوا عَلَيْهِمْ، فَقَالَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ: دَعَوْهُمْ فَإِنَّ لَهُمْ بَعْدَهَا صَلَاةً هِيَ أَحَبُّ إِلَيْهِمْ مِنْ آبَائِهِمْ وَأَبْنَائِهِمْ، يَعْنِي صَلَاةَ الْعَصْرِ، فَإِذَا قَامُوا فِيهَا فَشُدُّوا عَلَيْهِمْ فَاقْتُلُوهُمْ، فَنَزَلَ جِبْرِيلُ ﵇ فَقَالَ: يَا مُحَمَّدُ إِنَّهَا صَلَاةُ الْخَوْفِ وَإِنَّ اللَّهَ ﷿ يَقُولُ: {وَإِذَا كُنْتَ فِيهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلَاةَ} فَعَلَّمَهُ صَلَاةَ الْخَوْفِ.

ve Câbir (١) radıyallâhu anhümâ'dan rivayet etti ki: Müşrikler Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile ashabının cemaat halinde öğle namazına durduklarını görünce üzerlerine baskın yapmadıklarına pişman oldular. Birbirlerine: "Onları bırakın, zira onların bundan sonra babalarından ve evlatlarından kendilerine daha sevimli olan bir namazları vardır" dediler; ikindi namazını kastediyorlardı. "Ona durduklarında üzerlerine çullanın ve onları öldürün." Bunun üzerine Cibrîl aleyhisselâm indi ve: "Ey Muhammed, bu korku namazıdır ve şüphesiz Azîz ve Celîl olan Allah: {وَإِذَا كُنْتَ فِيهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلَاةَ} “Sen de içlerinde bulunup onlara namaz kıldırdığın zaman” buyuruyor" dedi ve ona korku namazını öğretti.

وَجُمْلَتُهُ: أَنَّ الْعَدُوَّ إِذَا كَانُوا فِي مُعَسْكَرِهِمْ فِي غَيْرِ نَاحِيَةِ الْقِبْلَةِ فَيَجْعَلُ الْإِمَامُ الْقَوْمَ فِرْقَتَيْنِ فَتَقِفُ طَائِفَةٌ وِجَاهَ الْعَدُوِّ تَحْرُسُهُمْ، وَيَشْرَعُ الْإِمَامُ مَعَ طَائِفَةٍ فِي الصَّلَاةِ، فَإِذَا صَلَّى بِهِمْ رَكْعَةً قَامَ وَثَبَّتَ قَائِمًا حَتَّى أَتَمُّوا صَلَاتَهُمْ، ذَهَبُوا إِلَى وِجَاهِ الْعَدُوِّ ثُمَّ أَتَتِ الطَّائِفَةُ الثَّانِيَةِ فَصَلَّى بِهِمُ الرَّكْعَةَ الثَّانِيَةَ، وَثَبَتَ جَالِسًا حَتَّى أَتَمُّوا لِأَنْفُسِهِمُ الصَّلَاةَ، ثُمَّ يُسَلِّمُ بِهِمْ، وَهَذِهِ رِوَايَةُ سَهْلِ بْنِ أَبِي حَثْمَةَ ﵁ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ صَلَّى كَذَلِكَ بِذَاتِ الرِّقَاعِ، وَإِلَيْهِ ذَهَبَ مَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ.

Bunun özeti şudur: Düşman kıble yönünün dışında bir karargâhta bulunduğu zaman, imam cemaati iki gruba ayırır. Bir grup düşmanın karşısında durup onları korur; imam ise [diğer] bir grupla namaza başlar. Onlara bir rekât kıldırdığında [ikinci rekâta] kalkar ve onlar namazlarını tamamlayıncaya kadar ayakta sabit durur. [Namazlarını bitirenler] düşmanın karşısına giderler, sonra ikinci grup gelir; imam onlara ikinci rekâtı kıldırır ve onlar kendi başlarına namazlarını tamamlayıncaya kadar oturup bekler, sonra onlarla birlikte selam verir. Bu, Sehl b. Ebî Hasme radıyallâhu anh'ın Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in Zâtü'r-Rikâ'da böyle kıldırdığına dair rivayetidir. Mâlik, Şâfiî, Ahmed ve İshâk da bu görüşe varmıştır.

أَنَا أَبُو الْحَسَنِ السَّرَخْسِيُّ، أَخْبَرَنَا زَاهِرُ بْنُ أَحْمَدَ، أَنَا أَبُو إِسْحَاقَ الْهَاشِمِيُّ، أَنَا أَبُو مُصْعَبٍ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ رُومَانَ عَنْ صَالِحِ بْنِ خُوَّاتٍ، عَمَّنْ صَلَّى مَعَ النَّبِيِّ ﷺ يَوْمَ ذَاتِ الرِّقَاعِ صَلَاةَ الْخَوْفِ: أَنَّ طَائِفَةً صَفَّتْ مَعَهُ وَصَفَّتْ طَائِفَةٌ وِجَاهَ الْعَدُوِّ فَصَلَّى بِالَّتِي مَعَهُ رَكْعَةً ثُمَّ ثَبَتَ قَائِمًا فَأَتَمُّوا لِأَنْفُسِهِمْ، ثُمَّ انْصَرَفُوا وَصَفُوا وِجَاهَ الْعَدُوِّ وَجَاءَتِ الطَّائِفَةُ الْأُخْرَى فَصَلَّى بِهِمُ الرَّكْعَةَ الَّتِي بَقِيَتْ ثُمَّ ثَبَتَ جالسًا وأتموا لأنفسم ثُمَّ سَلَّمَ بِهِمْ (٢) . قَالَ مَالِكٌ: وَذَلِكَ أَحْسَنُ مَا سَمِعْتُ فِي صَلَاةِ الْخَوْفِ (٣) .

Bize Ebu'l-Hasan es-Sarahsî bildirdi, bize Zâhir b. Ahmed bildirdi, bize Ebû İshâk el-Hâşimî bildirdi, bize Ebû Mus'ab, Mâlik'ten, o Yezîd b. Rûmân'dan, o Sâlih b. Havvât'tan, o da Zâtü'r-Rikâ' gününde Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem ile beraber korku namazı kılan birinden bildirdi: Bir grup onunla beraber saf tuttu, bir grup da düşmanın karşısında saf tuttu. Kendisiyle beraber olanlara bir rekât kıldırdı, sonra ayakta sabit durdu, onlar kendi başlarına [namazlarını] tamamladılar. Sonra ayrılıp düşmanın karşısında saf tuttular. Diğer grup geldi, onlara kalan rekâtı kıldırdı, sonra oturup bekledi, onlar kendi başlarına tamamladılar, sonra onlarla selam verdi (٢). Mâlik şöyle dedi: "Bu, korku namazı hakkında duyduğum en güzel şeydir." (٣)

وَأَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ الْمُلَيْحِيُّ، أَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النُّعَيْمِيُّ، أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، أَنَا مُسَدَّدٌ أَنَا يَحْيَى عَنْ شُعْبَةَ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْقَاسِمِ، عَنْ أَبِيهِ عَنْ صَالِحِ بْنِ خُوَّاتٍ، عَنْ سَهْلِ بْنِ أَبِي حَثْمَةَ ﵃ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ بِهَذَا (٤) .

Bize Abdülvâhid el-Mülîhî bildirdi, bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî bildirdi, bize Muhammed b. Yûsuf bildirdi, bize Muhammed b. İsmâîl bildirdi, bize Müsedded bildirdi, bize Yahyâ, Şu'be'den, o Abdurrahman b. el-Kâsım'dan, o babasından, o Sâlih b. Havvât'tan, o da Sehl b. Ebî Hasme radıyallâhu anhümâ'dan Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'den bunu bildirdi (٤).

وَذَهَبَ قَوْمٌ إِلَى أَنَّ الْإِمَامَ إِذَا قَامَ إِلَى الرَّكْعَةِ الثَّانِيَةِ تَذْهَبُ الطَّائِفَةُ الْأُولَى فِي خِلَالِ الصَّلَاةِ إِلَى وِجَاهِ الْعَدُوِّ وَتَأْتِي الطَّائِفَةُ الثَّانِيَةُ فَيُصَلِّي بِهِمُ الرَّكْعَةَ الثَّانِيَةَ وَيُسَلِّمُ وَهُمْ لَا يُسَلِّمُونَ بَلْ يَذْهَبُونَ إِلَى وِجَاهِ الْعَدُوِّ، وَتَعُودُ الطَّائِفَةُ الْأُولَى فَتُتِمُّ صَلَاتَهَا، ثُمَّ تَعُودُ الطَّائِفَةُ الثَّانِيَةُ فَتُتِمُّ صَلَاتَهَا، وَهَذِهِ رِوَايَةُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ رَضِيَ

Bir topluluk ise şöyle bir görüşe varmıştır: İmam ikinci rekâta kalktığında, birinci grup namaz esnasında düşmanın karşısına gider ve ikinci grup gelir; imam onlara ikinci rekâtı kıldırıp selam verir, onlar ise selam vermezler, bilakis düşmanın karşısına giderler. Birinci grup geri dönüp namazını tamamlar, sonra ikinci grup geri dönüp namazını tamamlar. Bu da Abdullah b. Ömer radıyallâhu

اللَّهُ عَنْهُمَا أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ صَلَّى كَذَلِكَ. وَهُوَ قَوْلُ أَصْحَابِ الرَّأْيِ.

anhümâ'nın Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in böyle kıldırdığına dair rivayetidir. Re'y ehlinin kavli de budur.

أَخْبَرَنَا أَبُو عُثْمَانَ سَعِيدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ الضَّبِّيُّ، أَنَا أَبُو مُحَمَّدٍ عَبْدُ الْجَبَّارِ بْنُ مُحَمَّدٍ الْجِرَاحِيُّ، أَنَا أَبُو الْعَبَّاسِ مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ الْمَحْبُوبِيُّ، أَنَا أَبُو عِيسَى التِّرْمِذِيُّ، أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ أَبِي الشَّوَارِبِ، أَنَا يَزِيدُ بْنُ زُرَيْعٍ، أَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَالِمٍ عَنْ أَبِيهِ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ صَلَّى صَلَاةَ الْخَوْفِ بِإِحْدَى الطَّائِفَتَيْنِ رَكْعَةً وَالطَّائِفَةُ الْأُخْرَى مُوَاجَهَةُ الْعَدُوِّ، ثُمَّ انْصَرَفُوا فَقَامُوا فِي مَقَامِ أُولَئِكَ وَجَاءَ أُولَئِكَ فَصَلَّى بِهِمْ رَكْعَةً أُخْرَى ثُمَّ سَلَّمَ بِهِمْ، فَقَامَ هَؤُلَاءِ فَصَلُّوا رَكْعَتَهُمْ (١) .

Bize Ebû Osmân Saîd b. İsmâîl ed-Dabbî bildirdi, bize Ebû Muhammed Abdülcebbâr b. Muhammed el-Cerrâhî bildirdi, bize Ebu'l-Abbâs Muhammed b. Ahmed el-Mahbûbî bildirdi, bize Ebû Îsâ et-Tirmizî bildirdi, bize Muhammed b. Abdilmelik b. Ebi'ş-Şevârib bildirdi, bize Yezîd b. Zürey' bildirdi, bize Ma'mer, Zührî'den, o Sâlim'den, o da babasından bildirdi ki: Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem iki gruptan birine korku namazını bir rekât kıldırdı, diğer grup ise düşmanın karşısındaydı. Sonra [namaz kılanlar] ayrılıp ötekilerin yerinde durdular, ötekiler geldi, onlara bir rekât daha kıldırdı, sonra onlarla selam verdi. Bunun üzerine [ilk grup] kalkıp kendi [kalan] rekâtlarını kıldılar (١).

وَكِلْتَا الرِّوَايَتَيْنِ صَحِيحَةٌ، فَذَهَبَ قَوْمٌ إِلَى أَنَّ هَذَا مِنَ الِاخْتِلَافِ الْمُبَاحِ، وَذَهَبَ الشَّافِعِيُّ ﵁ إِلَى حَدِيثِ سَهْلِ بْنِ أَبِي حَثْمَةَ لِأَنَّهُ أَشَدُّ مُوَافَقَةً لِظَاهِرِ الْقُرْآنِ وَأَحْوَطُ لِلصَّلَاةِ وَأَبْلَغُ فِي حِرَاسَةِ الْعَدُوِّ، وَذَلِكَ لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَالَ: {فَإِذَا سَجَدُوا فَلْيَكُونُوا مِنْ وَرَائِكُمْ} أَيْ: إِذَا صَلُّوا، ثُمَّ قَالَ: {وَلْتَأْتِ طَائِفَةٌ أُخْرَى لَمْ يُصَلُّوا} وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الطَّائِفَةَ الْأُولَى قد صلوا، ٩٥/أوَقَالَ: {فَلْيُصَلُّوا مَعَكَ} فَمُقْتَضَاهُ أَنْ يُصَلُّوا تَمَامَ الصَّلَاةِ، فَظَاهِرُهُ يَدُلُّ أَنَّ كُلَّ طَائِفَةٍ تُفَارِقُ الْإِمَامَ بَعْدَ تَمَامِ الصَّلَاةِ، وَالِاحْتِيَاطُ لِأَمْرِ الصَّلَاةِ مِنْ حَيْثُ أَنَّهُ لَا يَكْثُرُ فِيهَا الْعَمَلُ وَالذَّهَابُ وَالْمَجِيءُ وَالِاحْتِيَاطُ لِأَمْرِ الْحَرْبِ مِنْ حَيْثُ أَنَّهُمْ إِذَا لَمْ يَكُونُوا فِي الصَّلَاةِ كَانَ أَمْكَنَ لِلْحَرْبِ وَالْهَرَبِ إِنِ احْتَاجُوا إِلَيْهِ.

Her iki rivayet de sahihtir. Bir grup bunun mübah olan ihtilaflardan olduğu görüşüne varmıştır. Şâfiî radıyallâhu anh ise Sehl b. Ebî Hasme hadisini benimsemiştir; çünkü bu, Kur'an'ın zahirine en uygun, namaz açısından en ihtiyatlı ve düşmana karşı nöbette en etkilidir. Zira Allah Teâlâ: {فَإِذَا سَجَدُوا فَلْيَكُونُوا مِنْ وَرَائِكُمْ} “Bunlar secdeye vardıklarında arkanıza geçsinler” yani namaz kıldıklarında, sonra da: {وَلْتَأْتِ طَائِفَةٌ أُخْرَى لَمْ يُصَلُّوا} “Sonra henüz namaz kılmamış olan diğer grup gelsin” buyurmuştur. Bu da birinci grubun namaz kılmış olduğuna delalet eder. Ve: {فَلْيُصَلُّوا مَعَكَ} “seninle beraber namaz kılsınlar” buyurmuştur ki bunun gereği namazı tam kılmalarıdır. Ayetin zahiri her grubun imamdan namazın tamamlanmasından sonra ayrıldığına delalet eder. Namaz işi açısından ihtiyatlı oluşu, onda amel-i kesîrin, gidiş gelişin çok olmaması yönündendir; harp işi açısından ihtiyatlı oluşu ise, namazda olmadıkları zaman savaşa ve gerek duyarlarsa kaçmaya daha elverişli olmaları yönündendir.

وَلَوْ صَلَّى الْإِمَامُ أَرْبَعَ رَكَعَاتٍ بِكُلِّ طَائِفَةٍ رَكْعَتَيْنِ جَازَ. أَنَا الْإِمَامُ أَبُو عَلِيٍّ الْحُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْقَاضِي، أَنَا أَبُو نُعَيْمٍ عَبْدُ الْمَلِكِ بْنُ الْحُسَيْنِ الْإِسْفَرَايِنِيُّ، أَنَا أَبُو عُوَانَةَ يَعْقُوبُ بْنُ إِسْحَاقَ الْحَافِظُ، قال أنا الضعاني، أَنَا عَفَّانُ بْنُ مُسْلِمٍ، ثَنَا أَبَانُ الْعَطَّارُ، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: أَقْبَلْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ حَتَّى إِذَا كُنَّا بِذَاتِ الرِّقَاعِ وَكُنَّا إِذَا أَتَيْنَا عَلَى شَجَرَةٍ ظَلِيلَةٍ تَرَكْنَهَا لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ قَالَ فَجَاءَ رَجُلٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ وَسَيْفُ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ مُعَلَّقٌ بِشَجَرَةٍ فَأَخَذَ سَيْفَ نَبِيِّ اللَّهِ ﷺ فَاخْتَرَطَهُ فَقَالَ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ: أَتَخَافُنِي؟ قَالَ: لَا. قَالَ: فَمَنْ يَمْنَعُكَ مِنِّي؟ قَالَ: اللَّهُ يَمْنَعُنِي مِنْكَ، قَالَ فَتَهَدَّدَهُ أَصْحَابُ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، قَالَ: فَأَغْمَدَ السَّيْفَ وَعَلَّقَهُ فَنُودِيَ بِالصَّلَاةِ، قَالَ فَصَلَّى بِطَائِفَةٍ رَكْعَتَيْنِ ثُمَّ تَأَخَّرُوا فَصَلَّى بِالطَّائِفَةِ الْأُخْرَى رَكْعَتَيْنِ: قَالَ: فَكَانَتْ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ أَرْبَعُ رَكَعَاتٍ وَلِلْقَوْمِ رَكْعَتَانِ" (٢) .

İmam her gruba ikişer rekât olmak üzere dört rekât kılsa da caizdir. Bize İmam Ebû Alî el-Huseyn b. Muhammed el-Kâdî bildirdi, bize Ebû Nuaym Abdülmelik b. el-Huseyn el-İsferâyinî bildirdi, bize Ebû Avâne Ya'kûb b. İshâk el-Hâfız bildirdi, ez-Za'fânî bize bildirdi, bize Affân b. Müslim bildirdi, bize Ebân el-Attâr, Yahyâ b. Ebî Kesîr'den, o Ebû Seleme'den, o da Câbir b. Abdillâh'tan bildirdi; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte yöneldik; nihayet Zâtü'r-Rikâ'da bulunduğumuzda -ki gölgeli bir ağaca rastladığımızda onu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e bırakırdık- dedi ki: Müşriklerden bir adam geldi; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in kılıcı ağaca asılıydı. Allah'ın Nebisi sallallâhu aleyhi ve sellem'in kılıcını alıp kınından sıyırdı ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e: "Benden korkuyor musun?" dedi. "Hayır" buyurdu. "Peki seni benden kim koruyacak?" dedi. "Beni senden Allah korur" buyurdu. Dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabı onu tehdit etti. Dedi ki: Kılıcı kınına sokup astı. Sonra namaz için nida edildi. Dedi ki: Bir gruba iki rekât kıldırdı, sonra onlar geriye çekildiler, diğer gruba da iki rekât kıldırdı. Dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem için dört rekât, cemaat için ise ikişer rekât olmuş oldu. (٢)

أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ بْنُ الْخَطِيبِ، أَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ أَحْمَدَ الْخَلَّالُ، أَنَا أَبُو الْعَبَّاسِ الْأَصَمُّ، أَنَا الرَّبِيعُ، أَنَا الشَّافِعِيُّ أَخْبَرَنِي الثِّقَةُ ابْنُ عُلَيَّةَ أَوْ غَيْرُهُ، عَنْ يُونُسَ، عَنِ الْحَسَنِ، عَنْ جَابِرٍ ﵃ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ

Bize Abdülvehhâb b. el-Hatîb bildirdi, bize Abdülazîz b. Ahmed el-Hallâl bildirdi, bize Ebu’l-Abbâs el-Esamm bildirdi, bize er-Rebî‘ bildirdi, bize eş-Şâfiî bildirdi: Bana güvenilir bir râvi olan İbn Uleyye yahut bir başkası Yûnus’tan, o el-Hasan’dan, o da Câbir radıyallâhu anh’tan bildirdi ki Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem:

كَانَ يُصَلِّي بِالنَّاسِ صَلَاةَ الظُّهْرِ فِي الْخَوْفِ بِبَطْنِ نَخْلٍ، فَصَلَّى بِطَائِفَةٍ رَكْعَتَيْنِ ثُمَّ سَلَّمَ، ثُمَّ جَاءَتْ طَائِفَةٌ أُخْرَى فَصَلَّى بِهِمْ رَكْعَتَيْنِ ثُمَّ سَلَّمَ (١) .

Batn-ı Nahle'de korku halinde insanlara öğle namazını kıldırıyordu; bir gruba iki rekât kıldırdı sonra selam verdi, sonra diğer grup geldi, onlara da iki rekât kıldırdı sonra selam verdi (١).

وَرُوِيَ عَنْ حُذَيْفَةَ ﵁ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ فِي صَلَاةِ الْخَوْفِ أَنَّهُ صَلَّى بِهَؤُلَاءِ رَكْعَةً وَبِهَؤُلَاءِ رَكْعَةً وَلَمْ يَقْضُوا" (٢) وَرَوَاهُ زَيْدُ بْنُ ثَابِتٍ وَقَالَ: "كَانَتْ لِلْقَوْمِ رَكْعَةٌ وَاحِدَةٌ وَلِلنَّبِيِّ ﷺ رَكْعَتَانِ" (٣) .

Huzeyfe radıyallâhu anh'tan Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in korku namazında: "Bunlara bir rekât, şunlara da bir rekât kıldırdığı ve kaza etmedikleri" rivayet edilmiştir (٢). Bunu Zeyd b. Sâbit de rivayet etmiş ve: "Cemaat için birer rekât, Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem için ise iki rekât oldu" demiştir (٣).

وَتَأَوَّلَهُ قَوْمٌ عَلَى صَلَاةِ شِدَّةِ الْخَوْفِ، وَقَالُوا: الْفَرْضُ فِي هَذِهِ الْحَالَةِ رَكْعَةٌ وَاحِدَةٌ.

Bir topluluk bunu şiddetli korku namazı olarak tevil etmiş ve: "Bu durumda farz olan bir rekâttır" demişlerdir.

وَأَكْثَرُ أَهْلِ الْعِلْمِ عَلَى أَنَّ الْخَوْفَ لَا يُنْقِصُ عَدَدَ الرَّكَعَاتِ، وَإِنْ كَانَ الْعَدُوُّ فِي نَاحِيَةِ الْقِبْلَةِ فِي مُسْتَوَى إِنْ حَمَلُوا عَلَيْهِمْ رَأَوْهُمْ صَلَّى الْإِمَامُ بِهِمْ جَمِيعًا وَحَرَسُوا فِي السُّجُودِ، كَمَا أَخْبَرَنَا الْإِمَامُ أَبُو عَلِيٍّ الْحُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْقَاضِي، أَنَا أَبُو نُعَيْمٍ الْإِسْفَرَايِنِيُّ، أَنَا أَبُو عُوَانَةَ الْحَافِظُ، أَنَا عَمَّارٌ، أَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْمَلِكِ بْنُ أَبِي سُلَيْمَانَ، عَنْ عَطَاءٍ، عَنْ جَابِرٍ ﵄ قَالَ: صَلَّى رَسُولُ اللَّهِ ﷺ صَلَاةَ الْخَوْفِ فَصَفَفْنَا خَلْفَهُ صَفَّيْنِ، وَالْعَدُوُّ بَيْنَنَا وَبَيْنَ الْقِبْلَةِ فَكَبَّرَ النَّبِيُّ ﷺ وَكَبَّرْنَا جَمِيعًا ثُمَّ رَكَعَ وَرَكَعْنَا جَمِيعًا ثُمَّ رَفَعَ رَأْسَهُ مِنَ الرُّكُوعِ وَرَفَعَنَا جَمِيعًا، ثُمَّ انْحَدَرَ لِلسُّجُودِ وَالصَّفُّ الَّذِي يَلِيه، وَقَامَ الصَّفُّ الْمُؤَخَّرُ نَحْرَ الْعَدُوِّ فَلَمَّا قَضَى رَسُولُ اللَّهِ ﷺ السُّجُودَ وَقَامَ الصَّفُّ الَّذِي يَلِيهِ انْحَدَرَ الصَّفُّ الْمُؤَخَّرُ بِالسُّجُودِ [ثُمَّ قَامُوا ثُمَّ] (٤) تَقَدَّمَ الصَّفُّ الْمُؤَخَّرُ، وَتَأَخَّرَ الْمُقَدَّمُ ثُمَّ رَكَعَ النَّبِيُّ ﷺ وَرَكَعْنَا جَمِيعًا، ثُمَّ رَفَعَ رَأْسَهُ مِنَ الرُّكُوعِ وَرَفَعَنَا جَمِيعًا، ثُمَّ انْحَدَرَ بِالسُّجُودِ وَالصَّفُّ الَّذِي يَلِيهِ الَّذِي كَانَ مُؤَخَّرًا فِي الرَّكْعَةِ الْأُولَى، وَقَامَ الصَّفُّ الْمُؤَخَّرُ فِي نَحْرِ الْعَدُوِّ، فَلَمَّا قَضَى رَسُولُ اللَّهِ ﷺ السُّجُودَ وَالصَّفُّ الَّذِي يَلِيهِ انْحَدَرَ الصَّفُّ الْمُؤَخَّرُ بِالسُّجُودِ فَسَجَدُوا، ثُمَّ سُلِّمَ النَّبِيُّ ﷺ وَسَلَّمْنَا جَمِيعًا قَالَ جَابِرٌ ﵁: كَمَا يَصْنَعُ حَرَسُكُمْ هَؤُلَاءِ بِأُمَرَائِهِمْ (٥) .

İlim ehlinin çoğunluğuna göre korku rekât sayısını eksiltmez. Eğer düşman kıble tarafında düz bir arazide bulunur ve üzerlerine hücum ettiklerinde onları görebilecek durumda olurlarsa, imam hepsine birden namaz kıldırır ve secdede nöbet tutarlar. Nitekim İmam Ebû Alî el-Huseyn b. Muhammed el-Kâdî'nin bize bildirdiği gibi, bize Ebû Nuaym el-İsferâyinî bildirdi, bize Ebû Avâne el-Hâfız bildirdi, bize Ammâr bildirdi, bize Yezîd b. Hârûn bildirdi, bize Abdülmelik b. Ebî Süleymân, Atâ'dan, o da Câbir radıyallâhu anhümâ'dan bildirdi, o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem korku namazı kıldırdı; biz de onun arkasında iki saf olduk, düşman ise bizimle kıble arasındaydı. Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem tekbir aldı, hepimiz birden tekbir aldık. Sonra rükûya vardı, hepimiz birden rükûya vardık. Sonra rükûdan başını kaldırdı, hepimiz birden kaldırdık. Sonra secdeye indi ve hemen arkasındaki saf da [indi], arkadaki saf ise düşmanın karşısında ayakta durdu. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem secdeyi tamamlayıp yanındaki saf kalkınca arkadaki saf secdeye indi, [sonra kalktılar, sonra] (٤) arkadaki saf öne geçti, öndeki saf arkaya geçti. Sonra Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem rükûya vardı, hepimiz birden rükûya vardık. Sonra rükûdan başını kaldırdı, hepimiz birden kaldırdık. Sonra secdeye indi, ilk rekâtta arkada olan yanındaki saf da [secdeye indi]. Arkadaki saf ise düşmanın karşısında ayakta durdu. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile yanındaki saf secdeyi tamamlayınca arkadaki saf secdeye indi ve secde ettiler. Sonra Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem selam verdi, hepimiz birden selam verdik. Câbir radıyallâhu anh: "Tıpkı şu muhafızlarınızın emirlerine yaptıkları gibi" dedi (٥).

وَاعْلَمْ أَنَّ صَلَاةَ الْخَوْفِ جَائِزَةٌ بَعْدَ الرَّسُولِ ﷺ. عِنْدَ عَامَّةِ أَهْلِ الْعِلْمِ. وَيُحْكَى عَنْ بَعْضِهِمْ عَدَمَ الْجَوَازِ وَلَا وَجْهَ لَهُ.

Bilesin ki ilim ehlinin geneline göre korku namazı Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’den sonra da caizdir. Bazılarından caiz olmadığı nakledilmişse de bunun [tutarlı] hiçbir yönü yoktur.

وَقَالَ الْإِمَامُ أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ رَحْمَةُ اللَّهِ عَلَيْهِ: كُلُّ حَدِيثٍ رُوِيَ فِي أَبْوَابِ صَلَاةِ الْخَوْفِ فَالْعَمَلُ بِهِ جَائِزٌ، رُوِيَ فِيهَا سِتَّةُ أَوْجُهٍ أَوْ سَبْعَةُ أَوْجُهٍ.

İmam Ahmed b. Hanbel rahmetullâhi aleyh şöyle demiştir: Korku namazı bablarında rivayet edilen her hadisle amel etmek caizdir; bu konuda altı veya yedi vecih rivayet edilmiştir.

وَقَالَ مُجَاهِدٌ (١) فِي سَبَبِ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ عَنِ ابْنِ عَيَّاشٍ الزُّرَقِيِّ قَالَ: كُنَّا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ بِعَسْفَانَ وَعَلَى الْمُشْرِكِينَ خَالِدُ بْنُ الْوَلِيدِ فَصَلَّيْنَا الظُّهْرَ، فَقَالَ الْمُشْرِكُونَ: لَقَدْ أَصَبْنَا غِرَّةً لَوْ حَمَلْنَا عَلَيْهِمْ، وَهُمْ فِي الصَّلَاةِ فَنَزَلَتِ الْآيَةُ بَيْنَ الظُّهْرِ وَالْعَصْرِ.

Mücâhid (١) bu ayetin iniş sebebi hakkında İbn Ayyâş ez-Zürakî'den rivayetle şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile beraber Usfân'daydık, müşriklerin başında da Hâlid b. el-Velîd vardı. Öğle namazını kıldık. Müşrikler: "Onlar namazdayken üzerlerine saldırsaydık bir gaflet anı yakalamış olurduk" dediler. Bunun üzerine ayet öğle ile ikindi arasında indi.

قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَإِذَا كُنْتَ فِيهِمْ} أَيْ: شَهِيدًا مَعَهُمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلَاةَ، {فَلْتَقُمْ طَائِفَةٌ مِنْهُمْ مَعَكَ} أَيْ: فَلْتَقِفْ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: "وَإِذَا أَظْلَمَ عَلَيْهِمْ قَامُوا" (الْبَقَرَةِ -٢٠) أَيْ: وَقَفُوا، {وَلْيَأْخُذُوا أَسْلِحَتَهُمْ} وَاخْتَلَفُوا فِي الَّذِينَ يَأْخُذُونَ أَسْلِحَتَهُمْ، فَقَالَ بَعْضُهُمْ: أَرَادَ هَؤُلَاءِ الَّذِينَ وَقَفُوا مَعَ الْإِمَامِ يُصَلُّونَ يَأْخُذُونَ الْأَسْلِحَةَ فِي الصَّلَاةِ، فَعَلَى هَذَا إِنَّمَا يَأْخُذُهُ إِذَا كَانَ لَا يَشْغَلُهُ عَنِ الصَّلَاةِ، وَلَا يُؤْذِي مَنْ بِجَنْبِهِ [فَإِذَا شَغَلَتْهُ حَرَكَتُهُ وَثَقَّلَتْهُ عَنِ الصَّلَاةِ كَالْجَعْبَةِ وَالتُّرْسِ الْكَبِيرِ أَوْ كَانَ يُؤْذِي مَنْ جَنْبِهِ] (٢) كَالرُّمْحِ فَلَا يَأْخُذُهُ.

Yüce Allah'ın: {وَإِذَا كُنْتَ فِيهِمْ} “İçlerinde bulunduğun zaman” yani onlarla beraber hazır bulunup onlara namaz kıldırdığında, {فَلْتَقُمْ طَائِفَةٌ مِنْهُمْ مَعَكَ} “onlardan bir kısmı seninle beraber dursun” yani dursun; nitekim Yüce Allah'ın: "Üzerlerine karanlık basınca da dikilip kalırlar" (el-Bakara 20) kavlindeki gibi, yani dururlar. {وَلْيَأْخُذُوا أَسْلِحَتَهُمْ} “ve silahlarını da alsınlar”. Silahlarını alacak olanlar hakkında ihtilaf ettiler; bazısı dedi ki: İmamla beraber durup namaz kılanları kastetti, namaz esnasında silahları alırlar. Buna göre kişi silahı ancak kendisini namazdan alıkoymayacak ve yanındakine eziyet vermeyecek durumdaysa alır. [Eğer onun hareketi kendisini meşgul edip sadak ve büyük kalkan gibi namazdan ağırlaştırırsa veya yanındakine mızrak gibi eziyet verirse] (٢) onu almaz.

وَقِيلَ: وَلِيَأْخُذُوا أَسْلِحَتَهُمْ أَيْ: الْبَاقُونَ الَّذِينَ قَامُوا فِي وَجْهِ الْعَدُوِّ، {فَإِذَا سَجَدُوا} أَيْ: صَلُّوا، {فَلْيَكُونُوا مِنْ وَرَائِكُمْ} يُرِيدُ مَكَانَ الَّذِينَ هُمْ وِجَاهَ الْعَدُوِّ، {وَلْتَأْتِ طَائِفَةٌ أُخْرَى لَمْ يُصَلُّوا} وَهْمُ الَّذِينَ كَانُوا فِي وَجْهِ الْعَدُوِّ، {فَلْيُصَلُّوا مَعَكَ وَلْيَأْخُذُوا حِذْرَهُمْ وَأَسْلِحَتَهُمْ} قِيلَ: هَؤُلَاءِ الَّذِينَ أَتَوْا، وَقِيلَ: هُمُ الَّذِينَ صَلُّوا، {وَدَّ الَّذِينَ كَفَرُوا} يَتَمَنَّى الْكُفَّارُ، {لَوْ تَغْفُلُونَ} أَيْ: لَوْ وَجَدُوكُمْ غَافِلِينَ، {عَنْ أَسْلِحَتِكُمْ وَأَمْتِعَتِكُمْ فَيَمِيلُونَ عَلَيْكُمْ مَيْلَةً وَاحِدَةً} فَيَقْصِدُونَكُمْ وَيَحْمِلُونَ عَلَيْكُمْ حَمْلَةً وَاحِدَةً.

Şöyle de denilmiştir: Silahlarını alsınlar, yani düşmanın karşısında duran geriye kalanlar. {فَإِذَا سَجَدُوا} “Bunlar secdeye vardıklarında” yani namaz kıldıklarında, {فَلْيَكُونُوا مِنْ وَرَائِكُمْ} “arkanıza geçsinler” düşmanın karşısında olanların yerini kasteder. {وَلْتَأْتِ طَائِفَةٌ أُخْرَى لَمْ يُصَلُّوا} “sonra henüz namaz kılmamış olan diğer grup gelsin” bunlar düşmanın karşısında olanlardır. {فَلْيُصَلُّوا مَعَكَ وَلْيَأْخُذُوا حِذْرَهُمْ وَأَسْلِحَتَهُمْ} “seninle beraber namaz kılsınlar ve tedbirlerini de silahlarını da alsınlar”. Denildi ki: Bunlar gelenlerdir; denildi ki: Bunlar namaz kılmış olanlardır. {وَدَّ الَّذِينَ كَفَرُوا} “Kâfirler arzu ederler” kâfirler temenni eder, {لَوْ تَغْفُلُونَ} “habersiz olasınız” yani sizi gafil bulsalar, {عَنْ أَسْلِحَتِكُمْ وَأَمْتِعَتِكُمْ فَيَمِيلُونَ عَلَيْكُمْ مَيْلَةً وَاحِدَةً} “silahlarınızdan ve eşyalarınızdan da üzerinize ansızın bir baskın yapsalar” sizi hedef alıp üzerinize topyekûn hücum etseler.

{وَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ إِنْ كَانَ بِكُمْ أَذًى مِنْ مَطَرٍ أَوْ كُنْتُمْ مَرْضَى أَنْ تَضَعُوا أَسْلِحَتَكُمْ} رَخَّصَ فِي وَضْعِ السِّلَاحِ فِي حَالِ الْمَطَرِ وَالْمَرَضِ، لِأَنَّ السِّلَاحَ يَثْقُلُ حَمْلُهُ فِي هَاتَيْنِ الْحَالَتَيْنِ، {وَخُذُوا حِذْرَكُمْ} أَيْ: رَاقِبُوا الْعَدُوَّ كَيْلَا يَتَغَفَّلُوكُمْ، وَالْحِذْرُ مَا يُتَّقَى بِهِ مِنَ الْعَدُوِّ.

{وَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ إِنْ كَانَ بِكُمْ أَذًى مِنْ مَطَرٍ أَوْ كُنْتُمْ مَرْضَى أَنْ تَضَعُوا أَسْلِحَتَكُمْ} “Yağmurdan dolayı bir eziyet görürseniz veya hasta bulunursanız, silahlarınızı bırakmanızda size bir günah yoktur”. Yağmur ve hastalık halinde silahı bırakmaya ruhsat verdi; çünkü silah bu iki durumda ağır gelir. {وَخُذُوا حِذْرَكُمْ} “yine de tedbirinizi alın” yani sizi gafil avlamasınlar diye düşmanı gözetleyin. Hizr (حِذْر), düşmandan korunmak için alınan şeydir.

وَقَالَ الْكَلْبِيُّ عَنْ أَبِي صَالِحٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ نَزَلَتْ فِي رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، وَذَلِكَ أَنَّهُ غَزَا مُحَارِبًا وَبَنَى أَنِمَارٍ، فَنَزَلُوا وَلَا يَرَوْنَ مِنَ الْعَدُوِّ أَحَدًا، فَوَضْعَ النَّاسُ أَسْلِحَتَهُمْ، وَخَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ لِحَاجَةٍ لَهُ قَدْ وَضَعَ سِلَاحَهُ حَتَّى قَطَعَ الْوَادِي وَالسَّمَاءُ تَرُشُّ، فَحَالَ الْوَادِي بَيْنَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَبَيْنَ أَصْحَابِهِ فَجَلَسَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فِي ظِلِّ شَجَرَةٍ فَبَصُرَ بِهِ غَوْرَثُ بْنُ الْحَارِثِ الْمُحَارِبِيُّ فَقَالَ: قَتَلَنِي اللَّهُ إِنْ لَمْ أَقْتُلْهُ، ثُمَّ انْحَدَرَ مِنَ الْجَبَلِ وَمَعَهُ السَّيْفُ فَلَمْ يَشْعُرْ بِهِ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ إِلَّا وَهُوَ قَائِمٌ عَلَى رَأْسِهِ وَمَعَهُ السَّيْفُ قَدْ سَلَّهُ مِنْ غِمْدِهِ فَقَالَ: يَا مُحَمَّدُ مَنْ يَعْصِمُكَ مِنِّي الْآنَ؟ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: اللَّهُ، ثُمَّ قَالَ: اللَّهُمَّ اكْفِنِي

Kelbî'nin Ebû Sâlih'ten, onun da İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiğine göre bu ayet Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem hakkında inmiştir: Şöyle ki [Resûlullah], Muhârib ve Benû Enmâr [kabilelerine karşı] gazaya çıkmıştı. Konakladıklarında düşmandan hiç kimseyi görmüyorlardı. Bunun üzerine insanlar silahlarını bıraktılar. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de silahını bırakmış halde bir ihtiyacı için çıktı ve vadiyi geçti; bu esnada hafiften yağmur çiseliyordu. [Derken yükselen sular sebebiyle] vadi, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile ashabının arasını ayırdı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir ağacın gölgesinde oturdu. Bu sırada el-Muhâribî [kabilesinden] Gavres b. el-Hâris onu gördü ve: "Eğer onu öldürmezsem Allah benim canımı alsın!" dedi. Ardından yanında kılıcı olduğu halde dağdan aşağı indi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ancak o kınından sıyırdığı kılıcıyla başucunda dikildiğinde onu fark etti. [Gavres]: "Ey Muhammed! Şimdi seni benden kim koruyacak?" dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Allah!" buyurdu. Sonra da: "Allah'ım!... bana kâfi gel" diye dua etti.

غَوْرَثَ بْنَ الْحَارِثِ بِمَا شِئْتَ، ثُمَّ أَهْوَى بِالسَّيْفِ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ لِيَضْرِبَهُ فَأَكَبَّ لِوَجْهِهِ مِنْ زَلْخَةٍ زُلِخَهَا مِنْ بَيْنِ كَتِفَيْهِ، وَنَدَرَ سَيْفَهُ فَقَامَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فَأَخَذَهُ ثُمَّ قَالَ: يَا غَوْرَثُ مَنْ يَمْنَعُكَ مِنِّي الْآنَ؟ قَالَ: لَا أَحَدَ، قَالَ تَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَأَنَّ مُحَمَّدًا عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ وأعطيكَ سيفكَ؟ ٩٥/ب قَالَ: لَا وَلَكِنْ أَشْهَدُ أَنْ لَا أُقَاتِلَكَ أَبَدًا وَلَا أُعِينُ عَلَيْكَ عَدُوًّا، فَأَعْطَاهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ سَيْفَهُ، فَقَالَ غَوْرَثُ: وَاللَّهِ لَأَنْتَ خَيْرٌ مِنِّي، فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: أَجَلْ أَنَا أَحَقُّ بِذَلِكَ مِنْكَ، فَرَجَعَ غَوْرَثٌ إِلَى أَصْحَابِهِ فَقَالُوا: وَيْلَكَ مَا مَنَعَكَ مِنْهُ؟ قَالَ: لَقَدْ أَهْوَيْتُ إِلَيْهِ بِالسَّيْفِ لِأَضْرِبَهُ فَوَاللَّهِ مَا أَدْرِي مَنْ زَلَخَنِي بَيْنَ كَتِفِي فَخَرَرْتُ لِوَجْهِي، وَذَكَرَ حَالَهُ قَالَ: وَسَكَنَ الْوَادِي فَقَطَعَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ الْوَادِيَ إِلَى أَصْحَابِهِ فَأَخْبَرَهُمُ الْخَبَرَ وَقَرَأَ عَلَيْهِمْ هَذِهِ الْآيَةَ: (١) {وَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ إِنْ كَانَ بِكُمْ أَذًى مِنْ مَطَرٍ أَوْ كُنْتُمْ مَرْضَى أَنْ تَضَعُوا أَسْلِحَتَكُمْ وَخُذُوا حِذْرَكُمْ} أَيْ: مِنْ عَدُوِّكُمْ.

Gavres b. el-Hâris'e karşı dilediğin şekilde bana kâfi gel" dedi. Sonra [Gavres] vurmak için kılıcı Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e doğru savurdu; fakat iki omzu arasından aldığı şiddetli bir darbeyle yüzüstü kapaklandı ve kılıcı fırlayıp düştü. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem kalkıp kılıcı aldı, sonra: "Ey Gavres! Şimdi seni benden kim koruyacak?" buyurdu. O: "Hiç kimse" dedi. [Allah Resûlü]: "Allah'tan başka ilah olmadığına ve Muhammed'in O'nun kulu ve elçisi olduğuna şahitlik eder misin ki sana kılıcını vereyim?" buyurdu. O: "Hayır, fakat seninle asla savaşmayacağıma ve sana karşı hiçbir düşmana yardım etmeyeceğime söz veririm" dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem kılıcını ona verdi. Gavres: "Vallahi sen benden daha hayırlısın" dedi. Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem: "Evet, ben buna senden daha layığım" buyurdu. Gavres arkadaşlarının yanına döndü, onlar: "Yazıklar olsun sana, seni ondan ne alıkoydu?" dediler. O: "Vurmak için kılıcı ona doğru savurdum; fakat vallahi iki omzumun arasına kimin vurduğunu bilmiyorum, yüzüstü kapaklandım" dedi ve durumunu anlattı. Dedi ki: Vadi[deki sel] dindi ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem vadiyi geçip ashabının yanına geldi; onlara haberi verdi ve kendilerine şu ayeti okudu: (١) {وَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ إِنْ كَانَ بِكُمْ أَذًى مِنْ مَطَرٍ أَوْ كُنْتُمْ مَرْضَى أَنْ تَضَعُوا أَسْلِحَتَكُمْ وَخُذُوا حِذْرَكُمْ} “Yağmurdan dolayı bir eziyet görürseniz veya hasta bulunursanız, silahlarınızı bırakmanızda size bir günah yoktur; yine de tedbirinizi alın” yani düşmanınıza karşı.

وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي هَذِهِ الْآيَةِ كَانَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَوْفٍ جَرِيحًا.

Saîd b. Cübeyr, İbn Abbâs'tan bu ayet hakkında şöyle dediğini nakletti: Abdurrahman b. Avf yaralıydı.

{إِنَّ اللَّهَ أَعَدَّ لِلْكَافِرِينَ عَذَابًا مُهِينًا} يُهانُونَ فِيهِ، وَالْجُنَاحُ: الْإِثْمُ، مِنْ جَنَحَتْ: إِذَا عَدَلَتْ عَنِ الْقَصْدِ.

{إِنَّ اللَّهَ أَعَدَّ لِلْكَافِرِينَ عَذَابًا مُهِينًا} “Şüphesiz Allah, kâfirlere alçaltıcı bir azap hazırlamıştır” içinde hor ve hakir kılındıkları [bir azap]. Cünâh (جُنَاح), günahtır; "doğru yoldan saptı" anlamındaki Cenehat (جَنَحَتْ)'tan gelir.

{فَإِذَا قَضَيْتُمُ الصَّلَاةَ فَاذْكُرُوا اللَّهَ قِيَامًا وَقُعُودًا وَعَلَى جُنُوبِكُمْ فَإِذَا اطْمَأْنَنْتُمْ فَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ إِنَّ الصَّلَاةَ كَانَتْ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ كِتَابًا مَوْقُوتًا (١٠٣) }

{فَإِذَا قَضَيْتُمُ الصَّلَاةَ فَاذْكُرُوا اللَّهَ قِيَامًا وَقُعُودًا وَعَلَى جُنُوبِكُمْ فَإِذَا اطْمَأْنَنْتُمْ فَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ إِنَّ الصَّلَاةَ كَانَتْ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ كِتَابًا مَوْقُوتًا (١٠٣) } “Namazı kıldığınız zaman, ayaktayken, otururken ve yanlarınız üzerine yatarken Allah'ı anın. Güvene kavuştuğunuzda ise namazı dosdoğru kılın. Şüphesiz namaz, müminler üzerine vakitleri belirlenmiş bir farzdır. (103)”

{فَإِذَا قَضَيْتُمُ الصَّلَاةَ} يَعْنِي: صَلَاةَ الْخَوْفِ، أَيْ: فَرَغْتُمْ مِنْهَا، {فَاذْكُرُوا اللَّهَ} أَيْ صَلُّوا لِلَّهِ {قِيَامًا} فِي حَالِ الصِّحَّةِ، {وَقُعُودًا} فِي حَالِ الْمَرَضِ، {وَعَلَى جُنُوبِكُمْ} عِنْدَ الْحَرَجِ وَالزَّمَانَةِ، وَقِيلَ: اذْكُرُوا اللَّهَ بِالتَّسْبِيحِ وَالتَّحْمِيدِ وَالتَّهْلِيلِ وَالتَّمْجِيدِ، عَلَى كُلِّ حَالٍ.

{فَإِذَا قَضَيْتُمُ الصَّلَاةَ} “Namazı kıldığınız zaman” yani korku namazını; yani ondan fariğ olduğunuzda, {فَاذْكُرُوا اللَّهَ} “Allah'ı anın” yani Allah için namaz kılın; {قِيَامًا} “ayaktayken” sıhhat halinde, {وَقُعُودًا} “ve otururken” hastalık halinde, {وَعَلَى جُنُوبِكُمْ} “ve yanlarınız üzerine yatarken” zorluk ve kötürümlük anında. Denildi ki: Her halükârda tesbih, tahmid, tehlil ve temcid ile Allah'ı anın.

أَخْبَرَنَا عَمْرُو بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ الْكَاشَانِيُّ، أَنَا الْقَاسِمُ بْنُ جَعْفَرٍ الْهَاشِمِيُّ، أَنَا أَبُو عَلِيٍّ مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ اللُّؤْلُؤِيُّ، أَنَا أَبُو دَاوُدَ السِّجِسْتَانِيُّ، أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْعَلَاءِ، أَنَا ابْنُ أَبِي زَائِدَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ خَالِدِ بْنِ سَلَمَةَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ ﵂ قَالَتْ: "كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يَذْكُرُ اللَّهَ عَلَى كُلِّ أَحْيَانِهِ" (٢) .

Bize Amr b. Abdilazîz el-Kâşânî bildirdi, bize el-Kâsım b. Ca'fer el-Hâşimî bildirdi, bize Ebû Alî Muhammed b. Ahmed el-Lü'lüî bildirdi, bize Ebû Dâvûd es-Sicistânî bildirdi, bize Muhammed b. el-Alâ bildirdi, bize İbn Ebî Zâide babasından, o Hâlid b. Seleme'den, o Zührî'den, o Urve'den, o da Âişe radıyallâhu anhâ'dan bildirdi; o şöyle dedi: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem her vaktinde Allah'ı zikrederdi." (٢)

{فَإِذَا اطْمَأْنَنْتُمْ} أَيْ: سَكَنْتُمْ وَأَمِنْتُمْ، {فَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ} أَيْ: أَتِمُّوهَا أَرْبَعًا بِأَرْكَانِهَا، {إِنَّ الصَّلَاةَ كَانَتْ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ كِتَابًا مَوْقُوتًا} قِيلَ: وَاجِبًا مَفْرُوضًا مُقَدَّرًا فِي الْحَضَرِ أَرْبَعُ رَكَعَاتٍ وَفِي السَّفَرِ

{فَإِذَا اطْمَأْنَنْتُمْ} “Güvene kavuştuğunuz zaman” yani sükûnete erip emin olduğunuzda, {فَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ} “namazı dosdoğru kılın” yani [onu] rükünleriyle birlikte dört [rekât olarak] tastamam kılın. {إِنَّ الصَّلَاةَ كَانَتْ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ كِتَابًا مَوْقُوتًا} “Şüphesiz namaz, müminler üzerine vakitleri belirlenmiş bir farzdır.” Denildi ki: Hazarda dört rekât, seferde ise

رَكْعَتَانِ، وَقَالَ مُجَاهِدٌ: أَيْ فَرْضًا مُؤَقَّتًا وَقَتَّهُ اللَّهُ عَلَيْهِمْ.

iki rekât olarak takdir edilmiş, farz kılınmış bir vaciptir. Mücâhid: "Yani Allah'ın kendilerine vakitlerini tayin ettiği muvakkat bir farzdır" dedi.

وَقَدْ جَاءَ بَيَانُ أَوْقَاتِ الصَّلَاةِ فِي الْحَدِيثِ، أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الصَّالِحِيُّ، أَنَا أَبُو بَكْرٍ أَحْمَدُ بْنُ الْحَسَنِ الْحَيْرَيُّ، أَنَا حَاجِبُ بْنُ أَحْمَدَ الطُّوسِيُّ، أَنَا أَبُو بَكْرٍ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ هَاشِمٍ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، أَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَارِسِ، عَنْ عَيَّاشِ بْنِ أَبِي رَبِيعَةَ الزُّرَقِيُّ، عَنْ حَكِيمِ بْنِ حَكِيمٍ عَنْ عَبَّادِ بْنِ حُنَيفٍ، عَنْ نَافِعِ بْنِ جُبَيْرِ بْنِ مَطْعَمٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "أَمَّنِي جِبْرِيلُ عِنْدَ الْبَيْتِ مَرَّتَيْنِ فَصَلَّى بِي الْمَغْرِبَ حِينَ أَفْطَرَ الصَّائِمُ، وَصَلَّى بِي الْعَشَاءَ حِينَ غَابَ الشَّفَقُ، وَصَلَّى بِي الْفَجْرَ حِينَ حَرُمَ الطَّعَامُ وَالشَّرَابُ عَلَى الصَّائِمِ، وَصَلَّى بِي الْغَدَ الظُّهْرَ حِينَ كَانَ ظِلُّ كُلِّ شَيْءٍ مِثْلَهُ، وَصَلَّى بِي الْعَصْرَ حِينَ كَانَ ظِلُّ كُلِّ شَيْءٍ مِثْلَيْهِ، وَصَلَّى بِي الْمَغْرِبَ حِينَ أَفْطَرَ الصَّائِمُ، وَصَلَّى بِي الْعَشَاءَ ثُلُثَ اللَّيْلِ الْأَوَّلِ، وَصَلَّى بِي الْفَجْرَ فَأَسْفَرَ، ثُمَّ الْتَفَتَ إِلَيَّ قَالَ: يَا مُحَمَّدُ هَذَا وَقْتُ النَّبِيِّينَ مِنْ قَبْلِكَ، الْوَقْتُ مَا بَيْنَ هَذَيْنَ الْوَقْتَيْنِ" (١) .

Namaz vakitlerinin açıklaması hadiste gelmiştir: Bize Ahmed b. Abdillâh es-Sâlihî bildirdi, bize Ebû Bekr Ahmed b. el-Hasan el-Hîrî bildirdi, bize Hâcib b. Ahmed et-Tûsî bildirdi, bize Ebû Bekr Abdullah b. Hâşim anlattı, bize Vekî' anlattı, bize Süfyân, Abdurrahman b. el-Hâris'ten, o Ayyâş b. Ebî Rebîa ez-Zürakî'den, o Hakîm b. Hakîm'den, o Abbâd b. Huneyf'ten, o Nâfi' b. Cübeyr b. Mut'ım'dan, o da İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan bildirdi, o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: "Cibrîl bana Beyt'in yanında iki defa imamlık yaptı: Oruçlunun iftar ettiği vakitte bana akşamı kıldırdı, şafak kaybolduğu vakitte yatsıyı kıldırdı, oruçluya yeme ve içmenin haram olduğu vakitte sabahı kıldırdı. Ertesi gün ise her şeyin gölgesi kendi boyu kadar olduğunda bana öğleyi kıldırdı, her şeyin gölgesi kendi boyunun iki katı olduğunda bana ikindiyi kıldırdı, oruçlunun iftar ettiği vakitte bana akşamı kıldırdı, gecenin ilk üçte birinde bana yatsıyı kıldırdı, sabah namazını da ortalık aydınlandığında kıldırdı. Sonra bana dönüp: 'Ey Muhammed! Bu, senden önceki peygamberlerin vaktidir; vakit de bu iki vaktin arasıdır' dedi." (١)

أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الصَّالِحِيُّ، أَنَا أَبُو بَكْرٍ بْنُ الْحَسَنِ الْحِيرِيُّ، أَنَا وَكِيعٌ، أَنَا حَاجِبُ بْنُ أَحْمَدَ، ثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ هِشَامٍ، ثَنَا وَكِيعٌ ثَنَا بَدْرُ بْنُ عُثْمَانَ، ثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي مُوسَى الْأَشْعَرِيُّ، عَنْ أَبِيهِ ﵁ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنْ سَائِلًا أَتَاهُ فَسَأَلَهُ عَنْ مَوَاقِيتِ الصَّلَاةِ، قَالَ: فَلَمْ يَرُدَّ عَلَيْهِ شَيْئًا ثُمَّ أَمَرَ بِلَالًا فَأَذَّنَ ثُمَّ أَمَرَهُ فَأَقَامَ الصَّلَاةَ حِينَ انْشَقَّ الْفَجْرُ فَصَلَّى، ثُمَّ أَمَرَهُ فَأَقَامَ الظُّهْرَ، وَالْقَائِلُ يَقُولُ: قَدْ زَالَتِ الشَّمْسُ أَوْ لَمْ تَزُلْ، وَهُوَ كَانَ أَعْلَمُ مِنْهُمْ، ثُمَّ أَمَرَهُ فَأَقَامَ الْعَصْرَ وَالشَّمْسُ مُرْتَفِعَةٌ بَيْضَاءُ نَقِيَّةٌ، ثُمَّ أَمَرَهُ فَأَقَامَ الْمَغْرِبَ حِينَ وَقَعَتِ الشَّمْسُ، ثُمَّ أَمَرَهُ فَأَقَامَ الْعَشَاءَ حِينَ سُقُوطِ الشَّفَقِ، قَالَ: وَصَلَّى الْفَجْرَ مِنَ الْغَدِ، وَالْقَائِلُ يَقُولُ: طَلَعَتِ الشَّمْسُ أَوْ لَمْ تَطْلُعْ، وَصَلَّى الظُّهْرَ قَرِيبًا مِنْ وَقْتِ الْعَصْرِ بِالْأَمْسِ وَصَلَّى الْعَصْرَ وَالْقَائِلُ يَقُولُ قَدِ احْمَرَّتِ الشَّمْسُ وَصَلَّى الْمَغْرِبَ قَبْلَ أَنْ يَغِيبَ الشَّفَقُ الْأَحْمَرُ، وَصَلَّى الْعِشَاءَ ثُلُثَ اللَّيْلِ الْأَوَّلِ، ثُمَّ قَالَ: أَيْنَ السَّائِلُ عَنِ الْوَقْتِ؟ فَقَالَ الرَّجُلُ: أَنَا يَا رَسُولَ اللَّهِ، قَالَ: "مَا بَيْنَ هَذَيْنَ الْوَقْتَيْنِ وَقْتٌ" (٢) .

Bize Ahmed b. Abdillâh es-Sâlihî bildirdi, bize Ebû Bekr b. el-Hasan el-Hîrî bildirdi, bize Vekî' bildirdi, bize Hâcib b. Ahmed bildirdi, bize Abdullah b. Hişâm anlattı, bize Vekî' anlattı, bize Bedr b. Osmân anlattı, bize Ebû Bekr b. Ebî Mûsâ el-Eş'arî babası radıyallâhu anh'tan, o da Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'den bildirdi ki: Bir soran gelip ona namaz vakitlerini sordu. Dedi ki: Ona hiçbir şey cevap vermedi, sonra Bilâl'e emretti, o da ezan okudu. Sonra ona emretti, tan yeri ağardığında namazı ikame ettirdi ve kıldı. Sonra ona emretti, birisi 'Güneş zevale erdi mi ermedi mi?' derken öğleyi ikame ettirdi -oysa o bunu onlardan daha iyi biliyordu-. Sonra ona emretti, güneş henüz yüksekte, beyaz ve berrak iken ikindiyi ikame ettirdi. Sonra ona emretti, güneş battığında akşamı ikame ettirdi. Sonra ona emretti, şafak kaybolduğunda yatsıyı ikame ettirdi. Dedi ki: Ertesi gün sabah namazını birisi 'Güneş doğdu mu doğmadı mı?' derken kıldırdı; öğleyi dünkü ikindi vaktine yakın kıldırdı; ikindiyi birisi 'Güneş kızardı' derken kıldırdı; akşamı kırmızı şafak kaybolmadan önce kıldırdı; yatsıyı da gecenin ilk üçte birinde kıldırdı. Sonra: 'Vakti soran nerede?' buyurdu. Adam: 'Benim ey Allah'ın Resûlü' dedi. 'Vakit, bu iki vaktin arasıdır' buyurdu." (٢)

{وَلَا تَهِنُوا فِي ابْتِغَاءِ الْقَوْمِ إِنْ تَكُونُوا تَأْلَمُونَ فَإِنَّهُمْ يَأْلَمُونَ كَمَا تَأْلَمُونَ وَتَرْجُونَ مِنَ اللَّهِ مَا لَا يَرْجُونَ وَكَانَ اللَّهُ عَلِيمًا حَكِيمًا (١٠٤) }

{وَلَا تَهِنُوا فِي ابْتِغَاءِ الْقَوْمِ إِنْ تَكُونُوا تَأْلَمُونَ فَإِنَّهُمْ يَأْلَمُونَ كَمَا تَأْلَمُونَ وَتَرْجُونَ مِنَ اللَّهِ مَا لَا يَرْجُونَ وَكَانَ اللَّهُ عَلِيمًا حَكِيمًا (١٠٤) } “O topluluğu takip etmekte gevşeklik göstermeyin. Eğer siz acı çekiyorsanız, şüphesiz onlar da sizin acı çektiğiniz gibi acı çekmektedirler. Üstelik siz Allah'tan, onların ummadıkları şeyleri ummaktasınız. Allah her şeyi hakkıyla bilendir, tam hüküm ve hikmet sahibidir. (104)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَلَا تَهِنُوا فِي ابْتِغَاءِ الْقَوْمِ} الْآيَةَ، سَبَبُ نُزُولِهَا أَنَّ أَبَا سُفْيَانَ وَأَصْحَابَهُ لَمَّا رَجَعُوا يَوْمَ

Allah Teâlâ'nın: {وَلَا تَهِنُوا فِي ابْتِغَاءِ الْقَوْمِ} “O topluluğu takip etmekte gevşeklik göstermeyin” ayetinin iniş sebebi şudur: Ebû Süfyân ve arkadaşları [...] günü geri döndüklerinde

أُحُدٍ بَعْثَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ طَائِفَةً فِي آثَارِهِمْ فَشَكَوْا أَلَمَ الْجِرَاحَاتِ، فَقَالَ اللَّهُ تَعَالَى: {وَلَا تَهِنُوا} (١) أَيْ: لَا تَضْعُفُوا {فِي ابْتِغَاءِ الْقَوْمِ} فِي طَلَبِ أَبِي سُفْيَانَ وَأَصْحَابِهِ، {إِنْ تَكُونُوا تَأْلَمُونَ} تَتَوَجَّعُونَ مِنَ الْجِرَاحِ، {فَإِنَّهُمْ يَأْلَمُونَ} أَيْ: يَتَوَجَّعُونَ، يَعْنِي الْكُفَّارَ، {كَمَا تَأْلَمُونَ وَتَرْجُونَ مِنَ اللَّهِ مَا لَا يَرْجُونَ} أَيْ: وَأَنْتُمْ مَعَ ذَلِكَ تَأْمُلُونَ مِنَ الْأَجْرِ وَالثَّوَابِ فِي الْآخِرَةِ وَالنَّصْرِ فِي الدُّنْيَا مَا لَا يَرْجُونَ، وَقَالَ بَعْضُ الْمُفَسِّرِينَ: الْمُرَادُ بِالرَّجَاءِ الْخَوْفُ، لِأَنَّ كُلَّ رَاجٍ خَائِفٌ أَنْ لَا يُدْرِكَ مَأْمُولَهُ.

Uhud günü geri döndüklerinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onların peşi sıra bir müfreze gönderdi; onlar da yaraların acısından şikâyet ettiler. Bunun üzerine Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {وَلَا تَهِنُوا} (١) “Gevşeklik göstermeyin” yani zayıflık göstermeyin, {فِي ابْتِغَاءِ الْقَوْمِ} “o topluluğu takip etmekte” Ebû Süfyân ve arkadaşlarını aramada. {إِنْ تَكُونُوا تَأْلَمُونَ} “Eğer siz acı çekiyorsanız” yaralardan dolayı acı duyuyorsanız, {فَإِنَّهُمْ يَأْلَمُونَ} “şüphesiz onlar da acı çekmektedirler” yani acı duyarlar -kâfirleri kastediyor-, {كَمَا تَأْلَمُونَ وَتَرْجُونَ مِنَ اللَّهِ مَا لَا يَرْجُونَ} “sizin acı çektiğiniz gibi. Üstelik siz Allah'tan, onların ummadıkları şeyleri ummaktasınız” yani siz bununla beraber ahirette ecir ve sevap, dünyada ise zafer olarak onların ummadığı şeyleri ümit etmektesiniz. Bazı müfessirler: "Recâ (ümit) ile kastedilen korkudur; zira her ümit eden, umduğuna ulaşamamaktan korkar" demişlerdir.

وَمَعْنَى الْآيَةِ: وَتَرْجُونَ مِنَ اللَّهِ أَيْ: تَخَافُونَ مِنَ اللَّهِ أَيْ: تَخَافُونَ مِنْ عَذَابِ اللَّهِ مَا لَا يَخَافُونَ، قَالَ الْفَرَّاءُ ﵀: وَلَا يَكُونُ الرَّجَاءُ بِمَعْنَى الْخَوْفِ إِلَّا مَعَ الْجَحْدِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: "قُلِ لِلَّذِينَ آمَنُوا يَغْفِرُوا لِلَّذِينَ لَا يَرْجُونَ أَيَّامَ اللَّهِ" (الْجَاثِيَةِ -١٤) أَيْ: لَا يَخَافُونَ، وَقَالَ تَعَالَى: "مَا لَكُمْ لَا تَرْجُونَ لِلَّهِ وَقَارًا" (نُوحٍ -١٣) أَيْ: لَا تَخَافُونَ لِلَّهِ عَظَمَتَهُ، وَلَا يَجُوزُ رَجَوْتُكَ بِمَعْنَى: خِفْتُكَ وَلَا خِفْتُكَ وَأَنْتَ تُرِيدُ رَجَوْتُكَ {وَكَانَ اللَّهُ عَلِيمًا حَكِيمًا}

Ayetin anlamı şudur: "Ve siz Allah'tan ummaktasınız", yani Allah'tan korkmaktasınız, yani Allah'ın azabından onların korkmadığı şeylerden korkmaktasınız. Ferrâ rahmetullâhi aleyh şöyle dedi: "Recâ lafzı ancak olumsuzlukla beraber 'korku' manasına gelir; nitekim Yüce Allah'ın: 'İman edenlere söyle: Allah'ın günlerinden korkmayanları bağışlasınlar' (el-Câsiye 14) kavlindeki gibi, yani korkmayanları. Ve Yüce Allah'ın: 'Size ne oluyor da Allah'ın büyüklüğünden korkmuyorsunuz?' (Nûh 13) kavli gibi, yani O'nun azametinden korkmuyorsunuz. 'Senden korktum' kastedilerek 'seni umdum' denilemeyeceği gibi, 'seni umdum' kastedilerek de 'senden korktum' denilemez." {وَكَانَ اللَّهُ عَلِيمًا حَكِيمًا} “Allah her şeyi hakkıyla bilendir, tam hüküm ve hikmet sahibidir”.

{إِنَّا أَنْزَلْنَا إِلَيْكَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ لِتَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ بِمَا أَرَاكَ اللَّهُ وَلَا تَكُنْ لِلْخَائِنِينَ خَصِيمًا (١٠٥) }

{إِنَّا أَنْزَلْنَا إِلَيْكَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ لِتَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ بِمَا أَرَاكَ اللَّهُ وَلَا تَكُنْ لِلْخَائِنِينَ خَصِيمًا (١٠٥) } “Şüphesiz biz sana Kitab'ı hak ile indirdik ki, insanlar arasında Allah'ın sana gösterdiği şekilde hüküm veresin. Sakın hainlerin savunucusu olma! (105)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: {إِنَّا أَنْزَلْنَا إِلَيْكَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ لِتَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ بِمَا أَرَاكَ اللَّهُ} الْآيَةَ، رَوَى الْكَلْبِيُّ عَنْ أَبِي صَالِحٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ فِي رَجُلٍ مِنَ الْأَنْصَارِ يُقَالُ لَهُ طُعْمَةُ بْنُ أُبَيْرِقٍ مِنْ بَنِي ظَفْرِ بْنِ الْحَارِثِ سَرَقَ دِرْعًا مِنْ جَارٍ لَهُ يُقَالُ لَهُ قَتَادَةُ بْنُ النُّعْمَانِ، وَكَانَتِ الدِّرْعُ فِي جِرَابٍ فِيهِ دَقِيقٌ فَجَعَلَ الدَّقِيقُ يَنْتَثِرُ مِنْ خَرْقٍ فِي الْجِرَابِ حَتَّى انْتَهَى إِلَى الدَّارِ، ثُمَّ خَبَّأَهَا عِنْدَ رَجُلٍ مِنَ الْيَهُودِ، يُقَالُ لَهُ زَيْدُ بْنُ السَّمِينِ، فَالْتَمَسْتُ الدِّرْعَ عِنْدَ طُعْمَةَ فَحَلَفَ: بِاللَّهِ مَا أَخَذَهَا وَمَا لَهُ بِهَا مِنْ عِلْمٍ، فَقَالَ أَصْحَابُ الدِّرْعِ: لَقَدْ رَأَيْنَا أَثَرَ الدَّقِيقِ حَتَّى دَخَلَ دَارَهُ، فَلَمَّا حَلَفَ تَرَكُوهُ وَاتَّبَعُوا أَثَرَ الدَّقِيقِ إِلَى مَنْزِلِ الْيَهُودِيِّ فَأَخَذُوهُ مِنْهُ، فَقَالَ الْيَهُودِيُّ دَفْعَهَا إِلَيَّ طُعْمَةُ بْنُ أُبَيْرِقٍ، فَجَاءَ بَنُو ظَفْرٍ وَهُمْ قَوْمُ طُعْمَةَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَسَأَلُوهُ أَنْ يُجَادِلَ عَنْ صَاحِبِهِمْ، وَقَالُوا لَهُ: إِنَّكَ إِنْ لَمْ تَفْعَلِ افْتَضَحَ صَاحِبُنَا، فَهَمَّ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ أَنْ يُعَاقِبَ الْيَهُودِيَّ. وَيُرْوَى عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ فِي رِوَايَةٍ أُخْرَى أَنَّ طُعْمَةَ سَرَقَ الدِّرْعَ فِي جِرَابٍ فِيهِ نُخَالَةٌ فَخَرَقَ الْجِرَابَ حَتَّى كَانَ يَتَنَاثَرُ مِنْهُ النُّخَالَةُ طُولَ الطَّرِيقِ فَجَاءَ بِهِ إِلَى دَارِ زَيْدٍ السَّمِينِ وَتَرَكَهُ عَلَى بَابِهِ، وَحَمَلَ الدِّرْعَ إِلَى بَيْتِهِ، فَلَمَّا أَصْبَحَ صَاحِبُ الدِّرْعِ جَاءَ عَلَى أَثَرِ النُّخَالَةِ إِلَى دَارِ زَيْدٍ السَّمِينِ فَأَخَذَهُ وَحَمَلَهُ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ، فَهَمَّ النَّبِيُّ ﷺ أَنْ يَقْطَعَ يَدَ زَيْدٍ الْيَهُودِيِّ، وَقَالَ مُقَاتِلٌ: إِنَّ زَيْدًا

Yüce Allâh'ın: {إِنَّا أَنْزَلْنَا إِلَيْكَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ لِتَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ بِمَا أَرَاكَ اللَّهُ} “Şüphesiz biz sana Kitab'ı hak ile indirdik ki, insanlar arasında Allâh'ın sana gösterdiği şekilde hüküm veresin” ayeti hakkında Kelbî, Ebû Sâlih'ten, o da İbn Abbâs'tan [şöyle] rivayet etti: “Bu ayet, Ensâr'dan Benî Zafer b. el-Hâris kabilesine mensup Tu‘me b. Übeyrık adında bir adam hakkında indi. [Bu adam], Katâde b. Nu‘mân adındaki komşusundan bir zırh çalmıştı. Zırh, içinde un bulunan bir dağarcık (çuval) içindeydi; derken un, dağarcıktaki delikten [Tu‘me'nin] evine varıncaya kadar döküldü. Sonra [Tu‘me] onu, Zeyd b. es-Semîn adında Yahudi bir adamın yanına sakladı. [Katâde dedi ki:] 'Zırhı Tu‘me'nin yanında aradım.' O ise Allâh'a yemin ederek onu almadığını ve bu hususta hiçbir bilgisi olmadığını söyledi. Zırh sahipleri: 'Biz un izini onun evine girinceye kadar gördük' dediler. Fakat o yemin edince onu bıraktılar ve un izini Yahudinin evine kadar takip edip [zırhı] onun elinden aldılar. Bunun üzerine Yahudi: 'Onu bana Tu‘me b. Übeyrık teslim etti' dedi. Tu‘me'nin kavmi olan Benî Zafer, Rasûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelerek adamlarını savunmasını istediler ve ona: 'Eğer bunu yapmazsan adamımız rezil olur' dediler. Bunun üzerine Rasûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem Yahudiyi cezalandırmaya niyetlendi.” İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan gelen başka bir rivayette ise şöyle nakledilir: “Tu‘me, zırhı içinde kepek bulunan bir dağarcıkla çaldı ve yol boyunca kepek dökülsün diye dağarcığı deldi; sonra onu Zeyd es-Semîn'in evine getirip kapısının önüne bıraktı, zırhı ise kendi evine götürdü. Sabah olunca zırh sahibi kepek izini takip ederek Zeyd es-Semîn'in evine geldi, onu yakalayıp Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e götürdü. Bunun üzerine Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem Yahudi Zeyd'in elini kesmeye niyetlendi.” Mukâtil ise şöyle demiştir: “Zeyd...

السَّمِينَ أَوْدَعَ دِرْعًا عِنْدَ طُعْمَةَ فَجَحَدَهَا طُعْمَةُ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى هَذِهِ الْآيَةَ ، فَقَالَ: {إِنَّا أَنْزَلْنَا إِلَيْكَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ} بِالْأَمْرِ وَالنَّهْيِ وَالْفَصْلِ، {لِتَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ بِمَا أَرَاكَ اللَّهُ} بِمَا عَلَّمَكَ اللَّهُ وَأَوْحَى إِلَيْكَ، {وَلَا تَكُنْ لِلْخَائِنِينَ} [طُعْمَةَ] {خَصِيمًا} مُعِينًا مُدَافِعًا عَنْهُ.

es-Semîn, Tu'me'nin yanına bir zırh emanet bırakmıştı; Tu'me ise bunu inkâr etti. Bunun üzerine Allah Teâlâ bu ayeti indirdi ve şöyle buyurdu: {إِنَّا أَنْزَلْنَا إِلَيْكَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ} “Şüphesiz biz sana Kitab'ı hak ile indirdik” emir, nehiy ve [hakkı batıldan] ayıran hüküm ile; {لِتَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ بِمَا أَرَاكَ اللَّهُ} “insanlar arasında Allah'ın sana gösterdiği şekilde hüküm veresin diye” Allah'ın sana öğrettiği ve sana vahyettiği şeyle; {وَلَا تَكُنْ لِلْخَائِنِينَ} “ve sakın hainlerin” [Tu'me'nin] {خَصِيمًا} “savunucusu olma!” [yani] ona yardımcı ve onu müdafaa eden [olma]!

{وَاسْتَغْفِرِ اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ كَانَ غَفُورًا رَحِيمًا (١٠٦) وَلَا تُجَادِلْ عَنِ الَّذِينَ يَخْتَانُونَ أَنْفُسَهُمْ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ مَنْ كَانَ خَوَّانًا أَثِيمًا (١٠٧) يَسْتَخْفُونَ مِنَ النَّاسِ وَلَا يَسْتَخْفُونَ مِنَ اللَّهِ وَهُوَ مَعَهُمْ إِذْ يُبَيِّتُونَ مَا لَا يَرْضَى مِنَ الْقَوْلِ وَكَانَ اللَّهُ بِمَا يَعْمَلُونَ مُحِيطًا (١٠٨) }

{وَاسْتَغْفِرِ اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ كَانَ غَفُورًا رَحِيمًا (١٠٦) وَلَا تُجَادِلْ عَنِ الَّذِينَ يَخْتَانُونَ أَنْفُسَهُمْ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ مَنْ كَانَ خَوَّانًا أَثِيمًا (١٠٧) يَسْتَخْفُونَ مِنَ النَّاسِ وَلَا يَسْتَخْفُونَ مِنَ اللَّهِ وَهُوَ مَعَهُمْ إِذْ يُبَيِّتُونَ مَا لَا يَرْضَى مِنَ الْقَوْلِ وَكَانَ اللَّهُ بِمَا يَعْمَلُونَ مُحِيطًا (١٠٨) } “Ve Allah'tan bağışlanma dile. Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir. (106) Kendilerine hıyanet edenleri savunma! Muhakkak ki Allah, çok hain ve çok günahkâr olan kimseyi sevmez. (107) İnsanlardan gizlenirler de Allah'tan gizlenmezler. Oysa O, O'nun razı olmayacağı sözü geceleyin kurup tasarlarken de onlarla beraberdir. Allah onların yaptıklarını çepeçevre kuşatıcıdır. (108)”

{وَاسْتَغْفِرِ اللَّهَ} مِمَّا هَمَمْتَ مِنْ مُعَاقَبَةِ الْيَهُودِيِّ، وَقَالَ مُقَاتِلٌ: وَاسْتَغْفِرِ اللَّهَ مِنْ جِدَالِكَ عَنْ طُعْمَةَ {إِنَّ اللَّهَ كَانَ غَفُورًا رَحِيمًا}

{وَاسْتَغْفِرِ اللَّهَ} “Ve Allah'tan bağışlanma dile” Yahudi'yi cezalandırmaya niyetlendiğin şeyden ötürü. Mukâtil ise şöyle demiştir: Tu'me'yi savunmandan ötürü Allah'tan bağışlanma dile, {إِنَّ اللَّهَ كَانَ غَفُورًا رَحِيمًا} “Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.”

{وَلَا تُجَادِلْ} لَا تُخَاصِمْ، {عَنِ الَّذِينَ يَخْتَانُونَ أَنْفُسَهُمْ} أَيْ: يَظْلِمُونَ أَنْفُسَهُمْ بِالْخِيَانَةِ وَالسَّرِقَةِ، {إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ مَنْ كَانَ خَوَّانًا أَثِيمًا} يُرِيدُ خَوَّانًا فِي الدِّرْعِ، أَثِيمًا فِي رَمْيِهِ الْيَهُودِيِّ، قِيلَ: إِنَّهُ خِطَابٌ مَعَ النَّبِيِّ ﷺ، وَالْمُرَادُ بِهِ غَيْرَهُ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: "فَإِنْ كُنْتَ فِي شَكٍّ مِمَّا أَنْزَلْنَا إِلَيْكَ"، وَالِاسْتِغْفَارُ فِي حَقِّ الْأَنْبِيَاءِ بَعْدَ النُّبُوَّةِ عَلَى أَحَدِ الْوُجُوهِ الثَّلَاثَةِ: إِمَّا لِذَنْبٍ تَقَدَّمَ عَلَى النُّبُوَّةِ أَوْ لِذُنُوبِ أُمَّتِهِ وَقَرَابَتِهِ، أَوْ لِمُبَاحٍ جَاءَ الشَّرْعُ بِتَحَرِّيهِ (١) فَيَتْرُكُهُ بِالِاسْتِغْفَارِ، فَالِاسْتِغْفَارُ يَكُونُ مَعْنَاهُ: السَّمْعَ وَالطَّاعَةَ لِحُكْمِ الشَّرْعِ.

{وَلَا تُجَادِلْ} “Savunma” çekişme, {عَنِ الَّذِينَ يَخْتَانُونَ أَنْفُسَهُمْ} “kendilerine hıyanet edenleri” yani hıyanet ve hırsızlıkla nefislerine zulmedenleri. {إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ مَنْ كَانَ خَوَّانًا أَثِيمًا} “Muhakkak ki Allah, çok hain ve çok günahkâr olan kimseyi sevmez.” Zırh konusunda çok hain, [suçu] Yahudi'ye atmada pek günahkâr olan kimseyi kastetmektedir. Şöyle de denilmiştir: Bu, Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'e bir hitaptır ancak bununla başkası kastedilmektedir; nitekim Allah Teâlâ'nın: "Sana indirdiğimizden şüphe içindeysen" ayeti de böyledir. Peygamberler hakkında peygamberlikten sonraki istiğfar şu üç vecihten biri üzeredir: Ya peygamberlikten önceki bir günahtan ötürü, ya ümmetinin ve akrabalarının günahlarından ötürü, ya da şeriatın gözetilmesini istediği (١) mubah bir şeyden ötürüdür ki onu istiğfar ile terk eder. Böylece istiğfarın anlamı: Şeriatın hükmünü işitmek ve itaat etmek olur.

{يَسْتَخْفُونَ مِنَ النَّاسِ} أَيْ: يَسْتَتِرُونَ وَيَسْتَحْيُونَ مِنَ النَّاسِ، يُرِيدُ بَنِي ظَفْرِ بْنِ الْحَارِثِ، {وَلَا يَسْتَخْفُونَ مِنَ اللَّهِ} أَيْ: لَا يَسْتَتِرُونَ وَلَا يَسْتَحْيُونَ مِنَ اللَّهِ، {وَهُوَ مَعَهُمْ إِذْ يُبَيِّتُونَ} يَقُولُونَ وَيُؤَلِّفُونَ، وَالتَّبْيِيتُ: تَدْبِيرُ الْفِعْلِ لَيْلًا {مَا لَا يَرْضَى مِنَ الْقَوْلِ} وَذَلِكَ أَنْ قَوْمَ طُعْمَةَ قَالُوا فِيمَا بَيْنَهُمْ: نَرْفَعُ الْأَمْرَ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ فَإِنَّهُ يَسْمَعُ قَوْلَهُ وَيَمِينَهُ لِأَنَّهُ مُسْلِمٌ وَلَا يَسْمَعُ مِنَ الْيَهُودِيِّ فَإِنَّهُ كَافِرٌ، فَلَمْ يَرْضَ اللَّهُ ذَلِكَ

{يَسْتَخْفُونَ مِنَ النَّاسِ} “İnsanlardan gizlenmeye çalışırlar” yani insanlardan örtünürler ve utanırlar; [bununla] Benî Zafer b. el-Hâris'i kastetmektedir. {وَلَا يَسْتَخْفُونَ مِنَ اللَّهِ} “fakat Allah'tan gizlenmezler” yani Allah'tan saklanmaz ve O'ndan utanmazlar. {وَهُوَ مَعَهُمْ إِذْ يُبَيِّتُونَ} “Oysa O, geceleyin kurarlarken onlarla beraberdir” [yani] konuşup uydururlarken. Tebyît (التَّبْيِيتُ), işi geceleyin planlayıp kurmaktır. {مَا لَا يَرْضَى مِنَ الْقَوْلِ} “[Allah'ın] razı olmadığı sözü”. Bu da şöyledir: Tu'me'nin kavmi kendi aralarında: “Meseleyi Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e götürelim; zira o, Müslüman olduğu için onun sözünü ve yeminini dinler, kâfir olduğu için Yahudi'yi dinlemez” demişlerdi. Allah bundan razı olmadı

مِنْهُمْ، {وَكَانَ اللَّهُ بِمَا يَعْمَلُونَ مُحِيطًا} ثُمَّ يَقُولُ لِقَوْمِ طُعْمَةَ:

onlardan razı olmadı. {وَكَانَ اللَّهُ بِمَا يَعْمَلُونَ مُحِيطًا} “Allah onların yaptıklarını çepeçevre kuşatıcıdır.” Sonra Tu'me'nin kavmine şöyle buyurur:

{هَا أَنْتُمْ هَؤُلَاءِ جَادَلْتُمْ عَنْهُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا فَمَنْ يُجَادِلُ اللَّهَ عَنْهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَمْ مَنْ يَكُونُ عَلَيْهِمْ وَكِيلًا (١٠٩) وَمَنْ يَعْمَلْ سُوءًا أَوْ يَظْلِمْ نَفْسَهُ ثُمَّ يَسْتَغْفِرِ اللَّهَ يَجِدِ اللَّهَ غَفُورًا رَحِيمًا (١١٠) وَمَنْ يَكْسِبْ إِثْمًا فَإِنَّمَا يَكْسِبُهُ عَلَى نَفْسِهِ وَكَانَ اللَّهُ عَلِيمًا حَكِيمًا (١١١) وَمَنْ يَكْسِبْ خَطِيئَةً أَوْ إِثْمًا ثُمَّ يَرْمِ بِهِ بَرِيئًا فَقَدِ احْتَمَلَ بُهْتَانًا وَإِثْمًا مُبِينًا (١١٢) وَلَوْلَا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكَ وَرَحْمَتُهُ لَهَمَّتْ طَائِفَةٌ مِنْهُمْ أَنْ يُضِلُّوكَ وَمَا يُضِلُّونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ وَمَا يَضُرُّونَكَ مِنْ شَيْءٍ وَأَنْزَلَ اللَّهُ عَلَيْكَ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَعَلَّمَكَ مَا لَمْ تَكُنْ تَعْلَمُ وَكَانَ فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكَ عَظِيمًا (١١٣) }

{هَا أَنْتُمْ هَؤُلَاءِ جَادَلْتُمْ عَنْهُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا فَمَنْ يُجَادِلُ اللَّهَ عَنْهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَمْ مَنْ يَكُونُ عَلَيْهِمْ وَكِيلًا (١٠٩) وَمَنْ يَعْمَلْ سُوءًا أَوْ يَظْلِمْ نَفْسَهُ ثُمَّ يَسْتَغْفِرِ اللَّهَ يَجِدِ اللَّهَ غَفُورًا رَحِيمًا (١١٠) وَمَنْ يَكْسِبْ إِثْمًا فَإِنَّمَا يَكْسِبُهُ عَلَى نَفْسِهِ وَكَانَ اللَّهُ عَلِيمًا حَكِيمًا (١١١) وَمَنْ يَكْسِبْ خَطِيئَةً أَوْ إِثْمًا ثُمَّ يَرْمِ بِهِ بَرِيئًا فَقَدِ احْتَمَلَ بُهْتَانًا وَإِثْمًا مُبِينًا (١١٢) وَلَوْلَا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكَ وَرَحْمَتُهُ لَهَمَّتْ طَائِفَةٌ مِنْهُمْ أَنْ يُضِلُّوكَ وَمَا يُضِلُّونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ وَمَا يَضُرُّونَكَ مِنْ شَيْءٍ وَأَنْزَلَ اللَّهُ عَلَيْكَ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَعَلَّمَكَ مَا لَمْ تَكُنْ تَعْلَمُ وَكَانَ فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكَ عَظِيمًا (١١٣) } “İşte siz böylesiniz; haydi dünya hayatında onları savundunuz, peki kıyamet günü onları Allah'a karşı kim savunacak yahut kim onlara vekil olacaktır? (109) Kim bir kötülük yapar yahut nefsine zulmeder de sonra Allah'tan bağışlanma dilerse, Allah'ı çok bağışlayıcı, çok merhamet edici bulur. (110) Kim bir günah kazanırsa, onu ancak kendi aleyhine kazanmış olur. Allah her şeyi bilendir, tam hüküm ve hikmet sahibidir. (111) Kim bir hata veya bir günah kazanır da sonra onu suçsuz birinin üzerine atarsa, muhakkak ki büyük bir iftirayı ve apaçık bir günahı yüklenmiş olur. (112) Eğer Allah'ın senin üzerindeki lütfu ve merhameti olmasaydı, onlardan bir grup seni saptırmaya mutlaka yeltenmişti. Onlar ancak kendilerini saptırırlar ve sana hiçbir şekilde zarar veremezler. Allah sana Kitab'ı ve hikmeti indirmiş ve sana bilmediklerini öğretmiştir. Allah'ın senin üzerindeki lütfu pek büyüktür. (113)”

{لَا خَيْرَ فِي كَثِيرٍ مِنْ نَجْوَاهُمْ إِلَّا مَنْ أَمَرَ بِصَدَقَةٍ أَوْ مَعْرُوفٍ أَوْ إِصْلَاحٍ بَيْنَ النَّاسِ وَمَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ ابْتِغَاءَ مَرْضَاةِ اللَّهِ فَسَوْفَ نُؤْتِيهِ أَجْرًا عَظِيمًا (١١٤) }

{لَا خَيْرَ فِي كَثِيرٍ مِنْ نَجْوَاهُمْ إِلَّا مَنْ أَمَرَ بِصَدَقَةٍ أَوْ مَعْرُوفٍ أَوْ إِصْلَاحٍ بَيْنَ النَّاسِ وَمَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ ابْتِغَاءَ مَرْضَاةِ اللَّهِ فَسَوْفَ نُؤْتِيهِ أَجْرًا عَظِيمًا (١١٤) } “Onların fısıldaşmalarının çoğunda hayır yoktur; ancak bir sadaka, bir iyilik yahut insanların arasını düzeltmeyi emreden kimse müstesna. Kim bunu Allah'ın rızasını arayarak yaparsa, biz ona pek büyük bir mükâfat vereceğiz. (114)”

{هَا أَنْتُمْ هَؤُلَاءِ} أَيْ: يَا هَؤُلَاءِ، {جَادَلْتُمْ} أَيْ: خَاصَمْتُمْ، {عَنْهُمْ} يَعْنِي: عَنْ طُعْمَةَ، وَفِي قِرَاءَةِ أُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ: عَنْهُ {فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا} وَالْجِدَالُ: شِدَّةُ الْمُخَاصَمَةِ مِنَ الْجَدْلِ، وَهُوَ شِدَّةُ الْفَتْلِ، فَهُوَ يُرِيدُ فَتْلَ الْخِصْمِ عَنْ مَذْهَبِهِ بِطَرِيقِ الْحِجَاجِ، وَقِيلَ: الْجِدَالُ مِنَ الْجَدَالَةِ، وَهِيَ الْأَرْضُ، فَكَأَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنَ الْخَصْمَيْنِ يَرُومُ قَهْرَ صَاحَبَهُ وَصَرْعَهُ عَلَى الْجَدَالَةِ، {فَمَنْ يُجَادِلُ اللَّهَ عَنْهُمْ} يَعْنِي: عَنْ طُعْمَةَ، {يَوْمَ الْقِيَامَةِ} إِذَا أَخَذَهُ اللَّهُ بِعَذَابِهِ، {أَمْ مَنْ يَكُونُ عَلَيْهِمْ وَكِيلًا} كَفِيلَّا أَيْ: مَنِ الَّذِي يَذُبُّ عَنْهُمْ، وَيَتَوَلَّى أَمْرَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ؟ ثُمَّ اسْتَأْنَفَ فَقَالَ:

{هَا أَنْتُمْ هَؤُلَاءِ} “İşte siz böylesiniz” yani ey sizler! {جَادَلْتُمْ} “savundunuz” yani çekiştiniz, {عَنْهُمْ} “onları” yani Tu'me'yi; Übey b. Ka'b'ın kıraatinde ise: “عَنْهُ” (onu) şeklindedir, {فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا} “dünya hayatında”. Cidal: cedl kökünden gelen şiddetli çekişmedir ki o da bir şeyi sıkıca bükmektir; sanki delil yoluyla hasmını tuttuğu mezhepten büküp çevirmek istemektedir. Bir görüşe göre cidal; yeryüzü anlamına gelen cedâle kelimesindendir; hasımlardan her biri sanki arkadaşını alt edip yere (cedâleye) sermek istemektedir. {فَمَنْ يُجَادِلُ اللَّهَ عَنْهُمْ} “Peki Allah'a karşı onları kim savunacak” yani Tu'me'yi, {يَوْمَ الْقِيَامَةِ} “kıyamet günü” Allah onu azabıyla yakaladığı zaman? {أَمْ مَنْ يَكُونُ عَلَيْهِمْ وَكِيلًا} “Yahut kim onlara vekil olacaktır?” yani kefil, yani kıyamet günü onları kim koruyacak ve işlerini kim üstlenecektir? Sonra söze yeniden başlayarak şöyle buyurdu:

{وَمَنْ يَعْمَلْ سُوءًا} يَعْنِي السَّرِقَةَ، {أَوْ يَظْلِمْ نَفْسَهُ} بِرَمْيهِ الْبَرِيءَ، وَقِيلَ: وَمَنْ يَعْمَلْ سُوءًا أَيْ: شِرْكًا أَوْ يَظْلِمْ نَفْسَهُ: يَعْنِي: إِثْمًا دُونَ الشِّرْكِ، {ثُمَّ يَسْتَغْفِرِ اللَّهَ} أَيْ: يَتُبْ إِلَيْهِ وَيَسْتَغْفِرْهُ، {يَجِدِ اللَّهَ غَفُورًا رَحِيمًا} يَعْرِضُ التَّوْبَةَ عَلَى طُعْمَةَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ.

{وَمَنْ يَعْمَلْ سُوءًا} “Kim bir kötülük yapar” yani hırsızlık yaparsa, {أَوْ يَظْلِمْ نَفْسَهُ} “yahut nefsine zulmederse” suçsuz birine iftira atarak. Şöyle de denilmiştir: “Kim bir kötülük yaparsa” yani şirk işlerse; “yahut nefsine zulmederse” yani şirkten daha aşağı bir günah işlerse. {ثُمَّ يَسْتَغْفِرِ اللَّهَ} “Sonra Allah'tan bağışlanma dilerse” yani O'na tövbe edip bağışlanma dilerse, {يَجِدِ اللَّهَ غَفُورًا رَحِيمًا} “Allah'ı çok bağışlayıcı, çok merhamet edici bulur.” Bu ayette tövbe etmeyi Tu'me'ye arz etmektedir.

{وَمَنْ يَكْسِبْ إِثْمًا} يَعْنِي: يَمِينَ طُعْمَةَ بِالْبَاطِلِ، أَيْ: مَا سَرَقْتُهُ إِنَّمَا سَرَقَهُ الْيَهُودِيُّ {فَإِنَّمَا يَكْسِبُهُ عَلَى نَفْسِهِ} فَإِنَّمَا يَضُرُّ بِهِ نَفْسَهُ، {وَكَانَ اللَّهُ عَلِيمًا} بِسَارِقِ الدِّرْعِ {حَكِيمًا} حَكَمَ بِالْقَطْعِ عَلَى السَّارِقِ.

{وَمَنْ يَكْسِبْ إِثْمًا} “Kim bir günah kazanırsa” yani Tu'me'nin: "Onu ben çalmadım, ancak Yahudi çaldı" şeklindeki yalan yere yeminini kastetmektedir. {فَإِنَّمَا يَكْسِبُهُ عَلَى نَفْسِهِ} “onu ancak kendi aleyhine kazanmış olur” yani onunla ancak kendine zarar verir. {وَكَانَ اللَّهُ عَلِيمًا} “Allah her şeyi bilendir” zırhı çalanı bilir, {حَكِيمًا} “tam hüküm ve hikmet sahibidir” hırsızın elinin kesilmesine hükmetmiştir.

{وَمَنْ يَكْسِبْ خَطِيئَةً} أَيْ: سَرِقَةَ الدِّرْعِ، {أَوْ إِثْمًا} يَمِينَهُ الْكَاذِبَةَ، {ثُمَّ يَرْمِ بِهِ} أَيْ: يَقْذِفْ بِمَا جَنَى {بَرِيئًا} مِنْهُ وَهُوَ نِسْبَةُ السَّرِقَةِ إِلَى الْيَهُودِيِّ {فَقَدِ احْتَمَلَ بُهْتَانًا} الْبُهْتَانُ: هُوَ الْبَهْتُ، وَهُوَ الْكَذِبُ الَّذِي يُتحَيَّرُ فِي عِظَمِهِ، {وَإِثْمًا مُبِينًا} أَيْ: ذَنْبًا بَيِّنًا، وَقَوْلُهُ {ثُمَّ يَرْمِ بِهِ} وَلَمْ يَقُلْ بِهِمَا بَعْدَ ذِكْرِ الْخَطِيئَةِ وَالْإِثْمِ، رَدَّ الْكِنَايَةَ إِلَى الْإِثْمِ، أَوْ جَعَلَ الْخَطِيئَةَ وَالْإِثْمَ كَالشَّيْءِ الْوَاحِدِ.

{وَمَنْ يَكْسِبْ خَطِيئَةً} “Kim bir hata” yani zırhı çalmayı, {أَوْ إِثْمًا} “veya bir günah kazanır” yalan yere yeminini, {ثُمَّ يَرْمِ بِهِ} “sonra onu atarsa” yani işlediği suçu atarsa {بَرِيئًا} “suçsuz birinin üzerine” ondan beri olan birine; o da hırsızlığı Yahudi'ye nispet etmesidir, {فَقَدِ احْتَمَلَ بُهْتَانًا} “muhakkak ki büyük bir iftirayı yüklenmiş olur”. Bühtân: Baht olup büyüklüğü karşısında şaşırıp kalınan yalandır. {وَإِثْمًا مُبِينًا} “ve apaçık bir günahı” yani açık bir günahı. Ayette geçen {ثُمَّ يَرْمِ بِهِ} ifadesinde hata ve günah zikredildikten sonra “bi-himâ” (ikisini) demeyip zamiri günaha döndürmüştür yahut hata ile günahı tek bir şey gibi kılmıştır.

قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَلَوْلَا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكَ وَرَحْمَتُهُ} يَقُولُ لِلنَّبِيِّ ﷺ: {لَهَمَّتْ} لِقَدِ هَمَّتْ أَيْ:

Allah Teâlâ'nın: {وَلَوْلَا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكَ وَرَحْمَتُهُ} “Eğer Allah'ın senin üzerindeki lütfu ve merhameti olmasaydı” kavli; Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'e hitaben şöyle buyurmaktadır: {لَهَمَّتْ} “mutlaka yeltenmişti” yani niyet etmişti,

أَضْمَرَتْ، {طَائِفَةٌ مِنْهُمْ} يَعْنِي: قَوَّمَ طُعْمَةَ، {أَنْ يُضِلُّوكَ} يُخَطِّئُوكَ فِي الْحُكْمِ وَيُلْبِسُوا عَلَيْكَ الْأَمْرَ حَتَّى تُدَافِعَ عَنْ طُعْمَةَ، {وَمَا يُضِلُّونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ} يَعْنِي يَرْجِعُ وَبَالُهُ عَلَيْهِمْ، {وَمَا يَضُرُّونَكَ مِنْ شَيْءٍ} يُرِيدُ أَنَّ ضَرَرَهُ يَرْجِعُ إِلَيْهِمْ، {وَأَنْزَلَ اللَّهُ عَلَيْكَ الْكِتَابَ} يَعْنِي: الْقُرْآنَ، {وَالْحِكْمَةَ} يَعْنِي: الْقَضَاءَ بِالْوَحْيِ {وَعَلَّمَكَ مَا لَمْ تَكُنْ تَعْلَمُ} مِنَ الْأَحْكَامِ، وَقِيلَ: مِنْ عِلْمِ الْغَيْبِ، {وَكَانَ فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكَ عَظِيمًا} .

içinde gizlemişti; {طَائِفَةٌ مِنْهُمْ} “onlardan bir grup” yani Tu'me'nin kavmi, {أَنْ يُضِلُّوكَ} “seni saptırmaya” hükümde seni yanıltmaya ve Tu'me'yi savunasın diye meseleyi sana karmaşık göstermeye [yeltenmişti]. {وَمَا يُضِلُّونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ} “Onlar ancak kendilerini saptırırlar” yani bunun vebali kendilerine döner. {وَمَا يَضُرُّونَكَ مِنْ شَيْءٍ} “ve sana hiçbir şekilde zarar veremezler” zararın kendilerine döneceğini kastetmektedir. {وَأَنْزَلَ اللَّهُ عَلَيْكَ الْكِتَابَ} “Allah sana Kitab'ı” yani Kur'an'ı, {وَالْحِكْمَةَ} “ve hikmeti” yani vahiyle hükmetmeyi [indirdi], {وَعَلَّمَكَ مَا لَمْ تَكُنْ تَعْلَمُ} “ve sana bilmediklerini öğretti” hükümlerden; gayb ilminden de denilmiştir. {وَكَانَ فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكَ عَظِيمًا} “Allah'ın senin üzerindeki lütfu pek büyüktür.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: {لَا خَيْرَ فِي كَثِيرٍ مِنْ نَجْوَاهُمْ} يَعْنِي: قَوْمَ طُعْمَةَ، وَقَالَ مُجَاهِدٌ: الْآيَةُ عَامَّةٌ فِي حَقِّ جَمِيعِ النَّاسِ، وَالنَّجْوَى: هِيَ الْإِسْرَارُ فِي التَّدْبِيرِ، وَقِيلَ: النَّجْوَى مَا يَنْفَرِدُ بِتَدْبِيرِهِ قَوْمٌ سِرًّا كَانَ أَوْ جَهْرًا، فَمَعْنَى الْآيَةِ: لَا خَيْرَ فِي كَثِيرٍ مِمَّا يُدَبِّرُونَهُ بَيْنَهُمْ، {إِلَّا مَنْ أَمَرَ بِصَدَقَةٍ} أَيْ: إِلَّا فِي نَجْوَى مَنْ أَمَرَ بِصَدَقَةٍ، فَالنَّجْوَى تَكُونُ فِعْلًا وَقِيلَ: هَذَا اسْتِثْنَاءٌ مُنْقَطِعٌ، يَعْنِي: لَكِنْ مَنْ أَمَرَ بِصَدَقَةٍ، وقيل النجوى ها هنا: الرِّجَالُ الْمُتَنَاجُونَ، كَمَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى "وَإِذْ هُمْ نَجْوَى" (الْإِسْرَاءِ -٤٧) . {إِلَّا مَنْ أَمَرَ بِصَدَقَةٍ} أَيْ: حَثَّ عَلَيْهَا، {أَوْ مَعْرُوفٍ} أَيْ: بِطَاعَةِ اللَّهِ وَمَا يُعَرِّفُهُ الشَّرْعُ، وَأَعْمَالُ الْبِرِّ كُلُّهَا مَعْرُوفٌ، لِأَنَّ الْعُقُولَ تَعْرِفُهَا.

Allah Teâlâ'nın: {لَا خَيْرَ فِي كَثِيرٍ مِنْ نَجْوَاهُمْ} “Onların fısıldaşmalarının çoğunda hayır yoktur” kavli Tu'me'nin kavmini kastetmektedir. Mücâhid ise: "Ayet bütün insanlar hakkında geneldir" demiştir. Necvâ: Plan ve tedbirde gizlice konuşmaktır. Şöyle de denilmiştir: Necvâ, ister gizli ister açık olsun bir topluluğun baş başa verip planladığı şeydir. Ayetin manası şöyledir: Kendi aralarında planladıkları şeylerin çoğunda hayır yoktur; {إِلَّا مَنْ أَمَرَ بِصَدَقَةٍ} “ancak bir sadaka emreden müstesna” yani sadaka emreden kimsenin fısıldaşması hariç. Dolayısıyla necvâ eylem olur. Bunun munkatı' bir istisna olduğu, yani: "Lakin sadaka emreden kimse müstesna" anlamına geldiği de söylenmiştir. Burada necvânın fısıldaşan adamlar olduğu da söylenmiştir; nitekim Allah Teâlâ'nın: "Hani onlar fısıldaşıyorlardı" (İsrâ - 47) kavlinde olduğu gibidir. {إِلَّا مَنْ أَمَرَ بِصَدَقَةٍ} “ancak bir sadaka emreden” yani ona teşvik eden, {أَوْ مَعْرُوفٍ} “yahut bir iyilik” yani Allah'a itaat ve şeriatın maruf kıldığı şeyi; nitekim bütün iyilik amelleri maruftur, çünkü akıllar onları bilir ve tanır.

{أَوْ إِصْلَاحٍ بَيْنَ النَّاسِ} أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الصَّالِحِيُّ، أَنَا أَبُو بَكْرٍ أَحْمَدُ بْنُ الْحَسَنِ الْحِيرِيُّ، أَنَا حَاجِبُ بْنُ أَحْمَدَ الطُّوسِيُّ، أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ حَمَّادٍ، أَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الْأَعْمَشِ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ، عَنْ سَالِمٍ هُوَ ابْنُ أَبِي الْجَعْدِ، عَنْ أُمِّ الدَّرْدَاءِ ﵂، عَنْ أَبِي الدَّرْدَاءِ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "أَلَا أُخْبِرُكُمْ بِأَفْضَلَ مِنْ دَرَجَةِ الصِّيَامِ وَالصَّدَقَةِ وَالصَّلَاةِ"؟ قَالَ: قُلْنَا بَلَى، قَالَ: "إِصْلَاحُ ذَاتِ الْبَيْنِ. وَفَسَادُ ذَاتِ الْبَيْنِ هِيَ الْحَالِقَةُ" (١) .

{أَوْ إِصْلَاحٍ بَيْنَ النَّاسِ} “yahut insanların arasını düzeltmeyi [emreden kimse müstesna]”. Bize Ahmed b. Abdillâh es-Sâlihî haber verip dedi ki: Bize Ebû Bekr Ahmed b. el-Hasen el-Hîrî bildirdi, dedi ki: Bize Hâcib b. Ahmed et-Tûsî bildirdi, dedi ki: Bize Muhammed b. Hammâd bildirdi, dedi ki: Bize Ebû Muâviye, el-A'meş'ten, o Amr b. Mürre'den, o Sâlim —ki o İbn Ebi'l-Ca'd'dır—'dan, o Ümmü'd-Derdâ radıyallâhu anhâ'dan, o da Ebû'd-Derdâ'dan rivayet etti; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Size oruç, sadaka ve namaz derecesinden daha üstün olan şeyi haber vereyim mi?" buyurdu. [Ebû'd-Derdâ] dedi ki: "Evet" dedik. Buyurdu ki: "İki kişinin arasını düzeltmektir. İki kişinin arasının bozulması ise kökten kazıyandır." (١)

أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الصَّالِحِيُّ، أَنَا أَبُو الْحُسَيْنِ عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بِشْرَانَ، أَنَا إِسْمَاعِيلُ

Bize Ahmed b. Abdillâh es-Sâlihî haber verip dedi ki: Bize Ebu’l-Hüseyn Ali b. Muhammed b. Abdillâh b. Bişrân bildirdi, dedi ki: Bize İsmâil

ابْنُ مُحَمَّدٍ الصَّفَّارُ، أَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنْصُورٍ الرَّمَادِيُّ، ثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، ثَنَا مَعْمَرٌ، عَنْ الزُّهْرِيِّ، عَنْ حُمَيْدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أُمِّهِ أُمِّ كُلْثُومٍ بِنْتِ عُقْبَةَ، وَكَانَتْ مِنَ الْمُهَاجِرَاتِ الْأُوَلِ، قَالَتْ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: "لَيْسَ بِالْكَذَّابِ مَنْ أَصْلَحَ بَيْنَ النَّاسِ فَقَالَ خَيْرًا أَوْ نَمَى خَيْرًا" (١) .

b. Muhammed es-Saffâr bildirdi, dedi ki: Bize Ahmed b. Mansûr er-Remâdî bildirdi, dedi ki: Bize Abdürrezzâk anlattı, dedi ki: Bize Ma'mer, ez-Zührî'den, o Humeyd b. Abdirrahmân'dan, o da ilk muhacir kadınlardan olan annesi Ümmü Külsûm bint Ukbe'den nakletti; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: "İnsanların arasını düzelten, bu uğurda hayır söyleyen veya hayır ulaştıran kimse yalancı değildir." (١)

قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَمَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ} أَيْ: هَذِهِ الْأَشْيَاءَ الَّتِي ذَكَرَهَا، {ابْتِغَاءَ مَرْضَاةِ اللَّهِ} أَيْ: طَلَبَ رِضَاهُ، {فَسَوْفَ نُؤْتِيهِ} فِي الْآخِرَةِ، {أَجْرًا عَظِيمًا} قَرَأَ أَبُو عَمْرٍو وَحَمْزَةُ {يُؤْتِيهِ} بِالْيَاءِ، يَعْنِي: يُؤْتِيهِ اللَّهُ، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِالنُّونِ.

Allah Teâlâ'nın: {وَمَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ} “Kim bunu yaparsa” yani zikrettiği bu şeyleri, {ابْتِغَاءَ مَرْضَاةِ اللَّهِ} “Allah'ın rızasını arayarak” yani O'nun rızasını talep ederek, {فَسَوْفَ نُؤْتِيهِ} “biz ona vereceğiz” ahirette, {أَجْرًا عَظِيمًا} “pek büyük bir mükâfat”. Ebû Amr ve Hamza {يُؤْتِيهِ} kelimesini ye ile okumuşlardır; yani: "Allah ona verecektir". Diğerleri ise nûn ile okumuşlardır.

{وَمَنْ يُشَاقِقِ الرَّسُولَ مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُ الْهُدَى وَيَتَّبِعْ غَيْرَ سَبِيلِ الْمُؤْمِنِينَ نُوَلِّهِ مَا تَوَلَّى وَنُصْلِهِ جَهَنَّمَ وَسَاءَتْ مَصِيرًا (١١٥) إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذَلِكَ لِمَنْ يَشَاءُ وَمَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَقَدْ ضَلَّ ضَلَالًا بَعِيدًا (١١٦) }

{وَمَنْ يُشَاقِقِ الرَّسُولَ مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُ الْهُدَى وَيَتَّبِعْ غَيْرَ سَبِيلِ الْمُؤْمِنِينَ نُوَلِّهِ مَا تَوَلَّى وَنُصْلِهِ جَهَنَّمَ وَسَاءَتْ مَصِيرًا (١١٥) إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذَلِكَ لِمَنْ يَشَاءُ وَمَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَقَدْ ضَلَّ ضَلَالًا بَعِيدًا (١١٦) } “Kendisine doğru yol apaçık belli olduktan sonra Resûl'e karşı gelen ve müminlerin yolundan başkasına uyan kimseyi yöneldiği yolda bırakır ve onu cehenneme sokarız. O ne kötü bir varış yeridir! (115) Şüphesiz Allah, kendisine ortak koşulmasını bağışlamaz. Bunun dışındakileri dilediği kimse için bağışlar. Kim Allah'a ortak koşarsa, muhakkak ki derin bir sapıklığa düşmüştür. (116)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَمَنْ يُشَاقِقِ الرَّسُولَ} نَزَلَتْ فِي طُعْمَةَ بْنِ أُبَيْرِقٍ وَذَلِكَ أَنَّهُ لَمَّا ظَهَرَتْ عَلَيْهِ السَّرِقَةُ خَافَ عَلَى نَفْسِهِ مِنْ قَطْعِ الْيَدِ وَالْفَضِيحَةِ، فَهَرَبَ إِلَى مَكَّةَ وَارْتَدَّ عَنِ الدِّينِ، فَقَالَ تَعَالَى: {وَمَنْ يُشَاقِقِ الرَّسُولَ} أَيْ: يُخَالِفُهُ، {مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُ الْهُدَى} التَّوْحِيدُ وَالْحُدُودُ {وَيَتَّبِعْ غَيْرَ سَبِيلِ الْمُؤْمِنِينَ} [أَيْ: غَيْرَ طَرِيقِ الْمُؤْمِنِينَ {نُوَلِّهِ مَا تَوَلَّى} أَيْ: نَكِلْهُ في الآخرة] (٢) ٩٦/ب إِلَى مَا تَوَلَّى فِي الدُّنْيَا، {وَنُصْلِهِ جَهَنَّمَ وَسَاءَتْ مَصِيرًا}

Allah Teâlâ'nın: {وَمَنْ يُشَاقِقِ الرَّسُولَ} “Resûl'e karşı gelen kimse” kavli, Tu'me b. Übeyrık hakkında inmiştir. Şöyle ki hırsızlığı açığa çıkınca elinin kesilmesinden ve rezil olmaktan korktu, Mekke'ye kaçtı ve dinden döndü. Bunun üzerine Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {وَمَنْ يُشَاقِقِ الرَّسُولَ} “Kim Resûl'e karşı gelirse” yani muhalefet ederse, {مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُ الْهُدَى} “kendisine doğru yol apaçık belli olduktan sonra” tevhid ve had cezaları [belli olduktan sonra], {وَيَتَّبِعْ غَيْرَ سَبِيلِ الْمُؤْمِنِينَ} [“ve müminlerin yolundan başkasına uyarsa”] [yani müminlerin yolundan başkasına {نُوَلِّهِ مَا تَوَلَّى} “onu yöneldiği yolda bırakırız” yani ahirette onu havale ederiz] (٢) ٩٦/b dünyada yöneldiği şeye, {وَنُصْلِهِ جَهَنَّمَ وَسَاءَتْ مَصِيرًا} “ve onu cehenneme sokarız. O ne kötü bir varış yeridir!”

رُوِيَ أَنَّ طُعْمَةَ بْنَ أُبَيْرِقٍ نَزَلَ عَلَى رَجُلٍ مِنْ بَنِي سَلِيمٍ مِنْ أَهْلِ مَكَّةَ يُقَالُ لَهُ الْحَجَّاجُ بْنُ عُلَاطٍ، فَنَقَّبَ بَيْتَهُ فَسَقَطَ عَلَيْهِ حَجَرٌ فَلَمْ يَسْتَطِعْ أَنْ يَدْخُلَ وَلَا أَنْ يَخْرُجَ حَتَّى أَصْبَحَ، فَأُخِذَ لِيُقْتَلَ، فَقَالَ بَعْضُهُمْ: دَعَوْهُ فَإِنَّهُ قَدْ لَجَأَ إِلَيْكُمْ فَتَرَكُوهُ فَأَخْرَجُوهُ مِنْ مَكَّةَ، فَخَرَجَ مَعَ تُجَّارٍ مِنْ قُضَاعَةَ نَحْوَ الشَّامِ، فَنَزَلُوا مَنْزِلًا فَسَرَقَ بَعْضَ مَتَاعِهِمْ وَهَرَبَ، فَطَلَبُوهُ وَأَخَذُوهُ وَرَمَوْهُ بِالْحِجَارَةِ حَتَّى قَتَلُوهُ، فَصَارَ قَبْرُهُ تِلْكَ الْحِجَارَةَ، وَقِيلَ: إِنَّهُ رَكِبَ سَفِينَةً إِلَى جَدَّةَ فَسَرَقَ فِيهَا كِيسًا فِيهِ دَنَانِيرُ فَأُخِذَ، فَأُلْقِيَ فِي الْبَحْرِ، وَقِيلَ: إِنَّهُ نَزَلَ فِي حُرَّةِ بَنِي سَلِيمٍ وَكَانَ يَعْبُدُ صَنَمًا إِلَى أَنْ مَاتَ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى فِيهِ:

Rivayet edildiğine göre Tu'me b. Übeyrık Mekkelilerden Benû Selîm'den el-Haccâc b. Ilât denilen bir adama misafir oldu, onun evini deldi ve üzerine bir taş düştü; sabah oluncaya kadar ne içeri girebildi ne de dışarı çıkabildi. Öldürülmek üzere yakalandı, bazısı: "Onu bırakın, o size sığınmıştır" dedi; bunun üzerine onu bıraktılar ve Mekke'den çıkardılar. Kudâa kabilesinden tüccarlarla birlikte Şam'a doğru yola çıktı, bir konak yerine indiler, eşyalarının bir kısmını çalıp kaçtı. Onu arayıp yakaladılar ve öldürünceye kadar taşladılar; böylece onun kabri o taşlar oldu. Şöyle de denilmiştir: Cidde'ye giden bir gemiye bindi, orada içinde dinarlar bulunan bir kese çaldı, yakalandı ve denize atıldı. Başka bir rivayette ise: Benû Selîm Harresi'ne yerleşti ve ölünceye kadar bir puta taptı; bunun üzerine Allah Teâlâ onun hakkında şu ayeti indirdi:

{إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذَلِكَ لِمَنْ يَشَاءُ وَمَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَقَدْ ضَلَّ ضَلَالًا بَعِيدًا} أَيْ: ذَهَبَ عَنِ الطَّرِيقِ وَحُرِمَ الْخَيْرَ كُلَّهُ، وَقَالَ الضَّحَّاكُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ إِنَّ

{إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذَلِكَ لِمَنْ يَشَاءُ وَمَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَقَدْ ضَلَّ ضَلَالًا بَعِيدًا} “Şüphesiz Allah, kendisine ortak koşulmasını bağışlamaz. Bunun dışındaki [günahları] ise dilediği kimse için bağışlar. Kim Allah'a ortak koşarsa, muhakkak ki derin bir sapıklığa düşmüştür.” Yani: Yoldan sapmış ve hayrın tamamından mahrum kalmıştır. Dahhâk'ın İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan naklettiğine göre: Şüphesiz

هَذِهِ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي شَيْخٍ مِنَ الْأَعْرَابِ جَاءَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَقَالَ: يَا نَبِيَّ اللَّهِ إِنِّي شَيْخٌ مُتَهَتِّكٌ (١) فِي الذُّنُوبِ، إِلَّا أَنِّي لَمْ أُشْرِكْ بِاللَّهِ شَيْئًا مُنْذُ عَرَفْتُهُ وَآمَنْتُ بِهِ، وَلَمْ أَتَّخِذْ مِنْ دُونِهِ وَلِيًّا وَلَمْ أُوَاقِعِ الْمَعَاصِي جُرْأَةً عَلَى اللَّهِ، وَمَا تَوَهَّمْتُ طَرْفَةَ عَيْنٍ أَنِّي أُعْجِزُ اللَّهَ هَرَبًا، وَإِنِّي لَنَادِمٌ تَائِبٌ مُسْتَغْفِرٌ فَمَا حَالِي؟ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى هَذِهِ الْآيَةَ.

bu ayet bedevilerden yaşlı bir adam hakkında indi; o adam Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip şöyle dedi: "Ey Allah'ın Nebisi! Ben günahlara batmış (١) yaşlı bir adamım; ancak O'nu tanıdığımdan ve O'na iman ettiğimden beri Allah'a hiçbir şeyi ortak koşmadım, O'ndan başka bir veli edinmedim ve günahları Allah'a cüret ederek işlemedim. Göz açıp kapayıncaya kadar bile kaçarak Allah'ı aciz bırakacağımı vehmetmedim. Ben gerçekten pişmanım, tövbe ediyorum ve bağışlanma diliyorum, benim durumum ne olacak?" Bunun üzerine Allah Teâlâ bu ayeti indirdi.

{إِنْ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ إِلَّا إِنَاثًا وَإِنْ يَدْعُونَ إِلَّا شَيْطَانًا مَرِيدًا (١١٧) لَعَنَهُ اللَّهُ وَقَالَ لَأَتَّخِذَنَّ مِنْ عِبَادِكَ نَصِيبًا مَفْرُوضًا (١١٨) }

{إِنْ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ إِلَّا إِنَاثًا وَإِنْ يَدْعُونَ إِلَّا شَيْطَانًا مَرِيدًا (١١٧) لَعَنَهُ اللَّهُ وَقَالَ لَأَتَّخِذَنَّ مِنْ عِبَادِكَ نَصِيبًا مَفْرُوضًا (١١٨) } “Onlar, O'nu bırakıp sadece dişilere tapıyorlar ve ancak inatçı şeytana tapıyorlar. (117) Allah onu lanetlemiştir. O da şöyle demiştir: 'Kullarından elbette belirlenmiş bir pay alacağım.' (118)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: {إِنْ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ إِلَّا إِنَاثًا} نَزَلَتْ فِي أَهْلِ مَكَّةَ، أَيْ: مَا يَعْبُدُونَ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: "وَقَالَ رَبُّكُمُ ادْعُونِي" (غَافِرٍ -٦٠) أَيْ: اعْبُدُونِي، بِدَلِيلِ قَوْلِهِ تَعَالَى: "إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبَادَتِي" (غَافِرٍ -٦٠) ، قَوْلُهُ: {مِنْ دُونِهِ} أَيْ: مِنْ دُونِ اللَّهِ، {إِلَّا إِنَاثًا} أَرَادَ بِالْإِنَاثِ الْأَوْثَانَ لِأَنَّهُمْ كَانُوا يُسَمُّونَهَا بَاسِمِ الْإِنَاثِ، فَيَقُولُونَ: اللَّاتَ وَالْعُزَّى وَمَنَاةَ، وَكَانُوا يَقُولُونَ لِصَنَمِ كُلِّ قَبِيلَةٍ: أُنْثَى بَنِي فُلَانٍ فَكَانَ فِي كُلِّ وَاحِدَةٍ مِنْهُنَّ شَيْطَانٌ يَتَرَاءَى لِلسَّدَنَةِ وَالْكَهَنَةَ وَيُكَلِّمُهُمْ، وَلِذَلِكَ قَالَ: {وَإِنْ يَدْعُونَ إِلَّا شَيْطَانًا} هَذَا قَوْلُ أَكْثَرِ الْمُفَسِّرِينَ.

Allah Teâlâ'nın: {إِنْ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ إِلَّا إِنَاثًا} “Onlar, O'nu bırakıp sadece dişilere tapıyorlar” kavli Mekke halkı hakkında inmiştir; yani: İbadet etmiyorlar, nitekim Allah Teâlâ'nın: "Rabbiniz: 'Bana dua edin' buyurdu" (Mü'min - 60) yani "Bana ibadet edin" demektir; bunun delili de Allah Teâlâ'nın: "Bana ibadet etmekten büyüklenenler" (Mü'min - 60) kavlidir. {مِنْ دُونِهِ} “O'nu bırakıp” yani Allah'tan başka; {إِلَّا إِنَاثًا} “sadece dişilere” dişilerden putları kastetmiştir; çünkü onlar putları dişi isimleriyle isimlendirir, Lât, Uzzâ ve Menât derlerdi. Her kabilenin putuna da: "Filanoğullarının dişisi" derlerdi. Onların her birinde putperest hizmetçilere ve kâhinlere görünüp onlarla konuşan bir şeytan vardı. İşte bu yüzden: {وَإِنْ يَدْعُونَ إِلَّا شَيْطَانًا} “ve ancak şeytana tapıyorlar” buyurdu. Bu, müfessirlerin çoğunun görüşüdür.

يَدُلُّ عَلَى صِحَّةِ هَذَا التَّأْوِيلِ -أَنَّ الْمُرَادَ بِالْإِنَاثِ الْأَوْثَانَ -: قِرَاءَةُ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵁ {إِنْ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ إِلَّا أُثُنًا} جَمْعُ جَمْعِ الْوَثَنِ فَصَيَّرَ الْوَاوَ هَمْزَةً (٢) ، وَقَالَ الْحَسَنُ وَقَتَادَةُ: إِلَّا إِنَاثًا أَيْ: مَوَاتًا لَا رُوحَ فِيهِ، لِأَنَّ أَصْنَامَهُمْ كَانَتْ مِنَ الْجَمَادَاتِ، سَمَّاهَا إِنَاثًا لِأَنَّهُ يُخْبِرُ عَنِ الْمَوَاتِ، كَمَا يُخْبِرُ عَنِ الْإِنَاثِ، وَلِأَنَّ الْإِنَاثَ أَدْوَنُ الْجِنْسَيْنِ، كَمَا أَنَّ الْمَوَاتَ أَرْذَلُ مِنَ الْحَيَوَانِ، وَقَالَ الضَّحَّاكُ: أَرَادَ بِالْإِنَاثِ الْمَلَائِكَةَ، وَكَانَ بَعْضُهُمْ يَعْبُدُونَ الْمَلَائِكَةَ وَيَقُولُونَ: الْمَلَائِكَةُ إِنَاثٌ، كَمَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: "وَجَعَلُوا الْمَلَائِكَةَ الَّذِينَ هُمْ عِبَادُ الرَّحْمَنِ إِنَاثًا" (الزُّخْرُفِ -١٩) {وَإِنْ يَدْعُونَ إِلَّا شَيْطَانًا مَرِيدًا} أَيْ: وَمَا يَعْبُدُونَ إِلَّا شَيْطَانًا مَرِيدًا لِأَنَّهُمْ إِذَا عَبَدُوا الْأَصْنَامَ فَقَدْ أَطَاعُوا الشَّيْطَانَ، وَالْمَرِيدُ: الْمَارِدُ، وَهُوَ الْمُتَمَرِّدُ الْعَاتِي الْخَارِجُ عَنِ الطَّاعَةِ، وَأَرَادَ: إِبْلِيسَ.

Dişilerden maksadın putlar olduğuna dair bu tevilin doğruluğunu İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'nın {إِنْ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ إِلَّا أُثُنًا} okuyuşu da göstermektedir; bu da vesen (put) kelimesinin çoğulunun çoğuludur, vav harfini hemzeye dönüştürmüştür (٢). Hasen ve Katâde şöyle demiştir: “İllâ inâsen” yani içinde ruh bulunmayan cansız varlıklardır; çünkü onların putları cansız maddelerdendi. Cansız varlıklardan dişilerden haber verildiği gibi haber verdiği için ve dişiler iki cinsin daha aşağısı olduğu gibi cansız varlıklar da hayvanlardan daha aşağı derecede olduğu için onları dişiler olarak isimlendirmiştir. Dahhâk ise: Dişilerden melekleri kastetti demiştir; onlardan bazısı meleklere tapıyor ve: "Melekler dişidir" diyorlardı, nitekim Allah Teâlâ: "Rahmân'ın kulları olan melekleri dişiler kıldılar" (Zuhruf - 19) buyurmuştur. {وَإِنْ يَدْعُونَ إِلَّا شَيْطَانًا مَرِيدًا} “ve ancak inatçı şeytana tapıyorlar” yani sadece inatçı bir şeytana ibadet ediyorlar; çünkü putlara taptıklarında şeytana itaat etmiş olurlar. Marîd: Mârid olup boyun eğmeyen, azgın ve itaatten çıkmış olandır; bununla İblis'i kastetmiştir.

{لَعَنَهُ اللَّهُ} أَيْ: أَبْعَدَهُ اللَّهُ مِنْ رَحْمَتِهِ، {وَقَالَ} يَعْنِي: قَالَ إِبْلِيسُ، {لَأَتَّخِذَنَّ مِنْ عِبَادِكَ نَصِيبًا مَفْرُوضًا} أَيْ: حَظًّا مَعْلُومًا، فَمَا أُطِيعَ فِيهِ إِبْلِيسُ فَهُوَ مَفْرُوضُهُ، وَفِي بَعْضِ التَّفَاسِيرِ: مِنْ كُلِّ أَلْفِ وَاحِدٌ لِلَّهِ تَعَالَى وَتِسْعُمِائَةٍ وَتِسْعَةٌ وَتِسْعُونَ لِإِبْلِيسَ، وَأَصْلُ الْفَرْضِ فِي اللُّغَةِ: الْقَطْعُ، وَمِنْهُ الْفُرْضَةُ فِي

{لَعَنَهُ اللَّهُ} “Allah ona lânet etmiştir” yani: Allah onu rahmetinden uzaklaştırmıştır. {وَقَالَ} “ve [İblis şöyle] demiştir:” yani: İblis dedi ki: {لَأَتَّخِذَنَّ مِنْ عِبَادِكَ نَصِيبًا مَفْرُوضًا} “'Kullarından mutlaka belirli bir pay edineceğim'” yani: Belirlenmiş, muayyen bir pay [alacağım]. İblis'e hangi hususta itaat edilirse onun farzı/payı odur. Bazı tefsirlerde [şöyle denilmiştir]: Her bin kişiden biri Allah Teâlâ için, dokuz yüz doksan dokuzu ise İblis içindir. Farz (الْفَرْض) kelimesinin lügatteki asıl anlamı ise: Kesip ayırmaktır; bundan dolayıdır ki

النَّهْرِ وَهِيَ الثُّلْمَةُ تَكُونُ فِيهِ، وَفَرْضُ الْقَوْسِ وَالشِّرَاكِ: لِلشَّقِّ الَّذِي يَكُونُ فِيهِ الْوَتَرُ وَالْخَيْطُ الَّذِي يُشَدُّ بِهِ الشِّرَاكُ.

buradan hareketle furza denilmiştir ki o da nehirde açılan yarıktır. Yaydaki ve ayakkabı bağındaki çentiğe de kirişin oturduğu yarık ve bağın bağlandığı ip dolayısıyla farz denilmiştir.

{وَلَأُضِلَّنَّهُمْ وَلَأُمَنِّيَنَّهُمْ وَلَآمُرَنَّهُمْ فَلَيُبَتِّكُنَّ آذَانَ الْأَنْعَامِ وَلَآمُرَنَّهُمْ فَلَيُغَيِّرُنَّ خَلْقَ اللَّهِ وَمَنْ يَتَّخِذِ الشَّيْطَانَ وَلِيًّا مِنْ دُونِ اللَّهِ فَقَدْ خَسِرَ خُسْرَانًا مُبِينًا (١١٩) يَعِدُهُمْ وَيُمَنِّيهِمْ وَمَا يَعِدُهُمُ الشَّيْطَانُ إِلَّا غُرُورًا (١٢٠) أُولَئِكَ مَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ وَلَا يَجِدُونَ عَنْهَا مَحِيصًا (١٢١) }

{وَلَأُضِلَّنَّهُمْ وَلَأُمَنِّيَنَّهُمْ وَلَآمُرَنَّهُمْ فَلَيُبَتِّكُنَّ آذَانَ الْأَنْعَامِ وَلَآمُرَنَّهُمْ فَلَيُغَيِّرُنَّ خَلْقَ اللَّهِ وَمَنْ يَتَّخِذِ الشَّيْطَانَ وَلِيًّا مِنْ دُونِ اللَّهِ فَقَدْ خَسِرَ خُسْرَانًا مُبِينًا (١١٩) يَعِدُهُمْ وَيُمَنِّيهِمْ وَمَا يَعِدُهُمُ الشَّيْطَانُ إِلَّا غُرُورًا (١٢٠) أُولَئِكَ مَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ وَلَا يَجِدُونَ عَنْهَا مَحِيصًا (١٢١) } “'Onları mutlaka saptıracağım, onları mutlaka kuruntularla oyalayacağım, onlara mutlaka emredeceğim de hayvanların kulaklarını yaracaklar, onlara mutlaka emredeceğim de Allah'ın yaratışını değiştirecekler.' Kim Allah'ı bırakıp şeytanı dost edinirse, şüphesiz apaçık bir ziyana uğramıştır. (119) Onlara vaatte bulunur ve onları kuruntularla oyalar. Oysa şeytan onlara aldatmadan başka bir şey vaat etmez. (120) İşte onların barınağı cehennemdir ve ondan kaçacak hiçbir yer bulamazlar. (121)”

{وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ سَنُدْخِلُهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا وَعْدَ اللَّهِ حَقًّا وَمَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللَّهِ قِيلًا (١٢٢) لَيْسَ بِأَمَانِيِّكُمْ وَلَا أَمَانِيِّ أَهْلِ الْكِتَابِ مَنْ يَعْمَلْ سُوءًا يُجْزَ بِهِ وَلَا يَجِدْ لَهُ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلِيًّا وَلَا نَصِيرًا (١٢٣) }

{وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ سَنُدْخِلُهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا وَعْدَ اللَّهِ حَقًّا وَمَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللَّهِ قِيلًا (١٢٢) لَيْسَ بِأَمَانِيِّكُمْ وَلَا أَمَانِيِّ أَهْلِ الْكِتَابِ مَنْ يَعْمَلْ سُوءًا يُجْزَ بِهِ وَلَا يَجِدْ لَهُ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلِيًّا وَلَا نَصِيرًا (١٢٣) } “İman edip salih ameller işleyenleri ise altından ırmaklar akan cennetlere koyacağız, orada ebedî kalacaklardır. Bu Allah'ın hak olan vaadidir. Söz bakımından Allah'tan daha doğru kim olabilir? (122) [İş] ne sizin kuruntularınızla ne de Ehl-i Kitab'ın kuruntularıyla olur. Kim bir kötülük yaparsa onunla cezalandırılır ve kendisi için Allah'tan başka ne bir dost ne de bir yardımcı bulabilir. (123)”

{وَلَأُضِلَّنَّهُمْ} يَعْنِي: عَنِ الْحَقِّ، أَيْ: لِأُغْوِيَنَّهُمْ، يَقُولُهُ إِبْلِيس، وَأَرَادَ بِهِ التَّزْيِينَ، وَإِلَّا فَلَيْسَ إِلَيْهِ مِنَ الْإِضْلَالِ شَيْءٌ، كَمَا قَالَ: "لَأُزَيِّنَنَّ لَهُمْ فِي الْأَرْضِ" (الْحِجْرِ -٣٩) {وَلِأُمَنِّيَنَّهُمْ} قِيلَ: أُمَنِّيَنَّهُمْ رُكُوبَ الْأَهْوَاءِ، وَقِيلَ: أُمَنِّيَنَّهُمْ أَنْ لَا جَنَّةَ ولا نارَولا بَعْثَ، وَقِيلَ: أُمَنِّيَنَّهُمْ إِدْرَاكَ الْآخِرَةِ مَعَ رُكُوبِ الْمَعَاصِي، {وَلَآمُرَنَّهُمْ فَلَيُبَتِّكُنَّ آذَانَ الْأَنْعَامِ} أَيْ: يَقْطَعُونَهَا وَيَشُقُّونَهَا، وَهِيَ الْبَحِيرَةُ {وَلَآمُرَنَّهُمْ فَلَيُغَيِّرُنَّ خَلْقَ اللَّهِ} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄ وَالْحَسَنُ وَمُجَاهِدٌ وَسَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ وَالضَّحَّاكُ: يَعْنِي دِينَ اللَّهِ، نَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: "لَا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ" (الرُّومِ -٣٠) أَيْ: لِدِينِ اللَّهِ، يُرِيدُ وَضْعَ اللَّهِ فِي الدِّينِ بِتَحْلِيلِ الْحَرَامِ وَتَحْرِيمِ الْحَلَالِ.

{وَلَأُضِلَّنَّهُمْ} “'Onları mutlaka saptıracağım'” yani haktan; yani onları azdıracağım. Bunu İblis söylemektedir; bununla süslü göstermeyi kastetmiştir, yoksa saptırma konusunda onun elinde bir güç yoktur; nitekim: "Onlara yeryüzünde [kötülükleri] süsleyeceğim" (Hicr - 39) demiştir. {وَلِأُمَنِّيَنَّهُمْ} “'ve onları mutlaka kuruntularla oyalayacağım'”. Şöyle denilmiştir: Onlara hevalarına uymayı arzulattıracağım. Şöyle de denilmiştir: Onlara cennetin, cehennemin ve dirilişin olmadığını kuruntu yaptıracağım. Şöyle de denilmiştir: Onlara günahlara batmakla beraber ahirete kavuşacakları kuruntusunu aşılayacağım. {وَلَآمُرَنَّهُمْ فَلَيُبَتِّكُنَّ آذَانَ الْأَنْعَامِ} “'onlara mutlaka emredeceğim de hayvanların kulaklarını yaracaklar'” yani onları kesecekler ve yaracaklar; bu da bahîredir. {وَلَآمُرَنَّهُمْ فَلَيُغَيِّرُنَّ خَلْقَ اللَّهِ} “'onlara mutlaka emredeceğim de Allah'ın yaratışını değiştirecekler.'” İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ, Hasen, Mücâhid, Saîd b. el-Müseyyeb ve Dahhâk: "Yani Allah'ın dinini" demişlerdir; bunun benzeri Allah Teâlâ'nın: "Allah'ın yaratışında hiçbir değişiklik yoktur" (Rûm - 30) yani Allah'ın dininde [değişiklik yoktur] ayetidir; haramı helal, helali haram kılarak Allah'ın dindeki hükmünü [değiştirmeyi] kastetmektedir.

وَقَالَ عِكْرِمَةُ وَجَمَاعَةٌ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ: فَلَيُغَيِّرُنَّ خَلْقَ اللَّهِ بِالْخِصَاءِ وَالْوَشْمِ وَقَطْعِ الْآذَانِ حَتَّى حَرَّمَ بَعْضُهُمُ الْخِصَاءَ وَجَوَّزَهُ بَعْضُهُمْ فِي الْبَهَائِمِ، لِأَنَّ فِيهِ غَرَضًا ظَاهِرًا، وَقِيلَ: تَغْيِيرُ خَلْقِ اللَّهِ هُوَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى خَلَقَ الْأَنْعَامَ لِلرُّكُوبِ وَالْأَكْلِ فَحَرَّمُوهَا، وَخَلَقَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ وَالْأَحْجَارَ لِمَنْفَعَةِ الْعِبَادِ فَعَبَدُوهَا مِنْ دُونِ اللَّهِ، {وَمَنْ يَتَّخِذِ الشَّيْطَانَ وَلِيًّا مِنْ دُونِ اللَّهِ} أَيْ: رَبًّا يُطِيعُهُ، {فَقَدْ خَسِرَ خُسْرَانًا مُبِينًا}

İkrime ve müfessirlerden bir grup ise şöyle demiştir: Allah'ın yaratışını burma, dövme yapma ve kulakları kesme suretiyle değiştireceklerdir; hatta bazısı burmayı haram kılmış, bazısı da belirgin bir faydası olduğu için hayvanlarda buna cevaz vermiştir. Şöyle de denilmiştir: Allah'ın yaratışını değiştirmek; Allah Teâlâ'nın hayvanları binmek ve yemek için yaratmış olması, onların ise bunları haram kılmaları; güneşi, ayı ve taşları kulların menfaati için yaratmış olması, onların ise bunlara Allah'tan başka tapmış olmalarıdır. {وَمَنْ يَتَّخِذِ الشَّيْطَانَ وَلِيًّا مِنْ دُونِ اللَّهِ} “Kim Allah'ı bırakıp şeytanı dost edinirse” yani kendisine itaat ettiği bir rab edinirse, {فَقَدْ خَسِرَ خُسْرَانًا مُبِينًا} “şüphesiz apaçık bir ziyana uğramıştır.”

{يَعِدُهُمْ وَيُمَنِّيهِمْ} فَوَعْدُهُ وَتَمْنِيَتُهُ مَا يُوقِعُ فِي قَلْبِ الْإِنْسَانِ مِنْ طُولِ الْعُمُرِ وَنَيْلِ الدُّنْيَا، وَقَدْ يَكُونُ بِالتَّخْوِيفِ بِالْفَقْرِ فَيَمْنَعُهُ مِنَ الْإِنْفَاقِ وَصِلَةِ الرَّحِمِ كَمَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: "الشَّيْطَانُ يَعِدُكُمُ الْفَقْرَ" (الْبَقَرَةِ -٢٦٨) وَيُمَنِّيهِمْ بِأَنْ لَا بَعْثَ وَلَا جَنَّةَ وَلَا نَارَ {وَمَا يَعِدُهُمُ الشَّيْطَانُ إِلَّا غُرُورًا} أَيْ: بَاطِلًا.

{يَعِدُهُمْ وَيُمَنِّيهِمْ} “Onlara vaatte bulunur ve onları kuruntularla oyalar.” Onun vaadi ve kuruntu aşılaması, insanın kalbine uzun ömür ve dünyalığa erişme düşüncesi atmasıdır. Bazen de fakirlikle korkutarak olur da onu infak etmekten ve sıla-i rahimden alıkoyar; nitekim Allah Teâlâ: "Şeytan size fakirliği vaat eder" (Bakara - 268) buyurmuştur. Onlara dirilişin, cennetin ve cehennemin olmadığı kuruntusunu aşılar. {وَمَا يَعِدُهُمُ الشَّيْطَانُ إِلَّا غُرُورًا} “Oysa şeytan onlara aldatmadan başka bir şey vaat etmez.” Yani batıldan başka bir şey vaat etmez.

{أُولَئِكَ مَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ وَلَا يَجِدُونَ عَنْهَا مَحِيصًا} أَيْ: مَفَرًّا وَمَعْدِلًا عَنْهَا.

{أُولَئِكَ مَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ وَلَا يَجِدُونَ عَنْهَا مَحِيصًا} “İşte onların barınağı cehennemdir ve ondan kaçacak hiçbir yer bulamazlar.” Yani ondan kaçacak ve sapacak bir yer bulamazlar.

قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ سَنُدْخِلُهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ}

Allah Teâlâ'nın: {وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ سَنُدْخِلُهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ} “İman edip salih ameller işleyenleri ise altından ırmaklar akan cennetlere koyacağız” kavli,

أَيْ: مِنْ تَحْتِ الْغُرَفِ وَالْمَسَاكِنِ، {خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا وَعْدَ اللَّهِ حَقًّا وَمَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللَّهِ قِيلًا}

yani köşklerin ve meskenlerin altından akan cennetlere koyacağız, {خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا وَعْدَ اللَّهِ حَقًّا وَمَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللَّهِ قِيلًا} “orada ebedî kalacaklardır. Bu Allah'ın hak olan vaadidir. Söz bakımından Allah'tan daha doğru kim olabilir?”

قَوْلُهُ تَعَالَى: {لَيْسَ بِأَمَانِيِّكُمْ وَلَا أَمَانِيِّ أَهْلِ الْكِتَابِ} الْآيَةَ. قَالَ مَسْرُوقٌ وَقَتَادَةُ وَالضَّحَّاكُ: أَرَادَ لَيْسَ بِأَمَانِيِّكُمْ أَيُّهَا الْمُسْلِمُونَ وَلَا أَمَانِيِّ أَهْلِ الْكِتَابِ يَعْنِي الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى، وَذَلِكَ أَنَّهُمُ افْتَخَرُوا، فَقَالَ أَهْلُ الْكِتَابِ: نَبِيُّنَا قَبْلَ نَبِيِّكُمْ وَكِتَابُنَا قَبْلَ كِتَابِكُمْ فَنَحْنُ أَوْلَى بِاللَّهِ مِنْكُمْ، وَقَالَ الْمُسْلِمُونَ: نَبِيُّنَا خَاتَمُ الْأَنْبِيَاءِ وَكِتَابُنَا يَقْضِي عَلَى الْكُتُبِ، وَقَدْ آمَنَّا بِكِتَابِكُمْ وَلَمْ تُؤْمِنُوا بِكِتَابِنَا فَنَحْنُ أَوْلَى (١) .

Allah Teâlâ'nın: {لَيْسَ بِأَمَانِيِّكُمْ وَلَا أَمَانِيِّ أَهْلِ الْكِتَابِ} “[İş] ne sizin kuruntularınızla ne de Ehl-i Kitab'ın kuruntularıyla olur” ayeti hakkında Mesrûk, Katâde ve Dahhâk şöyle demiştir: 'Ey Müslümanlar, ne sizin kuruntularınızla ne de Ehl-i Kitab'ın —yani Yahudi ve Hristiyanların— kuruntularıyla olur' manasını kastetmiştir. Bu da onların birbirlerine karşı övünmelerinden ötürüdür; Ehl-i Kitap: "Peygamberimiz sizin peygamberinizden öncedir, Kitabımız sizin Kitabınızdan öncedir, dolayısıyla biz Allah'a sizden daha yakınız" dedi. Müslümanlar ise: "Peygamberimiz peygamberlerin sonuncusudur, Kitabımız diğer kitaplar üzerinde hüküm vericidir; biz sizin Kitabınıza iman ettik, siz ise bizim Kitabımıza iman etmediniz, dolayısıyla biz daha layığız" dediler (١).

وَقَالَ مُجَاهِدٌ: {لَيْسَ بِأَمَانِيِّكُمْ} يَا مُشْرِكِي أَهْلِ الْكِتَابِ، وَذَلِكَ أَنَّهُمْ قَالُوا: لَا بَعْثَ وَلَا حِسَابَ، وَقَالَ أَهْلُ الْكِتَابِ: "لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلَّا أَيَّامًا مَعْدُودَةً" (الْبَقَرَةِ -٨٠) "لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلَّا مَنْ كَانَ هُودًا أَوْ نَصَارَى" (الْبَقَرَةِ -١١١) ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى: {لَيْسَ بِأَمَانِيِّكُمْ} (٢) أَيْ: لَيْسَ الْأَمْرُ بِالْأَمَانِي وَإِنَّمَا الْأَمْرُ بِالْعَمَلِ الصَّالِحِ.

Mücâhid ise şöyle demiştir: {لَيْسَ بِأَمَانِيِّكُمْ} “[İş] ne sizin kuruntularınızla [olur]” ey Ehl-i Kitab'ın müşrikleri! Bu da onların: "Dirilme ve hesap yoktur" demeleri sebebiyledir. Ehl-i Kitap da: "Sayılı günler dışında bize asla ateş dokunmayacaktır" (Bakara - 80), "Yahudi veya Hristiyan olanlardan başkası asla cennete girmeyecektir" (Bakara - 111) demişlerdi. Bunun üzerine Allah Teâlâ: {لَيْسَ بِأَمَانِيِّكُمْ} “[İş] ne sizin kuruntularınızla olur” (٢) ayetini indirdi; yani iş kuruntularla değil, ancak salih amelledir.

{مَنْ يَعْمَلْ سُوءًا يُجْزَ بِهِ} وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَسَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ وَجَمَاعَةٌ: الْآيَةُ عَامَّةٌ فِي حَقِّ كُلِّ عامل.

{مَنْ يَعْمَلْ سُوءًا يُجْزَ بِهِ} “Kim bir kötülük yaparsa onunla cezalandırılır”. İbn Abbâs, Saîd b. Cübeyr ve bir grup âlim: Ayet amel eden herkes hakkında umumidir, demişlerdir.

وقال الكبي عَنْ أَبِي صَالِحٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄: لَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ شَقَّتْ عَلَى الْمُسْلِمِينَ وَقَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّهِ وَأَيُّنَا لَمْ يَعْمَلْ سُوءًا غَيْرَكَ فَكَيْفَ الْجَزَاءُ؟ قَالَ: "مِنْهُ مَا يَكُونُ فِي الدُّنْيَا، فَمَنْ يَعْمَلْ حَسَنَةً فَلَهُ عَشْرُ حَسَنَاتٍ، وَمَنْ جُوزِيَ بِالسَّيِّئَةِ نَقَصَتْ وَاحِدَةٌ مِنْ عَشْرٍ، وَبَقِيَتْ لَهُ تِسْعُ حَسَنَاتٍ، فَوَيْلٌ لِمَنْ غَلَبَتْ آحَادُهُ أَعْشَارَهُ، وَأَمَّا مَا يَكُونُ جَزَاءً فِي الْآخِرَةِ فَيُقَابِلُ بَيْنَ حَسَنَاتِهِ وَسَيِّئَاتِهِ، فَيَلْقَى مَكَانَ كُلِّ سَيِّئَةٍ حَسَنَةً وَيَنْظُرُ فِي الْفَضْلِ، فَيُعْطَى الْجَزَاءَ فِي الْجَنَّةِ فَيُؤْتِي كُلَّ ذِي فَضْلٍ فَضْلَهُ" (٣) .

el-Kelbî, Ebû Sâlih'ten, o da İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan nakletti ki: Bu ayet indiğinde Müslümanlara pek ağır geldi ve: "Ey Allah'ın Resûlü! Senin dışındaki hangimiz kötülük yapmadı ki, ceza nasıl olacak?" dediler. Buyurdu ki: "Ondan bir kısmı dünyada olur; kim bir iyilik yaparsa ona on katı verilir, kim bir kötülükle cezalandırılırsa ondan biri eksilir ve ona dokuz sevap kalır; bire karşı on katı kaybeden kimseye yazıklar olsun! Ahiretteki karşılığa gelince; onun iyilikleri ile kötülükleri karşılaştırılır, her kötülüğün yerine bir iyilik konur ve fazlalığa bakılır; böylece cennette mükâfatı verilir ve her fazilet sahibine hak ettiği lütuf verilir." (٣)

أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ أَحْمَدَ الْمُلَيْحِيُّ، ثَنَا أَبُو بَكْرٍ مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ الْعَبْدُوسِيُّ، ثَنَا أَبُو بَكْرٍ أَحْمَدُ بْنُ سُلَيْمَانَ الْفَقِيهُ بِبَغْدَادَ، ثَنَا يَحْيَى بْنُ جَعْفَرِ بْنِ الزِّبْرِقَانِ وَالْحَرْثُ بْنُ مُحَمَّدٍ، قَالَا ثَنَا رَوْحٌ هُوَ ابْنُ عُبَادَةَ، ثَنَا مُوسَى بْنُ عُبَيْدَةَ، أَخْبَرَنِي مَوْلَى بْنِ سِبَاعٍ: سَمِعْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ يُحَدِّثُ عَنْ أَبِي بَكْرٍ الصَّدِيقِ ﵁ قَالَ: كنت عند ٩٧/أرَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَأُنْزِلَتْ عَلَيْهِ هَذِهِ الْآيَةُ: {مَنْ يَعْمَلْ سُوءًا يُجْزَ بِهِ وَلَا يَجِدْ لَهُ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلِيًّا وَلَا نَصِيرًا} قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "يَا أَبَا بَكْرٍ أَلَّا أُقْرِئَكَ آيَةً أُنْزِلَتْ عَلَيَّ؟ قَالَ: قُلْتُ بَلَى، قَالَ: فَأَقْرَأَنِيهَا، قَالَ: وَلَا أَعْلَمُ إِلَّا أَنِّي وَجَدْتُ انْفِصَامًا فِي ظَهْرِي حَتَّى تَمَطَّيْتُ لَهَا، فَقَالَ رَسُولُ

Bize Abdülvâhid b. Ahmed el-Muleyhî bildirdi, bize Ebû Bekr Muhammed b. Ahmed el-Abdûsî anlattı, bize Bağdat'ta Ebû Bekr Ahmed b. Süleyman el-Fakîh anlattı, bize Yahyâ b. Ca'fer b. ez-Zibrikân ve el-Hâris b. Muhammed anlattılar, dediler ki: Bize Ravh -ki o İbn Ubâde'dir- anlattı, bize Mûsâ b. Ubeyde anlattı, bana İbn Sibâ'ın azatlısı bildirdi: Abdullah b. Ömer'i, Ebû Bekr es-Sıddîk radıyallâhu anh'tan şöyle rivayet ederken işittim: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanındaydım; ona şu ayet indirildi: {مَنْ يَعْمَلْ سُوءًا يُجْزَ بِهِ وَلَا يَجِدْ لَهُ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلِيًّا وَلَا نَصِيرًا} “Kim bir kötülük yaparsa onunla cezalandırılır ve o, kendisi için Allah'tan başka ne bir dost ne de bir yardımcı bulabilir”. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Ey Ebâ Bekr! Bana indirilen bir ayeti sana okutayım mı?» buyurdu. [Ebû Bekr] dedi ki: “Evet” dedim. [Ebû Bekr] dedi ki: Onu bana okuttu. [Ebû Bekr devamla] dedi ki: Sırtımda [öyle] bir kırılma hissettim ki bunun [ağırlığından] gerindim. Bunun üzerine Resûlullah

اللَّهِ ﷺ: مَا لَكَ يَا أَبَا بَكْرٍ؟ فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ بِأَبِي أَنْتَ وَأُمِّيِّ وَأَيُّنَا لَمْ يَعْمَلْ سُوءًا؟ إِنَّا لَمَجْزِيُّونَ بِكُلِّ سُوءٍ عَمِلْنَاهُ؟ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: أَمَّا أَنْتَ يَا أَبَا بَكْرٍ وَأَصْحَابُكَ الْمُؤْمِنُونَ فَتُجْزَوْنَ بِذَلِكَ فِي الدُّنْيَا حَتَّى تَلْقَوُا اللَّهَ، وَلَيْسَتْ لَكُمْ ذُنُوبٌ، وَأَمَّا الْآخَرُونَ فَيُجْمَعُ ذَلِكَ لَهُمْ حَتَّى يُجْزَوْا يَوْمَ الْقِيَامَةِ" (١) .

sallallâhu aleyhi ve sellem: "Neyin var ey Ebâ Bekr?" buyurdu. Dedim ki: "Ey Allah'ın Resûlü, anam babam sana feda olsun! Hangimiz kötülük yapmadı ki? Yaptığımız her kötülükle cezalandırılacak mıyız?" Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Sana ve senin mümin arkadaşlarına gelince; sizler Allah'a üzerinizde hiçbir günah kalmamış olarak kavuşuncaya dek bununla dünyada cezalandırılırsınız. Diğerlerine gelince; bu onlar için biriktirilir, nihayet kıyamet günü cezalandırılırlar." (١)

{وَمَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحَاتِ مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثَى وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولَئِكَ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ وَلَا يُظْلَمُونَ نَقِيرًا (١٢٤) وَمَنْ أَحْسَنُ دِينًا مِمَّنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلَّهِ وَهُوَ مُحْسِنٌ وَاتَّبَعَ مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا وَاتَّخَذَ اللَّهُ إِبْرَاهِيمَ خَلِيلًا (١٢٥) }

{وَمَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحَاتِ مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثَى وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولَئِكَ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ وَلَا يُظْلَمُونَ نَقِيرًا (١٢٤) وَمَنْ أَحْسَنُ دِينًا مِمَّنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلَّهِ وَهُوَ مُحْسِنٌ وَاتَّبَعَ مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا وَاتَّخَذَ اللَّهُ إِبْرَاهِيمَ خَلِيلًا (١٢٥) } “Erkek olsun, kadın olsun her kim mümin olarak salih amellerden işlerse, işte onlar cennete girerler ve zerre kadar haksızlığa uğratılmazlar. (124) İyilik eden biri olarak kendini Allah'a teslim eden ve hanîf olarak İbrâhim'in dinine uyan kimseden daha güzel dinli kim olabilir? Allah İbrâhim'i dost edinmiştir. (125)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَمَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحَاتِ مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثَى وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولَئِكَ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ وَلَا يُظْلَمُونَ نَقِيرًا} أَيْ: مِقْدَارُ النَّقِيرِ، وَهُوَ النَّقْرَةُ الَّتِي تَكُونُ فِي ظَهْرِ النَّوَاةِ، قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو جَعْفَرٍ وَأَهْلُ الْبَصْرَةِ وَأَبُو بَكْرٍ {يُدْخَلُونَ} بِضَمِّ الْيَاءِ وَفَتْحِ الْخَاءِ هَاهُنَا وَفِي سُورَةِ مَرْيَمَ وَحَم الْمُؤْمِنِ، زَادَ أَبُو عَمْرٍو: " يُدْخَلُونَهَا " فِي سُورَةِ فَاطِرٍ، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِفَتْحِ الْيَاءِ وَضَمِّ الْخَاءِ.

Allah Teâlâ'nın: {وَمَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحَاتِ مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثَى وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولَئِكَ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ وَلَا يُظْلَمُونَ نَقِيرًا} “Erkek olsun, kadın olsun her kim mümin olarak salih amellerden işlerse, işte onlar cennete girerler ve bir çekirdek çentiği kadar bile haksızlığa uğratılmazlar” kavli, yani nekîr miktarı kadar [haksızlığa uğramazlar]. Nekîr: Hurma çekirdeğinin sırtındaki çukurdur. İbn Kesîr, Ebû Ca'fer, Basra ehli ve Ebû Bekr burada, Meryem ve Hâ Mîm el-Mü'min surelerinde {يُدْخَلُونَ} kelimesini ye'nin dammesi ve hı'nın fethası ile [edilgen] okumuşlardır; Ebû Amr Fâtır suresindeki "yudhalûnehâ" kıraatini de buna eklemiştir. Diğerleri ise ye'nin fethası ve hı'nın dammesi ile [etken] okumuşlardır.

رَوَى الْأَعْمَشُ عَنْ أَبِي الضُّحَى عَنْ مَسْرُوقٍ قَالَ: لَمَّا نَزَلَتْ {لَيْسَ بِأَمَانِيِّكُمْ وَلَا أَمَانِيِّ أَهْلِ الْكِتَابِ مَنْ يَعْمَلْ سُوءًا يُجْزَ بِهِ} قَالَ أَهْلُ الْكِتَابِ: نَحْنُ وَأَنْتُمْ سَوَاءٌ، فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ: {وَمَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحَاتِ} الْآيَةَ (٢) ، وَنَزَلَتْ أَيْضًا:

el-A'meş, Ebü'd-Duhâ'dan, o da Mesrûk'tan rivayet etti; [Mesrûk] dedi ki: {لَيْسَ بِأَمَانِيِّكُمْ وَلَا أَمَانِيِّ أَهْلِ الْكِتَابِ مَنْ يَعْمَلْ سُوءًا يُجْزَ بِهِ} “[İş] ne sizin kuruntularınızla ne de Ehl-i Kitab'ın kuruntularıyla olur. Kim bir kötülük yaparsa onunla cezalandırılır” ayeti inince Ehl-i Kitap: "Biz de siz de biriz" dediler. Bunun üzerine şu ayet indi: {وَمَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحَاتِ} “Salih amellerden işleyen kimse...” (٢) ayeti indi. Yine şu ayet de indi:

{وَمَنْ أَحْسَنُ دِينًا} أَحْكَمُ دِينًا {مِمَّنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلَّهِ} أَيْ أَخْلَصَ عَمَلَهُ لِلَّهِ، وَقِيلَ: فَوَّضَ أَمْرَهُ إِلَى اللَّهِ، {وَهُوَ مُحْسِنٌ} أَيْ: مُوَحِّدٌ، {وَاتَّبَعَ مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ} يَعْنِي: دِينَ إِبْرَاهِيمَ ﵇، {حَنِيفًا} أَيْ: مُسْلِمًا مُخْلِصًا، قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: وَمِنْ دِينِ إِبْرَاهِيمَ الصَّلَاةُ إِلَى الْكَعْبَةِ

{وَمَنْ أَحْسَنُ دِينًا} “Dini daha güzel kim olabilir?” [yani] dini daha muhkem kim olabilir, {مِمَّنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلَّهِ} “kendini Allah'a teslim eden kimseden” yani amelini Allah için ihlaslı kılan kimseden. Şöyle de denilmiştir: İşini Allah'a havale eden [kimseden], {وَهُوَ مُحْسِنٌ} “üstelik o iyilik yapan / samimi olandır” yani muvahhiddir (tevhid ehlidir), {وَاتَّبَعَ مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ} “ve İbrâhim'in dinine uymuş” yani İbrâhim aleyhisselâm'ın dinine [uymuş kimseden], {حَنِيفًا} “hanîf olarak” yani ihlaslı bir müslüman olarak. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ dedi ki: Kâbe'ye doğru namaz kılmak da İbrâhim'in dinindendir.

وَالطَّوَافُ بِهَا وَمَنَاسِكُ الْحَجِّ، وَإِنَّمَا خُصَّ إِبْرَاهِيمُ لِأَنَّهُ كَانَ مَقْبُولًا عِنْدَ الْأُمَمِ أَجْمَعَ، وَقِيلَ: لِأَنَّهُ بُعِثَ عَلَى مِلَّةِ إِبْرَاهِيمَ وَزِيدَ لَهُ أَشْيَاءُ.

onu tavaf etmek ve haccın menasiki İbrâhim'in dinindendir. İbrâhim'in bilhassa tahsis edilmesi, bütün ümmetler nezdinde makbul olmasındandır. Şöyle de denilmiştir: Çünkü [Hz. Peygamber] İbrâhim'in milleti üzere gönderilmiş ve onun için birtakım şeyler artırılmıştır.

{وَاتَّخَذَ اللَّهُ إِبْرَاهِيمَ خَلِيلًا} صَفِيًّا، وَالْخِلَّةُ: صَفَاءُ الْمَوَدَّةِ، وَقَالَ الْكَلْبِيُّ عَنْ أَبِي صَالِحٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄: كَانَ إِبْرَاهِيمُ ﵇ أَبَا الضِّيفَانِ، وَكَانَ مَنْزِلُهُ عَلَى ظَهْرِ الطَّرِيقِ يُضِيفُ مَنْ مَرَّ بِهِ مِنَ النَّاسِ، فَأَصَابَ النَّاسَ سَنَةٌ فَحُشِرُوا إِلَى بَابِ إِبْرَاهِيمَ ﵇ يَطْلُبُونَ الطَّعَامَ وَكَانَتِ الْمِيرَةُ لَهُ كُلَّ سَنَةٍ مِنْ صَدِيقٍ لَهُ بِمِصْرَ، فَبَعْثَ غِلْمَانَهُ بِالْإِبِلِ إِلَى الْخَلِيلِ الَّذِي لَهُ بِمِصْرَ، فَقَالَ خَلِيلُهُ لِغِلْمَانِهِ: لَوْ كَانَ إِبْرَاهِيمُ ﵇ إِنَّمَا يُرِيدُهُ لِنَفْسِهِ احْتَمَلْنَا ذَلِكَ لَهُ، فَقَدْ دَخَلَ عَلَيْنَا مَا دَخَلَ عَلَى النَّاسِ مِنَ الشِّدَّةِ، فَرَجَعَ رُسُلُ إِبْرَاهِيمَ ﵇، فَمَرُّوا بِبَطْحَاءَ فَقَالُوا: [إِنَّا لَوْ] (١) حَمْلنَا مِنْ هَذِهِ الْبَطْحَاءِ لِيَرَى النَّاسُ أَنَّا قَدْ جِئْنَا بِمِيرَةٍ، فَإِنَّا نَسْتَحِي أَنْ نَمُرَّ بِهِمْ وإبلنا فارغة، فملؤوا تِلْكَ الْغَرَائِرَ سَهْلَةً، ثُمَّ أَتَوْا إِبْرَاهِيمَ فَأَعْلَمُوهُ وَسَارَةُ نَائِمَةٌ، فَاهْتَمَّ إِبْرَاهِيمُ لِمَكَانِ النَّاسِ بِبَابِهِ، فَغَلَبَتْهُ عَيْنَاهُ فَنَامَ وَاسْتَيْقَظَتْ سَارَةُ وَقَدِ ارْتَفَعَ النَّهَارُ، فَقَالَتْ: سُبْحَانَ اللَّهِ مَا جَاءَ الْغِلْمَانُ؟ قَالُوا: بَلَى، قَالَتْ: فَمَا جَاءُوا بِشَيْءٍ؟ قَالُوا: بَلَى، فَقَامَتْ إِلَى الْغَرَائِرِ فَفَتَحَتْهَا فَإِذَا هِيَ أَجْوَدُ دَقِيقٍ حُوَارِي يَكُونُ، فَأَمَرَتِ الْخَبَّازِينَ فَخَبَزُوا وَأَطْعَمُوا النَّاسَ فَاسْتَيْقَظَ إِبْرَاهِيمُ فَوَجَدَ رِيحَ الطَّعَامِ، فَقَالَ: يَا سَارَةُ مِنْ أَيْنَ هَذَا؟ قَالَتْ: مِنْ عِنْدِ خَلِيلِكَ الْمِصْرِيِّ، فَقَالَ: هَذَا من عند خليلك اللَّهِ، قَالَ: فَيَوْمئِذٍ اتَّخَذَهُ اللَّهُ خَلِيلًا (٢) . قَالَ الزَّجَّاجُ: مَعْنَى الْخَلِيلُ الَّذِي لَيْسَ فِي مَحَبَّتِهِ خَلَلٌ، وَالْخُلَّةُ: الصَّدَاقَةُ، فَسُمِّيَ خَلِيلًا لِأَنَّ اللَّهَ أَحَبَّهُ وَاصْطَفَاهُ. وَقِيلَ: هُوَ مِنَ الْخَلَّةِ وَهِيَ الْحَاجَةُ، سُمِّيَ خَلِيلًا أَيْ: فَقِيرًا إِلَى اللَّهِ [لِأَنَّهُ لَمْ يَجْعَلْ فَقْرَهُ وَفَاقَتَهُ إِلَّا إِلَى اللَّهِ ﷿] (٣) وَالْأَوَّلُ أَصَحُّ لِأَنَّ قَوْلَهُ {وَاتَّخَذَ اللَّهُ إِبْرَاهِيمَ خَلِيلًا} يَقْتَضِي الْخُلَّةَ مِنَ الْجَانِبَيْنِ، وَلَا يُتَصَوَّرُ الْحَاجَةُ مِنَ الْجَانِبَيْنِ.

{وَاتَّخَذَ اللَّهُ إِبْرَاهِيمَ خَلِيلًا} “Allah İbrâhim'i dost edinmiştir.” Yani seçkin bir dost (safiyy) edinmiştir. Hıllet: Sevginin katıksız ve dupduru olmasıdır. el-Kelbî, Ebû Sâlih'ten, o da İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan nakletti ki: İbrâhim aleyhisselâm misafirperver biriydi, evi yol üstündeydi ve yanından geçen insanları misafir ederdi. İnsanlara bir kıtlık yılı isabet etti ve yiyecek istemek üzere İbrâhim aleyhisselâm'ın kapısına üşüştüler. Onun her yıl Mısır'daki bir dostundan erzak gelirdi. Develerle hizmetçilerini Mısır'daki dostuna (halîline) gönderdi. Dostu onun hizmetçilerine şöyle dedi: "Eğer İbrâhim aleyhisselâm bunu sırf kendisi için isteseydi bunu ona sağlardık; insanlara gelen bu darlık bize de gelip çattı." Bunun üzerine İbrâhim aleyhisselâm'ın elçileri geri döndüler ve düz bir kumluktan geçerken şöyle dediler: "[Eğer biz] (١) bu kumluktan yüklesek de insanlar erzak getirdiğimizi görseler; zira develerimiz boş olarak onların yanından geçmeye utanırız." O çuvalları ince kumla doldurdular. Sonra İbrâhim'e gelip haber verdiler, Sâre ise uyumaktaydı. İbrâhim kapısındaki insanların durumuna üzüldü, gözlerine uyku galip geldi ve uyudu. Gün yükseldiğinde Sâre uyandı ve: "Sübhânallâh! Hizmetçiler gelmedi mi?" dedi. "Evet geldiler" dediler. "Bir şey getirmediler mi?" dedi. "Evet getirdiler" dediler. Çuvalların yanına gidip açtı, bir de baktı ki çuvallar olabilecek en kaliteli beyaz unla dolu. Ekmekçilere emretti, ekmek pişirip insanları doyurdular. İbrâhim uyandı ve yemek kokusunu aldı, "Ey Sâre, bu nereden?" dedi. [Sâre]: "Mısırlı dostundan" dedi. İbrâhim: "Bu, senin dostun olan Allah'tandır" dedi. [Ravi] dedi ki: İşte o gün Allah onu dost (halîl) edindi (٢). ez-Zeccâc şöyle dedi: Halîl; sevgisinde hiçbir gedik/kusur bulunmayan kimsedir. Hullet: Dostluktur. Allah onu sevip seçtiği için halîl diye isimlendirilmiştir. Bir görüşe göre: İhtiyaç anlamına gelen hallet kelimesindendir; halîl diye isimlendirilmesi yani Allah'a muhtaç (fakir) olduğu içindir; [çünkü o fakirliğini ve ihtiyacını sadece Azîz ve Celîl olan Allah'a arz etmiştir] (٣). Ancak birinci görüş daha doğrudur; çünkü {وَاتَّخَذَ اللَّهُ إِبْرَاهِيمَ خَلِيلًا} kavli her iki taraftan da dostluğu (hulleti) iktiza eder; oysa iki taraftan da ihtiyaç olması düşünülemez.

ثَنَا أَبُو الْمُظَفَّرِ بْنُ أَحْمَدَ التَّيْمِيُّ، ثَنَا أَبُو مُحَمَّدٍ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عُثْمَانَ بْنِ الْقَاسِمِ، ثَنَا خَيْثَمَةُ بْنُ سُلَيْمَانَ بْنِ حَيْدَرَةَ الْأَطْرَابُلُسِيُّ، ثَنَا أَبُو قِلَابَةَ الرَّقَاشِيُّ، ثَنَا بِشْرُ بْنُ عُمَرَ، ثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ أَبِي الْأَحْوَصِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "لَوْ كُنْتُ مُتَّخِذًا خَلِيلًا لَاتَّخَذْتُ أَبَا بَكْرٍ خَلِيلًا وَلَكِنَّ أَبَا بَكْرٍ أَخِي وَصَاحِبِي، وَلَقَدِ اتَّخَذَ اللَّهُ صَاحِبَكُمْ خَلِيلًا" (٤) .

Bize Ebü'l-Muzaffer b. Ahmed et-Teymî anlattı, dedi ki: Bize Ebû Muhammed Abdurrahmân b. Osmân b. el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize Hayseme b. Süleymân b. Haydere el-Atrâbulusî anlattı, dedi ki: Bize Ebû Kılâbe er-Rekâşî anlattı, dedi ki: Bize Bişr b. Ömer anlattı, dedi ki: Bize Şu'be, Ebû İshâk'tan, o Ebü'l-Ahvas'tan, o da Abdullah b. Mes'ûd radıyallâhu anh'tan nakletti; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Eğer bir dost edinecek olsaydım Ebû Bekr'i dost edinirdim; ancak Ebû Bekr benim kardeşim ve arkadaşımdır. Muhakkak ki Allah sizin arkadaşınızı dost edinmiştir" buyurdu (٤).

{وَلِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ وَكَانَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ مُحِيطًا (١٢٦) }

{وَلِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ وَكَانَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ مُحِيطًا (١٢٦) } “Göklerde ve yerde ne varsa hepsi Allah'ındır. Allah her şeyi çepeçevre kuşatıcıdır. (126)”