وَقِيلَ: {فَحَيُّوا بِأَحْسَنَ مِنْهَا} مَعْنَاهُ أَيْ إِذَا كَانَ الَّذِي سَلَّمَ مُسْلِمًا، {أَوْ رُدُّوهَا} بِمِثْلِهَا إِذَا لَمْ يَكُنْ مُسْلِمًا.
Şöyle de denilmiştir: {فَحَيُّوا بِأَحْسَنَ مِنْهَا} “daha güzeliyle karşılık verin” ifadesinin manası; şayet selam veren kimse Müslümansa demektir; {أَوْ رُدُّوهَا} “yahut aynısıyla mukabele edin” ise şayet Müslüman değilse aynısıyla karşılık verin demektir.
أَخْبَرَنَا أَبُو الْحَسَنِ السَّرَخْسِيُّ أَنَا زَاهِرُ بْنُ أَحْمَدَ، أَنَا أَبُو إِسْحَاقَ الْهَاشِمِيُّ، أَنَا أَبُو مُصْعَبٍ عَنْ مَالِكٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ دِينَارٍ، عَنْ عبد الله ٩٢/أبْنِ عُمَرَ ﵃ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "إِنَّ الْيَهُودَ إِذَا سَلَّمَ عَلَيْكُمْ أَحَدُهُمْ: فَإِنَّمَا يَقُولُ السَّامُّ عَلَيْكُمْ، فَقُلْ عَلَيْكَ" (٢) .
Bize Ebu'l-Hasan es-Serahsî haber verip [dedi ki]: Bize Zâhir b. Ahmed haber verdi, [dedi ki]: Bize Ebû İshâk el-Hâşimî haber verdi, [dedi ki]: Bize Ebû Mus'ab, Mâlik'ten, [o] Abdullâh b. Dînâr'dan, [o da] Abdullâh ٩٢/أ b. Ömer radıyallâhu anhümâ'dan haber verdi; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Yahudilerden biri size selam verdiğinde muhakkak ki o 'es-Sâmu aleyküm (ölüm üzerinize olsun)' der; siz de 'Ve aleyke (senin de üzerine olsun)' deyin." (٢)
قَوْلُهُ تَعَالَى: {إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ حَسِيبًا} أَيْ: عَلَى كُلِّ شَيْءٍ مِنْ رَدِّ السَّلَامِ بِمِثْلِهِ أَوْ بِأَحْسَنَ مِنْهُ، حَسِيبًا أَيْ: مُحَاسِبًا مُجَازِيًا، وَقَالَ مُجَاهِدٌ: حَفِيظًا، وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: كَافِيًا، يُقَالُ: حَسْبِي هَذَا أَيْ كَفَانِي.
Yüce Allah'ın: {إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ حَسِيبًا} “Şüphesiz Allah her şeyi hakkıyla hesap edendir” buyruğu; selama misliyle veya daha güzeliyle karşılık vermek dahil her şey üzerinde [demektir]. {حَسِيبًا} “Hasîb” yani; hesaba çeken, karşılığını verendir. Mücâhid: "Koruyup gözetendir (hafîzdir)" demiştir. Ebû Ubeyde ise: "Kâfi gelendir" demiştir. [Nitekim Arapçada] 'Bu bana yeter' anlamında hasbî hâzâ (حَسْبِي هَذَا) denilir.
{اللَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ لَيَجْمَعَنَّكُمْ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ لَا رَيْبَ فِيهِ وَمَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللَّهِ حَدِيثًا (٨٧) فَمَا لَكُمْ فِي الْمُنَافِقِينَ فِئَتَيْنِ وَاللَّهُ أَرْكَسَهُمْ بِمَا كَسَبُوا أَتُرِيدُونَ أَنْ تَهْدُوا مَنْ أَضَلَّ اللَّهُ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ سَبِيلًا (٨٨) }
{اللَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ لَيَجْمَعَنَّكُمْ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ لَا رَيْبَ فِيهِ وَمَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللَّهِ حَدِيثًا (٨٧) فَمَا لَكُمْ فِي الْمُنَافِقِينَ فِئَتَيْنِ وَاللَّهُ أَرْكَسَهُمْ بِمَا كَسَبُوا أَتُرِيدُونَ أَنْ تَهْدُوا مَنْ أَضَلَّ اللَّهُ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ سَبِيلًا (٨٨) } “Allah ki O'ndan başka hiçbir ilah yoktur. Gerçekleşmesinde hiçbir şüphe bulunmayan kıyamet gününde sizleri mutlaka bir araya toplayacaktır. Söz bakımından Allah'tan daha doğru kim vardır? (87) Size ne oluyor da münafıklar hakkında iki fırkaya ayrılıyorsunuz? Oysa Allah, işledikleri günahlar yüzünden onları baş aşağı [küfre] çevirmiştir. Allah'ın saptırdığı kimseyi siz mi doğru yola iletmek istiyorsunuz? Allah kimi saptırırsa, artık sen onun için asla bir yol bulamazsın. (88)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: {اللَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ لَيَجْمَعَنَّكُمْ} اللَّامُ لَامُ الْقَسَمِ تَقْدِيرُهُ: وَاللَّهِ لِيَجْمَعُنَّكُمْ فِي الْمَوْتِ وَفِي الْقُبُورِ، {إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ} وَسُمِّيَتِ الْقِيَامَةُ قِيَامَةً لِأَنَّ النَّاسَ يَقُومُونَ مِنْ قُبُورِهِمْ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: "يَوْمَ يَخْرُجُونَ مِنَ الْأَجْدَاثِ سِرَاعًا" (الْمَعَارِجِ -٤٣) وَقِيلَ: لِقِيَامِهِمْ إِلَى الْحِسَابِ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: "يَوْمَ يَقُومُ النَّاسُ لِرَبِّ الْعَالَمِينَ"، (الْمُطَفِّفِينَ-٦) {وَمَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللَّهِ حَدِيثًا} أَيْ: قَوْلًا وَوَعْدًا، وَقَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ {أَصْدَقُ} صَادٌ سَاكِنَةٌ بَعْدَهَا دَالٌ بِإِشْمَامِ الزَّايِ.
Yüce Allah'ın: {اللَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ لَيَجْمَعَنَّكُمْ} “Allah ki O'ndan başka hiçbir ilah yoktur. Sizleri mutlaka bir araya toplayacaktır” ayetindeki Lâm harfi, yemin lâmıdır; takdiri: "Allah'a yemin olsun ki ölümde ve kabirlerde sizleri mutlaka toplayacaktır" demektir. {إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ} “kıyamet gününde”; kıyamete kıyamet denilmesi, insanların kabirlerinden kalkması (kıyâm etmesi) sebebiyledir. Nitekim Yüce Allah: "Kabirlerden hızlıca çıkacakları gün" (el-Meâric, 43) buyurmuştur. Hesaba kalkmaları sebebiyle [bu ismin verildiği] de söylenmiştir; Yüce Allah: "İnsanların âlemlerin Rabbinin huzurunda duracağı gün" (el-Mutaffifîn, 6) buyurmuştur. {وَمَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللَّهِ حَدِيثًا} “Söz bakımından Allah'tan daha doğru kim vardır?” yani söz ve vaad bakımından. Hamza ve Kisâî {أَصْدَقُ} kelimesini sâkîn sâd harfinden sonra gelen dâl harfini zâ sesine işmâm ederek (sâd ile zâ arası bir sesle) okumuşlardır.
{فَمَا لَكُمْ فِي الْمُنَافِقِينَ فِئَتَيْنِ} اخْتَلَفُوا فِي سَبَبِ نُزُولِهَا فَقَالَ قَوْمٌ: نَزَلَتْ فِي الَّذِينَ تَخَلَّفُوا يَوْمَ أُحُدٍ
{فَمَا لَكُمْ فِي الْمُنَافِقِينَ فِئَتَيْنِ} “Size ne oluyor da münafıklar hakkında iki fırkaya ayrılıyorsunuz?” ayetinin nüzul sebebi hakkında ihtilaf etmişlerdir. Bir topluluk şöyle demiştir: Bu ayet Uhud günü geri kalan
مِنَ الْمُنَافِقِينَ، فَلَمَّا رَجَعُوا قَالَ بَعْضُ الصَّحَابَةِ ﵃ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ: اقْتُلْهُمْ فَإِنَّهُمْ مُنَافِقُونَ، وَقَالَ بَعْضُهُمْ: اعْفُ عَنْهُمْ فَإِنَّهُمْ تَكَلَّمُوا بِالْإِسْلَامِ.
münafıklar hakkında inmiştir. Onlar geri dönünce Sahabe'den radıyallâhu anhüm bazıları Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e: 'Onları öldür, çünkü onlar münafıktır' dediler; bazıları ise: 'Onları affet, çünkü onlar İslam'ı ikrar ettiler' dediler.
أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ الْمُلَيْحِيُّ، أَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النُّعَيْمِيُّ، أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، أَنَا أَبُو الْوَلِيدِ، أَنَا شُعْبَةُ، عَنْ عَدِيِّ بْنِ ثَابِتٍ، قَالَ: سَمِعْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ يَزِيدَ، يُحَدِّثُ عَنْ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ، قَالَ: لِمَا خَرَجَ النَّبِيُّ ﷺ إِلَى أُحُدٍ رَجَعَ نَاسٌ مِمَّنْ خَرَجَ مَعَهُ وَكَانَ أَصْحَابُ النَّبِيِّ ﷺ فِرْقَتَيْنِ، فِرْقَةٌ تَقُولُ نُقَاتِلُهُمْ وَفِرْقَةٌ تَقُولُ لَا نُقَاتِلُهُمْ، فَنَزَلَتْ: {فَمَا لَكُمْ فِي الْمُنَافِقِينَ فِئَتَيْنِ وَاللَّهُ أَرْكَسَهُمْ بِمَا كَسَبُوا} وَقَالَ: "إِنَّهَا طَيْبَةُ تَنْفِي الذُّنُوبَ كَمَا تَنْفِي النَّارُ خَبَثَ الْفِضَّةِ" (١) .
Bize Abdülvâhid el-Melîhî haber verip [dedi ki]: Bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî haber verdi, [dedi ki]: Bize Muhammed b. Yûsuf haber verdi, [dedi ki]: Bize Muhammed b. İsmâil haber verdi, [dedi ki]: Bize Ebu'l-Velîd haber verdi, [dedi ki]: Bize Şu'be, Adiyy b. Sâbit'ten haber verdi; dedi ki: Abdullâh b. Yezîd'i, Zeyd b. Sâbit'ten naklederken işittim, o şöyle dedi: Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem Uhud'a çıktığında, onunla beraber çıkanlardan birtakım insanlar geri döndü. Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabı iki fırka oldu; bir fırka 'Onlarla savaşalım' derken, diğer fırka 'Onlarla savaşmayalım' diyordu. Bunun üzerine: {فَمَا لَكُمْ فِي الْمُنَافِقِينَ فِئَتَيْنِ وَاللَّهُ أَرْكَسَهُمْ بِمَا كَسَبُوا} “Size ne oluyor da münafıklar hakkında iki fırkaya ayrılıyorsunuz? Oysa Allah, işledikleri günahlar yüzünden onları baş aşağı [küfre] çevirmiştir” ayeti indi. Resûlullah da: "Şüphesiz orası (Medine) Taybe'dir; ateşin gümüşün pasını/kirini giderip attığı gibi o da günahları giderip atar" buyurdu. (١)
وَقَالَ مُجَاهِدٌ: قَوْمٌ خَرَجُوا إِلَى الْمَدِينَةِ وَأَسْلَمُوا ثُمَّ ارْتَدُّوا وَاسْتَأْذَنُوا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ إِلَى مَكَّةَ لِيَأْتُوا بِبَضَائِعٍ لَهُمْ يَتَّجِرُونَ فِيهَا فَخَرَجُوا وَأَقَامُوا بِمَكَّةَ، فَاخْتَلَفَ الْمُسْلِمُونَ فِيهِمْ، فَقَائِلٌ يَقُولُ: هُمْ مُنَافِقُونَ، وَقَائِلٌ يَقُولُ: هُمْ مُؤْمِنُونَ (٢) .
Mücâhid şöyle demiştir: Bir topluluk Medine'ye gelip Müslüman oldular, sonra dinden döndüler ve ticaretini yapacakları mallarını getirmek için Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den Mekke'ye gitmek üzere izin istediler. Çıkıp Mekke'de kaldılar. Müslümanlar onlar hakkında ihtilafa düştüler; kimi 'Onlar münafıktır' derken kimi de 'Onlar mümindir' diyordu. (٢)
وَقَالَ بَعْضُهُمْ: نَزَلَتْ فِي نَاسٍ مِنْ قُرَيْشٍ قَدِمُوا الْمَدِينَةَ وَأَسْلَمُوا ثُمَّ نَدِمُوا عَلَى ذَلِكَ فَخَرَجُوا كَهَيْئَةِ الْمُتَنَزِّهِينَ حَتَّى بَاعَدُوا (٣) مِنَ الْمَدِينَةِ فَكَتَبُوا إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ: إِنَّا عَلَى الَّذِي فَارَقْنَاكَ عَلَيْهِ مِنَ الْإِيمَانِ وَلَكِنَّا اجْتَوَيْنَا الْمَدِينَةَ وَاشْتَقْنَا إِلَى أَرْضِنَا، ثُمَّ إِنَّهُمْ خَرَجُوا فِي تِجَارَةٍ لَهُمْ نَحْوَ الشَّامِ فَبَلَغَ ذَلِكَ الْمُسْلِمِينَ، فَقَالَ بَعْضُهُمْ: نَخْرُجُ إِلَيْهِمْ فَنَقْتُلُهُمْ وَنَأْخُذُ مَا مَعَهُمْ لِأَنَّهُمْ رَغِبُوا عَنْ دِينِنَا، وَقَالَتْ طَائِفَةٌ: كَيْفَ تَقْتُلُونَ قَوْمًا عَلَى دِينِكُمْ إِنْ لَمْ يَذَرُوا دِيَارَهُمْ، وَكَانَ هَذَا بِعَيْنِ النَّبِيِّ ﷺ وَهُوَ سَاكِتٌ لَا يَنْهَى وَاحِدًا مِنَ الْفَرِيقَيْنِ، فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ (٤) .
Bazıları da şöyle demiştir: Bu ayet, Medine'ye gelip Müslüman olan, ardından buna pişman olup gezintiye çıkmış gibi Medine'den uzaklaşan (٣) Kureyşli birtakım insanlar hakkında inmiştir. Bunlar Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e mektup yazıp: 'Biz senden ayrıldığımız andaki iman üzereyiz; fakat Medine'nin havasına alışamadık ve memleketimizi özledik' dediler. Daha sonra bunlar Şam tarafına doğru ticarete çıktılar ve bu haber Müslümanlara ulaştı. Bazıları: 'Onların üzerine çıkıp onları öldürelim ve yanlarındakileri alalım, çünkü onlar dinimizden yüz çevirdiler' dedi. Bir grup ise: 'Yurtlarını terk etmediler diye dininiz üzere olan bir kavmi nasıl öldürürsünüz?' dediler. Bu durum Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in gözü önünde cereyan ediyor, o ise susuyor ve iki gruptan hiçbirini nehyetmiyordu. Bunun üzerine bu ayet indi. (٤)
وَقَالَ بَعْضُهُمْ: هُمْ قَوْمٌ أَسْلَمُوا بِمَكَّةَ ثُمَّ لَمْ يُهَاجِرُوا وَكَانُوا يُظَاهِرُونَ الْمُشْرِكِينَ، فَنَزَلَتْ {فَمَا لَكُمْ} يَا مَعْشَرَ الْمُؤْمِنِينَ {فِي الْمُنَافِقِينَ فِئَتَيْنِ} أَيْ: صِرْتُمْ فِيهِمْ فِئَتَيْنِ، أَيْ: فِرْقَتَيْنِ، {وَاللَّهُ أَرْكَسَهُمْ} أَيْ: نَكَّسَهُمُ وَرَدَّهُمْ إِلَى الْكُفْرِ، {بِمَا كَسَبُوا} بِأَعْمَالِهِمْ غَيْرِ الزَّاكِيَةِ {أَتُرِيدُونَ أَنْ تَهْدُوا} أَيْ: أَنْ تُرْشِدُوا {مَنْ أَضَلَّ اللَّهُ} وَقِيلَ: مَعْنَاهُ أَتَقُولُونَ أَنَّ هَؤُلَاءِ مُهْتَدُونَ وَقَدْ أَضَلَّهُمُ اللَّهُ، {وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ} أَيْ: مَنْ يُضْلِلْهُ اللَّهُ عَنِ الْهُدَى، {فَلَنْ تَجِدَ لَهُ سَبِيلًا} أَيْ: طَرِيقًا إِلَى الْحَقِّ.
Bazıları da şöyle demiştir: Onlar, Mekke'de Müslüman olup sonra hicret etmeyen ve müşriklere destek veren bir topluluktu. Bunun üzerine [şu ayet] indi: {فَمَا لَكُمْ} “Size ne oluyor da” ey müminler topluluğu! {فِي الْمُنَافِقِينَ فِئَتَيْنِ} “münafıklar hakkında iki gruba ayrılıyorsunuz?” Yani onlar hakkında iki fırka haline geldiniz. {وَاللَّهُ أَرْكَسَهُمْ} “Oysa Allah onları baş aşağı etmiştir” yani onları tersyüz etmiş ve küfre geri döndürmüştür, {بِمَا كَسَبُوا} “kazandıkları [günahlar] sebebiyle” pak olmayan amelleri yüzünden. {أَتُرِيدُونَ أَنْ تَهْدُوا} “Hidayete erdirmek mi istiyorsunuz” yani irşad etmek mi istiyorsunuz, {مَنْ أَضَلَّ اللَّهُ} “Allah'ın saptırdığı kimseyi?” Bir görüşe göre de manası şudur: Allah onları saptırmışken siz bu kimselerin hidayet üzere olduğunu mu söylüyorsunuz? {وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ} “Allah kimi saptırırsa” yani Allah kimi hidayetten saptırırsa, {فَلَنْ تَجِدَ لَهُ سَبِيلًا} “artık sen onun için hiçbir yol bulamazsın” yani hakka ulaştıran bir yol bulamazsın.
{وَدُّوا لَوْ تَكْفُرُونَ كَمَا كَفَرُوا فَتَكُونُونَ سَوَاءً فَلَا تَتَّخِذُوا مِنْهُمْ أَوْلِيَاءَ حَتَّى يُهَاجِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَخُذُوهُمْ وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ وَلَا تَتَّخِذُوا مِنْهُمْ وَلِيًّا وَلَا نَصِيرًا (٨٩) إِلَّا الَّذِينَ يَصِلُونَ إِلَى قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثَاقٌ أَوْ جَاءُوكُمْ حَصِرَتْ صُدُورُهُمْ أَنْ يُقَاتِلُوكُمْ أَوْ يُقَاتِلُوا قَوْمَهُمْ وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَسَلَّطَهُمْ عَلَيْكُمْ فَلَقَاتَلُوكُمْ فَإِنِ اعْتَزَلُوكُمْ فَلَمْ يُقَاتِلُوكُمْ وَأَلْقَوْا إِلَيْكُمُ السَّلَمَ فَمَا جَعَلَ اللَّهُ لَكُمْ عَلَيْهِمْ سَبِيلًا (٩٠) }
{وَدُّوا لَوْ تَكْفُرُونَ كَمَا كَفَرُوا فَتَكُونُونَ سَوَاءً فَلَا تَتَّخِذُوا مِنْهُمْ أَوْلِيَاءَ حَتَّى يُهَاجِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَخُذُوهُمْ وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ وَلَا تَتَّخِذُوا مِنْهُمْ وَلِيًّا وَلَا نَصِيرًا (٨٩) إِلَّا الَّذِينَ يَصِلُونَ إِلَى قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثَاقٌ أَوْ جَاءُوكُمْ حَصِرَتْ صُدُورُهُمْ أَنْ يُقَاتِلُوكُمْ أَوْ يُقَاتِلُوا قَوْمَهُمْ وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَسَلَّطَهُمْ عَلَيْكُمْ فَلَقَاتَلُوكُمْ فَإِنِ اعْتَزَلُوكُمْ فَلَمْ يُقَاتِلُوكُمْ وَأَلْقَوْا إِلَيْكُمُ السَّلَمَ فَمَا جَعَلَ اللَّهُ لَكُمْ عَلَيْهِمْ سَبِيلًا (٩٠) } “Kendileri inkâr ettikleri gibi sizin de inkâr edip onlarla bir olmanızı arzu ettiler. O halde onlar Allah yolunda hicret edinceye kadar içlerinden dostlar edinmeyin. Şayet yüz çevirirlerse onları yakalayın ve bulduğunuz yerde öldürün. Onlardan ne bir dost ne de bir yardımcı edinin. (89) Ancak sizinle aralarında antlaşma bulunan bir kavme sığınanlar yahut sizinle veya kendi kavimleriyle savaşmaktan göğüsleri daralarak size gelenler müstesnadır. Allah dileseydi onları mutlaka sizin üzerinize musallat ederdi de sizinle savaşırlardı. Eğer sizden uzak durur, sizinle savaşmaz ve size barış teklif ederlerse artık Allah onlara karşı [savaşmanız için] size bir yol bırakmamıştır. (90)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَدُّوا} تَمَنَّوْا، يَعْنِي أُولَئِكَ الَّذِينَ رَجَعُوا عَنِ الدِّينِ تَمَنَّوْا {لَوْ تَكْفُرُونَ كَمَا كَفَرُوا فَتَكُونُونَ سَوَاءً} فِي الْكُفْرِ، وَقَوْلُهُ {فَتَكُونُونَ} لَمْ يُرَدْ بِهِ جَوَابُ التَّمَنِّي لِأَنَّ جَوَابَ التَّمَنِّي بِالْفَاءِ مَنْصُوبٌ، إِنَّمَا أَرَادَ النَّسَقَ، أَيْ: وَدُّوا لَوْ تَكْفُرُونَ وَوَدُّوا لَوْ تَكُونُونَ سَوَاءً، مِثْلَ قَوْلِهِ "وَدُّوا لَوْ تُدْهِنُ فَيُدْهِنُونَ" (الْقَلَمِ -٩) أَيْ: وَدُّوا لَوْ تُدْهِنُ وَوَدُّوا لَوْ تُدْهِنُونَ، {فَلَا تَتَّخِذُوا مِنْهُمْ أَوْلِيَاءَ} مَنَعَ مِنْ مُوَالَاتِهِمْ، {حَتَّى يُهَاجِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ} مَعَكُمْ.
Yüce Allah'ın: {وَدُّوا} “Arzu ettiler” sözü; temenni ettiler demektir. Yani dinden dönen o kimseler temenni ettiler ki: {لَوْ تَكْفُرُونَ كَمَا كَفَرُوا فَتَكُونُونَ سَوَاءً} küfürde eşit olasınız. Ayetteki {فَتَكُونُونَ} ifadesi temenninin cevabı olarak irad edilmemiştir; zira fe ile gelen temenni cevabı mansub olur. Burada ancak atıf kastedilmiştir; yani onlar sizin inkâr etmenizi arzu ettiler ve eşit olmanızı arzu ettiler demektir; tıpkı: "Onlar istediler ki sen yumuşak davranasın da onlar da yumuşak davransınlar" (el-Kalem, 9) ayetinde olduğu gibi; yani senin yumuşak davranmanı arzu ettiler ve kendilerinin de yumuşak davranmasını arzu ettiler demektir. {فَلَا تَتَّخِذُوا مِنْهُمْ أَوْلِيَاءَ} Onları dost edinmeyi yasaklamıştır; {حَتَّى يُهَاجِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ} sizinle birlikte [Allah yolunda hicret edinceye kadar].
قَالَ عِكْرِمَةُ: هِيَ هِجْرَةٌ أُخْرَى، وَالْهِجْرَةُ عَلَى ثَلَاثَةِ أَوْجُهٍ: هِجْرَةُ الْمُؤْمِنِينَ فِي أَوَّلِ الْإِسْلَامِ، وَهِيَ قَوْلُهُ تَعَالَى " لِلْفُقَرَاءِ الْمُهَاجِرِينَ " (الْحَشْرِ -٨) وَقَوْلُهُ: "وَمَنْ يَخْرُجْ مِنْ بَيْتِهِ مُهَاجِرًا إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ" (النِّسَاءِ -١٠٠) ، وَنَحْوَهُمَا مِنَ الْآيَاتِ، وَهِجْرَةُ الْمُنَافِقِينَ: وَهِيَ الْخُرُوجُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ صَابِرًا مُحْتَسِبًا [كما حكى ها هنا] (١) مَنَعَ مِنْ مُوَالَاتِهِمْ حَتَّى يُهَاجِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ، وَهِجْرَةُ سَائِرِ الْمُؤْمِنِينَ وَهِيَ مَا قَالَ النَّبِيُّ ﷺ: "الْمُهَاجِرُ مَنْ هَجَرَ مَا نَهَى اللَّهُ عَنْهُ" (٢) .
İkrime şöyle demiştir: Bu başka bir hicrettir. Hicret üç türlüdür: İslam'ın başındaki müminlerin hicreti; bu Yüce Allah'ın: "Muhacir fakirler için" (el-Haşr, 8) ve: "Kim evinden Allah'a ve Resulüne hicret ederek çıkarsa..." (en-Nisâ, 100) kavli ile benzeri ayetlerdir. Münafıkların hicreti: Bu da Allah yolunda Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile beraber sabrederek ve ecrini Allah'tan umarak çıkmaktır; [burada zikredildiği gibi] (١) Allah yolunda hicret edinceye kadar onları dost edinmeyi yasaklamıştır. Diğer müminlerin hicreti ise Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in: "Muhacir, Allah'ın yasakladığı şeyleri terk eden kimsedir" (٢) buyurduğu hicrettir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: {فَإِنْ تَوَلَّوْا} أَعْرَضُوا عَنِ التَّوْحِيدِ وَالْهِجْرَةِ، {فَخُذُوهُمْ} أَيْ: خُذُوهُمْ أُسَارَى، وَمِنْهُ يُقَالُ لِلْأَسِيرِ أَخِيذٌ، {وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ} فِي الْحِلِّ وَالْحَرَمِ، {وَلَا تَتَّخِذُوا مِنْهُمْ وَلِيًّا وَلَا نَصِيرًا} ثُمَّ اسْتَثْنَى طَائِفَةً مِنْهُمْ فَقَالَ:
Yüce Allah'ın: {فَإِنْ تَوَلَّوْا} “Şayet yüz çevirirlerse” yani tevhidden ve hicretten yüz çevirirlerse, {فَخُذُوهُمْ} “onları yakalayın” yani onları esir alın; nitekim esire 'ahîz' de denir; {وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ} “ve bulduğunuz yerde öldürün” helal (harem dışı) ve harem bölgesinde; {وَلَا تَتَّخِذُوا مِنْهُمْ وَلِيًّا وَلَا نَصِيرًا} “onlardan ne bir dost ne de bir yardımcı edinin”. Sonra içlerinden bir grubu istisna ederek şöyle buyurdu:
{إِلَّا الَّذِينَ يَصِلُونَ إِلَى قَوْمٍ} وَهَذَا الِاسْتِثْنَاءُ يَرْجِعُ إِلَى الْقَتْلِ لَا إِلَى الْمُوَالَاةِ، لِأَنَّ مُوَالَاةَ الْكُفَّارِ وَالْمُنَافِقِينَ لَا تَجُوزُ بِحَالٍ، وَمَعْنَى {يَصِلُونَ} أَيْ: يَنْتَسِبُونَ إِلَيْهِمْ وَيَتَّصِلُونَ بِهِمْ وَيَدْخُلُونَ فِيهِمْ بالحِلْفِ وَالْجِوَارِ، وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: يريدون ويلجأون إِلَى قَوْمٍ، {بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثَاقٌ} أَيْ: عَهْدٌ، وَهُمُ الْأَسْلَمِيُّونَ، وَذَلِكَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ وَادَعَ هِلَالَ بْنَ عُوَيْمِرٍ الْأَسْلَمِيَّ قَبْلَ خُرُوجِهِ إِلَى مَكَّةَ عَلَى أَنْ لَا يُعِينَهُ وَلَا يُعِينَ عَلَيْهِ، وَمَنْ وَصَلَ إِلَى هِلَالٍ مِنْ قَوْمِهِ وَغَيْرِهِمْ وَلَجَأَ إِلَيْهِ فَلَهُمْ مِنَ الْجِوَارِ مِثْلَ مَا لِهِلَالٍ،.
{إِلَّا الَّذِينَ يَصِلُونَ إِلَى قَوْمٍ} “Ancak bir kavme sığınanlar/ulaşanlar müstesnadır” Bu istisna dost edinmeye (muvâlât) değil, öldürmeye yöneliktir. Çünkü kâfirleri ve münafıkları dost edinmek hiçbir surette caiz değildir. {يَصِلُونَ} “ulaşanlar” ifadesinin anlamı; yani antlaşma ve himaye bağıyla onlara intisap eden, onlara katılan ve aralarına girenlerdir. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ: "Bir kavme yönelen ve onlara sığınanlar" demiştir. {بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثَاقٌ} “sizinle aralarında bir antlaşma bulunan” yani bir ahit bulunan [kavme]; onlar Eslemlilerdir. Bu da şundan dolayıdır: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Mekke'ye çıkmadan önce Hilâl b. Uveymir el-Eslemî ile kendisine yardım etmemesi ve aleyhine de kimseye yardım etmemesi şartıyla bir barış antlaşması yapmıştı. Kendi kavminden ve başkalarından Hilâl'e varıp ona sığınan kimseler de Hilâl'in sahip olduğu himayenin aynısına hak kazanmışlardı.
وَقَالَ الضَّحَّاكُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: أَرَادَ بِالْقَوْمِ الَّذِينَ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثَاقٌ بَنِي بَكْرِ بْنِ زَيْدِ بْنِ مَنَاةَ كَانُوا فِي الصُّلْحِ وَالْهُدْنَةِ، وَقَالَ مُقَاتِلٌ: هُمْ خُزَاعَةُ.
Dahhâk, İbn Abbâs'tan nakille: Aranızda antlaşma bulunan kavim ile Bekr b. Zeyd b. Menât oğullarının kastedildiğini söylemiştir; onlar barış ve ateşkes halindeydiler. Mukâtil ise: Onlar Huzâa kabilesidir, demiştir.
وَقَوْلُهُ: {أَوْ جَاءُوكُمْ} أَيْ: يَتَّصِلُونَ بِقَوْمٍ جَاءُوكُمْ، {حَصِرَتْ صُدُورُهُمْ} أَيْ: ضَاقَتْ صُدُورُهُمْ، قَرَأَ الْحَسَنُ وَيَعْقُوبُ "حَصِرَةً ") مَنْصُوبَةً مُنَوَّنَةً أَيْ: ضَيِّقَةً صُدُورُهُمْ، [يَعْنِي الْقَوْمَ الَّذِينَ جَاءُوكُمْ وَهُمْ بَنُو مُدْلَجٍ، كَانُوا عَاهَدُوا أَنْ لَا يُقَاتِلُوا الْمُسْلِمِينَ وَعَاهَدُوا قُرَيْشًا أَنْ لَا يُقَاتِلُوهُمْ، حَصِرَتْ: ضَاقَتْ صُدُورُهُمْ] (١) ، {أَنْ يُقَاتِلُوكُمْ} أَيْ: عَنْ قِتَالِكُمْ لِلْعَهْدِ الَّذِي بَيْنَكُمْ، {أَوْ يُقَاتِلُوا قَوْمَهُمْ} يَعْنِي: مَنْ أَمِنَ مِنْهُمْ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مَعْنَاهُ أَنَّهُمْ لَا يُقَاتِلُونَكُمْ مَعَ قَوْمِهِمْ وَلَا يُقَاتِلُونَ قَوْمَهُمْ مَعَكُمْ، يَعْنِي قُرَيْشًا قَدْ ضَاقَتْ صُدُورُهُمْ لِذَلِكَ.
O'nun: {أَوْ جَاءُوكُمْ} “Yahut size gelenler” sözü; yani size gelmiş olan bir kavme bağlananlar demektir; {حَصِرَتْ صُدُورُهُمْ} yani göğüsleri daralmıştır. Hasan ve Ya'kûb "hasiraten" şeklinde nasb ve tenvin ile (yani göğüsleri daralmış halde) okumuşlardır; [yani size gelen kavim ki onlar Müdlicoğullarıdır; Müslümanlarla savaşmayacaklarına dair antlaşma yapmış, Kureyş ile de onlarla savaşmayacaklarına dair ahitleşmişlerdi; 'hasirat': göğüsleri daraldı] (١); {أَنْ يُقَاتِلُوكُمْ} aranızdaki antlaşmadan ötürü sizinle savaşmaktan [göğüsleri daraldı], {أَوْ يُقَاتِلُوا قَوْمَهُمْ} yani içlerinden güvende olanlarla [savaşmaktan]; bunun manasının: Onların kendi kavimleriyle birlikte sizinle savaşmamaları, sizinle birlikte de kendi kavimleriyle savaşmamaları olması da caizdir; yani bundan dolayı Kureyş'in göğüsleri daralmıştır.
وَقَالَ بَعْضُهُمْ: أَوْ بِمَعْنَى الْوَاوِ، كَأَنَّهُ يَقُولُ: إِلَى قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثَاقٌ أَوْ جَاءُوكُمْ حَصِرَتْ صُدُورُهُمْ، أَيْ: حَصِرَتْ صُدُورُهُمْ عَنْ قِتَالِكُمْ وَالْقِتَالِ مَعَكُمْ، وَهُمْ قَوْمُ هِلَالٍ الأَسْلَمِيُّونَ وَبَنُو بَكْرٍ، نَهَى اللَّهُ سُبْحَانَهُ عَنْ قِتَالٍ هَؤُلَاءِ الْمُرْتَدِّينَ إِذَا اتَّصَلُوا بِأَهْلِ عَهْدٍ لِلْمُسْلِمِينَ، لِأَنَّ مَنِ انْضَمَّ إِلَى قَوْمٍ ذَوِي عَهْدٍ فَلَهُ حُكْمُهُمْ فِي حَقْنِ الدَّمِ.
Bazıları: 'Ev (أَوْ)' kelimesi 'vâv (وَ)' manasındadır; sanki şöyle demektedir: Aranızda antlaşma bulunan bir kavme sığınanlar ve sizinle savaşmaktan veya sizinle beraber savaşmaktan göğüsleri daralarak size gelenler [müstesnadır] demişlerdir. Bunlar Hilâl'in kavmi olan Eslemoğulları ile Bekroğullarıdır. Yüce Allah, Müslümanlarla antlaşması bulunan bir kavme bağlandıkları zaman bu mürtedlerle savaşmayı nehyetmiştir; çünkü ahit sahibi bir kavme katılan kimse, kanının dökülmemesi hususunda onların hükmünü alır.
قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَسَلَّطَهُمْ عَلَيْكُمْ فَلَقَاتَلُوكُمْ} يَذْكُرُ مِنَّتَهُ عَلَى الْمُسْلِمِينَ بِكَفِّ بَأْسِ الْمُعَاهِدِينَ، يَقُولُ: إِنَّ ضَيِّقَ صُدُورِهِمْ عَنْ قِتَالِكُمْ لِمَا أَلْقَى اللَّهُ فِي قُلُوبِهِمْ مِنَ الرُّعْبِ وَكَفَّهُمْ عَنْ قِتَالِكُمْ، وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَسَلَّطَهُمْ عَلَيْكُمْ فَلَقَاتَلُوكُمْ مَعَ قَوْمِهِمْ، {فَإِنِ اعْتَزَلُوكُمْ} أَيْ: اعْتَزَلُوا قِتَالَكُمْ، {فَلَمْ يُقَاتِلُوكُمْ} وَمَنِ اتَّصَلَ بِهِمْ، وَيُقَالُ: يَوْمَ فَتْحِ مَكَّةَ يُقَاتِلُوكُمْ مَعَ قَوْمِهِمْ، {وَأَلْقَوْا إِلَيْكُمُ السَّلَمَ} أَيْ: الصُّلْحَ فَانْقَادُوا وَاسْتَسْلَمُوا {فَمَا جَعَلَ اللَّهُ لَكُمْ عَلَيْهِمْ سَبِيلًا} أَيْ: طَرِيقًا بِالْقَتْلِ وَالْقِتَالِ.
Yüce Allah'ın: {وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَسَلَّطَهُمْ عَلَيْكُمْ فَلَقَاتَلُوكُمْ} “Allah dileseydi onları mutlaka sizin üzerinize musallat ederdi de sizinle savaşırlardı” sözü; antlaşmalıların saldırısını engellemek suretiyle Müslümanlar üzerindeki nimetini hatırlatmaktadır. Şöyle buyurmaktadır: Onların sizinle savaşmaktan göğüslerinin daralması, Allah'ın kalplerine korku salması ve onları sizinle savaşmaktan alıkoyması sebebiyledir. Şayet Allah dileseydi onları sizin üzerinize musallat ederdi de kavimleriyle birlikte sizinle savaşırlardı. {فَإِنِ اعْتَزَلُوكُمْ} yani sizinle savaşmaktan uzak dururlarsa, {فَلَمْ يُقَاتِلُوكُمْ} “sizinle savaşmazlarsa” ve onlara katılanlar da savaşmazsa -ki Mekke'nin fethi günü kavimleriyle birlikte sizinle savaşmaları kastedildiği de söylenir-, {وَأَلْقَوْا إِلَيْكُمُ السَّلَمَ} yani barış teklif edip boyun eğer ve teslim olurlarsa, {فَمَا جَعَلَ اللَّهُ لَكُمْ عَلَيْهِمْ سَبِيلًا} “artık Allah onlara karşı size bir yol bırakmamıştır” yani öldürme ve savaşma yolu tanımamıştır.
{سَتَجِدُونَ آخَرِينَ يُرِيدُونَ أَنْ يَأْمَنُوكُمْ وَيَأْمَنُوا قَوْمَهُمْ كُلَّمَا رُدُّوا إِلَى الْفِتْنَةِ أُرْكِسُوا فِيهَا فَإِنْ لَمْ يَعْتَزِلُوكُمْ وَيُلْقُوا إِلَيْكُمُ السَّلَمَ وَيَكُفُّوا أَيْدِيَهُمْ فَخُذُوهُمْ وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ وَأُولَئِكُمْ جَعَلْنَا لَكُمْ عَلَيْهِمْ سُلْطَانًا مُبِينًا (٩١) }
{سَتَجِدُونَ آخَرِينَ يُرِيدُونَ أَنْ يَأْمَنُوكُمْ وَيَأْمَنُوا قَوْمَهُمْ كُلَّمَا رُدُّوا إِلَى الْفِتْنَةِ أُرْكِسُوا فِيهَا فَإِنْ لَمْ يَعْتَزِلُوكُمْ وَيُلْقُوا إِلَيْكُمُ السَّلَمَ وَيَكُفُّوا أَيْدِيَهُمْ فَخُذُوهُمْ وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ وَأُولَئِكُمْ جَعَلْنَا لَكُمْ عَلَيْهِمْ سُلْطَانًا مُبِينًا (٩١) } “Sizden de emin olmak, kendi kavimlerinden de emin olmak isteyen başka birtakım kimseler de bulacaksınız. Ne zaman fitneye (şirke) çağrılsalar baş aşağı ona dalarlar. Eğer sizden uzak durmaz, size barış teklif etmez ve ellerini [savaştan] çekmezlerse onları yakalayın ve bulduğunuz yerde öldürün. İşte öylelerine karşı size apaçık bir yetki ve delil verdik. (91)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: {سَتَجِدُونَ آخَرِينَ} قَالَ الْكَلْبِيُّ عَنْ أَبِي صَالِحٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄: هُمْ أَسَدٌ وغَطْفَانُ كَانُوا حَاضِرِي الْمَدِينَةِ تَكَلَّمُوا بِالْإِسْلَامِ رِيَاءً وَهُمْ غَيْرُ مُسْلِمِينَ، وَكَانَ الرَّجُلُ مِنْهُمْ يَقُولُ لَهُ قَوْمُهُ بِمَاذَا أَسْلَمَتْ؟ فَيَقُولُ آمَنَتْ بِهَذَا الْقِرْدِ وَبِهَذَا الْعَقْرَبِ وَالْخُنْفُسَاءِ، وَإِذَا لَقُوا أصحاب النبي ﷺ ٩٢/ب قَالُوا: إِنَّا عَلَى دِينِكُمْ، يُرِيدُونَ بِذَلِكَ الْأَمْنَ فِي الْفَرِيقَيْنِ.
Yüce Allah'ın: {سَتَجِدُونَ آخَرِينَ} “Başkalarını da bulacaksınız” sözü hakkında Kelbî, Ebû Sâlih'ten, o da İbn Abbâs'tan (radıyallâhu anhümâ) [şöyle] rivayet etmiştir: Onlar Esed ve Gatafân [kabileleri] idi. Medine civarında bulunuyorlardı; Müslüman olmadıkları halde gösteriş olsun diye İslam'ı ikrar ediyorlardı. Onlardan bir adama kavmi: "Neye inanarak Müslüman oldun?" dediğinde, "Şu maymuna, şu akrebe ve kınkanatlı böceğe inandım" derdi. Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) ashabı ile karşılaştıklarında ise: "Şüphesiz biz sizin dininiz üzereyiz" derlerdi. Bununla her iki taraftan da güvende olmayı istiyorlardı.
وَقَالَ الضَّحَّاكُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ هُمْ بَنُو عَبْدِ الدَّارِ كَانُوا بِهَذِهِ الصِّفَةِ، {يُرِيدُونَ أَنْ يَأْمَنُوكُمْ} فَلَا تَتَعَرَّضُوا لَهُمْ، {وَيَأْمَنُوا قَوْمَهُمْ} فَلَا يَتَعَرَّضُوا لَهُمْ، {كُلَّمَا رُدُّوا إِلَى الْفِتْنَةِ} أَيْ: دُعُوا إِلَى الشِّرْكِ، {أُرْكِسُوا فِيهَا} أَيْ: رَجَعُوا وَعَادُوا إِلَى الشِّرْكِ، {فَإِنْ لَمْ يَعْتَزِلُوكُمْ} أَيْ: فَإِنْ لَمْ يَكُفُّوا عَنْ قِتَالِكُمْ حَتَّى تَسِيرُوا إِلَى مَكَّةَ، {وَيُلْقُوا إِلَيْكُمُ السَّلَمَ} أَيْ: الْمُفَادَاةَ وَالصُّلْحَ، {وَيَكُفُّوا أَيْدِيَهُمْ} وَلَمْ يَقْبِضُوا أَيْدِيَهُمْ عَنْ قِتَالِكُمْ، {فَخُذُوهُمْ} أُسَرَاءَ، {وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ} أَيْ: وَجَدْتُمُوهُمْ، {وَأُولَئِكُمْ} أَيْ: أَهَّلُ هَذِهِ الصِّفَةِ، {جَعَلْنَا لَكُمْ عَلَيْهِمْ سُلْطَانًا مُبِينًا} أَيْ: [حُجَّةً بَيِّنَةً ظَاهِرَةً بِالْقَتْلِ وَالْقِتَالِ] .
Dahhâk'ın İbn Abbâs'tan rivayetine göre ise onlar, bu vasıfta olan Benî Abdiddâr idi. {يُرِيدُونَ أَنْ يَأْمَنُوكُمْ} “Sizden emin olmak” yani kendilerine ilişilmemesini, {وَيَأْمَنُوا قَوْمَهُمْ} “ve kavimlerinden de emin olmak isterler” yani onların da kendilerine ilişilmemesini [isterler]. {كُلَّمَا رُدُّوا إِلَى الْفِتْنَةِ} “Her ne zaman fitneye sevk edilseler” yani şirke davet edildiklerinde, {أُرْكِسُوا فِيهَا} “içine baş aşağı atılırlar” yani şirke döner ve tekrar saparlar. {فَإِنْ لَمْ يَعْتَزِلُوكُمْ} “Eğer sizden uzak durmazlarsa” yani Mekke'ye yürüyünceye kadar sizinle savaşmaktan geri durmazlarsa, {وَيُلْقُوا إِلَيْكُمُ السَّلَمَ} “ve size barış teklif etmezlerse” yani fidye ve sulh [sunmazlarsa], {وَيَكُفُّوا أَيْدِيَهُمْ} “ve ellerini [sizden] çekmezlerse” sizinle savaşmaktan ellerini çekmezlerse, {فَخُذُوهُمْ} “onları yakalayın” esir alın, {وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ} “ve onları bulduğunuz yerde öldürün” yani nerede ele geçirirseniz, {وَأُولَئِكُمْ} “İşte onlar” yani bu vasıfta olanlar, {جَعَلْنَا لَكُمْ عَلَيْهِمْ سُلْطَانًا مُبِينًا} “onlara karşı size apaçık bir yetki verdik” yani [öldürme ve savaşma hususunda apaçık ve kesin bir delil verdik].
{وَمَا كَانَ لِمُؤْمِنٍ أَنْ يَقْتُلَ مُؤْمِنًا إِلَّا خَطَأً وَمَنْ قَتَلَ مُؤْمِنًا خَطَأً فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ وَدِيَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلَى أَهْلِهِ إِلَّا أَنْ يَصَّدَّقُوا فَإِنْ كَانَ مِنْ قَوْمٍ عَدُوٍّ لَكُمْ وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ وَإِنْ كَانَ مِنْ قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثَاقٌ فَدِيَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلَى أَهْلِهِ وَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيَامُ شَهْرَيْنِ مُتَتَابِعَيْنِ تَوْبَةً مِنَ اللَّهِ وَكَانَ اللَّهُ عَلِيمًا حَكِيمًا (٩٢) }
{وَمَا كَانَ لِمُؤْمِنٍ أَنْ يَقْتُلَ مُؤْمِنًا إِلَّا خَطَأً وَمَنْ قَتَلَ مُؤْمِنًا خَطَأً فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ وَدِيَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلَى أَهْلِهِ إِلَّا أَنْ يَصَّدَّقُوا فَإِنْ كَانَ مِنْ قَوْمٍ عَدُوٍّ لَكُمْ وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ وَإِنْ كَانَ مِنْ قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثَاقٌ فَدِيَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلَى أَهْلِهِ وَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيَامُ شَهْرَيْنِ مُتَتَابِعَيْنِ تَوْبَةً مِنَ اللَّهِ وَكَانَ اللَّهُ عَلِيمًا حَكِيمًا (٩٢) } “Yanlışlıkla olması müstesna, bir müminin bir mümini öldürmesi asla caiz değildir. Kim bir mümini yanlışlıkla öldürürse mümin bir köle azat etmesi ve ölenin ailesine teslim edilecek bir diyet vermesi gerekir; meğerki onlar [diyeti] bağışlamış olsunlar. Şayet [öldürülen] size düşman bir kavimden olup kendisi mümin ise, bu takdirde mümin bir köle azat etmek gerekir. Eğer sizinle aralarında antlaşma bulunan bir kavimden ise, ailesine teslim edilecek bir diyet ve mümin bir köle azat etmek gerekir. Kim bunları bulamazsa, Allah tarafından tövbesinin kabulü için peş peşe iki ay oruç tutması gerekir. Allah her şeyi hakkıyla bilendir, tam hüküm ve hikmet sahibidir. (92)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَمَا كَانَ لِمُؤْمِنٍ أَنْ يَقْتُلَ مُؤْمِنًا} الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي عَيَّاشِ (بْنِ أَبِي رَبِيعَةَ) الْمَخْزُومِيِّ، وَذَلِكَ أَنَّهُ أَتَى رَسُولَ اللَّهِ ﷺ بِمَكَّةَ قَبْلَ الْهِجْرَةِ فَأَسْلَمَ ثُمَّ خَافَ أَنْ يُظْهِرَ إِسْلَامَهُ لِأَهْلِهِ فَخَرَجَ هَارِبًا إِلَى الْمَدِينَةِ، وَتَحَصَّنَ فِي أُطُمٍ مِنْ آطَامِهَا، فَجَزِعَتْ أُمُّهُ لِذَلِكَ جَزَعًا شَدِيدًا وَقَالَتْ لِابْنَيْهَا الْحَارِثِ وَأَبِي جَهْلِ بْنِ هِشَامٍ وَهُمَا أَخَوَاهُ لِأُمِّهِ: وَاللَّهِ لَا يُظِلُّنِي سَقْفٌ وَلَا أَذُوقُ طَعَامًا وَلَا شَرَابًا حَتَّى تَأْتُونِي بِهِ، فَخَرَجَا فِي طَلَبِهِ، وَخَرَجَ مَعَهُمَا الْحَارِثُ بْنُ زَيْدِ بْنِ أَبِي أَنِيسَةَ حَتَّى أَتَوْا الْمَدِينَةَ، فَأَتَوْا عَيَّاشًا وَهُوَ فِي الْأُطُمِ، قَالَا لَهُ: انْزِلْ فَإِنَّ أمك لم يؤوها سَقْفُ بَيْتٍ بَعْدَكَ، وَقَدْ حَلَفَتْ أَلَّا تَأْكُلَ طَعَامًا وَلَا تَشْرَبَ شَرَابًا حَتَّى تَرْجِعَ إِلَيْهَا (وَلَكَ عَهْدُ اللَّهِ) عَلَيْنَا أَنْ لَا نُكْرِهَكَ عَلَى شَيْءٍ وَلَا نَحُولَ بَيْنَكَ وَبَيْنَ دِينِكَ، فَلَمَّا ذَكَرُوا لَهُ جَزَعَ أَمِّهِ وَأَوْثَقُوا لَهُ بِاللَّهِ نَزَلَ إِلَيْهِمْ فَأَخْرَجُوهُ مِنَ الْمَدِينَةِ ثُمَّ أَوْثَقُوهُ بِنِسْعَةٍ، فَجَلَدَهُ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ مِائَةَ جَلْدَةٍ، ثُمَّ قَدَمُوا بِهِ عَلَى أُمِّهِ فَلَمَّا أَتَاهَا قَالَتْ: وَاللَّهِ لَا أَحُلُّكَ مِنْ وِثَاقِكَ حَتَّى تَكْفُرَ بِالَّذِي آمَنْتَ بِهِ، ثُمَّ تَرَكُوهُ مُوَثَّقًا مَطْرُوحًا فِي الشَّمْسِ مَا شَاءَ اللَّهُ، فَأَعْطَاهُمُ الَّذِي أَرَادُوا فَأَتَاهُ الْحَارِثُ بْنُ زَيْدٍ فَقَالَ: يَا عَيَّاشُ أَهَذَا الَّذِي
Yüce Allah'ın: {وَمَا كَانَ لِمُؤْمِنٍ أَنْ يَقْتُلَ مُؤْمِنًا} “Bir müminin bir mümini öldürmesi caiz değildir” ayeti, [el-Mahzûmî olan] Ayyâş b. Ebî Rebîa hakkında inmiştir. Şöyle ki o, hicretten önce Mekke'de Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelerek Müslüman oldu; ardından Müslümanlığını ailesine açıklamaktan korkup kaçarak Medine'ye gitti ve oradaki kalelerden (utum) birine sığındı. Annesi buna çok üzüldü ve [Ayyâş'ın] anne bir iki kardeşi olan el-Hâris ile Ebû Cehil b. Hişâm'a: "Allah'a yemin ederim ki onu bana getirene kadar üzerime hiçbir tavan gölge etmeyecek, hiçbir yiyecek ve içecek tatmayacağım!" dedi. Bunun üzerine onu aramak üzere yola çıktılar; el-Hâris b. Zeyd b. Ebî Enîse de onlarla birlikte çıktı. Nihayet Medine'ye varıp kalede bulunan Ayyâş'ın yanına geldiler. İkisi ona: "Aşağı in! Senden sonra hiçbir evin tavanı anneni barındırmadı; sen yanına dönünceye kadar hiçbir yemek yemeyeceğine ve hiçbir içecek içmeyeceğine yemin etti. Seni hiçbir şeye zorlamayacağımıza ve seninle dininin arasına girmeyeceğimize dair Allah adına söz veriyoruz" dediler. Annesinin feryat ve üzüntüsünü dile getirip Allah adına kesin teminat verince [Ayyâş] onların yanına indi. Onu Medine'den çıkardılar, ardından deri bir kayışla sımsıkı bağlayıp her biri ona yüzer kırbaç vurdu. Sonra onu annesine getirdiler. Annesinin yanına gelince [annesi]: "Allah'a yemin ederim ki inandığın şeyi inkâr edinceye kadar senin bağını çözmeyeceğim!" dedi. Sonra onu bağlı halde Allah'ın dilediği bir süre güneşin altında [öylece] bıraktılar. Sonunda [Ayyâş baskıdan kurtulmak için] onların istediğini [diliyle] verdi. Bunun üzerine el-Hâris b. Zeyd ona gelip şöyle dedi: "Ey Ayyâş! Senin üzerinde olduğun din...
كُنْتَ عَلَيْهِ فَوَاللَّهِ لَئِنْ كَانَ هُدًى لَقَدْ تَرَكْتَ الْهُدَى، وَلَئِنْ كَانَتْ ضَلَالَةً لَقَدْ كُنْتَ عَلَيْهَا، فَغَضِبَ عَيَّاشٌ مِنْ مَقَالَتِهِ، وَقَالَ: وَاللَّهِ لَا أَلْقَاكَ خَالِيًا أَبَدًا إِلَّا قَتَلْتُكَ، ثُمَّ إِنَّ عَيَّاشًا أَسْلَمَ بَعْدَ ذَلِكَ وَهَاجَرَ ثُمَّ أَسْلَمَ الْحَارِثُ بْنُ زَيْدٍ بَعْدَهُ وَهَاجَرَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَلَيْسَ عَيَّاشٌ حَاضِرًا يَوْمئِذٍ وَلَمْ يَشْعُرْ بِإِسْلَامِهِ، فَبَيْنَا عَيَّاشٌ يَسِيرُ بِظَهْرِ قُبَاءَ إِذْ لَقِيَ الْحَارِثَ فَقَتَلَهُ، فَقَالَ النَّاسُ: وَيَحُكُّ أَيَّ شَيْءٍ صَنَعَتْ؟ إِنَّهُ قَدْ أَسْلَمَ، فَرَجَعَ عَيَّاشٌ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ قَدْ كَانَ مِنْ أَمْرِي وَأَمْرِ الْحَارِثِ مَا قَدْ عَلِمْتَ، وَإِنِّي لَمْ أَشْعُرْ بِإِسْلَامِهِ حَتَّى قَتَلْتُهُ، فَنَزَلَ: {وَمَا كَانَ لِمُؤْمِنٍ أَنْ يَقْتُلَ مُؤْمِنًا إِلَّا خَطَأً} (١) .
şayet [terk ettiğin] doğru yol idiyse sen doğru yolu terk etmiş oldun; şayet sapıklık idiyse sen onun üzerindeydin' dedi. Ayyâş onun bu sözüne çok öfkelendi ve: 'Allah'a yemin ederim ki seninle nerede baş başa karşılaşırsam mutlaka seni öldüreceğim' dedi. Daha sonra Ayyâş Müslümanlığını tazeleyip hicret etti. Ardından el-Hâris b. Zeyd de Müslüman olup Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e hicret etti. Ayyâş o gün orada mevcut değildi ve onun Müslüman olduğundan haberi yoktu. Ayyâş Kubâ sırtlarında yürürken el-Hâris ile karşılaştı ve onu öldürdü. İnsanlar: 'Yazıklar olsun sana, ne yaptın? O Müslüman olmuştu!' dediler. Bunun üzerine Ayyâş Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e dönüp: 'Ey Allah'ın Resulü! Benimle el-Hâris'in durumu bildiğin gibiydi. Ben onun Müslüman olduğunu bilmeden onu öldürdüm' dedi. Bunun üzerine: {وَمَا كَانَ لِمُؤْمِنٍ أَنْ يَقْتُلَ مُؤْمِنًا إِلَّا خَطَأً} “Yanlışlıkla olması müstesna, bir müminin bir mümini öldürmesi asla caiz değildir” ayeti indi. (١)
وَهَذَا نَهْيٌ عَنْ قَتْلِ الْمُؤْمِنِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: "وَمَا كَانَ لَكُمْ أَنْ تُؤْذُوا رَسُولَ اللَّهِ" (الْأَحْزَابِ -٥٣) .
Bu, mümini öldürmekten nehiy içeren bir ifadedir; tıpkı Yüce Allah'ın: "Sizin Allah'ın Resulünü üzmeniz asla caiz değildir" (el-Ahzâb, 53) kavlinde olduğu gibidir.
{إِلَّا خَطَأً} اسْتِثْنَاءٌ مُنْقَطِعٌ مَعْنَاهُ: لَكِنْ إِنْ وَقَعَ خَطَأٌ، {وَمَنْ قَتَلَ مُؤْمِنًا خَطَأً فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ} أَيْ: فَعَلَيْهِ إِعْتَاقُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ كَفَّارَةٌ، {وَدِيَةٌ مُسَلَّمَةٌ} كَامِلَةٌ، {إِلَى أَهْلِهِ} أَيْ: إِلَى أَهْلِ الْقَتِيلِ الَّذِي يَرِثُونَهُ، {إِلَّا أَنْ يَصَّدَّقُوا} أَيْ: يَتَصَدَّقُوا بِالدِّيَةِ فَيَعْفُوا وَيَتْرُكُوا الدِّيَةَ، {فَإِنْ كَانَ مِنْ قَوْمٍ عَدُوٍّ لَكُمْ وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ} أَرَادَ بِهِ إِذَا كَانَ الرَّجُلُ مُسْلِمًا فِي دَارِ الْحَرْبِ مُنْفَرِدًا مَعَ الْكُفَّارِ فَقَتَلَهُ مَنْ لَمْ يَعْلَمْ بِإِسْلَامِهِ فَلَا دِيَةَ فِيهِ، وَعَلَيْهِ الْكَفَّارَةُ، وَقِيلَ: الْمُرَادُ مِنْهُ إِذَا كَانَ الْمَقْتُولُ مُسْلِمًا فِي دَارِ الْإِسْلَامِ وَهُوَ مِنْ نَسَبِ قَوْمٍ كُفَّارٍ، وَقَرَابَتُهُ فِي دَارِ الْحَرْبِ حَرْبٌ لِلْمُسْلِمِينَ فَفِيهِ الْكَفَّارَةُ وَلَا دِيَةَ لِأَهْلِهِ، وَكَانَ الْحَارِثُ بْنُ زَيْدٍ مِنْ قَوْمٍ كُفَّارِ حَرْبٍ لِلْمُسْلِمِينَ وَكَانَ فِيهِ تَحْرِيرُ رَقَبَةٍ وَلَمْ يَكُنْ فِيهِ دِيَةٌ لِأَنَّهُ لَمْ يَكُنْ بَيْنَ قَوْمِهِ وَبَيْنَ الْمُسْلِمِينَ عَهْدٌ.
{إِلَّا خَطَأً} “Yanlışlıkla olması müstesna” ifadesi munkatı bir istisnadır; manası: 'Fakat yanlışlıkla vuku bulursa...' demektir. {وَمَنْ قَتَلَ مُؤْمِنًا خَطَأً فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ} yani kim bir mümini yanlışlıkla öldürürse keffaret olarak mümin bir köleyi azat etmesi gerekir. {وَدِيَةٌ مُسَلَّمَةٌ} tam ve eksiksiz bir diyet, {إِلَى أَهْلِهِ} maktulün mirasçısı olan ailesine [verilmelidir]. {إِلَّا أَنْ يَصَّدَّقُوا} yani diyeti bağışlayıp affeder ve diyetten vazgeçerlerse müstesnadır. {فَإِنْ كَانَ مِنْ قَوْمٍ عَدُوٍّ لَكُمْ وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ} “Şayet size düşman bir kavimden olup kendisi mümin ise, mümin bir köle azat etmek gerekir”; bununla kastettiği: Kişi dârülharpte kâfirler arasında tek başına yaşayan bir Müslüman olur da onun Müslüman olduğunu bilmeyen biri onu öldürürse bunda diyet yoktur, sadece keffaret gerekir. Şöyle de denilmiştir: Bundan kasıt, şayet maktul dârülislamda bulunan bir Müslüman olup kâfir bir kavmin soyundan ise ve akrabaları dârülharpte Müslümanlarla savaş halinde ise, onda keffaret vardır ancak ailesine diyet verilmez. Nitekim el-Hâris b. Zeyd, Müslümanlarla savaş halinde olan kâfir bir kavimdendi; bu yüzden onun için köle azadı gerekmiş, ailesiyle Müslümanlar arasında bir antlaşma bulunmadığı için diyet gerekmemiştir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَإِنْ كَانَ مِنْ قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثَاقٌ فَدِيَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلَى أَهْلِهِ وَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ} أَرَادَ بِهِ إِذَا كَانَ الْمَقْتُولُ كَافِرًا ذِمِّيًّا أَوْ مُعَاهِدًا فَيَجِبُ فِيهِ الدِّيَةُ وَالْكَفَّارَةُ، وَالْكَفَّارَةُ تَكُونُ بِإِعْتَاقِ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ سَوَاءٌ كَانَ الْمَقْتُولُ مُسْلِمًا أَوْ مُعَاهِدًا، رَجُلًا كَانَ أَوِ امْرَأَةً، حُرًّا كَانَ أَوْ عَبْدًا، وَتَكُونُ فِي مَالِ الْقَاتِلِ، {فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيَامُ شَهْرَيْنِ مُتَتَابِعَيْنِ} وَالْقَاتِلُ إِنْ كَانَ وَاجِدًا لِلرَّقَبَةِ أَوْ قَادِرًا عَلَى تَحْصِيلِهَا بِوُجُودِ ثَمَنِهَا فَاضِلًا عَنْ نَفَقَتِهِ وَنَفَقَةِ عِيَالِهِ وَحَاجَتِهِ مِنْ مَسْكَنٍ وَنَحْوِهِ فَعَلَيْهِ الْإِعْتَاقُ، وَلَا يَجُوزُ أَنْ يَنْتَقِلَ إِلَى الصَّوْمِ فَإِنْ عَجَزَ عَنْ تَحْصِيلِهَا فَعَلَيْهِ صَوْمُ شَهْرَيْنِ مُتَتَابِعَيْنِ، فَإِنْ أَفَطَرَ يَوْمًا مُتَعَمِّدًا فِي خِلَالِ الشَّهْرَيْنِ أَوْ نَسِيَ النِّيَّةَ وَنَوَى صَوْمًا آخَرَ وَجَبَ عَلَيْهِ اسْتِئْنَافُ الشَّهْرَيْنِ.
Yüce Allah'ın: {وَإِنْ كَانَ مِنْ قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثَاقٌ فَدِيَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلَى أَهْلِهِ وَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ} “Eğer sizinle aralarında antlaşma bulunan bir kavimden ise, ailesine teslim edilecek bir diyet ve mümin bir köle azat etmek gerekir” sözü; şayet öldürülen kimse zimmî yahut muâhid bir kâfir ise, onun için hem diyet hem de keffaret vacip olur demektir. Keffaret ise öldürülen kimse ister Müslüman ister muâhid, ister erkek ister kadın, ister hür ister köle olsun mümin bir köle azat etmekle yerine getirilir ve katilin kendi malından ödenir. {فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيَامُ شَهْرَيْنِ مُتَتَابِعَيْنِ} “Kim bunları bulamazsa peş peşe iki ay oruç tutması gerekir”; katil köleyi bulabiliyorsa veya kendi nafakasından, ailesinin nafakasından, mesken ve benzeri zaruri ihtiyaçlarından arta kalan parasıyla onu temin etmeye gücü yetiyorsa azat etmesi gerekir, oruca geçmesi caiz olmaz. Şayet onu temin etmekten âciz kalırsa peş peşe iki ay oruç tutması gerekir. Şayet bu iki ay esnasında bilerek bir gün dahi iftar ederse yahut niyeti unutup başka bir oruca niyet ederse iki ayı baştan tutması vacip olur.
وَإِنَّ أَفْطَرَ يَوْمًا بِعُذْرِ مَرَضٍ أَوْ سَفَرٍ فَهَلْ يَنْقَطِعُ التَّتَابُعُ؟ اخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِيهِ، فَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: يَنْقَطِعُ وَعَلَيْهِ اسْتِئْنَافُ الشَّهْرَيْنِ، وَهُوَ قَوْلُ النَّخَعِيِّ وَأَظْهَرُ قَوْلَيِ الشَّافِعِيِّ ﵁ لِأَنَّهُ أَفْطَرَ مُخْتَارًا، وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: لَا يَنْقَطِعُ وَعَلَيْهِ أَنْ يَبْنِيَ، وَهُوَ قَوْلُ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ وَالْحَسَنِ وَالشَّعْبِيِّ.
Şayet hastalık veya yolculuk özrü sebebiyle bir gün oruç bozarsa, peş peşelik kesilir mi? İlim ehli bu hususta ihtilaf etmiştir: Onlardan bazısı; '[Peş peşelik] kesilir ve iki aya baştan başlaması gerekir' demiştir ki bu, en-Nehaî'nin görüşü ve Şâfiî'nin -radıyallâhu anh- iki görüşünden daha kuvvetli olanıdır; çünkü o kendi tercihiyle orucunu açmıştır. Bazıları da; '[Peş peşelik] kesilmez, [kaldığı yerden] üzerine bina etmesi gerekir' demiştir ki bu da Saîd b. el-Müseyyeb, el-Hasan ve eş-Şa'bî'nin görüşüdür.
وَلَوْ حَاضَتِ الْمَرْأَةُ فِي خِلَالِ الشَّهْرَيْنِ أَفْطَرَتْ أَيَّامَ الْحَيْضِ وَلَا يَنْقَطِعُ التَّتَابُعُ، فَإِذَا طَهُرَتْ بَنَتْ عَلَى مَا صَامَتْ، لِأَنَّهُ أَمْرٌ مَكْتُوبٌ عَلَى النِّسَاءِ لَا يُمْكِنُهُنَّ الِاحْتِرَازُ عَنْهُ.
Şayet kadın bu iki ay esnasında âdet görürse, âdet günlerinde iftar eder ve peş peşelik bozulmaz; temizlendiği zaman tuttuğu oruçların üzerine bina eder (devam eder); çünkü bu, kadınların üzerine yazılmış bir durumdur ve bundan kaçınmaları mümkün değildir.
فَإِنْ عَجَزَ عَنِ الصَّوْمِ فَهَلْ يَخْرُجُ عَنْهُ بِإِطْعَامِ سِتِّينَ مِسْكِينًا؟ فِيهِ قَوْلَانِ، أَحَدُهُمَا: يَخْرُجُ كَمَا فِي كَفَّارَةِ الظِّهَارِ، وَالثَّانِي: لَا يَخْرُجُ لِأَنَّ الشَّرْعَ لَمْ يَذْكُرْ لَهُ بَدَلًا فَقَالَ: {فَصِيَامُ شَهْرَيْنِ مُتَتَابِعَيْنِ}
Şayet oruç tutmaktan da âciz kalırsa, altmış fakiri doyurmakla bu mükellefiyetten çıkar mı? Bu hususta iki görüş vardır: Birincisi: Zıhâr keffaretinde olduğu gibi [doyurmakla] çıkar. İkincisi: Çıkamaz, zira şeriat buna bir bedel zikretmemiş ve yalnızca: {فَصِيَامُ شَهْرَيْنِ مُتَتَابِعَيْنِ} “peş peşe iki ay oruç tutması gerekir” buyurmuştur.
{تَوْبَةً مِنَ اللَّهِ} أَيْ: جَعَلَ اللَّهُ ذَلِكَ تَوْبَةً لِقَاتِلِ الْخَطَإِ {وَكَانَ اللَّهُ عَلِيمًا} بِمَنْ قَتَلَ خَطَأً {حَكِيمًا} فِيمَا حَكَمَ بِهِ عَلَيْكُمْ.
{تَوْبَةً مِنَ اللَّهِ} yani Allah bunu hataen öldüren kimse için bir tövbe kılmıştır; {وَكَانَ اللَّهُ عَلِيمًا} yanlışlıkla öldüreni bilendir, {حَكِيمًا} sizin hakkınızda hükmettiği şeylerde hikmet sahibidir.
أَمَّا الْكَلَامُ فِي بَيَانِ الدِّيَةِ، فَاعْلَمْ أَنَّ الْقَتْلَ عَلَى ثَلَاثَةِ أَنْوَاعٍ: عَمْدٌ مَحْضٌ، وَشِبْهُ عَمْدٍ، وَخَطَأٌ مَحْضٌ.
Diyetin beyanına gelince: Bil ki adam öldürme üç kısımdır: Sırf kasten öldürme (amd-i mahz), kasıt benzeri öldürme (şibh-i amd) ve sırf hataen öldürme (hata-i mahz).
أَمَّا الْعَمْدُ الْمَحْضُ فَهُوَ: أَنْ يَقْصِدَ قَتْلَ إِنْسَانٍ بِمَا يُقْصَدُ بِهِ الْقَتْلُ غَالِبًا فَقَتَلَهُ فَفِيهِ الْقَصَّاصُ عِنْدَ وُجُودِ التَّكَافُؤِ، أَوْ دِيَةٌ مُغْلِظَةٌ فِي مَالِ الْقَاتِلِ حَالَّةٌ.
Sırf kasten öldürmeye gelince: Bir insanın, öldürmede çoğunlukla kullanılan bir aletle başka bir insanı kasten öldürmesidir. Bunda denklik şartları mevcut olduğunda kısas gerekir; yahut katilin malından peşin olarak ağırlaştırılmış diyet gerekir.
وَشِبْهُ الْعَمْدِ: أَنْ يَقْصِدَ ضَرْبَهُ بِمَا لَا يَمُوتُ مِثْلُهُ مِنْ مَثَلٍ ذَلِكَ الضَّرْبِ غَالِبًا، بِأَنْ ضَرَبَهُ بِعَصًا خَفِيفَةٍ، أَوْ حَجَرٍ صَغِيرٍ ضَرْبَةً أَوْ ضَرْبَتَيْنِ، فَمَاتَ فَلَا قَصَاصَ فِيهِ، بَلْ يَجِبُ فِيهِ دِيَةٌ مُغَلَّظَةٌ عَلَى عَاقِلَتِهِ مُؤَجَّلَةٌ إِلَى ثَلَاثِ سِنِينَ.
Kasıt benzeri öldürme ise: Benzeri bir darbe ile insanın genellikle ölmeyeceği bir şeyle ona vurmayı kastetmesidir; hafif bir sopa veya küçük bir taş ile bir veya iki defa vurup ölmesi gibi. Bunda kısas yoktur, bilakis katilin âkilesi (asabesi) üzerine üç yıla vadeli olarak ağırlaştırılmış diyet gerekir.
وَالْخَطَأُ الْمَحْضُ هُوَ: أَنْ لَا يَقْصِدُ ضَرْبَهُ بَلْ قَصَدَ شَيْئًا آخَرَ فَأَصَابَهُ فَمَاتَ مِنْهُ فَلَا قَصَاصَ فِيهِ، بَلْ تَجِبُ دِيَةٌ مُخَفِّفَةٌ عَلَى عَاقِلَتِهِ مُؤَجَّلَةٌ إِلَى ثَلَاثِ سِنِينَ.
Sırf hataen öldürme ise: Ona vurmayı kastetmeyip başka bir şeyi hedeflerken ona isabet etmesi ve bundan dolayı ölmesidir. Bunda da kısas yoktur, bilakis âkilesi üzerine üç yıla vadeli hafifletilmiş diyet vacip olur.
وَتَجِبُ الْكَفَّارَةُ فِي مَالِهِ فِي الْأَنْوَاعِ كُلِّهَا، وَعِنْدَ أَبِي حَنِيفَةَ ﵁: قَتْلُ الْعُمَدِ لَا يُوجِبُ الْكَفَّارَةَ، لِأَنَّهُ كَبِيرَةٌ كَسَائِرِ الْكَبَائِرِ.
Keffaret ise bütün bu türlerde [katilin] kendi malından vaciptir. Ebû Hanîfe radıyallâhu anh'a göre ise: Kasten öldürmede keffaret vacip olmaz, çünkü bu diğer büyük günahlar gibi bir büyük günahtır.
وَدِيَةٌ الْحُرِّ الْمُسْلِمِ مِائَةٌ مِنَ الْإِبِلِ فَإِذَا عُدِمَتِ الْإِبِلُ وَجَبَتْ قِيمَتُهَا مِنَ الدَّرَاهِمِ أَوِ الدَّنَانِيرِ فِي قَوْلٍ، وَفِي قَوْلٍ يَجِبُ بَدَلٌ مُقَدَّرٌ مِنْهَا وَهُوَ أَلْفُ دِينَارٍ، أَوِ اثْنَا عَشَرَ أَلْفَ دِرْهَمٍ، لِمَا رُوِيَ عَنْ عُمَرَ ﵁: فَرَضَ الدِّيَةَ عَلَى أَهْلِ الذَّهَبِ أَلْفَ دِينَارٍ، وَعَلَى أَهْلِ الْوَرَقِ اثَّنَى عَشَرَ أَلْفَ دِرْهَمٍ" (١) .
Hür bir Müslümanın diyeti yüz devedir. Develer bulunmadığı takdirde bir kavle göre dirhem veya dinar cinsinden kıymeti vacip olur; diğer bir kavle göre ise bunlardan takdir edilmiş bir bedel vacip olur ki bu da bin dinar veya on iki bin dirhemdir. Nitekim Ömer radıyallâhu anh'tan şöyle rivayet edilmiştir: "Altın sahiplerine diyeti bin dinar, gümüş sahiplerine ise on iki bin dirhem olarak farz kıldı." (١)
وَذَهَبَ قَوْمٌ إِلَى أَنَّ الْوَاجِبَ فِي الدِّيَةِ مِائَةٌ مِنَ الْإِبِلِ، أَوْ أَلْفُ دِينَارٍ أَوِ اثْنَا عَشَرَ أَلْفَ دِرْهَمٍ، وَهُوَ قَوْلُ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ وَالْحَسَنِ الْبَصْرِيِّ ﵄، وَبِهِ قَالَ مَالِكٌ.
Bir topluluk diyette vacip olan miktarın yüz deve yahut bin dinar yahut on iki bin dirhem olduğu görüşüne varmıştır; bu Urve b. ez-Zübeyr ile el-Hasan el-Basrî radıyallâhu anhümâ'nın kavlidir ve Mâlik de bunu söylemiştir.
وَذَهَبَ قَوْمٌ إِلَى أَنَّهَا مِائَةٌ مِنَ الْإِبِلِ أَوْ أَلْفُ دِينَارٍ، أَوْ عَشَرَةُ آلَافِ دِرْهَمٍ، وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وأصحاب الرأي.
Bir topluluk ise onun yüz deve yahut bin dinar yahut on bin dirhem olduğu görüşüne varmıştır; bu, Süfyân es-Sevrî ile rey ehlinin (ashâb-ı re'y) kavlidir.
٩٣/أوَدِيَةُ الْمَرْأَةِ نِصْفُ دِيَةِ الرَّجُلِ، وَدِيَةُ أَهْلِ الذِّمَّةِ وَالْعَهْدِ ثُلُثُ دِيَةِ الْمُسْلِمِ، إِنْ كَانَ كِتَابِيًّا، وَإِنْ كَانَ مَجُوسِيًّا فَخُمُسُ الدِّيَةِ، رُوِيَ عَنْ عُمَرَ ﵁ أَنَّهُ قَالَ: دِيَةُ الْيَهُودِيِّ وَالنَّصْرَانِيِّ أَرْبَعَةُ آلَافِ دِرْهَمٍ، وَدِيَةُ الْمَجُوسِيِّ ثَمَانِمِائَةٍ (١) ، وَهُوَ قَوْلُ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ وَالْحَسَنِ وَإِلَيْهِ ذَهَبَ الشَّافِعِيُّ ﵁.
٩٣/أ Kadının diyeti erkeğin diyetinin yarısıdır. Zimmet ve ahit ehlinin diyeti, şayet Ehl-i Kitap ise Müslümanın diyetinin üçte biridir; şayet Mecûsî ise diyetin beşte biridir. Ömer radıyallâhu anh'tan onun şöyle dediği rivayet edilmiştir: "Yahudi ve Hristiyanın diyeti dört bin dirhem, Mecûsînin diyeti ise sekiz yüz dirhemdir." (١) Bu Saîd b. el-Müseyyeb ile el-Hasan'ın kavlidir ve Şâfiî radıyallâhu anh da buna gitmiştir.
وَذَهَبَ قَوْمٌ إِلَى أَنَّ دِيَةَ الذِّمِّيِّ وَالْمُعَاهِدِ مِثْلُ دِيَةِ الْمُسْلِمِ، رُوِيَ ذَلِكَ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ ﵁ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَأَصْحَابِ الرَّأْيِ.
Bir topluluk zimmî ve muâhidin diyetinin Müslümanın diyeti gibi olduğu görüşüne varmıştır; bu İbn Mes'ûd radıyallâhu anh'tan rivayet edilmiştir ve Süfyân es-Sevrî ile rey ehlinin kavlidir.
وَقَالَ قَوْمٌ: دِيَةُ الذِّمِّيِّ نِصْفُ دِيَةِ الْمُسْلِمِ وَهُوَ قَوْلُ عُمَرَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ، وَبِهِ قَالَ مَالِكٌ وَأَحْمَدُ رَحِمَهُمَا اللَّهُ.
Bir topluluk ise: Zimmînin diyeti Müslümanın diyetinin yarısıdır demiştir; bu Ömer b. Abdilazîz'in kavlidir ve Mâlik ile Ahmed rahimehumallâh da bunu söylemiştir.
وَالدِّيَةُ فِي الْعَمْدِ الْمَحْضِ وَشِبْهِ الْعَمْدِ مُغَلَّظَةٌ بِالسِّنِّ فَيَجِبُ ثَلَاثُونَ حُقَّةً وَثَلَاثُونَ جَذَعَةً وَأَرْبَعُونَ خَلِفَةً (٢) فِي بُطُونِهَا أَوْلَادُهَا، وَهُوَ قَوْلُ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ وَزَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ ﵄، وَبِهِ قَالَ عَطَاءٌ، وَإِلَيْهِ ذَهَبَ الشَّافِعِيُّ ﵁، لِمَا أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ بْنُ مُحَمَّدٍ الْخَطِيبُ، أَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ أَحْمَدَ الْخَلَّالُ، أَنَا أَبُو الْعَبَّاسِ الْأَصَمُّ، أَنَا الرَّبِيعُ، أَنَا الشَّافِعِيُّ ﵁، أَنَا ابْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ زَيْدِ بْنِ جُدْعَانَ، عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ رَبِيعَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ ﵄ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: "أَلَا إِنَّ فِي قَتْلِ الْعَمْدِ الْخَطَإِ بِالسَّوْطِ أَوِ الْعَصَا مِائَةً مِنَ الْإِبِلِ مُغَلَّظَةً، مِنْهَا أَرْبَعُونَ خَلِفَةً فِي بُطُونِهَا أَوْلَادُهَا" (٣) .
Sırf kasten öldürme ve kasıt benzeri öldürmede diyet yaş bakımından ağırlaştırılmıştır; bu durumda otuz Hıkka (dördüncü yaşına girmiş deve), otuz Cezea (beşinci yaşına girmiş deve) ve kırk Halife (٢) (karınlarında yavruları olan gebe deve) gerekir. Bu Ömer b. el-Hattâb ve Zeyd b. Sâbit radıyallâhu anhümâ'nın kavlidir; Atâ da bunu söylemiş ve Şâfiî radıyallâhu anh da bu görüşe gitmiştir. Nitekim bize Abdülvehhâb b. Muhammed el-Hatîb haber verip [dedi ki]: Bize Abdülazîz b. Ahmed el-Hallâl haber verdi, [dedi ki]: Bize Ebu'l-Abbâs el-Esamm haber verdi, [dedi ki]: Bize er-Rebî' haber verdi, [dedi ki]: Bize eş-Şâfiî radıyallâhu anh haber verdi, [dedi ki]: Bize İbn Uyeyne, Ali b. Zeyd b. Cüd'ân'dan, [o] el-Kâsım b. Rebîa'dan, [o da] Abdullâh b. Ömer radıyallâhu anhümâ'dan haber verdi ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Dikkat edin! Kırbaç veya sopa ile kasıt benzeri öldürmede ağırlaştırılmış yüz deve diyet vardır; bunlardan kırkı karınlarında yavruları olan gebe develerdir." (٣)
وَذَهَبَ قَوْمٌ إِلَى أَنَّ الدِّيَةَ الْمُغَلَّظَةَ أَرْبَاعٌ: خَمْسٌ وَعِشْرُونَ بِنْتَ مَخَاضٍ، وَخَمْسٌ وَعِشْرُونَ بِنْتَ لِبَوْنٍ، وَخَمْسٌ وَعِشْرُونَ حُقَّةً، وَخَمْسٌ وَعِشْرُونَ جَذَعَةً، وَهُوَ قَوْلُ الزُّهْرِيِّ وَرَبِيعَةَ وَبِهِ قَالَ مَالِكٌ وَأَحْمَدُ وَأَصْحَابُ الرَّأْيِ.
Bir topluluk ağırlaştırılmış diyetin dört grup olduğu görüşüne varmıştır: Yirmi beş Bint-i Mehâd (ikinci yaşına girmiş dişi deve), yirmi beş Bint-i Lebûn (üçüncü yaşına girmiş dişi deve), yirmi beş Hıkka ve yirmi beş Cezea. Bu ez-Zührî ve Rebîa'nın kavlidir; Mâlik, Ahmed ve rey ehli de bunu söylemiştir.
وَأَمَّا دِيَةُ الْخَطَإِ فَمُخَفَّفَةٌ، وَهِيَ أَخْمَاسٌ بِالِاتِّفَاقِ، غَيْرَ أَنَّهُمُ اخْتَلَفُوا فِي تَقْسِيمِهَا، فَذَهَبَ قَوْمٌ إِلَى أَنَّهَا عِشْرُونَ بِنْتَ مَخَاضٍ، وَعِشْرُونَ بِنْتَ لَبُونٍ، وَعِشْرُونَ ابْنَ لِبَوْنٍ، وَعِشْرُونَ حُقَّةً، وَعِشْرُونَ جَذَعَةً، وَهُوَ قَوْلُ عُمَرَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ وَسُلَيْمَانَ بْنِ يَسَارٍ وَالزُّهْرِيِّ وَرَبِيعَةَ، وَبِهِ قَالَ مَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ ﵏، وَأَبْدَلَ قَوْمٌ بَنِي اللَّبُونِ بِبَنَاتِ الْمَخَاضِ، يُرْوَى ذَلِكَ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ ﵁، وَبِهِ قَالَ أَحْمَدُ وَأَصْحَابُ الرَّأْيِ.
Hataen öldürme diyetine gelince, o hafifletilmiştir ve ittifakla beş gruptur; ancak taksiminde ihtilaf etmişlerdir: Bir topluluk bunun yirmi Bint-i Mehâd, yirmi Bint-i Lebûn, yirmi İbn-i Lebûn (üçüncü yaşına girmiş erkek deve), yirmi Hıkka ve yirmi Cezea olduğu görüşüne varmıştır. Bu Ömer b. Abdilazîz, Süleymân b. Yesâr, ez-Zührî ve Rebîa'nın kavlidir; Mâlik ve Şâfiî radıyallâhu anhümâ da bunu söylemiştir. Bir topluluk ise İbn-i Lebûn yerine Bint-i Mehâd koymuştur; bu İbn Mes'ûd radıyallâhu anh'tan rivayet edilmiştir ve Ahmed ile rey ehli bunu söylemiştir.
وِدِيَةُ الْأَطْرَافِ عَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ، وَدِيَةُ الْمَرْأَةِ فِيهَا عَلَى النِّصْفِ مِنْ دِيَةِ الرَّجُلِ، وَالدِّيَةُ فِي قَتْلِ الْخَطَإِ وَشِبْهِ الْعَمْدِ عَلَى الْعَاقِلَةِ، وَهُمْ عَصَبَاتُ الْقَاتِلِ مِنَ الذُّكُورِ، وَلَا يَجِبُ عَلَى الْجَانِي مِنْهَا شَيْءٌ لِأَنَّ النَّبِيَّ ﷺ أَوْجَبَهَا عَلَى الْعَاقِلَةِ.
Uzuvların diyeti de bu belirleme (takdir) üzeredir. Bundaki kadının diyeti, erkeğin diyetinin yarısı kadardır. Hataen ve kaste benzer (şibh-i amd) öldürmede diyet âkileye aittir; onlar da katilin erkek asabesidir. Fâile (cânîye) bundan hiçbir şey gerekmez; zira Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem [diyeti] âkileye yüklemiştir.
{وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِنًا مُتَعَمِّدًا فَجَزَاؤُهُ جَهَنَّمُ خَالِدًا فِيهَا وَغَضِبَ اللَّهُ عَلَيْهِ وَلَعَنَهُ وَأَعَدَّ لَهُ عَذَابًا عَظِيمًا (٩٣) }
{وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِنًا مُتَعَمِّدًا فَجَزَاؤُهُ جَهَنَّمُ خَالِدًا فِيهَا وَغَضِبَ اللَّهُ عَلَيْهِ وَلَعَنَهُ وَأَعَدَّ لَهُ عَذَابًا عَظِيمًا (٩٣) } “Kim bir mümini kasten öldürürse onun cezası, içinde ebedî kalacağı cehennemdir. Allah ona gazap etmiş, onu lanetlemiş ve onun için büyük bir azap hazırlamıştır. (93)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِنًا مُتَعَمِّدًا} الْآيَةَ، نَزَلَتْ فِي مِقْيَسِ بْنِ صُبَابَةَ الْكِنَانِيِّ، وَكَانَ قَدْ أَسْلَمَ هُوَ وَأَخُوهُ هِشَامٌ، فوجد أخاه هشام قَتِيلًا فِي بَنِي النَّجَّارِ فَأَتَى رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فَذَكَرَ لَهُ ذَلِكَ، فَأَرْسَلَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ مَعَهُ رَجُلًا مِنْ بَنِي فِهْرٍ إِلَى بَنِي النَّجَّارِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَأْمُرُكُمْ إِنْ عَلَّمْتُمْ قَاتِلَ هِشَامِ بْنِ صُبَابَةَ أَنْ تَدْفَعُوهُ إِلَى مِقْيَسِ فَيَقْتَصَّ مِنْهُ، وَإِنْ لَمْ تَعْلَمُوا أَنْ تَدْفَعُوا إِلَيْهِ دِيَتَهُ، فَأَبْلَغَهُمُ الْفِهْرِيُّ ذَلِكَ فَقَالُوا: سَمْعًا وَطَاعَةً لِلَّهِ وَلِرَسُولِهِ، وَاللَّهِ مَا نَعْلَمُ لَهُ قَاتِلًا وَلَكِنَّا نُؤَدِّي دِيَتَهُ، فَأَعْطَوْهُ مِائَةً مِنَ الْإِبِلِ، ثُمَّ انْصَرَفَا رَاجِعَيْنِ نَحْوَ الْمَدِينَةِ فَأَتَى الشَّيْطَانُ مِقْيَسًا فَوَسْوَسَ إِلَيْهِ، فَقَالَ: تَقْبَلُ دِيَةَ أَخِيكَ فَتَكُونُ عَلَيْكَ مَسَبَّةٌ، اقْتُلِ الَّذِي مَعَكَ فَتَكُونَ نَفْسٌ مَكَانَ نَفْسٍ وَفَضْلُ الدِّيَةِ؛ فَتَغَفَّلَ الْفِهْرِيَّ فَرَمَاهُ بِصَخْرَةٍ فَشَدَخَهُ، ثُمَّ رَكِبَ بَعِيرًا وَسَاقَ بَقِيَّتَهَا رَاجِعًا إِلَى مَكَّةَ كَافِرًا فَنَزَلَ فِيهِ: {وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِنًا مُتَعَمِّدًا} (١) {فَجَزَاؤُهُ جَهَنَّمُ خَالِدًا فِيهَا} بِكَفْرِهِ وَارْتِدَادِهِ، وَهُوَ الَّذِي اسْتَثْنَاهُ النَّبِيُّ ﷺ يَوْمَ فَتْحِ مَكَّةَ، عَمَّنْ أَمَّنَهُ فَقُتِلَ وَهُوَ مُتَعَلِّقٌ بِأَسْتَارِ الْكَعْبَةِ.
Yüce Allah'ın: {وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِنًا مُتَعَمِّدًا} “Kim bir mümini kasten öldürürse” ayeti Mıkyes b. Subâbe el-Kinânî hakkında inmiştir. Kendisi ve kardeşi Hişâm Müslüman olmuşlardı. Kardeşi Hişâm'ı Neccâroğulları yurdunda öldürülmüş olarak buldu ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip bu durumu anlattı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onunla birlikte Fihroğullarından bir adamı Neccâroğullarına göndererek: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Hişâm b. Subâbe'nin katilini biliyorsanız kısas yapması için onu Mıkyes'e teslim etmenizi; şayet bilmiyorsanız ona diyetini ödemenizi emrediyor' dedi. Fihrî bunu onlara iletince: 'Allah'a ve Resulüne işittik ve itaat ettik. Allah'a yemin olsun ki biz onun katilini bilmiyoruz; ancak diyetini öderiz' dediler ve ona yüz deve verdiler. Sonra Medine'ye doğru dönüp yola çıktılar. Şeytan Mıkyes'e gelip vesvese verdi ve: 'Kardeşinin diyetini kabul ediyorsun, bu senin için bir ayıp olur. Yanındaki adamı öldür ki cana karşılık can olsun, diyet de kâr kalsın' dedi. Fihrî'nin gafletinden faydalanıp ona bir kaya fırlatarak başını parçaladı. Sonra develerden birine binip kalanını sürerek kâfir olarak Mekke'ye döndü. Bunun üzerine onun hakkında şu ayet indi: {وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِنًا مُتَعَمِّدًا} (١) {فَجَزَاؤُهُ جَهَنَّمُ خَالِدًا فِيهَا} küfrü ve irtidadı sebebiyle. İşte Mekke'nin fethi günü Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in emân verdiği kimselerden istisna ettiği kişi budur; o Kâbe'nin örtülerine tutunmuş haldeyken öldürülmüştür.
قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَغَضِبَ اللَّهُ عَلَيْهِ وَلَعَنَهُ} أَيْ: طَرَدَهُ عَنِ الرَّحْمَةِ، {وَأَعَدَّ لَهُ عَذَابًا عَظِيمًا} اخْتَلَفُوا فِي حُكْمِ هَذِهِ الْآيَةِ.
Yüce Allah'ın: {وَغَضِبَ اللَّهُ عَلَيْهِ وَلَعَنَهُ} “Allah ona gazap etmiş ve onu lanetlemiştir” yani onu rahmetinden kovmuştur. {وَأَعَدَّ لَهُ عَذَابًا عَظِيمًا} “Ve onun için büyük bir azap hazırlamıştır” [kavlidir]. Bu ayetin hükmü hakkında ihtilaf etmişlerdir.
فَحُكِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄: أَنَّ قَاتِلَ الْمُؤْمِنِ عَمْدًا لَا تَوْبَةَ لَهُ، فَقِيلَ لَهُ: أَلَيْسَ قَدْ قَالَ اللَّهُ فِي سُورَةِ الْفُرْقَانِ: "وَلَا يَقْتُلُونَ النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلَّا بِالْحَقِّ" إِلَى أَنْ قَالَ "وَمَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ يَلْقَ أَثَامًا يُضَاعَفْ لَهُ الْعَذَابُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَيَخْلُدْ فِيهِ مُهَانًا إِلَّا مَنْ تَابَ" (الْفُرْقَانِ ٦٧ -٧٠) ، فَقَالَ: كَانَتْ هَذِهِ فِي الْجَاهِلِيَّةِ، وَذَلِكَ أَنَّ أُنَاسًا مِنْ أَهْلِ الشِّرْكِ كَانُوا قَدْ قَتَلُوا وَزَنَوْا فَأَتَوْا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فَقَالُوا: إِنَّ الَّذِي تَدْعُوا إِلَيْهِ لَحَسَنٌ، لَوْ تُخْبِرُنَا أَنَّ لِمَا عَمِلْنَا كَفَّارَةٌ، فَنَزَلَتْ "وَالَّذِينَ لَا يَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ" إِلَى قَوْلِهِ "إِلَّا مَنْ تَابَ وَآمَنَ" (٢) فَهَذِهِ لِأُولَئِكَ.
İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan: Mümini kasten öldüren kimsenin tövbesinin bulunmadığı rivayet edilmiştir. Kendisine: 'Allah Teâlâ Furkân Suresi'nde: "Allah'ın haram kıldığı cana haksız yere kıymazlar..." başlayıp "Kim bunu yaparsa cezaya çarptırılır. Kıyamet günü azabı katlanır ve orada alçaltılmış olarak ebedî kalır. Ancak tövbe eden müstesna..." (el-Furkân 67-70) buyurmamış mıdır?' denildi. Bunun üzerine şöyle dedi: 'Bu [ayet], şirk ehlinden bazı kimselerin adam öldürüp zina ettikten sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelerek: "Bizi davet ettiğin şey şüphesiz güzeldir; yaptıklarımız için bir kefaret bulunduğunu bize bildirsen?" demeleri üzerine inmişti. Bunun üzerine: "Ve onlar ki Allah ile beraber başka bir ilaha yalvarmazlar..." ayeti "Ancak tövbe edip iman eden müstesna" kavline kadar (٢) indi. Dolayısıyla bu [ayet], onlar içindir.
وَأَمَّا الَّتِي فِي النِّسَاءِ فَالرَّجُلُ إِذَا عَرَفَ الْإِسْلَامَ وَشَرَائِعَهُ ثُمَّ قَتَلَ فَجَزَاؤُهُ جَهَنَّمُ.
Nisâ [Suresi]'ndeki [ayete] gelince; kişi İslam'ı ve şeriatlerini (hükümlerini) tanıdıktan sonra [haksız yere bir cana kıyıp] öldürürse, onun cezası cehennemdir.
وَقَالَ زَيْدُ بْنُ ثَابِتٍ: لَمَّا نَزَلَتِ الَّتِي فِي الْفُرْقَانِ "وَالَّذِينَ لَا يَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ"، عَجِبْنَا مِنْ لِينِهَا فَلَبِثْنَا سَبْعَةَ أَشْهُرٍ ثُمَّ نَزَلَتِ الْغَلِيظَةُ بَعْدَ اللَّيِّنَةِ فَنَسَخَتِ اللَّيِّنَةُ، وَأَرَادَ بِالْغَلِيظَةِ هَذِهِ الْآيَةَ، وَبِاللَّيِّنَةِ آيَةَ الْفَرْقَانِ.
Zeyd b. Sâbit şöyle demiştir: 'Furkân Suresi'ndeki "Ve onlar ki Allah ile beraber başka bir ilaha yalvarmazlar..." ayeti indiğinde onun yumuşaklığına şaşırdık. Yedi ay bekledik, sonra yumuşak olandan sonra sert olan ayet indi ve yumuşak olanı nesh etti.' Sert olanla bu ayeti, yumuşak olanla da Furkân ayetini kastetmiştir.
وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: تِلْكَ آيَةٌ مَكِّيَّةٌ وَهَذِهِ مَدَنِيَّةٌ نَزَلَتْ وَلَمْ يَنْسَخْهَا شَيْءٌ.
İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ ise: 'O Mekkî bir ayettir, bu ise Medenîdir; inmiştir ve onu hiçbir şey nesh etmemiştir' demiştir.
وَالَّذِي عَلَيْهِ الْأَكْثَرُونَ، وَهُوَ مَذْهَبُ أَهْلِ السُّنَّةِ: أَنَّ قَاتِلَ الْمُسْلِمِ عَمْدًا تَوْبَتُهُ مَقْبُولَةٌ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: "وَإِنِّي لَغَفَّارٌ لِمَنْ تَابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ صَالِحًا" (طَه -٨٢) وَقَالَ: "إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذَلِكَ لِمَنْ يَشَاءُ" (النِّسَاءِ -٤٨) وَمَا رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ فَهُوَ تَشْدِيدٌ وَمُبَالَغَةٌ فِي الزَّجْرِ عَنِ الْقَتْلِ، كَمَا رُوِيَ عَنْ سُفْيَانَ بْنِ عُيَيْنَةَ أَنَّهُ قَالَ: إِنْ لَمْ يَقْتُلْ يُقَالُ لَهُ: لَا تَوْبَةَ لَك، وَإِنْ قَتَلَ ثُمَّ جَاءَ يُقَالُ: لَكَ تَوْبَةٌ. وَيُرْوَى مَثَلُهُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄.
Âlimlerin çoğunluğunun benimsediği ve Ehl-i Sünnet'in mezhebi olan görüşe göre: Bir Müslümanı kasten öldüren kimsenin tövbesi kabul edilir. Zira Yüce Allah şöyle buyurmuştur: "Şüphesiz ben, tövbe eden, iman eden ve salih amel işleyen kimse için elbette çok bağışlayıcıyım." (Tâhâ 82). Ve: "Şüphesiz Allah, kendisine ortak koşulmasını bağışlamaz; bunun dışındakileri dilediği kimse için bağışlar." (en-Nisâ 48) buyurmuştur. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edilen husus ise öldürmekten caydırmada bir sertlik ve mübalağadır. Nitekim Süfyân b. Uyeyne'den şöyle dediği rivayet edilmiştir: 'Henüz öldürmemişse ona "Senin için tövbe yoktur" denilir; fakat öldürüp de sonra [tövbe için] gelirse "Senin için tövbe vardır" denilir.' Benzer bir rivayet İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan da nakledilmiştir.
وَلَيْسَ فِي الْآيَةِ مُتَعَلَّقٌ لِمَنْ يَقُولُ بِالتَّخْلِيدِ فِي النَّارِ بِارْتِكَابِ الْكَبَائِرِ، لِأَنَّ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي قَاتِلٍ وَهُوَ كَافِرٌ، وَهُوَ مِقْيَسُ بْنُ صُبَابَةَ، وَقِيلَ: إِنَّهُ وَعِيدٌ لِمَنْ قَتَلَ مُؤْمِنًا مُسْتَحِلًّا لِقَتْلِهِ بِسَبَبِ إِيمَانِهِ، وَمَنِ اسْتَحَلَّ قَتْلَ أَهْلِ الْإِيمَانِ لِإِيمَانِهِمْ كَانَ كَافِرًا مُخَلَّدًا فِي النَّارِ، وَقِيلَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: {فَجَزَاؤُهُ جَهَنَّمُ خَالِدًا فِيهَا} مَعْنَاهُ: هِيَ جَزَاؤُهُ إِنْ جَازَاهُ، وَلَكِنَّهُ إِنْ شَاءَ عَذَّبَهُ وَإِنْ شَاءَ غَفَرَ لَهُ بِكَرَمِهِ، فَإِنَّهُ وَعَدَ أَنْ يَغْفِرَ لِمَنْ يَشَاءُ.
Büyük günah işlemekle ateşte ebedî kalınacağını söyleyenler için bu ayette bir dayanak yoktur. Çünkü bu ayet kâfir olan bir katil, yani Mıkyes b. Subâbe hakkında inmiştir. [Bir görüşe göre] bunun, imanı sebebiyle bir mümini öldürmeyi helal sayarak öldüren kimseye yönelik bir tehdit olduğu söylenmiştir; zira iman ehlini imanları sebebiyle öldürmeyi helal sayan kimse kâfir olur ve ateşte ebedî kalır. Yüce Allah'ın: {فَجَزَاؤُهُ جَهَنَّمُ خَالِدًا فِيهَا} “onun cezası, içinde ebedî kalacağı cehennemdir” kavli hakkında: 'Bunun anlamı, şayet onu cezalandırırsa cezası budur; ancak dilerse ona azap eder, dilerse lütfuyla onu bağışlar. Zira O, dilediği kimseyi bağışlayacağını vaat etmiştir' denilmiştir.
حُكِيَ أَنَّ عَمْرَو بْنَ عُبَيْدٍ جَاءَ إِلَى أَبِي عَمْرِو بْنِ الْعَلَاءِ فَقَالَ لَهُ: هَلْ يُخْلِفُ اللَّهُ وَعْدَهُ؟ فَقَالَ: لَا فَقَالَ: أَلَيْسَ قَدْ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى {وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِنًا مُتَعَمِّدًا فَجَزَاؤُهُ جَهَنَّمُ خَالِدًا فِيهَا} فَقَالَ لَهُ أَبُو عَمْرِو بْنُ الْعَلَاءِ: مِنَ الْعُجْمَةِ أَتَيْتَ يَا أَبَا عُثْمَانَ! إِنَّ الْعَرَبَ لَا تَعُدُّ الْإِخْلَافَ فِي الْوَعِيدِ خَلَفًا وَذَمًّا، وَإِنَّمَا تَعُدُ إِخْلَافَ الْوَعْدِ خَلَفًا وَذَمًّا، وَأَنْشَدَ: وَإِنِّي وَإِنْ أَوْعَدْتُهُ أَوْ وَعَدْتُهُ ... لَمُخْلِفُ إِيعَادَيِ وَمُنْجِزُ مَوْعِدِي
Rivayet edildiğine göre Amr b. Ubeyd, Ebû Amr b. el-Alâ'ya gelip: 'Allah vaadinden döner mi?' diye sordu. O da: 'Hayır' dedi. Bunun üzerine: 'Peki Allah Teâlâ: {وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِنًا مُتَعَمِّدًا فَجَزَاؤُهُ جَهَنَّمُ خَالِدًا فِيهَا} “Kim bir mümini kasten öldürürse onun cezası, içinde ebedî kalacağı cehennemdir” buyurmamış mıdır?' dedi. Ebû Amr b. el-Alâ ona: 'Yabancı dil [ve kültürün] tesiriyle yanıldın ey Ebû Osmân! Şüphesiz Araplar vaîdden (tehditten) dönmeyi bir sözden dönme ve yergi saymazlar; onlar sadece vaatten (müjdeden) dönmeyi sözden dönme ve yergi sayarlar' dedi ve şu beyti okudu: 'Ben onu tehdit etsem de yahut ona vaatte bulunsam da... Elbette tehdidimden vazgeçiciyim ve vaadimi yerine getiriciyim.'
وَالدَّلِيلُ عَلَى أَنَّ غَيْرَ الشِّرْكِ لَا يُوجِبُ التَّخْلِيدَ فِي النَّارِ مَا رَوَيْنَا أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: "مَنْ مَاتَ لَا يُشْرِكُ بِاللَّهِ شَيْئًا دَخَلَ الْجَنَّةَ" (١) .
Şirkin dışındaki [günahların] ateşte ebedî kalmayı gerektirmediğine delil, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmiş olmamızdır: "Allah'a hiçbir şeyi ortak koşmadan ölen kimse cennete girer." (١)
أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ أَحْمَدَ الْمُلَيْحِيُّ، أَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النُّعَيْمِيُّ، أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، أَنَا أَبُو الْيَمَانِ، أَنَا شُعَيْبٌ، عَنْ الزُّهْرِيِّ، قَالَ أَخْبَرَنِي أَبُو إِدْرِيسَ عَائِذُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ أَنَّ، عُبَادَةَ بْنَ
Bize Abdülvâhid b. Ahmed el-Muleyhî haber verdi, bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî bildirdi, bize Muhammed b. Yûsuf bildirdi, bize Muhammed b. İsmâîl [el-Buhârî] bildirdi, bize Ebü'l-Yemân bildirdi, bize Şuayb, ez-Zührî'den haber verdi; [Zührî] dedi ki: Bana Ebû İdrîs Âizullâh b. Abdillâh haber verdi ki Ubâde b.
الصَّامِتِ ﵁ -وكان شهد يوم بَدْرًا وَهُوَ أَحَدُ النُّقَبَاءِ لَيْلَةَ الْعَقَبَةِ -وَقَالَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ وَحَوْلَهُ عِصَابَةٌ مِنْ أَصْحَابِهِ: "بَايِعُونِي عَلَى أَنْ لَا تُشْرِكُوا بِاللَّهِ شَيْئًا وَلَا تَسْرِقُوا وَلَا تَزْنُوا وَلَا تَقْتُلُوا أَوْلَادَكُمْ وَلَا تَأْتُوا بِبُهْتَانٍ تَفْتَرُونَهُ بينَ أيديكُم ٩٣/ب وَأَرْجُلِكُمْ وَلَا تَعْصُوا فِي مَعْرُوفٍ، فَمَنْ وَفَّى مِنْكُمْ فَأَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ، وَمَنْ أَصَابَ مِنْ ذَلِكَ شَيْئًا فَعُوقِبَ فِي الدُّنْيَا فَهُوَ كَفَّارَةٌ، وَمَنْ أَصَابَ مِنْ ذَلِكَ شَيْئًا ثُمَّ سَتَرَهُ اللَّهُ، فَهُوَ إِلَى اللَّهِ إِنْ شَاءَ عَفَا عَنْهُ وَإِنْ شَاءَ عَاقَبَهُ"، فَبَايَعْنَاهُ عَلَى ذَلِكَ (١) .
es-Sâmit radıyallâhu anh -ki Bedir gününe katılmıştı ve Akabe gecesindeki nakiblerden biriydi- şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem etrafında ashabından bir topluluk varken buyurdu ki: "Allah'a hiçbir şeyi ortak koşmamak, hırsızlık yapmamak, zina etmemek, çocuklarınızı öldürmemek, elleriniz ve ayaklarınız arasında uyduracağınız bir iftira ile gelmemek ve marufta isyan etmemek üzere bana biat ediniz. Sizden kim [bu ahdine] vefa gösterirse onun ecri Allah'a aittir. Kim de bunlardan bir şeye bulaşır da dünyada cezalandırılırsa bu onun için kefarettir. Kim de bunlardan bir şeye bulaşır, sonra da Allah onu örterse, onun durumu Allah'a kalmıştır; dilerse onu affeder, dilerse onu cezalandırır." Biz de bunun üzerine ona biat ettik. (١)
{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا ضَرَبْتُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَتَبَيَّنُوا وَلَا تَقُولُوا لِمَنْ أَلْقَى إِلَيْكُمُ السَّلَامَ لَسْتَ مُؤْمِنًا تَبْتَغُونَ عَرَضَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا فَعِنْدَ اللَّهِ مَغَانِمُ كَثِيرَةٌ كَذَلِكَ كُنْتُمْ مِنْ قَبْلُ فَمَنَّ اللَّهُ عَلَيْكُمْ فَتَبَيَّنُوا إِنَّ اللَّهَ كَانَ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرًا (٩٤) }
{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا ضَرَبْتُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَتَبَيَّنُوا وَلَا تَقُولُوا لِمَنْ أَلْقَى إِلَيْكُمُ السَّلَامَ لَسْتَ مُؤْمِنًا تَبْتَغُونَ عَرَضَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا فَعِنْدَ اللَّهِ مَغَانِمُ كَثِيرَةٌ كَذَلِكَ كُنْتُمْ مِنْ قَبْلُ فَمَنَّ اللَّهُ عَلَيْكُمْ فَتَبَيَّنُوا إِنَّ اللَّهَ كَانَ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرًا (٩٤) } “Ey iman edenler! Allah yolunda sefere çıktığınız zaman iyice araştırıp anlayın. Size selam verene, dünya hayatının geçici menfaatini arzulayarak: 'Sen mümin değilsin' demeyin. Zira Allah katında pek çok ganimetler vardır. Bundan önce siz de öyleydiniz de Allah size lütufta bulundu. Öyleyse iyice araştırıp anlayın. Şüphesiz Allah yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır. (94)”
قَوْلُهُ ﷿: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا ضَرَبْتُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَتَبَيَّنُوا} الْآيَةَ، قَالَ الْكَلْبِيُّ عَنْ أَبِي صَالِحٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄: نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ فِي رَجُلٍ مِنْ بَنِي مُرَّةَ بْنِ عَوْفٍ يُقَالُ لَهُ مِرْدَاسُ بْنُ نَهِيكَ، وَكَانَ مِنْ أَهْلِ فَدَكَ وَكَانَ مُسْلِمًا لَمْ يُسْلِمْ مِنْ قَوْمِهِ غَيْرُهُ، فَسَمِعُوا بِسَرِيَّةٍ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ تُرِيدُهُمْ، وَكَانَ عَلَى السَّرِيَّةِ رَجُلٌ يُقَالُ لَهُ غَالِبُ بْنُ فُضَالَةَ اللَّيْثِيُّ، فَهَرَبُوا وَأَقَامَ الرَّجُلُ لِأَنَّهُ كَانَ عَلَى دِينِ الْمُسْلِمِينَ، فَلَمَّا رَأَى الْخَيْلَ خَافَ أَنْ يَكُونُوا مِنْ غَيْرِ أَصْحَابِ النَّبِيِّ ﷺ فَأَلْجَأَ غَنَمَهُ إِلَى عَاقُولٍ مِنَ الْجَبَلِ، وَصَعَدَ هُوَ إِلَى الْجَبَلِ فَلَمَّا تَلَاحَقَتِ الْخَيْلُ سَمِعَهُمْ يُكَبِّرُونَ، فَلَمَّا سَمِعَ التَّكْبِيرَ عَرَفَ أَنَّهُمْ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ ﷺ فَكَبَرٍّ وَنَزَلَ وَهُوَ يَقُولُ: لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ، السَّلَامُ عَلَيْكُمْ، فَتَغَشَّاهُ أُسَامَةُ بْنُ زَيْدٍ فَقَتَلَهُ وَاسْتَاقَ غَنَمَهُ ثُمَّ رَجَعُوا إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَأَخْبَرُوهُ فَوَجَدَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ مِنْ ذَلِكَ وَجْدًا شَدِيدًا، وَكَانَ قَدْ سَبَقَهُمْ قَبْلَ ذَلِكَ الْخَبَرُ، قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ "قَتَلْتُمُوهُ إِرَادَةَ مَا مَعَهُ"؟ ثُمَّ قَرَأَ هَذِهِ الْآيَةَ عَلَى أُسَامَةَ بْنِ زَيْدٍ، فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ اسْتَغْفِرْ لِي، فَقَالَ فَكَيْفَ بَلَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ؟ قَالَهَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ، قَالَ أُسَامَةُ: فَمَا زَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يُعِيدُهَا حَتَّى وَدِدْتُ أَنِّي لَمْ أَكُنْ أَسْلَمْتُ إِلَّا يَوْمئِذٍ، ثُمَّ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ اسْتَغْفَرَ لِي بَعْدَ ثَلَاثِ مَرَّاتٍ، وَقَالَ: "اعْتِقْ رَقَبَةً" (٢) .
Azîz ve Celîl olan Allah'ın: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا ضَرَبْتُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَتَبَيَّنُوا} “Ey iman edenler! Allah yolunda sefere çıktığınız zaman iyice araştırıp anlayın” ayeti hakkında el-Kelbî, Ebû Sâlih'ten, o da İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan şöyle dediğini rivayet etmiştir: Bu ayet Benî Mürre b. Avf kabilesinden Mirdâs b. Nehîk adında bir adam hakkında indi. Kendisi Fedek halkındandı ve Müslümandı; kavminden kendisinden başka Müslüman olan yoktu. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in kendilerine doğru gelen bir seriyyesini haber aldılar; seriyyenin başında Gâlib b. Fudâle el-Leysî adında bir adam vardı. Kavmi kaçtı, o adam ise Müslümanların dini üzere olduğu için kaldı. Atlıları görünce Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından başkaları olmasından korkarak koyunlarını dağın sarp bir vadisine sığındırdı ve kendisi de dağa çıktı. Atlılar birbirine yetiştiğinde onların tekbir getirdiğini işitti. Tekbiri işitince onların Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabı olduğunu anladı, tekbir getirdi ve: 'Lâ ilâhe illallâh Muhammedü'r-Resûlullâh, es-Selâmu aleykum' diyerek aşağı indi. Üsâme b. Zeyd onun üzerine hücum edip onu öldürdü ve koyunlarını sürüp götürdü. Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına dönüp durumu haber verdiler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bundan dolayı son derece üzüldü ve bu haber onlardan önce kendisine ulaşmıştı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Onu yanındakileri arzuladığınız için mi öldürdünüz?" buyurdu. Sonra bu ayeti Üsâme b. Zeyd'e okudu. Üsâme: 'Ey Allah'ın Resulü, benim için mağfiret dile' dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Peki 'Lâ ilâhe illallâh' ne olacak?" buyurdu ve bunu üç defa tekrarladı. Üsâme dedi ki: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bunu tekrarlamaya devam etti, öyle ki o güne kadar Müslüman olmamış olmayı temenni ettim. Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem üç defadan sonra benim için mağfiret diledi ve: "Bir köle azat et" buyurdu.' (٢)
وَرَوَى أَبُو ظَبْيَانَ عَنْ أُسَامَةَ ﵁ قَالَ قُلْتُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّمَا قَالَ خَوْفًا مِنَ السِّلَاحِ، قَالَ: "أَفَلَا شَقَقْتَ عَنْ قَلْبِهِ حَتَّى تَعْلَمَ أَقَالَهَا خَوْفًا أَمْ لَا" (٣) ؟
Ebû Zabyân, Üsâme radıyallâhu anh'tan şöyle rivayet etmiştir: Dedim ki: 'Ey Allah'ın Resulü, o bunu sadece silahtan korktuğu için söyledi.' Buyurdu ki: "Korkudan mı söyledi yoksa değil mi bilesin diye kalbini yarıp baktın mı?" (٣)
وَقَالَ عِكْرِمَةُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ قَالَ: مَرَّ رَجُلٌ مِنْ بَنِي سُلَيْمٍ عَلَى نَفَرٍ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ ﷺ وَمَعَهُ غَنَمٌ لَهُ فَسَلَّمَ عَلَيْهِمْ، قَالُوا: مَا سَلَّمَ عَلَيْكُمْ إِلَّا لِيَتَعَوَّذَ مِنْكُمْ فَقَامُوا فَقَتَلُوهُ وَأَخَذُوا غَنَمَهُ فَأَتَوْا
İkrime, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan şöyle rivayet etmiştir: Benî Süleym'den bir adam, yanında koyunlarıyla birlikte Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashâbından bir grubun yanından geçti ve onlara selâm verdi. [Bunun üzerine oradakiler]: “Size ancak sizden korunmak (kurtulmak) için selâm verdi” dediler; kalkıp adamı öldürdüler, koyunlarını aldılar ve...
بِهَا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى هَذِهِ الْآيَةَ: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا ضَرَبْتُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ} (١) . .
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e getirdiler. Bunun üzerine Allah Teâlâ şu ayeti indirdi: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا ضَرَبْتُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ} “Ey iman edenler! Allah yolunda sefere çıktığınız zaman...” (١).
{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا ضَرَبْتُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ} يَعْنِي إِذَا سَافَرْتُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ، يَعْنِي: الْجِهَادَ.
{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا ضَرَبْتُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ} “Ey iman edenler! Allah yolunda sefere çıktığınız zaman” yani Allah yolunda seyahat ettiğiniz, yani cihada çıktığınız zaman.
{فَتَبَيَّنُوا} قَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ هَاهُنَا فِي مَوْضِعَيْنِ وَفِي سُورَةِ الْحُجُرَاتِ بِالتَّاءِ وَالثَّاءِ مِنَ التَّثْبِيتِ، أَيْ: قِفُوا حَتَّى تَعْرِفُوا الْمُؤْمِنَ مِنَ الْكَافِرِ، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِالْيَاءِ وَالنُّونِ مِنَ التَّبَيُّنِ، يُقَالُ: تَبَيَّنْتُ الْأَمْرَ إِذَا تَأَمَّلْتُهُ، {وَلَا تَقُولُوا لِمَنْ أَلْقَى إِلَيْكُمُ السَّلَمَ} هَكَذَا قِرَاءَةُ أَهْلِ الْمَدِينَةِ وَابْنِ عَامِرٍ وَحَمْزَةَ، أَيْ: الْمُقَادَةَ، وَهُوَ قَوْلُ "لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ"، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ السَّلَامَ، وَهُوَ السَّلَامُ الَّذِي هُوَ تَحِيَّةُ الْمُسْلِمِينَ لِأَنَّهُ كَانَ قَدْ سَلَّمَ عَلَيْهِمْ، وَقِيلَ: السَّلَمُ وَالسَّلَامُ وَاحِدٌ، أَيْ: لَا تَقُولُوا لِمَنْ سَلَّمَ عَلَيْكُمْ لَسْتَ مُؤْمِنًا، {تَبْتَغُونَ عَرَضَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا} يَعْنِي: تَطْلُبُونَ الْغُنْمَ وَالْغَنِيمَةَ، و"عَرْضَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا" مَنَافِعَهَا وَمَتَاعَهَا، {فَعِنْدَ اللَّهِ مَغَانِمُ} أَيْ غَنَائِمُ، {كَثِيرَةٌ} وَقِيلَ: ثَوَابٌ كَثِيرٌ لِمَنِ اتَّقَى قَتْلَ الْمُؤْمِنِ، {كَذَلِكَ كُنْتُمْ مِنْ قَبْلُ} قَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: كَذَلِكَ كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ إِيمَانَكُمْ مِنَ الْمُشْرِكِينَ {فَمَنَّ اللَّهُ عَلَيْكُمْ} بِإِظْهَارِ الْإِسْلَامِ، وَقَالَ قَتَادَةُ: كُنْتُمْ ضُلَّالًا مِنْ قَبْلُ فَمَنَّ اللَّهُ عَلَيْكُمْ بِالْإِسْلَامِ وَالْهِدَايَةِ.
{فَتَبَيَّنُوا} “İyice araştırıp anlayın”. Hamza ve Kisâî burada iki yerde ve Hucurât Suresi'nde te'sîs (iyice araştırıp sabit kılma) kökünden 'te' ve 'se' ile (فَتَثَبَّتُوا) okumuşlardır; yani mümini kâfirden ayırt edinceye kadar durun [acele etmeyin] demektir. Diğerleri ise 'tebeyyün' kökünden 'ye' ve 'nûn' ile okumuşlardır; bir meseleyi etraflıca düşündüğümde 'tebeyyentü'l-emre' denir. {وَلَا تَقُولُوا لِمَنْ أَلْقَى إِلَيْكُمُ السَّلَمَ} Medine ehli, İbn Âmir ve Hamza'nın kıraati bu şekildedir; yani boyun eğme/teslimiyet ki o da "Lâ ilâhe illallâh Muhammedü'r-Resûlullâh" sözüdür. Diğerleri ise {السَّلَامَ} şeklinde okumuşlardır; bu da Müslümanların selamlaşması olan selamdır, zira o adam onlara selam vermişti. es-Selem ile es-Selâm'ın aynı anlamda olduğu da söylenmiştir; yani size selam veren kimseye 'Sen mümin değilsin' demeyin. {تَبْتَغُونَ عَرَضَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا} “Dünya hayatının geçici menfaatini arzulayarak” yani ganimeti ve malı talep ederek; dünya hayatının arazı, onun faydaları ve metâıdır. {فَعِنْدَ اللَّهِ مَغَانِمُ} “Zira Allah katında pek çok ganimetler vardır” yani ganimetler, {كَثِيرَةٌ} “pek çoktur”. Mümini öldürmekten sakınan kimse için çok büyük bir sevap olduğu da söylenmiştir. {كَذَلِكَ كُنْتُمْ مِنْ قَبْلُ} “Bundan önce siz de öyleydiniz”. Saîd b. Cübeyr: 'Siz de böylece imanınızı müşriklerden gizliyordunuz' demiştir. {فَمَنَّ اللَّهُ عَلَيْكُمْ} “Allah size lütufta bulundu” İslam'ı izhar etmekle. Katâde ise: 'Daha önce sizler sapıklık içindeydiniz de Allah size İslam ve hidayetle lütufta bulundu' demiştir.
وَقِيلَ مَعْنَاهُ: كَذَلِكَ كُنْتُمْ مِنْ قَبْلُ تَأْمَنُونَ فِي قَوْمِكُمْ بِلَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ قَبْلَ الْهِجْرَةِ فَلَا تُخِيفُوا مَنْ قَالَهَا فَمَنَّ اللَّهُ عَلَيْكُمْ بِالْهِجْرَةِ، فَتَبَيَّنُوا أَنْ تَقْتُلُوا مُؤْمِنًا.
Bunun anlamının şöyle olduğu da söylenmiştir: Siz de hicretten önce kavminiz içinde "Lâ ilâhe illallâh" diyerek emniyette oluyordunuz; öyleyse bunu söyleyen kimseyi korkutmayın. Allah hicret ile size lütufta bulundu; bir mümini öldürmekten sakınmak için iyice araştırıp anlayın.
{إِنَّ اللَّهَ كَانَ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرًا} قُلْتُ: إِذَا رَأَى الْغُزَاةُ فِي بَلَدٍ أَوْ قَرْيَةٍ شِعَارَ الْإِسْلَامِ فَعَلَيْهِمْ أَنْ يَكُفُّوا عَنْهُمْ، فَإِنَّ النَّبِيَّ ﷺ كَانَ إِذَا غَزَا قَوْمًا فَإِنْ سَمِعَ أَذَانًا كَفَّ عَنْهُمْ، وَإِنْ لَمْ يَسْمَعْ أَغَارَ عَلَيْهِمْ.
{إِنَّ اللَّهَ كَانَ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرًا} “Şüphesiz Allah yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır”. Derim ki: Gaziler bir beldede veya köyde İslam'ın şiarını gördüklerinde onlara dokunmaktan vazgeçmelidirler. Zira Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem bir kavme gazaya çıktığında şayet ezan işitirse onlara dokunmazdı; işitmezse onların üzerine baskın yapardı.
أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ بْنُ مُحَمَّدٍ الْخَطِيبُ، أَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ أَحْمَدَ الْخَلَّالُ، أَنَا أَبُو الْعَبَّاسِ الْأَصَمُّ، أَنَا الرَّبِيعُ، أَنَا الشَّافِعِيُّ، أَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ نَوْفَلِ بْنِ مُسَاحِقٍ، عَنِ ابْنِ عِصَامٍ، عَنْ أَبِيهِ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ
Bize Abdülvehhâb b. Muhammed el-Hatîb haber verdi, [dedi ki:] Bize Abdülazîz b. Ahmed el-Hallâl haber verdi, [dedi ki:] Bize Ebu'l-Abbâs el-Esam haber verdi, [dedi ki:] Bize er-Rebî' haber verdi, [dedi ki:] Bize eş-Şâfiî haber verdi, [dedi ki:] Bize Süfyân, Abdülmelik b. Nevfel b. Müsâhık'tan, [o] İbn Isâm'dan, [o da] babasından haber verdi ki Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem
كَانَ إِذَا بَعَثَ سَرِيَّةً قَالَ: "إِذَا رَأَيْتُمْ مَسْجِدًا أَوْ سَمِعْتُمْ مُؤَذِّنًا فَلَا تَقْتُلُوا أَحَدًا" .
Bir seriyye gönderdiğinde şöyle buyururdu: «إِذَا رَأَيْتُمْ مَسْجِدًا أَوْ سَمِعْتُمْ مُؤَذِّنًا فَلَا تَقْتُلُوا أَحَدًا» «Bir mescit görürseniz veya bir müezzin [sesi] işitirseniz hiç kimseyi öldürmeyiniz.»
{لَا يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ وَالْمُجَاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ فَضَّلَ اللَّهُ الْمُجَاهِدِينَ بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ عَلَى الْقَاعِدِينَ دَرَجَةً وَكُلًّا وَعَدَ اللَّهُ الْحُسْنَى وَفَضَّلَ اللَّهُ الْمُجَاهِدِينَ عَلَى الْقَاعِدِينَ أَجْرًا عَظِيمًا (٩٥) }
{لَا يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ وَالْمُجَاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ فَضَّلَ اللَّهُ الْمُجَاهِدِينَ بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ عَلَى الْقَاعِدِينَ دَرَجَةً وَكُلًّا وَعَدَ اللَّهُ الْحُسْنَى وَفَضَّلَ اللَّهُ الْمُجَاهِدِينَ عَلَى الْقَاعِدِينَ أَجْرًا عَظِيمًا (٩٥) } “Müminlerden özür sahibi olmaksızın oturanlarla, mallarıyla ve canlarıyla Allah yolunda cihad edenler bir olmaz. Allah, mallarıyla ve canlarıyla cihad edenleri oturanlara derece bakımından üstün kıldı. Gerçi Allah hepsine en güzel olanı vadetmiştir; ama Allah cihad edenleri, oturanlara büyük bir ecirle üstün kılmıştır. (95)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: {لَا يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ} الْآيَةَ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ أَحْمَدَ الْمُلَيْحِيُّ، أَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النُّعَيْمِيُّ، أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، ثنا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، ثنا إِبْرَاهِيمُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعْدٍ الزُّهْرِيُّ، حَدَّثَنِي صَالِحُ بْنُ كَيْسَانَ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ السَّاعِدِيِّ ﵁ أَنَّهُ قَالَ: رَأَيْتُ مَرْوَانَ بْنَ الْحَكَمِ جَالِسًا فِي الْمَسْجِدِ فَأَقْبَلَتُ حَتَّى جَلَسْتُ إِلَى جنبه، فأخبرنا أنا زَيْدَ بْنَ ثَابِتٍ ﵁ أَخْبَرَهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ أَمْلَى عَلَيْهِ {لَا يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ وَالْمُجَاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ} قَالَ: فَجَاءَ ابْنُ أُمِّ مَكْتُومٍ وَهُوَ يُمْلِيهَا عَلَيَّ، فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ لَوْ أَسْتَطِيعُ الْجِهَادَ لَجَاهَدْتُ، وَكَانَ رَجُلًا أَعْمَى، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى عَلَيْهِ وَفَخِذُهُ عَلَى فَخِذِي، فَثَقُلَتْ عَلَيَّ حَتَّى خِفْتُ أَنْ تَرُضَّ فَخِذِي، ثُمَّ سُرِّيَ عَنْهُ فَأَنْزَلَ اللَّهُ {غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ} (١) .
Yüce Allah'ın: {لَا يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ} “Müminlerden oturanlar bir olmaz” ayeti hakkında; bize Abdülvâhid b. Ahmed el-Melîhî haber verdi, bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî haber verdi, bize Muhammed b. Yûsuf haber verdi, bize Muhammed b. İsmâîl haber verdi, bize Abdülazîz b. Abdillâh anlattı, bize İbrâhîm b. Abdillâh anlattı, bize İbrâhîm b. Sa'd ez-Zührî anlattı, bana Sâlih b. Keysân, İbn Şihâb'dan anlattı, o Sehl b. Sa'd es-Sâidî radıyallâhu anh'tan rivayet etti ki o şöyle demiştir: Mervân b. el-Hakem'i mescitte otururken gördüm, yönelip yanına oturdum. O bize Zeyd b. Sâbit radıyallâhu anh'ın kendisine şöyle haber verdiğini anlattı: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona: {لَا يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ وَالْمُجَاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ} ayetini yazdırıyordu. Dedi ki: O bunu bana yazdırırken İbn Ümmi Mektûm geldi ve: 'Ey Allah'ın Resulü, cihada güç yetirebilseydim mutlaka cihad ederdim' dedi; kendisi âmâ bir adamdı. Bunun üzerine Yüce Allah ona [vahiy] indirdi; o sırada onun uyluğu benim uyluğumun üzerindeydi. Bana öyle bir ağırlık çöktü ki uyluğum ezilecek diye korktum. Sonra üzerinden vahiy hali kalktı ve Allah: {غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ} “özür sahipleri müstesna” [kavlini] indirdi. (١)
فَهَذِهِ الْآيَةُ فِي الْجِهَادِ وَالْحَثِّ عَلَيْهِ، فَقَالَ: {لَا يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ} عَنِ الْجِهَادِ {غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ} قَرَأَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ وَابْنُ عَامِرٍ وَالْكِسَائِيُّ بِنَصْبِ الرَّاءِ، أَيْ: إِلَّا أُولِي الضَّرَرِ، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِرَفْعِ الرَّاءِ عَلَى نَعْتِ " الْقَاعِدِينَ " يُرِيدُ: لَا يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ الَّذِينَ هُمْ غَيْرُ أَولِي الضَّرَرِ، أَيْ: غَيْرُ أُولِي الزَّمَانَةِ وَالضَّعْفِ فِي الْبَدَنِ وَالْبَصَرِ، {وَالْمُجَاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ} غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ فَإِنَّهُمْ يُسَاوُونَ الْمُجَاهِدِينَ، لِأَنَّ الْعُذْرَ أَقْعَدَهُمْ.
Bu ayet cihad ve ona teşvik hakkındadır. Şöyle buyurmuştur: {لَا يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ} “Müminlerden oturanlar bir olmaz” cihaddan [geri kalanlar], {غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ} “özür sahibi olmayanlar”. Medine ehli, İbn Âmir ve Kisâî ra'nın nasbı ile (غَيْرَ) okumuşlardır; yani özür sahipleri müstesna demektir. Diğerleri ise ra'nın ref'i ile (غَيْرُ), "el-kâidûn" kelimesinin sıfatı olarak okumuşlardır; yani: 'Özür sahibi olmayan oturanlar ile mallarıyla ve canlarıyla Allah yolunda cihad edenler bir olmaz' demektir; yani bedende ve görmede sakatlık ve zayıflığı bulunmayanlar. {وَالْمُجَاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ} “Mallarıyla ve canlarıyla Allah yolunda cihad edenler”. Özür sahiplerine gelince; onlar mücahitlere denktirler, çünkü özür onları [cihaddan] alıkoymuştur.
أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الصَّالِحِيُّ، أَنَا أَبُو بَكْرٍ أَحْمَدُ بْنُ الْحَسَنِ الْحِيرِيُّ، أَنَا حَاجِبُ بْنُ أَحْمَدَ الطُّوسِيُّ، أَنَا عَبْدُ الرَّحِيمِ بْنُ مُنِيبٍ، أَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، أَخْبَرَنَا حُمَيْدٌ الطَّوِيلُ، عَنْ أَنَسٍ ﵁ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ لَمَّا رَجَعَ مِنْ غَزْوَةِ تَبُوكَ، فَدَنَا مِنَ الْمَدِينَةِ قَالَ: "إِنَّ فِي الْمَدِينَةِ لَأَقْوَامًا مَا سِرْتُمْ مِنْ مَسِيرٍ وَلَا قَطَعْتُمْ مِنْ وَادٍ إِلَّا كَانُوا مَعَكُمْ فِيهِ"، قَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّهِ وَهُمْ بِالْمَدِينَةِ؟ قَالَ: "نَعَمْ وَهُمْ بِالْمَدِينَةِ حَبَسَهُمُ الْعُذْرُ"
Bize Ahmed b. Abdillâh es-Sâlihî haber verdi, bize Ebû Bekr Ahmed b. el-Hasen el-Hîrî bildirdi, bize Hâcib b. Ahmed et-Tûsî bildirdi, bize Abdürrahîm b. Münîb bildirdi, bize Yezîd b. Hârûn bildirdi, bize Humeyd et-Tavîl, Enes'ten (radıyallâhu anh) haber verdi: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) Tebük Gazvesi'nden dönüp Medine'ye yaklaştığında şöyle buyurdu: «إِنَّ فِي الْمَدِينَةِ لَأَقْوَامًا مَا سِرْتُمْ مِنْ مَسِيرٍ وَلَا قَطَعْتُمْ مِنْ وَادٍ إِلَّا كَانُوا مَعَكُمْ فِيهِ» «Şüphesiz Medine'de öyle kimseler vardır ki, siz hiçbir yol yürümediniz ve hiçbir vadiyi geçmediniz ki onlar da bunda sizinle birlikte bulunmuş olmasınlar.» [Sahabîler]: "Ey Allah'ın Resûlü, onlar Medine'de oldukları hâlde mi?" dediler. [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: «نَعَمْ وَهُمْ بِالْمَدِينَةِ حَبَسَهُمُ الْعُذْرُ» «Evet, onlar Medine'de oldukları hâlde; onları [geçerli bir] özür alıkoymuştur» buyurdu.
وَرَوَى الْقَاسِمُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: {لَا يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ} عَنْ بَدْرٍ وَالْخَارِجُونَ إِلَى بَدْرٍ.
el-Kâsım, İbn Abbâs'tan şöyle rivayet etmiştir: {لَا يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ} “Müminlerden oturanlar bir olmaz” Bedir'den geri kalanlar ile Bedir'e çıkanlar.
قَوْلُهُ تَعَالَى: {فَضَّلَ اللَّهُ الْمُجَاهِدِينَ بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ عَلَى الْقَاعِدِينَ دَرَجَةً} أَيْ: فَضِيلَةً، وَقِيلَ: أَرَادَ بِالْقَاعِدِينَ هَاهُنَا أُولِي الضَّرَرِ، فَضَّلَ اللَّهُ الْمُجَاهِدِينَ عَلَيْهِمْ دَرَجَةً لِأَنَّ الْمُجَاهِدَ بَاشَرَ الْجِهَادَ مَعَ النِّيَّةِ وَأُولُو الضَّرَرِ كَانَتْ لَهُمْ نِيَّةٌ وَلَكِنَّهُمْ لَمْ يُبَاشِرُوا، فَنَزَلُوا عَنْهُمْ بِدَرَجَةٍ، {وَكُلًّا} يَعْنِي الْمُجَاهِدَ وَالْقَاعِدَ {وَعَدَ اللَّهُ الْحُسْنَى} يَعْنِي: الْجَنَّةَ بِإِيمَانِهِمْ، وَقَالَ مُقَاتِلٌ: يَعْنِي الْمُجَاهِدَ وَالْقَاعِدَ الْمَعْذُورَ، {وَفَضَّلَ اللَّهُ الْمُجَاهِدِينَ عَلَى الْقَاعِدِينَ أَجْرًا عَظِيمًا} يعني: ٩٤/أعَلَى الْقَاعِدِينَ مِنْ غَيْرِ عُذْرٍ.
Yüce Allah'ın: {فَضَّلَ اللَّهُ الْمُجَاهِدِينَ بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ عَلَى الْقَاعِدِينَ دَرَجَةً} “Allah, mallarıyla ve canlarıyla cihad edenleri oturanlara derece bakımından üstün kıldı” kavli, yani bir fazilet [kıldı] demektir. Burada oturanlardan maksadın özür sahipleri olduğu söylenmiştir; niyetle birlikte cihada bizzat giriştikleri, özür sahipleri ise niyete sahip oldukları halde bizzat girişemedikleri için Allah mücahitleri onlara bir derece üstün kılmış ve onlar [mücahitlerin] bir derece altına inmişlerdir. {وَكُلًّا} “ve hepsine” yani mücahide ve oturana, {وَعَدَ اللَّهُ الْحُسْنَى} “Allah en güzel olanı vadetmiştir” yani imanları sebebiyle cenneti. Mukâtil: 'Yani mücahide ve mazeretli olarak oturana' demiştir. {وَفَضَّلَ اللَّهُ الْمُجَاهِدِينَ عَلَى الْقَاعِدِينَ أَجْرًا عَظِيمًا} “Allah cihad edenleri, oturanlara büyük bir ecirle üstün kılmıştır” yani mazeretsiz olarak oturanlara.
{دَرَجَاتٍ مِنْهُ وَمَغْفِرَةً وَرَحْمَةً وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا (٩٦) }
{دَرَجَاتٍ مِنْهُ وَمَغْفِرَةً وَرَحْمَةً وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا (٩٦) } “Tarafından dereceler, bir bağışlama ve rahmet [vermiştir]. Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhamet edicidir. (96)”
{دَرَجَاتٍ مِنْهُ وَمَغْفِرَةً وَرَحْمَةً وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا} قَالَ ابْنُ مُحَيْرِيزٍ فِي هَذِهِ الْآيَةِ: هِيَ سَبْعُونَ دَرَجَةً مَا بَيْنَ كُلِّ دَرَجَتَيْنِ عَدْوُ الْفَرَسِ الْجَوَادِ الْمُضَمَّرِ سَبْعِينَ خَرِيفًا.
{دَرَجَاتٍ مِنْهُ وَمَغْفِرَةً وَرَحْمَةً وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا} “Tarafından dereceler, bir bağışlama ve rahmet [vermiştir]. Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhamet edicidir”. İbn Muhayrîz bu ayet hakkında şöyle demiştir: 'Bunlar yetmiş derecedir; her iki derece arası, iyi beslenip eğitilmiş cins bir atın yetmiş yıl koşma mesafesidir.'
وَقِيلَ: الدَّرَجَاتُ هِيَ الْإِسْلَامُ وَالْجِهَادُ وَالْهِجْرَةُ وَالشَّهَادَةُ فَازَ بِهَا الْمُجَاهِدُونَ، أَخْبَرَنَا أَبُو الْحَسَنِ عَلِيُّ بْنُ يُوسُفَ الْجُوَيْنِيُّ، أَنَا أَبُو مُحَمَّدٍ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ شَرِيكٍ الشَّافِعِيُّ، أَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُسْلِمٍ أَبُو بَكْرٍ الجُورَبَذِيُّ، أَنَا يُونُسُ بْنُ عَبْدِ الْأَعْلَى، أَنَا ابْنُ وَهَبٍ، حَدَّثَنِي أَبُو هَانِئٍ الْخَوْلَانِيُّ، عَنْ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْجَبَلِيِّ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ ﵁ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: "يَا أَبَا سَعِيدٍ مَنْ رَضِيَ بِاللَّهِ رَبًّا وَبِالْإِسْلَامِ دِينًا وَبِمُحَمَّدٍ نَبِيًّا وَجَبَتْ لَهُ الْجَنَّةُ" قَالَ فَعَجِبَ لَهَا أَبُو سَعِيدٍ فَقَالَ: أَعِدْهَا عَلَيَّ يَا رَسُولَ اللَّهِ، فَفَعَلَ، قَالَ: "وَأُخْرَى يَرْفَعُ اللَّهُ بِهَا الْعَبْدَ مِائَةَ دَرَجَةٍ فِي الْجَنَّةِ مَا بَيْنَ كُلِّ دَرَجَتَيْنِ كَمَا بَيْنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ" قَالَ: وَمَا هِيَ يَا رَسُولَ اللَّهِ؟ فَقَالَ: "الْجِهَادُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ الْجِهَادُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ" (١) .
Derecelerin İslam, cihad, hicret ve şehadet olduğu ve mücahitlerin bunlara nail olduğu da söylenmiştir. Bize Ebu'l-Hasan Ali b. Yûsuf el-Cüveynî haber verdi, bize Ebû Muhammed Muhammed b. Ali b. Muhammed b. Şerîk eş-Şâfiî haber verdi, bize Abdullah b. Müslim Ebû Bekr el-Cûrebezî haber verdi, bize Yûnus b. Abdila'lâ haber verdi, bize İbn Vehb haber verdi, bana Ebû Hânî el-Havlânî, Ebû Abdirrahmân el-Cebelî'den, o da Ebû Saîd el-Hudrî radıyallâhu anh'tan rivayet etti ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Ey Ebû Saîd! Kim Rab olarak Allah'tan, din olarak İslam'dan, peygamber olarak Muhammed'den razı olursa ona cennet vacip olur." Dedi ki: Ebû Saîd buna hayran kaldı ve: 'Ey Allah'ın Resulü, bunu bana tekrar eder misiniz?' dedi. O da tekrar etti. Buyurdu ki: "Bir diğeri daha vardır ki Allah onunla kulu cennette yüz derece yükseltir; her iki derece arası yer ile gök arası kadardır." 'O nedir ey Allah'ın Resulü?' dedi. Buyurdu ki: "Allah yolunda cihaddır, Allah yolunda cihaddır." (١)
أَخْبَرَنَا الْإِمَامُ أَبُو عَلِيٍّ الْحُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْقَاضِي، أَنَا أَبُو الْقَاسِمِ إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ الشَّاهِ، أَنَا أَبِي، أَنَا أَبُو الْحَسَنِ عَلِيُّ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ صَالِحٍ الْمُطَرَّزُ، أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى، أَنَا شُرَيْحُ بْنُ النُّعْمَانِ، أَنَا فُلَيْحٌ، عَنْ هِلَالِ بْنِ عَلِيٍّ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَأَقَامَ الصَّلَاةَ وَصَامَ رَمَضَانَ كَانَ حَقًّا عَلَى اللَّهِ ﷿ أَنْ يُدْخِلَهُ الْجَنَّةَ، جَاهَدَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَوْ جَلَسَ فِي أَرْضِهِ الَّتِي وُلِدَ فِيهَا"، قَالُوا: أَفَلَا نُنْذِرُ النَّاسَ بِذَلِكَ؟ قَالَ: "إِنَّ فِي الْجَنَّةِ مِائَةَ دَرَجَةٍ أَعَدَّهَا اللَّهُ لِلْمُجَاهِدِينَ فِي سَبِيلِهِ، مَا بَيْنَ كُلٍّ مِنَ الدَّرَجَتَيْنِ كَمَا بَيْنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ، فَإِذَا سَأَلْتُمُ اللَّهَ فَاسْأَلُوهُ الْفِرْدَوْسَ
İmam Ebû Ali el-Hüseyn b. Muhammed el-Kâdî bize haber verdi, Ebü'l-Kâsım İbrâhîm b. Muhammed b. Ali b. eş-Şâh bize haber verdi, babam bize haber verdi, Ebü'l-Hasan Ali b. Ahmed b. Sâlih el-Mutarriz bize haber verdi, Muhammed b. Yahyâ bize haber verdi, Şüreyh b. en-Nu'mân bize haber verdi, Fuleyh bize Hilâl b. Alî'den, [o] Atâ b. Yesâr'dan, [o da] Ebû Hüreyre'den (radıyallâhu anh) rivayet ettiğine göre Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: «مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَأَقَامَ الصَّلَاةَ وَصَامَ رَمَضَانَ كَانَ حَقًّا عَلَى اللَّهِ ﷿ أَنْ يُدْخِلَهُ الْجَنَّةَ، جَاهَدَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَوْ جَلَسَ فِي أَرْضِهِ الَّتِي وُلِدَ فِيهَا» «Her kim Allah'a ve Resûlüne iman eder, namazı kılar ve ramazan orucunu tutarsa, ister Allah yolunda cihad etsin ister doğduğu toprağında otursun, onu cennete girdirmek Azîz ve Celîl olan Allah üzerine bir hak olur.» [Ashâb]: "Bunu insanlara müjdelemeyelim mi?" dediler. [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurdu: «إِنَّ فِي الْجَنَّةِ مِائَةَ دَرَجَةٍ أَعَدَّهَا اللَّهُ لِلْمُجَاهِدِينَ فِي سَبِيلِهِ، مَا بَيْنَ كُلٍّ مِنَ الدَّرَجَتَيْنِ كَمَا بَيْنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ، فَإِذَا سَأَلْتُمُ اللَّهَ فَاسْأَلُوهُ الْفِرْدَوْسَ» «Şüphesiz cennette, Allah'ın kendi yolunda cihad edenler için hazırladığı yüz derece vardır; her iki derecenin arası, gök ile yer arası kadardır. Allah'tan istediğiniz zaman O'ndan Firdevs'i isteyiniz...»
فَإِنَّهُ أَوْسَطُ الْجَنَّةِ وَأَعْلَى الْجَنَّةِ وَفَوْقَهُ عَرْشُ الرَّحْمَنِ، وَمِنْهُ تَفَجَّرُ أَنْهَارُ الْجَنَّةِ" (١) .
çünkü o cennetin ortası ve cennetin en yücesidir; onun üstünde Rahmân'ın Arş'ı vardır ve cennet ırmakları oradan fışkırır." (١)
وَاعْلَمْ أَنَّ الْجِهَادَ فِي الْجُمْلَةِ فَرْضٌ، غَيْرَ أَنَّهُ يَنْقَسِمُ إِلَى فَرْضِ الْعَيْنِ وَفَرْضِ الْكِفَايَةِ.
Bil ki genel olarak cihad farzdır; ancak farz-ı ayn ve farz-ı kifâye olmak üzere ikiye ayrılır.
فَفَرْضُ الْعَيْنِ: أَنْ يَدْخُلَ الْكُفَّارُ دَارَ قَوْمٍ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ، فَيَجِبُ عَلَى كُلِّ مُكَلَّفٍ مِنَ الرِّجَالِ، مِمَّنْ لَا عُذْرَ لَهُ مِنْ أَهْلِ تِلْكَ الْبَلْدَةِ الْخُرُوجُ إِلَى عَدُوِّهِمْ، حُرًّا كَانَ أَوْ عَبْدًا، غَنِيًّا كَانَ أَوْ فَقِيرًا، دَفْعًا عَنْ أَنْفُسِهِمْ وَعَنْ جِيرَانِهِمْ.
Farz-ı ayn: Kâfirlerin müminlerden bir kavmin yurduna girmesidir; bu durumda o belde halkından özrü bulunmayan erkeklerden her bir mükellefe, gerek hür gerek köle, gerek zengin gerek fakir olsun, kendilerini ve komşularını savunmak üzere düşmanlarına karşı [savaşa] çıkmak farz olur.
وَهُوَ فِي حَقِّ مَنْ بَعُدَ مِنْهُمْ مِنَ الْمُسْلِمِينَ فَرْضٌ عَلَى الْكِفَايَةِ، فَإِنْ لَمْ تَقَعِ الْكِفَايَةُ بِمَنْ نَزَلَ بِهِمْ يَجِبُ عَلَى مَنْ بَعُدَ مِنْهُمْ مِنَ الْمُسْلِمِينَ عَوْنُهُمْ، وَإِنْ وَقَعَتِ الْكِفَايَةُ بِالنَّازِلِينَ بِهِمْ فَلَا فَرْضَ عَلَى الأَبْعَدِينَ إِلَّا عَلَى طَرِيقِ الِاخْتِيَارِ، وَلَا يَدْخُلُ فِي هَذَا الْقِسْمِ الْعَبِيدُ وَالْفُقَرَاءُ، وَمِنْ هَذَا الْقَبِيلِ أَنْ يَكُونَ الْكُفَّارُ قَارِّينَ فِي بِلَادِهِمْ، فَعَلَى الْإِمَامِ أَنْ لَا يُخَلِّي سَنَةً عَنْ غَزْوَةٍ يَغْزُوهَا بِنَفْسِهِ أَوْ بِسَرَايَاهُ حَتَّى لَا يَكُونَ الْجِهَادُ مُعَطَّلًا وَالِاخْتِيَارُ لِلْمُطِيقِ الْجِهَادِ مَعَ وُقُوعِ الْكِفَايَةِ بِغَيْرِهِ: أَنْ لَا يَقْعُدَ عَنِ الْجِهَادِ، وَلَكِنْ لَا يُفْتَرَضُ، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى وَعَدَ الْمُجَاهِدَ وَالْقَاعِدَ الثَّوَابَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ فَقَالَ: {وَكُلًّا وَعَدَ اللَّهُ الْحُسْنَى} وَلَوْ كَانَ فَرْضًا عَلَى الْكَافَّةِ لَاسْتَحَقَّ الْقَاعِدُ الْعِقَابَ لَا الثَّوَابَ.
Onlardan uzakta bulunan Müslümanlar hakkında ise farz-ı kifâyedir. Şayet kendilerine saldırılan kimseler kâfi gelmezse, uzaktaki Müslümanların onlara yardım etmesi vacip olur. Şayet kendilerine saldırılan kimseler kâfi gelirse, uzaktakiler üzerine ihtiyari olmak dışında bir farziyet yoktur. Köleler ve fakirler bu kısma dâhil değildir. Kâfirlerin kendi memleketlerinde duruyor olması da bu kabildendir; bu durumda imama, cihadın askıya alınmaması için bizzat kendisinin veya seriyyelerinin gazaya çıktığı hiçbir yılı boş bırakmaması gerekir. Başkalarıyla kifayet sağlandığı halde cihada güç yetiren kimse için ihtiyari olan, cihaddan geri kalmamasıdır; fakat farz kılınmaz. Zira Allah Teâlâ bu ayette hem mücahide hem de oturana sevap vaat etmiş ve: {وَكُلًّا وَعَدَ اللَّهُ الْحُسْنَى} “Gerçi Allah hepsine en güzel olanı vadetmiştir” buyurmuştur. Eğer herkese farz olsaydı, oturan kimse sevaba değil cezaya müstahak olurdu.
{إِنَّ الَّذِينَ تَوَفَّاهُمُ الْمَلَائِكَةُ ظَالِمِي أَنْفُسِهِمْ قَالُوا فِيمَ كُنْتُمْ قَالُوا كُنَّا مُسْتَضْعَفِينَ فِي الْأَرْضِ قَالُوا أَلَمْ تَكُنْ أَرْضُ اللَّهِ وَاسِعَةً فَتُهَاجِرُوا فِيهَا فَأُولَئِكَ مَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ وَسَاءَتْ مَصِيرًا (٩٧) }
{إِنَّ الَّذِينَ تَوَفَّاهُمُ الْمَلَائِكَةُ ظَالِمِي أَنْفُسِهِمْ قَالُوا فِيمَ كُنْتُمْ قَالُوا كُنَّا مُسْتَضْعَفِينَ فِي الْأَرْضِ قَالُوا أَلَمْ تَكُنْ أَرْضُ اللَّهِ وَاسِعَةً فَتُهَاجِرُوا فِيهَا فَأُولَئِكَ مَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ وَسَاءَتْ مَصِيرًا (٩٧) } “Meleklerin, kendilerine zulmeder vaziyette canlarını aldıkları kimselere gelince; melekler: 'Ne işte idiniz?' derler. Onlar da: 'Biz yeryüzünde çaresiz bırakılmış kimselerdik' derler. [Melekler]: 'Allah'ın arzı geniş değil miydi ki orada hicret edeydiniz?' derler. İşte onların barınağı cehennemdir; o ne kötü bir varış yeridir! (97)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: {إِنَّ الَّذِينَ تَوَفَّاهُمُ الْمَلَائِكَةُ ظَالِمِي أَنْفُسِهِمْ} الْآيَةَ، نَزَلَتْ فِي نَاسٍ مِنْ أَهْلِ مَكَّةَ تَكَلَّمُوا بِالْإِسْلَامِ وَلَمْ يُهَاجِرُوا، مِنْهُمْ: قَيْسُ بْنُ الْفَاكِهِ بْنِ الْمُغِيرَةِ وَقَيْسُ بْنُ الْوَلِيدِ بْنِ الْمُغِيرَةِ وَأَشْبَاهُهُمَا، فَلَمَّا خَرَجَ الْمُشْرِكُونَ إِلَى بَدْرٍ خَرَجُوا مَعَهُمْ فَقُتِلُوا مَعَ الْكُفَّارِ، فَقَالَ اللَّهُ تَعَالَى: {إِنَّ الَّذِينَ تَوَفَّاهُمُ الْمَلَائِكَةُ} أَرَادَ بِهِ مَلَكَ الْمَوْتِ وَأَعْوَانَهُ، أَوْ أَرَادَ مَلَكَ الْمَوْتِ وَحْدَهُ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: "قُلْ يَتَوَفَّاكُمْ مَلَكُ الْمَوْتِ الَّذِي وُكِّلَ بِكُمْ" (السَّجْدَةِ -١١) ، وَالْعَرَبُ قَدْ تُخَاطِبُ الْوَاحِدَ بِلَفْظِ الْجَمْعِ {ظَالِمِي أَنْفُسِهِمْ} بِالشِّرْكِ، وَهُوَ نَصْبٌ عَلَى الْحَالِ أَيْ: فِي حَالِ ظُلْمِهِمْ، قِيلَ: أَيْ بِالْمُقَامِ فِي دَارِ الشِّرْكِ لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَمْ يَقْبَلِ الْإِسْلَامَ بَعْدَ هِجْرَةِ النَّبِيِّ ﷺ إِلَّا بِالْهِجْرَةِ، ثُمَّ نَسَخَ ذَلِكَ بَعْدَ فَتْحِ مَكَّةَ فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: "لَا هِجْرَةَ بَعْدَ الْفَتْحِ" ، وَهَؤُلَاءِ قُتِلُوا يَوْمَ بَدْرٍ وَضَرَبَتِ الْمَلَائِكَةُ وُجُوهَهُمْ وَأَدْبَارَهُمْ، وَقَالُوا لَهُمْ: فِيمَ كُنْتُمْ؟ فَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: {قَالُوا فِيمَ كُنْتُمْ} أَيْ: فِي مَاذَا كُنْتُمْ؟ أَوْ فِي أَيِّ الْفَرِيقَيْنِ كُنْتُمْ؟ أَفِي الْمُسْلِمِينَ؟
Yüce Allah'ın: {إِنَّ الَّذِينَ تَوَفَّاهُمُ الْمَلَائِكَةُ ظَالِمِي أَنْفُسِهِمْ} “Meleklerin, kendilerine zulmeder vaziyette canlarını aldıkları kimseler...” ayeti, Mekke ehlinden olup İslam'ı ikrar eden fakat hicret etmeyen bir grup insan hakkında inmiştir. Onlardan [bazıları]; Kays b. el-Fâkih b. el-Mugîre, Kays b. el-Velîd b. el-Mugîre ve bu ikisinin benzerleridir. Müşrikler Bedir'e çıktıklarında onlar da müşriklerle beraber çıktılar ve kâfirlerle birlikte öldürüldüler. Bunun üzerine Yüce Allah: {إِنَّ الَّذِينَ تَوَفَّاهُمُ الْمَلَائِكَةُ} “Meleklerin... canlarını aldıkları kimseler” buyurdu. Bununla ölüm meleğini ve yardımcılarını kastetmiş veya sadece ölüm meleğini kastetmiştir; nitekim Yüce Allah: {قُلْ يَتَوَفَّاكُمْ مَلَكُ الْمَوْتِ الَّذِي وُكِّلَ بِكُمْ} “De ki: Size vekil kılınan ölüm meleği canınızı alır” (es-Secde, 11) buyurmuştur. Arapçada tekil şahsa çoğul lafızla hitap edilebilmektedir. {ظَالِمِي أَنْفُسِهِمْ} “Kendilerine zulmeder vaziyette” [ifadesi], şirk koşmak suretiyledir. Bu kelime hâl (durum belirteci) olduğu için mansubdur; yani "zulmetmekte oldukları hâlde" demektir. Şöyle de denilmiştir: Şirk diyarında ikamet etmeleri sebebiyle [kendilerine zulmetmişlerdir]; zira Yüce Allah, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in hicretinden sonra hicret etmeksizin [hiç kimsenin] İslam'ını kabul etmiyordu. Daha sonra Mekke'nin fethinden sonra bu [hükmü] neshetti ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «لَا هِجْرَةَ بَعْدَ الْفَتْحِ» «Fetihten sonra hicret yoktur.» buyurdu. İşte bunlar Bedir günü öldürüldüler, melekler de onların yüzlerine ve arkalarına vurdular ve onlara: "Ne işte idiniz?" dediler. İşte Yüce Allah'ın: {قَالُوا فِيمَ كُنْتُمْ} “[Melekler]: 'Ne işte idiniz?' dediler” ayeti budur; yani "Ne durumdaydınız?" yahut "Hangi gruptaydınız? Müslümanlar arasında mı,
أَمْ فِي الْمُشْرِكِينَ؟ سُؤَالُ تَوْبِيخٍ وَتَعْيِيرٍ فَاعْتَذَرُوا بِالضَّعْفِ عَنْ مُقَاوَمَةِ أَهْلِ الشِّرْكِ، وَ {قَالُوا كُنَّا مُسْتَضْعَفِينَ} عَاجِزِينَ، {فِي الْأَرْضِ} يَعْنِي أَرْضَ مَكَّةَ، {قَالُوا} يَعْنِي: الْمَلَائِكَةُ {أَلَمْ تَكُنْ أَرْضُ اللَّهِ وَاسِعَةً فَتُهَاجِرُوا فِيهَا} يَعْنِي: إِلَى الْمَدِينَةِ وَتَخْرُجُوا مِنْ مَكَّةَ، مِنْ بَيْنِ أَهْلِ الشِّرْكِ؟ فَأَكْذَبَهُمُ اللَّهُ تَعَالَى وَأَعْلَمَنَا بِكَذِبِهِمْ، وَقَالَ: {فَأُولَئِكَ مَأْوَاهُمْ} مَنْزِلَهُمْ {جَهَنَّمُ وَسَاءَتْ مَصِيرًا} أَيْ: بِئْسَ الْمَصِيرُ إِلَى جَهَنَّمَ.
yoksa müşriklerde mi? Bu bir azarlama ve kınama sorusudur. Onlar şirk ehline karşı koymaktan aciz kaldıklarını mazeret göstererek: {قَالُوا كُنَّا مُسْتَضْعَفِينَ} “Dediler ki: Biz çaresiz bırakılmış” aciz kalmış kimselerdik, {فِي الْأَرْضِ} “yeryüzünde” yani Mekke arzında. {قَالُوا} “[Melekler] dediler” yani melekler: {أَلَمْ تَكُنْ أَرْضُ اللَّهِ وَاسِعَةً فَتُهَاجِرُوا فِيهَا} “Allah'ın arzı geniş değil miydi ki orada hicret edeydiniz?” yani Medine'ye gidip Mekke'den, şirk ehlinin arasından çıksaydınız ya? Allah Teâlâ onları yalanladı ve onların yalancı olduğunu bize bildirdi ve şöyle buyurdu: {فَأُولَئِكَ مَأْوَاهُمْ} “İşte onların barınağı” konakları, {جَهَنَّمُ وَسَاءَتْ مَصِيرًا} “cehennemdir; o ne kötü bir varış yeridir!” yani cehenneme varış ne kötüdür.
{إِلَّا الْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ وَالْوِلْدَانِ لَا يَسْتَطِيعُونَ حِيلَةً وَلَا يَهْتَدُونَ سَبِيلًا (٩٨) فَأُولَئِكَ عَسَى اللَّهُ أَنْ يَعْفُوَ عَنْهُمْ وَكَانَ اللَّهُ عَفُوًّا غَفُورًا (٩٩) وَمَنْ يُهَاجِرْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ يَجِدْ فِي الْأَرْضِ مُرَاغَمًا كَثِيرًا وَسَعَةً وَمَنْ يَخْرُجْ مِنْ بَيْتِهِ مُهَاجِرًا إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ ثُمَّ يُدْرِكْهُ الْمَوْتُ فَقَدْ وَقَعَ أَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا (١٠٠) }
{إِلَّا الْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ وَالْوِلْدَانِ لَا يَسْتَطِيعُونَ حِيلَةً وَلَا يَهْتَدُونَ سَبِيلًا (٩٨) فَأُولَئِكَ عَسَى اللَّهُ أَنْ يَعْفُوَ عَنْهُمْ وَكَانَ اللَّهُ عَفُوًّا غَفُورًا (٩٩) وَمَنْ يُهَاجِرْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ يَجِدْ فِي الْأَرْضِ مُرَاغَمًا كَثِيرًا وَسَعَةً وَمَنْ يَخْرُجْ مِنْ بَيْتِهِ مُهَاجِرًا إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ ثُمَّ يُدْرِكْهُ الْمَوْتُ فَقَدْ وَقَعَ أَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا (١٠٠) } “Erkekler, kadınlar ve çocuklardan çaresiz olup hiçbir çareye güç yetiremeyen ve hiçbir yol bulamayan müstesnadır. (98) İşte Allah'ın onları affetmesi umulur. Allah çok affedicidir, çok bağışlayıcıdır. (99) Kim Allah yolunda hicret ederse, yeryüzünde barınacak çok yer ve genişlik bulur. Kim evinden Allah'a ve Resulüne hicret etmek üzere çıkar da sonra kendisine ölüm yetişirse, artık onun mükâfatı Allah'a aittir. Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhamet edicidir. (100)”
ثُمَّ اسْتَثْنَى أَهْلَ الْعُذْرِ مِنْهُمْ، فَقَالَ: {إِلَّا الْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ وَالْوِلْدَانِ لَا يَسْتَطِيعُونَ حِيلَةً} لَا يَقْدِرُونَ عَلَى حِيلَةٍ وَلَا عَلَى نَفَقَةٍ وَلَا قُوَّةٍ لِلْخُرُوجِ مِنْهَا، {وَلَا يَهْتَدُونَ سَبِيلًا} أَيْ: لَا يَعْرِفُونَ طَرِيقًا إِلَى الْخُرُوجِ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: لَا يَعْرِفُونَ طَرِيقَ الْمَدِينَةِ.
Sonra onlardan özür sahiplerini istisna ederek şöyle buyurdu: {إِلَّا الْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ وَالْوِلْدَانِ لَا يَسْتَطِيعُونَ حِيلَةً} “Erkekler, kadınlar ve çocuklardan çaresiz olup hiçbir çareye güç yetiremeyenler müstesnadır” oradan çıkmak için bir çareye, ne bir nafakaya ne de bir güce güç yetiremeyenler, {وَلَا يَهْتَدُونَ سَبِيلًا} “ve hiçbir yol bulamayanlar” yani çıkış için bir yol bilmeyenler. Mücâhid: 'Medine'nin yolunu bilmeyenler' demiştir.
{فَأُولَئِكَ عَسَى اللَّهُ أَنْ يَعْفُوَ عَنْهُمْ} يَتَجَاوَزَ عَنْهُمْ، وَعَسَى مِنَ اللَّهِ وَاجِبٌ، لِأَنَّهُ لِلْإِطْمَاعِ، وَاللَّهُ تَعَالَى إِذَا أَطْمَعَ عَبْدًا وَصَلَهُ إِلَيْهِ، {وَكَانَ اللَّهُ عَفُوًّا غَفُورًا} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: كُنْتُ أَنَا وَأُمِّي مِمَّنْ عَذَرَ اللَّهُ، يَعْنِي الْمُسْتَضْعَفِينَ، وَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يَدْعُو لِهَؤُلَاءِ الْمُسْتَضْعَفِينَ فِي الصَّلَاةِ.
{فَأُولَئِكَ عَسَى اللَّهُ أَنْ يَعْفُوَ عَنْهُمْ} “İşte Allah'ın onları affetmesi umulur” onları bağışlaması [umulur]. Allah tarafından olan 'asâ' (umulur) kesinlik ifade eder; çünkü bu ümitlendirmek içindir ve Allah Teâlâ bir kulu ümitlendirdiğinde onu arzusuna ulaştırır. {وَكَانَ اللَّهُ عَفُوًّا غَفُورًا} “Allah çok affedicidir, çok bağışlayıcıdır”. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ: 'Ben ve annem Allah'ın mazur gördüğü kimselerdendik, yani çaresizlerdendik' demiştir. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem namazda bu çaresizler için dua ederdi.
أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ أَحْمَدَ الْمُلَيْحِيُّ، أَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النُّعَيْمِيُّ، أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، أَنَا مُعَاذُ بْنُ فُضَالَةَ، أَنَا هِشَامٌ، عَنْ يَحْيَى هُوَ ابْنُ أَبِي كَثِيرٍ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ﵁ "أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ كَانَ إِذَا قَالَ: سَمِعَ اللَّهُ لِمَنْ حَمِدَهُ رَبَّنَا لَكَ الْحَمْدُ فِي الرَّكْعَةِ الْآخِرَةِ مِنْ صَلَاةِ الْعِشَاءِ قَنَتَ اللَّهُمَّ أَنْجِ عَيَّاشَ بْنَ أَبِي رَبِيعَةَ اللَّهُمَّ أَنْجِ الْوَلِيدَ اللَّهُمَّ أَنْجِ سَلَمَةَ بْنَ هِشَامٍ اللَّهُمَّ أَنْجِ الْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ اللَّهُمَّ اشْدُدُ وَطْأَتَكَ عَلَى مُضَرَ، اللَّهُمَّ اجْعَلْهَا سِنِينَ كَسِنِي يُوسُفَ " (١) .
Bize Abdülvâhid b. Ahmed el-Melîhî haber verdi, bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî haber verdi, bize Muhammed b. Yûsuf haber verdi, bize Muhammed b. İsmâîl haber verdi, bize Muâz b. Fudâle haber verdi, bize Hişâm, Yahyâ'dan -ki o İbn Ebî Kesîr'dir-, o Ebû Seleme'den, o Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'tan haber verdi ki: "Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem yatsı namazının son rekâtında 'Semi'allâhu limen hamideh, Rabbenâ leke'l-hamd' dediği zaman kunut yapar ve şöyle derdi: 'Allah'ım! Ayyâş b. Ebî Rebîa'yı kurtar. Allah'ım! el-Velîd'i kurtar. Allah'ım! Seleme b. Hişâm'ı kurtar. Allah'ım! Müminlerden çaresiz bırakılanları kurtar. Allah'ım! Mudar üzerindeki tazyikini şiddetlendir. Allah'ım! Onların üzerindeki yılları Yûsuf'un [kıtlık] yılları gibi yap.'" (١)
قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَمَنْ يُهَاجِرْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ يَجِدْ فِي الْأَرْضِ مُرَاغَمًا كَثِيرًا وَسَعَةً} قَالَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي
Allah Teâlâ'nın şu kavli: {وَمَنْ يُهَاجِرْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ يَجِدْ فِي الْأَرْضِ مُرَاغَمًا كَثِيرًا وَسَعَةً} “Kim Allah yolunda hicret ederse, yeryüzünde barınacak çok yer ve genişlik bulur”. Ali b. Ebî
طَلْحَةَ عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄: {مُرَاغَمًا} أَيْ: مُتَحَوَّلًا يَتَحَوَّلُ إِلَيْهِ، وَقَالَ مُجَاهِدٌ: مُتَزَحْزِحًا عَمَّا يَكْرَهُ، وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: الْمُرَاغَمُ: يُقَالُ: رَاغَمْتُ قَوْمِي وَهَاجَرْتُهُمْ، وَهُوَ الْمُضْطَرَبُ وَالْمَذْهَبُ.
Talha, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan: {مُرَاغَمًا} yani göçeceği bir yer [bulur] dediğini rivayet etmiştir. Mücâhid: 'Hoşlanmadığı şeyden uzaklaşacak yer' demiştir. Ebû Ubeyde ise: 'el-Murâğam: "Râğamtü kavmî ve hâcertühüm" (Kavmime muhalefet edip onları terk ettim/hicret ettim) denir; o da gidilecek ve dönüp dolaşılacak yerdir' demiştir.
رُوِيَ أَنَّهُ لَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ سَمِعَهَا رَجُلٌ مِنْ بَنِي لَيْثٍ شَيْخٌ كَبِيرٌ مَرِيضٌ يُقَالُ لَهُ جُنْدَعُ بْنُ ضَمْرَةَ، فَقَالَ: وَاللَّهِ مَا أَبِيتُ اللَّيْلَةَ بِمَكَّةَ، أَخْرِجُونِي، فَخَرَجُوا بِهِ يَحْمِلُونَهُ عَلَى سَرِيرٍ حَتَّى أَتَوْا بِهِ التَّنْعِيمَ فَأَدْرَكَهُ الْمَوْتُ، فَصَفَقَ يَمِينَهُ عَلَى شَمَالِهِ ثُمَّ قَالَ: اللَّهُمَّ هَذِهِ لَكَ وَهَذِهِ لِرَسُولِكَ أُبَايِعُكَ عَلَى مَا بَايَعَكَ عَلَيْهِ رَسُولُكَ، فَمَاتَ فَبَلَغَ خَبَرُهُ أَصْحَابَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، فَقَالُوا: لَوْ وَافَى الْمَدِينَةَ لَكَانَ أَتَمَّ وَأَوْفَى أَجْرًا، وَضَحِكَ المشركون وقالوا: ٩٤/ب مَا أَدْرَكَ هَذَا مَا طَلَبَ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ: {وَمَنْ يَخْرُجْ مِنْ بَيْتِهِ مُهَاجِرًا إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ ثُمَّ يُدْرِكْهُ الْمَوْتُ} (١) . أَيْ: قَبْلَ بُلُوغِهِ إِلَى مُهَاجِرِهِ، {فَقَدْ وَقَعَ} أَيْ: وَجَبَ {أَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ} بِإِيجَابِهِ عَلَى نَفْسِهِ فَضْلًا مِنْهُ، {وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا}
Rivayet edildiğine göre bu ayet indiğinde Benî Leys'ten Cünde' b. Damre adında yaşlı ve hasta bir adam bunu işitince: 'Allah'a yemin olsun ki bu gece Mekke'de gecelemem, beni çıkarın' dedi. Onu bir sedye üzerinde taşıyarak çıkardılar, nihayet Ten'îm'e vardıklarında ölüm ona yetişti. Sağ elini sol elinin üzerine vurup sonra şöyle dedi: 'Allah'ım! Bu senin içindir, bu da Resulün içindir. Resulünün sana biat ettiği şeyler üzerine sana biat ediyorum.' Sonra vefat etti. Haberi Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabına ulaşınca: 'Medine'ye varsaydı ecri daha tam ve daha eksiksiz olurdu' dediler. Müşrikler ise güldüler ve: 'Bu adam aradığına ulaşamadı' dediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ şu ayeti indirdi: {وَمَنْ يَخْرُجْ مِنْ بَيْتِهِ مُهَاجِرًا إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ ثُمَّ يُدْرِكْهُ الْمَوْتُ} (١) “Kim evinden Allah'a ve Resulüne hicret etmek üzere çıkar da sonra kendisine ölüm yetişirse” yani hicret edeceği yere varmadan önce, {فَقَدْ وَقَعَ} yani vacip olmuştur, {أَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ} “artık onun mükâfatı Allah'a aittir” bir lütuf olarak bunu kendi üzerine vacip kılmasıyla. {وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا} “Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhamet edicidir”.
{وَإِذَا ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلَاةِ إِنْ خِفْتُمْ أَنْ يَفْتِنَكُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنَّ الْكَافِرِينَ كَانُوا لَكُمْ عَدُوًّا مُبِينًا (١٠١) }
{وَإِذَا ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلَاةِ إِنْ خِفْتُمْ أَنْ يَفْتِنَكُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنَّ الْكَافِرِينَ كَانُوا لَكُمْ عَدُوًّا مُبِينًا (١٠١) } “Yeryüzünde sefere çıktığınız zaman kâfirlerin size bir kötülük yapmasından korkarsanız, namazı kısaltmanızda sizin için bir günah yoktur. Şüphesiz kâfirler sizin için apaçık bir düşmandırlar. (101)”
قَوْلُهُ ﷿: {وَإِذَا ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ} أَيْ: سَافَرْتُمْ، {فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ} أَيْ: حَرَجٌ وَإِثْمٌ {أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلَاةِ} يَعْنِي مِنْ أَرْبَعِ رَكَعَاتٍ إِلَى رَكْعَتَيْنِ، وَذَلِكَ فِي صَلَاةِ الظُّهْرِ وَالْعَصْرِ وَالْعَشَاءِ {إِنْ خِفْتُمْ أَنْ يَفْتِنَكُمُ} أَيْ: يَغْتَالَكُمْ وَيَقْتُلَكُمْ {الَّذِينَ كَفَرُوا} فِي الصَّلَاةِ، نَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: "عَلَى خَوْفٍ مِنْ فِرْعَوْنَ وَمَلَئِهِمْ أَنْ يَفْتِنَهُمْ" (يُونُسَ -٨٣) أَيْ: يَقْتُلَهُمْ.
Azîz ve Celîl olan Allah'ın: {وَإِذَا ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ} “Yeryüzünde sefere çıktığınız zaman” yani seyahat ettiğinizde, {فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ} “sizin için bir günah yoktur” yani bir vebal ve günah yoktur, {أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلَاةِ} “namazı kısaltmanızda” yani dört rekâttan iki rekâta [düşürmenizde]. Bu da öğle, ikindi ve yatsı namazındadır. {إِنْ خِفْتُمْ أَنْ يَفْتِنَكُمُ} “eğer korkarsanız” yani size suikast düzenlemelerinden ve sizi öldürmelerinden, {الَّذِينَ كَفَرُوا} “kâfirlerin” namaz esnasında. Bunun benzeri Yüce Allah'ın: "Firavun ve ileri gelenlerinin kendilerine işkence etmesinden korktukları için..." (Yûnus 83) kavlidir, yani onları öldürmesinden.
{إِنَّ الْكَافِرِينَ كَانُوا لَكُمْ عَدُوًّا مُبِينًا} أَيْ: ظَاهِرَ الْعَدَاوَةِ.
{إِنَّ الْكَافِرِينَ كَانُوا لَكُمْ عَدُوًّا مُبِينًا} “Şüphesiz kâfirler sizin için apaçık bir düşmandırlar” yani düşmanlığı aşikâr olanlardır.
اعْلَمْ أَنَّ قَصْرَ الصَّلَاةِ فِي السَّفَرِ جَائِزٌ بِإِجْمَاعِ الْأُمَّةِ، وَاخْتَلَفُوا فِي جَوَازِ الْإِتْمَامِ: فَذَهَبَ أَكْثَرُهُمْ إِلَى أَنَّ الْقَصْرَ وَاجِبٌ، وَهُوَ قَوْلُ عُمَرَ وَعَلِيٍّ وَابْنِ عُمَرَ وَجَابِرٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ ﵄، وَبِهِ قَالَ الْحَسَنُ وَعُمَرُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ وَقَتَادَةُ وَهُوَ قَوْلُ مَالِكٍ وَأَصْحَابِ الرَّأْيِ، لِمَا رُوِيَ عَنْ عَائِشَةَ ﵂ أَنَّهَا قَالَتْ: "الصَّلَاةُ أَوَّلُ مَا فُرِضَتْ رَكْعَتَيْنِ فَأُقِرَّتْ صَلَاةُ السَّفَرِ وَأُتِمَّتْ صَلَاةُ الْحَضَرِ" (٢) .
Bil ki yolculukta namazın kısaltılması ümmetin icmâı ile caizdir. Tam kılmanın caiz olup olmadığında ise ihtilaf etmişlerdir: Âlimlerin çoğu kısaltmanın vacip olduğu görüşüne varmıştır; bu Ömer, Ali, İbn Ömer, Câbir ve İbn Abbâs radıyallâhu anhüm'ün kavlidir. Hasan, Ömer b. Abdilazîz ve Katâde de bunu söylemiştir; bu Mâlik ve re'y ehlinin de görüşüdür. Nitekim Âişe radıyallâhu anhâ'dan şöyle dediği rivayet edilmiştir: "Namaz ilk farz kılındığında ikişer rekât olarak farz kılındı. Sonra yolculuk namazı aynen bırakıldı, hazar (mukimlik) namazı ise tamamlandı." (٢)