أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ أَحْمَدَ الْمُلْيَحِيُّ، أَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النُّعَيْمِيُّ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ أَنَا مُسَدَّدٌ، أَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ حَدَّثَنِي، نَافِعٌ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ ﵃ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: "السَّمْعُ وَالطَّاعَةُ عَلَى الْمَرْءِ الْمُسْلِمِ فِيمَا أَحَبَّ وَكَرِهَ، مَا لَمْ يُؤْمَرْ بِمَعْصِيَةٍ، فَإِذَا أُمِرَ بِمَعْصِيَةٍ فَلَا سَمْعَ وَلَا طَاعَةَ" (٢) .
Bize Abdülvâhid b. Ahmed el-Melîhî haber verdi, bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî bildirdi, bize Muhammed b. Yûsuf haber verdi, bize Muhammed b. İsmâîl bildirdi, bize Müsedded bildirdi, bize Yahyâ b. Saîd, Ubeydullah'tan bildirdi, bana Nâfi', Abdullah radıyallâhu anh'tan, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den nakletti ki şöyle buyurdu: "Müslüman bir kimsenin, günah emredilmediği sürece sevdiği ve hoşlanmadığı şeylerde dinleyip itaat etmesi gerekir. Ancak günah emredilirse dinlemek de yoktur, itaat etmek de yoktur" (٢).
[أَخْبَرَنَا أَبُو الْحَسَنِ عَبْدُ الرَّحْمَنِ مُحَمَّدٌ الدَّرَاوَرْدِيُّ] (٣) أَنَا أَبُو الْحَسَنِ أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ مُوسَى بْنِ الصَّلْتِ أَنَا أَبُو إِسْحَاقَ إِبْرَاهِيمُ بْنُ عَبْدِ الصَّمَدِ الْهَاشِمِيُّ، أَنَا أَبُو مُصْعَبٍ، عَنْ مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، أَخْبَرَنَا عُبَادَةُ بْنُ الْوَلِيدِ بْنِ عُبَادَةَ أَنَّ أَبَاهُ أَخْبَرَهُ عَنْ عُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ قَالَ: "بَايَعْنَا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ عَلَى السَّمْعِ وَالطَّاعَةِ فِي الْيُسْرِ وَالْعُسْرِ وَالْمَنْشَطِ وَالْمَكْرَهِ، وَعَلَى أَثَرَةٍ عَلَيْنَا وَعَلَى أَنْ لَا نُنَازِعَ الْأَمْرَ أَهْلَهُ، وَعَلَى أَنْ نَقُولَ بِالْحَقِّ أَيْنَمَا كُنَّا لَا نَخَافُ فِي اللَّهِ لَوْمَةَ لَائِمٍ" (٤) .
[Bize Ebü'l-Hasan Abdurrahman Muhammed ed-Dâraverdî haber verdi] (٣), bize Ebü'l-Hasan Ahmed b. Muhammed b. Mûsâ b. es-Salt bildirdi, bize Ebû İshâk İbrâhîm b. Abdissemad el-Hâşimî bildirdi, bize Ebû Mus'ab, Mâlik b. Enes'ten, o Yahyâ b. Saîd'den bildirdi, bize Ubâde b. el-Velîd b. Ubâde haber verdi; babası ona Ubâde b. es-Sâmit'ten naklederek şöyle dediğini bildirdi: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e kolaylıkta ve zorlukta, sevinçli ve kederli hallerde, aleyhimize tercihte bulunulsa dahi dinleyip itaat etmek, işi ehline bırakıp onunla çekişmemek ve nerede olursak olalım Allah yolunda kınayanın kınamasından korkmaksızın hakkı söylemek üzere biat ettik" (٤).
أَخْبَرَنَا أَبُو عَبْدِ اللَّهِ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ أَحْمَدَ الْقَفَّالُ، أَنَا أَبُو مَنْصُورٍ أَحْمَدُ بْنُ الْفَضْلِ الْبُرُوجِرْدِيُّ، أَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ هَمْدَانَ الصَّيْرَفِيُّ، أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ الْكُدَيْمِيُّ، قَالَ أَخْبَرَنَا أَبُو دَاوُدَ الطَّيَالِسِيُّ، عَنْ شُعْبَةَ، عَنْ أَبِي التَّيَّاحِ، عَنْ أَنَسٍ ﵁ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ لِأَبِي ذَرٍّ: "اسْمَعْ وَأَطِعْ وَلَوْ لِعَبْدٍ حَبَشِيٍّ كَأَنَّ رَأْسَهُ زَبِيبَةٌ" .
Bize Ebû Abdillâh Abdurrahmân b. Ubeydillâh b. Ahmed el-Kaffâl haber verdi, bize Ebû Mansûr Ahmed b. el-Fadl el-Bürûcirdî bildirdi, bize Ebû Bekr b. Muhammed b. Hemdân es-Sayrafî bildirdi, bize Muhammed b. Yûsuf el-Küdeymî bildirdi, dedi ki: Bize Ebû Dâvûd et-Tayâlisî, Şu'be'den, o Ebü't-Teyyâh'tan, o da Enes radıyallâhu anh'tan nakletti ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Ebû Zer'e şöyle buyurdu: «Başı kuru üzüm tanesi gibi olan Habeşli bir köle bile olsa [yöneticini] dinle ve [ona] itaat et!».
أَخْبَرَنَا أَبُو عُثْمَانَ سَعِيدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ الضَّبِّيُّ، أَنَا أَبُو مُحَمَّدٍ عَبْدُ الْجَبَّارِ بْنُ مُحَمَّدٍ الْجِرَاحِيُّ، أَنَا أَبُو الْعَبَّاسِ، أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ الْمَحْبُوبِيُّ، أَنَا أَبُو عِيسَى التِّرْمِذِيُّ، أَنَا مُوسَى بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْكِنْدِيُّ، أَنَا زَيْدُ بْنُ الْحُبَابِ، أَنَا مُعَاوِيَةُ بْنُ صَالِحٍ، حَدَّثَنِي سُلَيْمُ بْنُ عَامِرٍ، قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا أُمَامَةَ ﵁ يَقُولُ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَخْطُبُ فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ فَقَالَ: "اتَّقُوا اللَّهَ وَصَلُّوا خَمْسَكُمْ وَصُومُوا شَهْرَكُمْ وَأَدُّوا زَكَاةَ أَمْوَالِكُمْ وَأَطِيعُوا ذَا أَمْرِكِمْ تَدْخُلُوا جَنَّةَ رَبِّكُمْ" (١) .
Bize Ebû Osmân Saîd b. İsmâîl ed-Dabbî haber verdi, bize Ebû Muhammed Abdülcebbâr b. Muhammed el-Cirâhî bildirdi, bize Ebü'l-Abbâs bildirdi, bize Muhammed b. Ahmed el-Mahbûbî bildirdi, bize Ebû Îsâ et-Tirmizî bildirdi, bize Mûsâ b. Abdirrahmân el-Kindî bildirdi, bize Zeyd b. el-Hubâb bildirdi, bize Muâviye b. Sâlih bildirdi, bana Süleym b. Âmir anlattı, dedi ki: Ebû Ümâme radıyallâhu anh'ı şöyle derken işittim: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i Veda Haccı'nda hutbe irat ederken işittim; şöyle buyurdu: "Allah'tan sakının, beş vakit namazınızı kılın, [Ramazan] ayınızda oruç tutun, mallarınızın zekâtını verin ve emir sahiplerinize itaat edin ki Rabbinizin cennetine giresiniz" (١).
وَقِيلَ: الْمُرَادُ أُمَرَاءُ السَّرَايَا، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ أَحْمَدَ الْمُلَيْحِيُّ، أَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النُّعَيْمِيُّ، أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، أَنَا صَدَقَةُ بْنُ الْفَضْلِ، أَنَا حَجَّاجُ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ يَعْلَى بْنِ مُسْلِمٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: {وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ} قَالَ: نَزَلَتْ فِي عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ حُذَافَةَ بْنِ قَيْسِ بْنِ عَدِيٍّ إِذْ بَعَثَهُ النَّبِيُّ ﷺ فِي سَرِّيَّةٍ (٢)
Bununla seriyye (müfreze) komutanlarının kastedildiği de söylenmiştir. Bize Abdülvâhid b. Ahmed el-Melîhî haber verdi, bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî bildirdi, bize Muhammed b. Yûsuf bildirdi, bize Muhammed b. İsmâîl bildirdi, bize Sadaka b. el-Fadl bildirdi, bize Haccâc b. Muhammed, Ya'lâ b. Müslim'den, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti; Yüce Allah'ın: {وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ} “...Resûl'e ve sizden olan emir sahiplerine itaat edin...” ayeti hakkında şöyle demiştir: Bu ayet, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bir seriyyede komutan olarak gönderdiğinde Ubeydullah b. Huzâfe b. Kays b. Adiyy hakkında indi (٢).
وَقَالَ عِكْرِمَةُ: أَرَادَ بِأُولِي الْأَمْرِ أَبَا بَكْرٍ وَعُمَرَ ﵄. حَدَّثَنَا أَبُو الْمُظَفَّرِ مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ التَّيْمِيُّ أَنَا أَبُو مُحَمَّدٍ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عُثْمَانَ بْنِ الْقَاسِمِ، أَخْبَرَنَا خَيْثَمَةُ بْنُ سُلَيْمَانَ بْنِ حَيْدَرَةَ الْأَطْرَابُلُسِيُّ، أَنَا عَمْرُو بْنُ أَبِي عَرْزَةَ بِالْكُوفَةِ، أَخْبَرَنَا ثَابِتُ بْنُ مُوسَى الْعَابِدُ، عَنْ سُفْيَانَ بْنِ عُيَيْنَةَ عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ عُمَيْرٍ عَنْ رَبْعِيٍّ، عَنْ حُذَيْفَةَ ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "إِنِّي لَا أَدْرِي مَا بَقَائِي فِيكُمْ فَاقْتَدُوا بِاللَّذِينَ مِنْ بِعْدِي أَبِي بَكْرٍ وَعُمَرَ" (٣) ، ﵄.
İkrime şöyle dedi: "Emir sahipleri ile Ebû Bekir ve Ömer radıyallâhu anhümâ'yı kastetmiştir." Bize Ebü'l-Muzaffer Muhammed b. Ahmed et-Teymî anlattı, bize Ebû Muhammed Abdurrahmân b. Osmân b. el-Kâsım bildirdi, bize Haysame b. Süleymân b. Haydere el-Atrâblusî haber verdi, bize Kûfe'de Amr b. Ebî Arze bildirdi, bize Âbid Sâbit b. Mûsâ haber verdi, o Süfyân b. Uyeyne'den, o Abdülmelik b. Umeyr'den, o Reb'î'den, o da Huzeyfe radıyallâhu anh'tan nakletti; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Aranızda ne kadar kalacağımı bilmiyorum. Benden sonra gelecek şu iki kişiye, Ebû Bekir ve Ömer'e radıyallâhu anhümâ uyun" (٣).
وَقَالَ عَطَاءٌ: هُمُ الْمُهَاجِرُونَ وَالْأَنْصَارُ وَالتَّابِعُونَ لَهُمْ بِإِحْسَانٍ بِدَلِيلِ قَوْلِهِ تَعَالَى {وَالسَّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ وَالْأَنْصَارِ} الْآيَةَ. أَخْبَرَنَا أَبُو بَكْرٍ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَحْمُودٍ، أَنَا أَبُو إِسْحَاقَ إِبْرَاهِيمُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْخَلَّالُ، أَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، عَنْ إِسْمَاعِيلَ الْمَكِّيُّ، عَنِ الْحَسَنِ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ ﵃ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "مَثَلُ أَصْحَابِي فِي أُمَّتِي كَالْمِلْحِ فِي الطَّعَامِ لَا يَصْلَحُ الطَّعَامُ إِلَّا بِالْمِلْحِ" قَالَ: قَالَ
Atâ ise şöyle demiştir: Yüce Allah'ın {وَالسَّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ وَالْأَنْصَارِ} “[İslam'a girmede] ilk öne geçen Muhacirler ve Ensar...” ayetinin delaletiyle, onlar Muhacirler, Ensar ve onlara güzellikle uyanlardır. Bize Ebû Bekir Muhammed b. Abdillâh b. Mahmûd haber verdi, bize Ebû İshâk İbrâhîm b. Abdillâh el-Hallâl bildirdi, bize Abdullâh b. el-Mübârek, İsmâîl el-Mekkî'den, o el-Hasan'dan, o da Enes b. Mâlik radıyallâhu anh'tan nakletti; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «مَثَلُ أَصْحَابِي فِي أُمَّتِي كَالْمِلْحِ فِي الطَّعَامِ لَا يَصْلَحُ الطَّعَامُ إِلَّا بِالْمِلْحِ» «Ümmetim içinde ashabımın misali, yemekteki tuz gibidir; yemek ancak tuzla tat bulur [düzelir].» [Râvi] dedi ki: [Hasan] şöyle dedi:
الْحَسَنُ: قَدْ ذَهَبَ مِلْحَنَا فَكَيْفَ نَصْلُحُ.
şöyle demiştir: "Tuzumuz gitti, artık nasıl düzeliriz?"
قَوْلُهُ ﷿: {فَإِنْ تَنَازَعْتُمْ} أَيْ: اخْتَلَفْتُمْ، {فِي شَيْءٍ} مِنْ أَمْرِ دِينِكُمْ، وَالتَّنَازُعُ، اخْتِلَافُ الْآرَاءِ وَأَصْلُهُ مِنَ النَّزْعِ فَكَأَنَّ الْمُتَنَازِعَيْنِ يَتَجَاذَبَانِ وَيَتَمَانَعَانِ، {فَرُدُّوهُ إِلَى اللَّهِ وَالرَّسُولِ} أَيْ: إِلَى كِتَابِ اللَّهِ وَإِلَى رَسُولِهِ مَا دَامَ حَيًّا وَبَعْدَ وَفَاتِهِ إِلَى سُنَّتِهِ، والرَّدُّ إِلَى الْكِتَابِ وَالسَّنَةِ وَاجِبٌ إِنْ وُجد فيهما، ٨٩/ب فَإِنْ لَمْ يُوجَدْ فَسَبِيلُهُ الِاجْتِهَادُ. وَقِيلَ: الرَّدُّ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى وَالرَّسُولِ أَنْ يَقُولَ لِمَا لَا يَعْلَمُ: اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَعْلَمُ. {إِنْ كُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ ذَلِكَ} أَيْ: الرَّدُّ إِلَى اللَّهِ وَالرَّسُولِ، {خَيْرٌ وَأَحْسَنُ تَأْوِيلًا} أَيْ: أَحْسَنُ مَآلًا وَعَاقِبَةً.
Yüce Allah'ın: {فَإِنْ تَنَازَعْتُمْ} “Eğer çekişirseniz” yani ihtilaf ederseniz, {فِي شَيْءٍ} “bir hususta” yani dininizin emirlerinden herhangi bir şeyde. Tenâzu' (تَنَازُع), görüş ayrılığı demektir; kökü 'nez' (نَزْع - çekip koparma) kelimesinden gelir. Sanki çekişen iki kişi birbirini çekip engelliyor gibidir. {فَرُدُّوهُ إِلَى اللَّهِ وَالرَّسُولِ} “onu Allah'a ve Resûl'e götürün” yani hayatta olduğu sürece Allah'ın Kitabı'na ve Resûlü'ne, vefatından sonra ise onun sünnetine götürün. Bu ikisinde mevcut ise Kitap ve Sünnet'e başvurmak farzdır. Eğer ikisinde bulunmazsa bunun yolu içtihattır. Denildi ki: Allah Teâlâ'ya ve Resûl'e götürmek, bilmediği şey için: "Allah ve Resûlü daha iyi bilir" demesidir. {إِنْ كُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ ذَلِكَ} “-şayet Allah'a ve ahiret gününe iman ediyorsanız-. Bu” yani Allah'a ve Resûl'e götürmek, {خَيْرٌ وَأَحْسَنُ تَأْوِيلًا} “hem daha hayırlı hem de netice bakımından daha güzeldir” yani sonuç ve akıbet itibarıyla daha güzeldir.
{أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ آمَنُوا بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَمَا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ يُرِيدُونَ أَنْ يَتَحَاكَمُوا إِلَى الطَّاغُوتِ وَقَدْ أُمِرُوا أَنْ يَكْفُرُوا بِهِ وَيُرِيدُ الشَّيْطَانُ أَنْ يُضِلَّهُمْ ضَلَالًا بَعِيدًا (٦٠) }
{أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ آمَنُوا بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَمَا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ يُرِيدُونَ أَنْ يَتَحَاكَمُوا إِلَى الطَّاغُوتِ وَقَدْ أُمِرُوا أَنْ يَكْفُرُوا بِهِ وَيُرِيدُ الشَّيْطَانُ أَنْ يُضِلَّهُمْ ضَلَالًا بَعِيدًا (٦٠) } “Sana indirilene ve senden önce indirilenlere inandıklarını iddia edenleri görmedin mi? Kendisini inkâr etmekle emrolundukları halde Tâğût'un huzurunda muhakeme olmak istiyorlar. Şeytan ise onları derin bir sapıklıkla saptırmak ister. (60)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ آمَنُوا بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَمَا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ يُرِيدُونَ أَنْ يَتَحَاكَمُوا إِلَى الطَّاغُوتِ} الْآيَةَ قَالَ الشَّعْبِيُّ: كَانَ بَيْنَ رَجُلٍ مِنَ الْيَهُودِ وَرَجُلٍ مِنَ الْمُنَافِقِينَ خُصُومَةٌ فَقَالَ الْيَهُودِيُّ: نَتَحَاكَمُ إِلَى مُحَمَّدٍ، لِأَنَّهُ عَرَفَ أَنَّهُ لَا يَأْخُذُ الرَّشْوَةَ وَلَا يَمِيلُ فِي الْحُكْمِ، وَقَالَ الْمُنَافِقُ: نَتَحَاكَمُ إِلَى الْيَهُودِ لِعِلْمِهِ أَنَّهُمْ يَأْخُذُونَ الرَّشْوَةَ وَيَمِيلُونَ فِي الْحُكْمِ، فَاتَّفَقَا عَلَى أَنَّ يَأْتِيَا كَاهِنًا فِي جُهَيْنَةَ فَيَتَحَاكَمَا إِلَيْهِ، فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ (١) .
Yüce Allah'ın: {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ آمَنُوا بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَمَا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ يُرِيدُونَ أَنْ يَتَحَاكَمُوا إِلَى الطَّاغُوتِ} “Sana indirilene ve senden önce indirilenlere inandıklarını iddia edenleri görmedin mi? ...Tâğût'un huzurunda muhakeme olmak istiyorlar...” ayeti hakkında Şa'bî şöyle dedi: Yahudilerden bir adam ile münafıklardan bir adam arasında bir husumet vardı. Yahudi: "Muhammed'in huzurunda muhakeme olalım" dedi; çünkü onun rüşvet almadığını ve hükümde tarafgirlik yapmadığını biliyordu. Münafık ise: "Yahudilerin huzurunda muhakeme olalım" dedi; zira onların rüşvet aldıklarını ve hükümde tarafgirlik yaptıklarını biliyordu. Sonunda Cüheyne kabilesindeki bir kâhine gidip onun huzurunda muhakeme olmak üzere anlaştılar. Bunun üzerine bu ayet indi (١).
قَالَ جَابِرٌ: كَانَتِ الطَّوَاغِيتُ الَّتِي يَتَحَاكَمُونَ إِلَيْهَا وَاحِدٌ فِي جُهَيْنَةَ وَوَاحِدٌ فِي أَسْلَمَ، وَفِي كُلِّ حَيٍّ كُهَّانٌ.
Câbir şöyle dedi: Muhakeme olmak için gittikleri tağutlardan biri Cüheyne'de, biri de Eslem'de idi ve her kabilede kâhinler vardı.
وَقَالَ الْكَلْبِيُّ عَنْ أَبِي صَالِحٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: نَزَلَتْ فِي رَجُلٍ مِنَ الْمُنَافِقِينَ يُقَالُ لَهُ بِشْرٌ، كَانَ بَيْنَهُ وَبَيْنَ يَهُودِيٍّ خُصُومَةٌ فَقَالَ الْيَهُودِيُّ: نَنْطَلِقُ إِلَى مُحَمَّدٍ، وَقَالَ الْمُنَافِقُ: بَلْ إِلَى كَعْبِ بْنِ الْأَشْرَفِ، وَهُوَ الَّذِي سَمَّاهُ اللَّهُ الطَّاغُوتَ، فَأَبَى الْيَهُودِيُّ أَنْ يُخَاصِمَهُ إِلَّا إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، فَلَمَّا رَأَى الْمُنَافِقُ ذَلِكَ أَتَى مَعَهُ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَقَضَى رَسُولُ اللَّهِ ﷺ لِلْيَهُودِيِّ، فَلَمَّا خَرَجَا مِنْ عِنْدِهِ لَزِمَهُ الْمُنَافِقُ، وَقَالَ: انْطَلَقَ بِنَا إِلَى عُمَرَ ﵁، فَأَتَيَا عُمَرَ، فَقَالَ الْيَهُودِيُّ: اخْتَصَمْتُ أَنَا وَهَذَا إِلَى مُحَمَّدٍ فَقَضَى لِي عَلَيْهِ فَلَمْ يَرْضَ بِقَضَائِهِ وَزَعَمَ أَنَّهُ يُخَاصِمُ إِلَيْكَ، فَقَالَ عُمَرُ ﵁ لِلْمُنَافِقِ: أَكَذَلِكَ؟ قَالَ: نَعَمْ، قَالَ لَهُمَا رُوَيْدَكُمَا
Kelbî, Ebû Sâlih'ten, o da İbn Abbâs'tan nakletti: [Bu ayet] Bişr adı verilen münafıklardan bir adam hakkında indi. Onunla bir Yahudi arasında bir husumet (anlaşmazlık) vardı. Yahudi: "Muhammed'e gidelim" dedi. Münafık ise: "Aksine Kâ'b b. el-Eşref'e [gidelim]" dedi; o da Allah'ın Tâğût diye isimlendirdiği kimsedir. Yahudi, davayı Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den başkasına götürmeye yanaşmadı. Münafık bunu görünce onunla birlikte Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e geldi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Yahudi'nin lehine hüküm verdi. Onun huzurundan çıktıklarında münafık onun yakasını bırakmadı ve: "Bizimle Ömer radıyallâhu anh'a gel" dedi. Böylece Ömer'e geldiler. Yahudi: "Ben ve bu adam Muhammed'in huzurunda davalaştık; o da onun aleyhine benim lehime hükmetti. Fakat o, onun hükmüne razı olmadı ve davayı sana getirmek istediğini iddia etti" dedi. Ömer radıyallâhu anh münafığa: "Öyle mi?" diye sordu. O da: "Evet" dedi. [Ömer] ikisine: "Ben yanınıza çıkıncaya kadar biraz bekleyin" dedi.
حَتَّى أَخْرُجَ إِلَيْكُمَا فَدَخَلَ عُمَرُ الْبَيْتَ وَأَخَذَ السَّيْفَ وَاشْتَمَلَ عَلَيْهِ ثُمَّ خَرَجَ فَضَرَبَ بِهِ الْمُنَافِقَ حَتَّى بَرُدَ، وَقَالَ: هَكَذَا أَقْضِي بَيْنَ مَنْ لَمْ يَرْضَ بِقَضَاءِ اللَّهِ وَقَضَاءِ رَسُولِهِ. فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ. وَقَالَ جِبْرِيلُ: إِنَّ عُمَرَ ﵁ فَرَّقَ بَيْنَ الْحَقِّ وَالْبَاطِلِ، فَسُمِّيَ الْفَارُوقُ (١) .
Ömer eve girdi, kılıcını alıp kuşandı, sonra dışarı çıktı ve canı çıkıncaya kadar o kılıçla münafığa vurdu ve şöyle dedi: "Allah'ın hükmüne ve Resûlü'nün hükmüne razı olmayan kimse hakkında ben böyle hükmederim." Bunun üzerine bu ayet indi. Cibril de: "Şüphesiz Ömer radıyallâhu anh hak ile batılın arasını ayırdı" dedi ve bu yüzden el-Fârûk olarak isimlendirildi (١).
وَقَالَ السُّدِّيُّ: كَانَ نَاسٌ مِنَ الْيَهُودِ أَسْلَمُوا وَنَافَقَ بَعْضُهُمْ وَكَانَتْ قُرَيْظَةُ وَالنَّضِيرُ فِي الْجَاهِلِيَّةِ إِذَا قَتَلَ رَجُلٌ مِنْ بَنِي قُرَيْظَةَ رَجُلًا مِنْ بَنِي النَّضِيرِ قُتِلَ بِهِ أَوْ أُخِذَ دِيَتُهُ مِائَةَ وَسَقٍ مِنْ تَمْرٍ، وَإِذَا قَتَلَ رَجُلٌ مِنْ بَنِي النَّضِيرِ رَجُلًا مِنْ قُرَيْظَةَ لَمْ يُقْتَلْ بِهِ وَأَعْطَى دِيَتَهُ سِتِّينَ وَسْقًا، وَكَانَتِ النَّضِيرُ وَهُمْ حُلَفَاءُ الْأَوْسِ أَشْرَفَ وَأَكْثَرَ مِنْ قُرَيْظَةَ وَهْمُ حُلَفَاءُ الْخَزْرَجِ، فَلَمَّا جَاءَ اللَّهُ بِالْإِسْلَامِ وَهَاجَرَ النَّبِيُّ ﷺ إِلَى الْمَدِينَةِ، قَتَلَ رَجُلٌ مِنَ النَّضِيرِ رَجُلًا مِنْ قُرَيْظَةَ فَاخْتَصَمُوا فِي ذَلِكَ، فَقَالَتْ بَنُو النَّضِيرِ: كُنَّا وَأَنْتُمْ قَدِ اصْطَلَحْنَا عَلَى أَنْ نَقْتُلَ مِنْكُمْ وَلَا تَقْتُلُونَ مِنَّا، وِدِيَتُكُمْ سِتُّونَ وَسْقًا وِدِيَتُنَا مِائَةُ وَسْقٍ، فَنَحْنُ نُعْطِيكُمْ ذَلِكَ، فَقَالَتِ الْخَزْرَجُ: هَذَا شَيْءٌ كُنْتُمْ فَعَلْتُمُوهُ فِي الْجَاهِلِيَّةِ لِكَثْرَتِكُمْ وَقِلَّتِنَا فَقَهَرْتُمُونَا، وَنَحْنُ وَأَنْتُمُ الْيَوْمَ إِخْوَةٌ وَدِينُنَا وَدِينُكُمْ وَاحِدٌ فَلَا فَضْلَ لَكُمْ عَلَيْنَا، فَقَالَ الْمُنَافِقُونَ مِنْهُمْ: انْطَلَقُوا إِلَى أَبِي بُرْدَةَ الْكَاهِنِ الْأَسْلَمِيِّ، وَقَالَ الْمُسْلِمُونَ مِنَ الْفَرِيقَيْنِ: لَا بَلْ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ فَأَبَى الْمُنَافِقُونَ وَانْطَلَقُوا إِلَى أَبِي بُرْدَةَ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ، فَقَالَ: أَعَظِمُوا اللُّقْمَةَ، يَعْنِي الْحَظَّ، فَقَالُوا: لَكَ عَشْرَةُ أَوْسُقٍ، قَالَ: لَا بَلْ مِائَةُ وَسَقٍ دِيَتِي، فَأَبَوْا أَنْ يُعْطُوهُ فَوْقَ عَشْرَةِ أَوْسُقٍ وَأَبَى أَنْ يُحَكِّمَ بَيْنَهُمْ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى آيَةَ الْقَصَاصِ، وَهَذِهِ الْآيَةُ: {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ آمَنُوا بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَمَا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ يُرِيدُونَ أَنْ يَتَحَاكَمُوا إِلَى الطَّاغُوتِ} (٢) يَعْنِي الْكَاهِنَ أَوْ كَعْبِ بْنِ الْأَشْرَفِ، {وَقَدْ أُمِرُوا أَنْ يَكْفُرُوا بِهِ وَيُرِيدُ الشَّيْطَانُ أَنْ يُضِلَّهُمْ ضَلَالًا بَعِيدًا}
Süddî şöyle dedi: Yahudilerden bazı insanlar Müslüman olmuş, bazısı ise nifaka düşmüştü. Câhiliye döneminde Kurayza ve Nadîr kabileleri arasında şöyle bir adet vardı: Benî Kurayza'dan bir adam, Benî Nadîr'den bir adamı öldürdüğünde ya kısas edilir ya da diyeti yüz vesak hurma alınırdı. Benî Nadîr'den bir adam, Kurayza'dan bir adamı öldürdüğünde ise kısas edilmez, altmış vesak diyet öderdi. Evs kabilesinin müttefiki olan Nadîr, Hazrec'in müttefiki olan Kurayza'dan daha şerefli ve sayıca daha çoktu. Allah İslâm'ı getirip Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Medine'ye hicret ettiğinde, Nadîr'den bir adam Kurayza'dan bir adamı öldürdü ve bu hususta çekiştiler. Benî Nadîr: "Biz ve siz, bizden öldürülürse kısas yapılması, sizden öldürülürse yapılmaması, diyetinizin altmış vesak, bizim diyetimizin yüz vesak olması hususunda anlaşmıştık. Biz size bunu veriyoruz" dediler. Hazrec ise: "Bu, sizin çokluğunuz ve bizim azlığımız sebebiyle Câhiliyede bize üstün gelip yaptığınız bir şeydi. Bugün biz ve siz kardeşiz, dinimiz de dininiz de birdir; dolayısıyla bize karşı bir üstünlüğünüz yoktur" dedi. İçlerindeki münafıklar: "Eslem kabilesinden kâhin Ebû Bürde'ye gidin" dediler. İki grubun Müslümanları ise: "Hayır, bilakis Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gidelim" dediler. Münafıklar diretip aralarında hükmetmesi için Ebû Bürde'ye gittiler. O da: "Lokmayı büyütün (yani payımı artırın)" dedi. "Sana on vesak var" dediler. O: "Hayır, bilakis benim diyetim yüz vesaktır" dedi. Ona on vesaktan fazlasını vermeyi kabul etmediler, o da aralarında hüküm vermeyi reddetti. Bunun üzerine Allah Teâlâ kısas ayetini ve şu ayeti indirdi: {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ آمَنُوا بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَمَا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ يُرِيدُونَ أَنْ يَتَحَاكَمُوا إِلَى الطَّاغُوتِ} (٢) “Sana indirilene ve senden önce indirilenlere inandıklarını iddia edenleri görmedin mi? ...Tâğût'un huzurunda muhakeme olmak istiyorlar...” Yani kâhini veya Kâ'b b. el-Eşref'i kastetmektedir. {وَقَدْ أُمِرُوا أَنْ يَكْفُرُوا بِهِ وَيُرِيدُ الشَّيْطَانُ أَنْ يُضِلَّهُمْ ضَلَالًا بَعِيدًا} “Kendisini inkâr etmekle emrolundukları halde. Şeytan ise onları derin bir sapıklıkla saptırmak ister.”
{وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ تَعَالَوْا إِلَى مَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَإِلَى الرَّسُولِ رَأَيْتَ الْمُنَافِقِينَ يَصُدُّونَ عَنْكَ صُدُودًا (٦١) فَكَيْفَ إِذَا أَصَابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ ثُمَّ جَاءُوكَ يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ إِنْ أَرَدْنَا إِلَّا إِحْسَانًا وَتَوْفِيقًا (٦٢) }
{وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ تَعَالَوْا إِلَى مَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَإِلَى الرَّسُولِ رَأَيْتَ الْمُنَافِقِينَ يَصُدُّونَ عَنْكَ صُدُودًا (٦١) فَكَيْفَ إِذَا أَصَابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ ثُمَّ جَاءُوكَ يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ إِنْ أَرَدْنَا إِلَّا إِحْسَانًا وَتَوْفِيقًا (٦٢) } “Onlara: 'Allah'ın indirdiğine ve Resûl'e gelin' denildiği zaman, o münafıkların senden büsbütün yüz çevirdiklerini görürsün. (61) Kendi ellerinin işledikleri yüzünden başlarına bir musibet geldiği, sonra da sana gelip: 'Biz ancak iyilik ve uzlaşma istedik' diye Allah'a yemin ettikleri zaman durumları nasıl olur? (62)”
{وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ تَعَالَوْا إِلَى مَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَإِلَى الرَّسُولِ رَأَيْتَ الْمُنَافِقِينَ يَصُدُّونَ عَنْكَ صُدُودًا} أَيْ: يُعْرِضُونَ عَنْكَ إِعْرَاضًا.
{وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ تَعَالَوْا إِلَى مَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَإِلَى الرَّسُولِ رَأَيْتَ الْمُنَافِقِينَ يَصُدُّونَ عَنْكَ صُدُودًا} “Onlara: 'Allah'ın indirdiğine ve Resûl'e gelin' denildiği zaman, o münafıkların senden büsbütün yüz çevirdiklerini görürsün.” Yani senden bütünüyle yüz çevirirler.
{فَكَيْفَ إِذَا أَصَابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ} هَذَا وَعِيدٌ، أَيْ: فَكَيْفَ يَصْنَعُونَ إِذَا أَصَابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ، {بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ} يَعْنِي: عُقُوبَةَ صُدُودِهِمْ، وَقِيلَ: هِيَ كُلُّ مُصِيبَةٍ تُصِيبُ جَمِيعَ الْمُنَافِقِينَ فِي الدُّنْيَا
{فَكَيْفَ إِذَا أَصَابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ} “Peki, başlarına bir musibet geldiğinde [halleri] nasıl olacak?” Bu bir tehdittir; yani başlarına bir musibet geldiğinde ne yapacaklar? {بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ} “Kendi elleriyle yapıp önden gönderdikleri [işler] yüzünden” yani yüz çevirmelerinin cezası olarak. Şöyle de denilmiştir: Bu, dünyada bütün münafıkların başına gelen her bir musibettir.
وَالْآخِرَةِ، وَتَمَّ الْكَلَامُ هَاهُنَا، ثُمَّ عَادَ الْكَلَامُ إِلَى مَا سَبَقَ، يُخْبِرُ عَنْ فِعْلِهِمْ فقال: {ثُمَّ جَاؤُوكَ} يَعْنِي: يَتَحَاكَمُونَ إِلَى الطَّاغُوتِ، {ثُمَّ جَاءُوكَ} [يُحْيُونَكَ وَيَحْلِفُونَ] (١) .
Söz burada tamamlandı, sonra onların yaptıklarını haber vererek söz önceki konuya döndü ve şöyle buyurdu: {ثُمَّ جَاؤُوكَ} “sonra sana gelirler” yani Tâğût'un huzurunda muhakeme olurlar, {ثُمَّ جَاءُوكَ} “sonra sana gelirler” [seni selamlarlar ve yemin ederler] (١).
وَقِيلَ: أَرَادَ بِالْمُصِيبَةِ قَتْلَ عُمَرَ ﵁ المنافق، ثم جاؤوا يَطْلُبُونَ دِيَتَهُ، {يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ إِنْ أَرَدْنَا} مَا أَرَدْنَا بِالْعُدُولِ عَنْهُ فِي الْمُحَاكَمَةِ أَوْ بِالتَّرَافُعِ إِلَى عُمَرَ، {إِلَّا إِحْسَانًا وَتَوْفِيقًا} قَالَ الْكَلْبِيُّ: إِلَّا إِحْسَانًا فِي الْقَوْلِ، وَتَوْفِيقًا: صَوَابًا، وَقَالَ ابْنُ كَيْسَانَ: حَقًّا وَعَدْلًا نَظِيرُهُ: "لِيَحْلِفُنَّ إِنْ أَرَدْنَا إِلَّا الْحُسْنَى"، وَقِيلَ: هُوَ إِحْسَانُ بَعْضِهِمْ إِلَى بَعْضٍ، وَقِيلَ: هُوَ تَقْرِيبُ الْأَمْرِ مِنَ الْحَقِّ، لَا الْقَضَاءُ عَلَى أَمْرِ الْحَكَمِ، وَالتَّوْفِيقُ: هُوَ مُوَافَقَةُ الْحَقِّ، وَقِيلَ: هُوَ التَّأْلِيفُ وَالْجَمْعُ بَيْنَ الْخَصْمَيْنِ.
Musibetten kastın, Ömer radıyallâhu anh'ın münafığı öldürmesi olduğu da söylenmiştir; sonra onun diyetini istemek üzere gelmişlerdir. {يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ إِنْ أَرَدْنَا} “Allah'a yemin ederler: 'Biz istemedik...'” yani muhakemede ondan sapmakla yahut Ömer'e başvurmakla başka bir şey istemedik, {إِلَّا إِحْسَانًا وَتَوْفِيقًا} “...ancak iyilik ve uzlaşma istedik”. Kelbî: "Sözde iyilikten ve tevfîk olarak da doğru olanı bulmaktan başka bir şey istemedik" demiştir. İbn Keysân: "Hak ve adalet istedik" demiştir; bunun benzeri: "Biz iyilikten başka bir şey istemedik diye yemin edecekler" ayetidir. Birbirlerine iyilik etmeleri olduğu da söylenmiştir. Meselenin hakeme bırakılıp hükme bağlanması değil, hakka yaklaştırılması olduğu da söylenmiştir. Tevfîk: Hakka muvafakat etmektir; hasımların arasını bulup birleştirmek olduğu da söylenmiştir.
{أُولَئِكَ الَّذِينَ يَعْلَمُ اللَّهُ مَا فِي قُلُوبِهِمْ فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ وَعِظْهُمْ وَقُلْ لَهُمْ فِي أَنْفُسِهِمْ قَوْلًا بَلِيغًا (٦٣) وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ رَسُولٍ إِلَّا لِيُطَاعَ بِإِذْنِ اللَّهِ وَلَوْ أَنَّهُمْ إِذْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ جَاءُوكَ فَاسْتَغْفَرُوا اللَّهَ وَاسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ لَوَجَدُوا اللَّهَ تَوَّابًا رَحِيمًا (٦٤) فَلَا وَرَبِّكَ لَا يُؤْمِنُونَ حَتَّى يُحَكِّمُوكَ فِيمَا شَجَرَ بَيْنَهُمْ ثُمَّ لَا يَجِدُوا فِي أَنْفُسِهِمْ حَرَجًا مِمَّا قَضَيْتَ وَيُسَلِّمُوا تَسْلِيمًا (٦٥) }
{أُولَئِكَ الَّذِينَ يَعْلَمُ اللَّهُ مَا فِي قُلُوبِهِمْ فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ وَعِظْهُمْ وَقُلْ لَهُمْ فِي أَنْفُسِهِمْ قَوْلًا بَلِيغًا (٦٣) وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ رَسُولٍ إِلَّا لِيُطَاعَ بِإِذْنِ اللَّهِ وَلَوْ أَنَّهُمْ إِذْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ جَاءُوكَ فَاسْتَغْفَرُوا اللَّهَ وَاسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ لَوَجَدُوا اللَّهَ تَوَّابًا رَحِيمًا (٦٤) فَلَا وَرَبِّكَ لَا يُؤْمِنُونَ حَتَّى يُحَكِّمُوكَ فِيمَا شَجَرَ بَيْنَهُمْ ثُمَّ لَا يَجِدُوا فِي أَنْفُسِهِمْ حَرَجًا مِمَّا قَضَيْتَ وَيُسَلِّمُوا تَسْلِيمًا (٦٥) } “Onlar, kalplerinde olanı Allah'ın bildiği kimselerdir. Artık onlara aldırma, kendilerine öğüt ver ve onlara içlerine işleyecek tesirli söz söyle! (63) Biz her peygamberi, ancak Allah'ın izniyle kendisine itaat edilsin diye gönderdik. Eğer onlar kendilerine zulmettikleri vakit sana gelip Allah'tan mağfiret dileselerdi ve Peygamber de onlar için mağfiret dileseydi, elbette Allah'ı tevbeleri kabul eden ve merhamet eden olarak bulurlardı. (64) Hayır, Rabbine andolsun ki onlar aralarında çıkan anlaşmazlıklarda seni hakem kılıp, sonra da verdiğin hükme içlerinde hiçbir sıkıntı duymaksızın tam bir teslimiyetle boyun eğmedikçe iman etmiş olmazlar. (65)”
{أُولَئِكَ الَّذِينَ يَعْلَمُ اللَّهُ مَا فِي قُلُوبِهِمْ} مِنَ النِّفَاقِ، أَيْ: عَلِمَ أَنَّ مَا فِي قُلُوبِهِمْ خِلَافَ مَا فِي أَلْسِنَتِهِمْ، {فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ} أَيْ: عَنْ عُقُوبَتِهِمْ وَقِيلَ: فَأُعْرِضُ عَنْ قَبُولِ عُذْرِهِمْ وَعِظْهُمْ بِاللِّسَانِ، وَقُلْ لَهُمْ قَوْلًا بَلِيغًا، وَقِيلَ: هُوَ التَّخْوِيفُ بِاللَّهِ، وَقِيلَ: أَنْ تَوَعَّدَهُمْ بِالْقَتْلِ إِنْ لَمْ يَتُوبُوا، قَالَ الْحَسَنُ: الْقَوْلُ الْبَلِيغُ أَنْ يَقُولَ لَهُمْ: إِنْ أَظْهَرْتُمْ مَا فِي قُلُوبِكُمْ مِنَ النِّفَاقِ قُتِلْتُمْ لِأَنَّهُ يَبْلُغُ مِنْ نُفُوسِهِمْ كُلَّ مَبْلَغٍ، وَقَالَ الضَّحَّاكُ: {فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ وَعِظْهُمْ} فِي الْمَلَإِ {وَقُلْ لَهُمْ فِي أَنْفُسِهِمْ قَوْلًا بَلِيغًا} فِي السِّرِّ وَالْخَلَاءِ، وَقَالَ: قِيلَ هَذَا مَنْسُوخٌ بآية القتال.
{أُولَئِكَ الَّذِينَ يَعْلَمُ اللَّهُ مَا فِي قُلُوبِهِمْ} “Onlar, kalplerinde olanı Allah'ın bildiği kimselerdir” nifaktan olanı; yani kalplerinde olanın dillerindekine aykırı olduğunu bilmiştir. {فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ} “Artık onlara aldırma” yani cezalandırmaktan vazgeç. Onların özrünü kabul etmekten yüz çevir, dille öğüt ver ve onlara tesirli söz söyle, şeklinde de açıklanmıştır. Bunun Allah ile korkutmak olduğu da söylenmiştir; tevbe etmedikleri takdirde onları ölümle tehdit etmek olduğu da söylenmiştir. Hasan şöyle dedi: Tesirli söz; onlara 'Kalplerinizdeki nifakı açığa vurursanız öldürülürsünüz' demendir; çünkü bu onların canına en çok işleyen sözdür. Dahhâk ise: {فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ وَعِظْهُمْ} “Artık onlara aldırma ve onlara öğüt ver” topluluk içinde, {وَقُلْ لَهُمْ فِي أَنْفُسِهِمْ قَوْلًا بَلِيغًا} “ve onlara içlerine işleyecek tesirli söz söyle” gizlide ve baş başa kaldıklarında, demiştir. Bunun kıtal (savaş) ayetiyle neshedildiği de söylenmiştir.
وله ﷿ {وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ رَسُولٍ إِلَّا لِيُطَاعَ بِإِذْنِ اللَّهِ} أَيْ: بِأَمْرِ اللَّهِ لِأَنَّ طَاعَةَ الرَّسُولِ وَجَبَتْ بِأَمْرِ اللَّهِ، قَالَ الزَّجَّاجُ: لِيُطَاعَ بِإِذْنِ اللَّهِ لِأَنَّ اللَّهَ قَدْ أَذِنَ فِيهِ وَأَمَرَ بِهِ، وَقِيلَ: إِلَّا لِيُطَاعَ كَلَامٌ تَامٌّ كَافٍ، بِإِذْنِ اللَّهِ تَعَالَى أَيْ: بِعِلْمِ اللَّهِ وَقَضَائِهِ، أَيْ: وُقُوعُ طَاعَتِهِ يَكُونُ بِإِذْنِ اللَّهِ، {وَلَوْ أَنَّهُمْ إِذْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ} بِتَحَاكُمِهِمْ إِلَى الطَّاغُوتِ {جَاءُوكَ فَاسْتَغْفَرُوا اللَّهَ وَاسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ لَوَجَدُوا اللَّهَ تَوَّابًا رَحِيمًا}
Yüce Allah'ın: {وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ رَسُولٍ إِلَّا لِيُطَاعَ بِإِذْنِ اللَّهِ} “Biz her peygamberi, ancak Allah'ın izniyle kendisine itaat edilsin diye gönderdik” yani Allah'ın emriyle; çünkü Resûl'e itaat Allah'ın emriyle vacip kılınmıştır. Zeccâc: "Allah'ın izniyle itaat edilsin diye, zira Allah buna izin vermiş ve bunu emretmiştir" demiştir. Şöyle de denilmiştir: 'Kendisine itaat edilsin diye' kısmı tam ve yeterli bir sözdür; 'Allah Teâlâ'nın izniyle' ise Allah'ın ilmi ve kazasıyladır; yani ona itaatin gerçekleşmesi Allah'ın izniyledir. {وَلَوْ أَنَّهُمْ إِذْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ} “Eğer onlar kendilerine zulmettikleri vakit” Tâğût'un huzurunda muhakeme olmak suretiyle, {جَاءُوكَ فَاسْتَغْفَرُوا اللَّهَ وَاسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ لَوَجَدُوا اللَّهَ تَوَّابًا رَحِيمًا} “sana gelip Allah'tan mağfiret dileselerdi ve Peygamber de onlar için mağfiret dileseydi, elbette Allah'ı tevbeleri kabul eden ve merhamet eden olarak bulurlardı.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: {فَلَا وَرَبِّكَ لَا يُؤْمِنُونَ حَتَّى يُحَكِّمُوكَ} الْآيَةَ.
Yüce Allah'ın: {فَلَا وَرَبِّكَ لَا يُؤْمِنُونَ حَتَّى يُحَكِّمُوكَ} “Hayır, Rabbine andolsun ki onlar, aralarında seni hakem kılmadıkça iman etmiş olmazlar...” âyeti[dir].
أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ الْمُلَيْحِيُّ، أَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النُّعَيْمِيُّ، أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، أَنَا أَبُو الْيَمَانِ، أَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، أَخْبَرَنِي عُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ: أَنَّ الزُّبَيْرَ ﵁ كَانَ يُحَدِّثُ أَنَّهُ خَاصَمَ رَجُلًا مِنَ الْأَنْصَارِ قَدْ شَهِدَ بَدْرًا إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فِي شِرَاجٍ (١) مِنَ الْحَرَّةِ كَانَا يَسْقِيَانِ بِهِ. كِلَاهُمَا، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ لِلزُّبَيْرِ: اسْقِ يَا زُبَيْرُ، ثُمَّ أَرْسِلْ إِلَى جَارِكَ، فَغَضِبَ الْأَنْصَارِيُّ، ثُمَّ قَالَ: يَا رَسُولُ اللَّهِ أَنْ كَانَ ابْنَ عَمَّتِكَ؟ فَتَلَوَّنَ وَجْهُ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، ثُمَّ قَالَ لِلزُّبَيْرِ: اسْقِ ثُمَّ احْبِسِ الْمَاءَ حَتَّى يَبْلُغَ الْجِدْرَ، فَاسْتَوْعَى رَسُولُ اللَّهِ ﷺ حِينَئِذٍ لِلزُّبَيْرِ حَقَّهُ، وَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ قَبْلَ ذلك أشار ٩٠/أعَلَى الزُّبَيْرِ بِرَأْيٍ أَرَادَ بِهِ سَعَةً لَهُ وَلِلْأَنْصَارِيِّ، فَلَمَّا أَحْفَظَ الأَنْصَارِيُّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ اسْتَوْعَى لِلزُّبَيْرِ حَقَّهُ فِي صَرِيحِ الْحُكْمِ.
Bize Abdülvâhid el-Melîhî haber verdi, bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî bildirdi, bize Muhammed b. Yûsuf bildirdi, bize Muhammed b. İsmâîl bildirdi, bize Ebü'l-Yemân bildirdi, bize Şuayb, Zührî'den bildirdi, bana Urve b. ez-Zübeyr haber verdi: Zübeyr radıyallâhu anh, Bedir'e katılmış olan Ensar'dan bir adamla, Harre'deki her ikisinin de sulama yaptığı su kanalları (١) hususunda Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzurunda davalaştığını anlatırdı. Resûlullah Zübeyr'e: "Ey Zübeyr, [önce arazini] sula, sonra suyu komşuna salıver" buyurdu. Ensarî buna kızıp: "Ey Allah'ın Resûlü, halanın oğlu olduğu için mi [böyle hükmettin]?" dedi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yüzünün rengi değişti. Sonra Zübeyr'e: "[Arazini] sula, sonra su duvar boyuna ulaşıncaya kadar suyu tut" buyurdu. İşte o zaman Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Zübeyr'in hakkını tastamam aldı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bundan önce Zübeyr'e hem kendisi hem de Ensarî için bir kolaylık olmasını dilediği bir görüş teklif etmişti. Ensarî, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i öfkelendirince, açık hüküm çerçevesinde Zübeyr'e hakkını eksiksiz olarak verdi.
قَالَ عُرْوَةُ: قَالَ الزُّبَيْرُ: وَاللَّهِ مَا أَحْسَبُ هَذِهِ الْآيَةَ إِلَّا نَزَلَتْ فِي ذَلِكَ {فَلَا وَرَبِّكَ لَا يُؤْمِنُونَ حَتَّى يُحَكِّمُوكَ فِيمَا شَجَرَ بَيْنَهُمْ} (٢) الْآيَةَ.
Urve şöyle dedi: Zübeyr: "Vallahi bu ayetin: {فَلَا وَرَبِّكَ لَا يُؤْمِنُونَ حَتَّى يُحَكِّمُوكَ فِيمَا شَجَرَ بَيْنَهُمْ} (٢) “Hayır, Rabbine andolsun ki onlar aralarında çıkan anlaşmazlıklarda seni hakem kılmadıkça iman etmiş olmazlar...” ancak bu hadise hakkında indiğini zannediyorum" dedi.
وَرُوِيَ أَنَّ الْأَنْصَارِيَّ الَّذِي خَاصَمَ الزُّبَيْرَ كَانَ اسْمُهُ حَاطِبَ بْنَ أَبِي بَلْتَعَةَ فَلَمَّا خَرَجَا مَرَّ عَلَى الْمِقْدَادِ فَقَالَ: لِمَنْ كَانَ الْقَضَاءُ، فَقَالَ الْأَنْصَارِيُّ: قَضَى لِابْنِ عَمَّتِهِ وَلَوَى شِدْقَهُ فَفَطِنَ لَهُ يَهُودِيٌّ كَانَ مَعَ الْمِقْدَادِ، فَقَالَ: قَاتَلَ اللَّهُ هَؤُلَاءِ يَشْهَدُونَ أَنَّهُ رَسُولُ اللَّهِ ثُمَّ يَتَّهِمُونَهُ فِي قَضَاءٍ يَقْضِي بَيْنَهُمْ، وَايْمُ اللَّهِ لَقَدْ أَذْنَبْنَا ذَنْبًا مَرَّةً فِي حَيَاةِ مُوسَى ﵇ فَدَعَا مُوسَى إِلَى التَّوْبَةِ مِنْهُ، فَقَالَ: اقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ فَفَعَلْنَا فَبَلَغَ قَتْلَانَا سَبْعِينَ أَلْفًا فِي طَاعَةِ رَبِّنَا حَتَّى رَضِيَ عَنَّا، فَقَالَ ثَابِتُ بْنُ قَيْسِ بْنِ شَمَّاسٍ: أَمَا وَاللَّهِ إِنَّ اللَّهَ لِيَعْلَمُ مِنِّي الصِّدْقَ وَلَوْ أَمَرَنِي مُحَمَّدٌ أَنْ أَقْتُلَ نَفْسِي لَفَعَلْتُ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ فِي شَأْنِ حَاطِبِ بْنِ أَبِي بَلْتَعَةَ: {فَلَا وَرَبِّكَ لَا يُؤْمِنُونَ حَتَّى يُحَكِّمُوكَ} (٣) .
Rivayet edildiğine göre Zübeyr ile davalaşan Ensarî'nin adı Hâtıb b. Ebî Beltea idi. Dışarı çıktıklarında Mikdâd'a rastladı. Mikdâd: "Hüküm kimin lehine oldu?" dedi. Ensarî dudak bükerek: "Halanın oğlu lehine hükmetti" dedi. Mikdâd'ın yanında bulunan bir Yahudi bunu fark edip şöyle dedi: "Allah bunların canını alsın! Onun Allah'ın Resûlü olduğuna şehadet ediyorlar, sonra da aralarında verdiği hükümde onu itham ediyorlar. Allah'a yemin olsun ki Mûsâ aleyhisselâm zamanında bir günah işlemiştik. Mûsâ bundan dolayı tevbeye çağırdı ve: 'Birbirinizi öldürün' dedi; biz de yaptık ve Rabbimiz bizden razı oluncaya kadar O'na itaat uğruna öldürülenlerimiz yetmiş bine ulaştı." Bunun üzerine Sâbit b. Kays b. Şemmâs şöyle dedi: "Haberiniz olsun, vallahi Allah benim doğru olduğumu bilmektedir; Muhammed bana kendimi öldürmemi emretseydi muhakkak yapardım." Bunun üzerine Allah Teâlâ Hâtıb b. Ebî Beltea hakkında şu ayeti indirdi: {فَلَا وَرَبِّكَ لَا يُؤْمِنُونَ حَتَّى يُحَكِّمُوكَ} (٣) “Hayır, Rabbine andolsun ki onlar seni hakem kılmadıkça iman etmiş olmazlar...”.
وَقَالَ مُجَاهِدٌ وَالشَّعْبِيُّ: نَزَلَتْ فِي بِشْرٍ الْمُنَافِقِ وَالْيَهُودِيِّ اللَّذَيْنِ اخْتَصَمَا إِلَى عُمَرَ ﵁ (٤) .
Mücâhid ve Şa'bî şöyle dedi: [Bu ayet] Ömer radıyallâhu anh'ın huzurunda muhakeme olan münafık Bişr ile Yahudi hakkında indi (٤).
قَوْلُهُ تَعَالَى: {فَلَا} أَيْ: لَيْسَ الْأَمْرُ كَمَا يَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ مُؤْمِنُونَ ثُمَّ لَا يَرْضَوْنَ بِحُكْمِكَ، ثُمَّ اسْتَأْنَفَ
Yüce Allah'ın: {فَلَا} “Hayır!” buyruğu; yani durum onların iddia ettiği gibi değildir; zira onlar hem mümin olduklarını iddia etmekte hem de senin hükmüne razı olmamaktadırlar. Sonra [yeminle söze] yeniden başlayarak...
الْقَسَمَ {وَرَبِّكَ لَا يُؤْمِنُونَ} وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ {لَا} فِي قَوْلِهِ {فَلَا} صِلَةً، كَمَا فِي قَوْلِهِ {فَلَا أُقْسِمُ} حَتَّى يُحَكِّمُوكَ: أَيْ يَجْعَلُوكَ حَكَمًا، {فِيمَا شَجَرَ بَيْنَهُمْ} أَيْ: اخْتَلَفَ وَاخْتَلَطَ مِنْ أُمُورِهِمْ وَالْتَبَسَ عَلَيْهِمْ حُكْمُهُ، وَمِنْهُ الشَّجَرُ لِالْتِفَافِ أَغْصَانِهِ بَعْضُهَا بِبَعْضٍ، {ثُمَّ لَا يَجِدُوا فِي أَنْفُسِهِمْ حَرَجًا} قَالَ مُجَاهِدٌ: شَكًّا، وَقَالَ غَيْرُهُ: ضِيقًا، {مِمَّا قَضَيْتَ} قَالَ الضَّحَّاكُ: إِثْمًا، أَيْ: يَأْثَمُونَ بِإِنْكَارِهِمْ مَا قَضَيْتَ، {وَيُسَلِّمُوا تَسْلِيمًا} أَيْ: وَيَنْقَادُوا لِأَمْرِكَ انْقِيَادًا.
{وَرَبِّكَ لَا يُؤْمِنُونَ} “Rabbine andolsun ki onlar iman etmiş olmazlar” buyurdu. {فَلَا} lafzındaki {لَا} edatının, {فَلَا أُقْسِمُ} ayetinde olduğu gibi pekiştirme (sıla/zâid) olması da câizdir. 'Seni hakem kılıp' yani seni hakem tayin edip; {فِيمَا شَجَرَ بَيْنَهُمْ} “aralarında çıkan anlaşmazlıklarda” yani işlerinden ihtilaflı ve karmaşık olup hükmü kendilerine karışık gelen hususlarda. Dallarının birbirine sarmaş dolaş olmasından dolayı ağaca 'şecer' (شَجَر) denmesi de bundandır. {ثُمَّ لَا يَجِدُوا فِي أَنْفُسِهِمْ حَرَجًا} “sonra içlerinde hiçbir sıkıntı duymaksızın”. Mücâhid: "Şüphe duymaksızın", başkası ise: "Darlık duymaksızın" demiştir. {مِمَّا قَضَيْتَ} “verdiğin hükme”. Dahhâk: "Günah [duymaksızın]", yani verdiğin hükmü inkâr etmekle günaha girmeksizin, demiştir. {وَيُسَلِّمُوا تَسْلِيمًا} “ve tam bir teslimiyetle boyun eğmedikçe” yani senin emrine tam bir boyun eğişle itaat etmedikçe.
{وَلَوْ أَنَّا كَتَبْنَا عَلَيْهِمْ أَنِ اقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ أَوِ اخْرُجُوا مِنْ دِيَارِكُمْ مَا فَعَلُوهُ إِلَّا قَلِيلٌ مِنْهُمْ وَلَوْ أَنَّهُمْ فَعَلُوا مَا يُوعَظُونَ بِهِ لَكَانَ خَيْرًا لَهُمْ وَأَشَدَّ تَثْبِيتًا (٦٦) وَإِذًا لَآتَيْنَاهُمْ مِنْ لَدُنَّا أَجْرًا عَظِيمًا (٦٧) وَلَهَدَيْنَاهُمْ صِرَاطًا مُسْتَقِيمًا (٦٨) وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَالرَّسُولَ فَأُولَئِكَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ وَالصِّدِّيقِينَ وَالشُّهَدَاءَ وَالصَّالِحِينَ وَحَسُنَ أُولَئِكَ رَفِيقًا (٦٩) }
{وَلَوْ أَنَّا كَتَبْنَا عَلَيْهِمْ أَنِ اقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ أَوِ اخْرُجُوا مِنْ دِيَارِكُمْ مَا فَعَلُوهُ إِلَّا قَلِيلٌ مِنْهُمْ وَلَوْ أَنَّهُمْ فَعَلُوا مَا يُوعَظُونَ بِهِ لَكَانَ خَيْرًا لَهُمْ وَأَشَدَّ تَثْبِيتًا (٦٦) وَإِذًا لَآتَيْنَاهُمْ مِنْ لَدُنَّا أَجْرًا عَظِيمًا (٦٧) وَلَهَدَيْنَاهُمْ صِرَاطًا مُسْتَقِيمًا (٦٨) وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَالرَّسُولَ فَأُولَئِكَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ وَالصِّدِّيقِينَ وَالشُّهَدَاءِ وَالصَّالِحِينَ وَحَسُنَ أُولَئِكَ رَفِيقًا (٦٩) } “Eğer biz onlara: 'Kendinizi öldürün veya yurtlarınızdan çıkın' diye farz kılsaydık, içlerinden pek azı müstesna bunu yapmazlardı. Eğer onlar kendilerine verilen öğüdü tutsalardı, elbette haklarında daha hayırlı ve [imanlarını] daha çok pekiştirici olurdu. (66) O takdirde kendilerine tarafımızdan elbette büyük bir mükâfat verirdik. (67) Ve onları muhakkak dosdoğru bir yola iletirdik. (68) Kim Allah'a ve Resûl'e itaat ederse, işte onlar Allah'ın kendilerine nimet verdiği peygamberler, sıddîklar, şehitler ve salihlerle beraberdirler. Onlar ne güzel arkadaştırlar! (69)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَلَوْ أَنَّا كَتَبْنَا} أَيْ: فَرَضْنَا وَأَوْجَبْنَا، {عَلَيْهِمْ أَنِ اقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ} كَمَا أَمَرْنَا بَنِي إِسْرَائِيلَ {أَوِ اخْرُجُوا مِنْ دِيَارِكُمْ} كَمَا أَمَرْنَا بَنِي إِسْرَائِيلَ بِالْخُرُوجِ مِنْ مِصْرَ، {مَا فَعَلُوهُ} مَعْنَاهُ: أَنَّا مَا كَتَبْنَا عَلَيْهِمْ إِلَّا طَاعَةَ الرَّسُولِ وَالرِّضَى بِحُكْمِهِ، وَلَوْ كَتَبْنَا عَلَيْهِمُ الْقَتْلَ وَالْخُرُوجَ عَنِ الدَّوْرِ مَا كَانَ يَفْعَلُهُ، {إِلَّا قَلِيلٌ مِنْهُمْ} نَزَلَتْ فِي ثَابِتِ بْنِ قَيْسٍ وَهُوَ مِنَ الْقَلِيلِ الَّذِي اسْتَثْنَى اللَّهُ، قَالَ الْحَسَنُ وَمُقَاتِلٌ لِمَا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ قَالَ عُمَرُ وَعَمَّارُ بْنُ يَاسِرٍ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْعُودٍ وَنَاسٌ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ ﷺ وَهُمُ الْقَلِيلُ، وَاللَّهِ لَوْ أَمَرَنَا لَفَعَلْنَا وَالْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي عَافَانَا، فَبَلَغَ ذَلِكَ النَّبِيَّ ﷺ فَقَالَ: "إِنَّ مِنْ أُمَّتِي لَرِجَالًا الْإِيمَانُ فِي قُلُوبِهِمْ أَثْبَتُ مِنَ الْجِبَالِ الرَّوَاسِي" (١) .
Yüce Allah'ın: {وَلَوْ أَنَّا كَتَبْنَا} “Eğer biz... farz kılsaydık” yani farz kılıp vacip kılsaydık, {عَلَيْهِمْ أَنِ اقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ} “onlara: 'Kendinizi öldürün...' diye” İsrâiloğullarına emrettiğimiz gibi, {أَوِ اخْرُجُوا مِنْ دِيَارِكُمْ} “veya: 'Yurtlarınızdan çıkın' diye” İsrâiloğullarına Mısır'dan çıkmalarını emrettiğimiz gibi, {مَا فَعَلُوهُ} “bunu yapmazlardı”. Manası: Biz onlara Resûl'e itaat etmekten ve onun hükmüne razı olmaktan başka bir şey farz kılmadık; şayet onlara öldürülmeyi ve yurtlardan çıkmayı farz kılsaydık bunu yapmazlardı, {إِلَّا قَلِيلٌ مِنْهُمْ} “içlerinden pek azı müstesna”. Bu ayet Sâbit b. Kays hakkında inmiştir; o da Allah'ın istisna ettiği o pek az kimsedendir. Hasan ve Mukâtil şöyle dedi: Bu ayet indiğinde Ömer, Ammâr b. Yâsir, Abdullah b. Mes'ûd ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından bazı kimseler -ki onlar o pek az olandır-: "Vallahi bize emretseydi elbette yapardık, bizi [böyle ağır bir mükellefiyetten] muaf kılan Allah'a hamdolsun" dediler. Bu durum Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e ulaşınca şöyle buyurdu: "Ümmetimden öyle adamlar vardır ki iman onların kalplerinde sarsılmaz dağlardan daha sabittir" (١).
قَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ وَأَهْلُ الشَّامِ {إِلَّا قَلِيلًا} بِالنَّصْبِ عَلَى الِاسْتِثْنَاءِ، وَكَذَلِكَ هُوَ فِي مُصْحَفِ أَهْلِ الشَّامِ، وَقِيلَ: فِيهِ إِضْمَارٌ، تَقْدِيرُهُ: إِلَّا أَنْ يَكُونَ قَلِيلًا مِنْهُمْ، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ قَلِيلٌ بِالرَّفْعِ عَلَى الضَّمِيرِ الْفَاعِلِ فِي قَوْلِهِ {فَعَلُوهُ} تَقْدِيرُهُ: إِلَّا نَفَرٌ قَلِيلٌ فَعَلُوهُ، {وَلَوْ أَنَّهُمْ فَعَلُوا مَا يُوعَظُونَ بِهِ} مِنْ طَاعَةِ الرَّسُولِ وَالرِّضَى بِحُكْمِهِ، {لَكَانَ خَيْرًا لَهُمْ وَأَشَدَّ تَثْبِيتًا} تَحْقِيقًا وَتَصْدِيقًا لِإِيمَانِهِمْ.
İbn Âmir ve Şam ehli {إِلَّا قَلِيلًا} kelimesini istisna sebebiyle nasb ile (üstünlü) okumuştur; Şam ehlinin mushafında da böyledir. Burada takdiri "içlerinden az bir topluluk olması müstesna" şeklinde gizli bir öge olduğu da söylenmiştir. Diğerleri ise {فَعَلُوهُ} fiilindeki fail zamirine binaen merfu olarak (ötreli) 'قَلِيلٌ' şeklinde okumuştur; takdiri: "Onu ancak pek az bir topluluk yapardı" şeklindedir. {وَلَوْ أَنَّهُمْ فَعَلُوا مَا يُوعَظُونَ بِهِ} “Eğer onlar kendilerine verilen öğüdü tutsalardı” yani Resûl'e itaat edip onun hükmüne razı olma öğüdünü yerine getirselerdi, {لَكَانَ خَيْرًا لَهُمْ وَأَشَدَّ تَثْبِيتًا} “elbette haklarında daha hayırlı ve [imanlarını] daha çok pekiştirici olurdu” imanlarını tahakkuk ettirici ve doğrulayıcı olurdu.
{وَإِذًا لَآتَيْنَاهُمْ مِنْ لَدُنَّا أَجْرًا عَظِيمًا} ثَوَابًا وَافِرًا.
{وَإِذًا لَآتَيْنَاهُمْ مِنْ لَدُنَّا أَجْرًا عَظِيمًا} “O takdirde kendilerine tarafımızdan elbette büyük bir mükâfat verirdik” bol bir sevap verirdik.
{وَلَهَدَيْنَاهُمْ صِرَاطًا مُسْتَقِيمًا} أَيْ: إِلَى الصِّرَاطِ الْمُسْتَقِيمِ.
{وَلَهَدَيْنَاهُمْ صِرَاطًا مُسْتَقِيمًا} “Ve onları elbette dosdoğru bir yola iletirdik” yani: Dosdoğru yola [iletirdik].
قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَالرَّسُولَ فَأُولَئِكَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ} الْآيَةَ، نَزَلَتْ فِي ثَوْبَانَ مَوْلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَكَانَ شَدِيدَ الْحُبِّ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ قَلِيلَ الصَّبْرِ عَنْهُ، فَأَتَاهُ ذَاتَ يَوْمٍ وَقَدْ تَغَيَّرَ لَوْنُهُ يُعْرَفُ الْحُزْنُ فِي وَجْهِهِ، فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "مَا غَيَّرَ لَوْنَكَ"؟ فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ مَا بِي مَرَضٌ وَلَا وَجَعٌ غَيْرَ أَنِّي إِذَا لَمْ أَرَكَ اسْتَوْحَشْتُ وَحْشَةً شَدِيدَةً حَتَّى أَلْقَاكَ، ثُمَّ ذَكَرْتُ الْآخِرَةَ فَأَخَافُ أَنْ لَا أَرَاكَ لِأَنَّكَ تُرْفَعُ مَعَ النَّبِيِّينَ، وَإِنِّي إِنْ دَخَلْتُ الْجَنَّةَ كُنْتُ فِي مَنْزِلَةٍ أَدْنَى مِنْ مَنْزِلَتِكَ، وَإِنْ لَمْ أَدْخُلِ الْجَنَّةَ لَا أَرَاكَ أَبَدًا، فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ (١) .
Yüce Allah'ın: {وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَالرَّسُولَ فَأُولَئِكَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ} “Kim Allah'a ve Resûl'e itaat ederse, işte onlar Allah'ın kendilerine nimet verdiği peygamberlerle... beraberdirler” ayeti, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in azatlısı Sevbân hakkında indi. O, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i çok sever, ondan ayrı kalmaya dayanamazdı. Bir gün yüzünün rengi değişmiş, yüzünde hüzün belirmiş halde onun yanına geldi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona: "Rengini ne değiştirdi?" buyurdu. O da: "Ey Allah'ın Resûlü, bende ne bir hastalık ne bir acı var; ancak seni görmediğimde sana kavuşuncaya kadar şiddetli bir yalnızlık duyuyorum. Sonra ahireti hatırladım ve seni görememekten korktum; çünkü sen peygamberlerle birlikte yükseltileceksin. Ben cennete girsem bile senin makamından daha aşağı bir mertebede olacağım; cennete giremezsem seni ebediyen göremeyeceğim" dedi. Bunun üzerine bu ayet indi (١).
وَقَالَ قَتَادَةُ: قَالَ بَعْضُ أَصْحَابِ النَّبِيِّ ﷺ: كَيْفَ يَكُونُ الْحَالُ فِي الْجَنَّةِ وَأَنْتَ فِي الدَّرَجَاتِ الْعُلَى وَنَحْنُ أَسْفَلُ مِنْكَ؟ فَكَيْفَ نَرَاكَ؟ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى هَذِهِ الْآيَةَ (٢) .
Katâde şöyle dedi: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından bazıları: "Sen en yüce derecelerde, biz ise senin altındaki derecelerdeyken cennette halimiz nasıl olacak? Seni nasıl göreceğiz?" dediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ bu ayeti indirdi (٢).
{وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ} فِي أَدَاءِ الْفَرَائِضِ، {وَالرَّسُولَ} فِي السُّنَنِ {فَأُولَئِكَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ} أَيْ لَا تَفُوتُهُمْ رُؤْيَةُ الْأَنْبِيَاءِ وَمُجَالَسَتُهُمْ لَا أَنَّهُمْ (٣) يُرْفَعُونَ إِلَى دَرَجَةِ الْأَنْبِيَاءِ، {وَالصِّدِّيقِينَ} أَفَاضِلُ أَصْحَابِ النَّبِيِّ ﷺ، وَالصِّدِّيقُ الْمُبَالِغُ فِي الصِّدْقِ، {وَالشُّهَدَاءِ} قِيلَ: هُمُ الَّذِينَ اسْتُشْهِدُوا فِي يَوْمِ أُحُدٍ، وَقِيلَ: الَّذِينَ اسْتُشْهِدُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ، وَقَالَ عِكْرِمَةُ: النَّبِيُّونَ هَاهُنَا: مُحَمَّدٌ ﷺ وَالصِّدِّيقُونَ أَبُو بَكْرٍ، وَالشُّهَدَاءُ عُمَرُ وَعُثْمَانُ وَعَلِيٌّ ﵃، {وَالصَّالِحِينَ} سَائِرُ الصَّحَابَةِ ﵃، {وَحَسُنَ أُولَئِكَ رَفِيقًا} يَعْنِي: رُفَقَاءَ الْجَنَّةِ، وَالْعَرَبُ تَضَعُ الْوَاحِدَ مَوْضِعَ الْجَمْعِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: {ثُمَّ نُخْرِجُكُمْ طِفْلًا} (غَافِرٍ -٦٧) أَيْ: أَطْفَالًا {وَيُوَلُّونَ الدُّبُرَ} أَيْ: الْأَدْبَارَ.
{وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ} “Kim Allah'a itaat ederse” farzları eda etmede, {وَالرَّسُولَ} “ve Resûl'e” sünnetlerde, {فَأُولَئِكَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ} “işte onlar Allah'ın kendilerine nimet verdiği peygamberlerle... beraberdirler” yani peygamberleri görmeyi ve onlarla bir arada oturmayı kaçırmazlar; yoksa onların (٣) peygamberlerin derecesine yükseltilecekleri anlamına gelmez. {وَالصِّدِّيقِينَ} “ve sıddîklarla” Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabının en faziletlileridir. Sıddîk, doğrulukta pek ileri giden kimsedir. {وَالشُّهَدَاءِ} “ve şehitlerle”. Uhud gününde şehit edilenler olduğu söylenmiştir; Allah yolunda şehit edilenler olduğu da söylenmiştir. İkrime: "Buradaki peygamberler Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem, sıddîklar Ebû Bekir, şehitler Ömer, Osman ve Ali radıyallâhu anhüm'dür" demiştir. {وَالصَّالِحِينَ} “ve salihlerle” ashabın geri kalanıdır radıyallâhu anhüm. {وَحَسُنَ أُولَئِكَ رَفِيقًا} “Onlar ne güzel arkadaştırlar!” yani cennet arkadaşlarıdır. Araplar tekil lafzı çoğul yerine kullanırlar; nitekim Yüce Allah'ın: {ثُمَّ نُخْرِجُكُمْ طِفْلًا} (Gâfir 67) “sonra sizi bir çocuk olarak çıkarır” yani çocuklar olarak, ve {وَيُوَلُّونَ الدُّبُرَ} “arkalarını dönüp kaçarlar” yani arkalarını (çoğul olarak), buyurduğu gibidir.
أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ أَحْمَدَ الْمُلَيْحِيُّ، أَنَا أَبُو مُحَمَّدٍ الْحَسَنُ بْنُ أَحْمَدَ الْمَخْلَدِيُّ، أَنَا أَبُو الْعَبَّاسِ السَّرَّاجُ، أَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعْدٍ، أَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ ثَابِتٍ، عَنْ أُنْسٍ أَنَّ رَجُلًا قَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ الرَّجُلُ يُحِبُّ قَوْمًا وَلَمَّا يَلْحَقْ بِهِمْ؟ فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: "الْمَرْءُ مَعَ مَنْ أَحَبَّ" (٤) .
Bize Abdülvâhid b. Ahmed el-Melîhî haber verdi, bize Ebû Muhammed el-Hasan b. Ahmed el-Mahledî bildirdi, bize Ebü'l-Abbâs es-Serrâc bildirdi, bize Kuteybe b. Sa'd bildirdi, bize Hammâd b. Zeyd, Sâbit'ten, o da Enes'ten nakletti ki bir adam: "Ey Allah'ın Resûlü, bir adam bir topluluğu sever de henüz onların mertebesine erişemezse [hali ne olur]?" dedi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de: "Kişi sevdiği ile beraberdir" buyurdu (٤).
أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الصَّالِحِيُّ وَأَبُو عَمْرٍو مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ النَّسَوِيُّ قَالَا أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ الْحَسَنِ الْحِيرِيُّ، أَنَا أَبُو الْعَبَّاسِ الْأَصَمُّ، أَنَا أَبُو يَحْيَى زَكَرِيَّا بْنُ يَحْيَى الْمَرْوَزِيُّ، أَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ ﵁ قَالَ: قَالَ رَجُلٌ: يَا رَسُولَ اللَّهِ مَتَى السَّاعَةُ؟ قَالَ: "وَمَا أَعْدَدْتَ لَهَا"؟ قَالَ: فَلَمْ يَذْكُرْ كَثِيرًا، إِلَّا أَنَّهُ يُحِبُّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ قَالَ: "فَأَنْتَ مَعَ مَنْ أَحْبَبْتَ" .
Bize Ahmed b. Abdillâh es-Sâlihî ve Ebû Amr Muhammed b. Abdirrahmân en-Nesevî haber verip dediler ki: Bize Ahmed b. el-Hasan el-Hîrî haber verdi, bize Ebü'l-Abbâs el-Esamm bildirdi, bize Ebû Yahyâ Zekeriyyâ b. Yahyâ el-Mervezî bildirdi, bize Süfyân b. Uyeyne, Zührî'den, o da Enes b. Mâlik radıyallâhu anh'tan nakletti; o şöyle dedi: Bir adam: "Ey Allah'ın Resûlü, kıyamet ne zaman?" dedi. [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: «Onun için ne hazırladın?» buyurdu. [Enes] dedi ki: [Adam] pek fazla bir şey zikretmedi, ancak Allah'ı ve Resûlü'nü sevdiğini söyledi. Bunun üzerine [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: «Öyleyse sen sevdiklerinle berabersin.» buyurdu.
{ذَلِكَ الْفَضْلُ مِنَ اللَّهِ وَكَفَى بِاللَّهِ عَلِيمًا (٧٠) يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا خُذُوا حِذْرَكُمْ فَانْفِرُوا ثُبَاتٍ أَوِ انْفِرُوا جَمِيعًا (٧١) وَإِنَّ مِنْكُمْ لَمَنْ لَيُبَطِّئَنَّ فَإِنْ أَصَابَتْكُمْ مُصِيبَةٌ قَالَ قَدْ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيَّ إِذْ لَمْ أَكُنْ مَعَهُمْ شَهِيدًا (٧٢) }
{ذَلِكَ الْفَضْلُ مِنَ اللَّهِ وَكَفَى بِاللَّهِ عَلِيمًا (٧٠) يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا خُذُوا حِذْرَكُمْ فَانْفِرُوا ثُبَاتٍ أَوِ انْفِرُوا جَمِيعًا (٧١) وَإِنَّ مِنْكُمْ لَمَنْ لَيُبَطِّئَنَّ فَإِنْ أَصَابَتْكُمْ مُصِيبَةٌ قَالَ قَدْ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيَّ إِذْ لَمْ أَكُنْ مَعَهُمْ شَهِيدًا (٧٢) } “Bu lütuf Allah'tandır. Bilen olarak Allah yeter. (70) Ey iman edenler! Tedbirinizi alın; bölük bölük savaşa çıkın yahut hep birlikte seferber olun! (71) Şüphesiz içinizden öyleleri vardır ki muhakkak ağır davranır. Eğer başınıza bir musibet gelirse: 'Allah bana lütfetti de onlarla beraber bulunmadım' der. (72)”
{ذَلِكَ الْفَضْلُ مِنَ اللَّهِ وَكَفَى بِاللَّهِ عَلِيمًا} أَيْ: بِثَوَابِ الْآخِرَةِ، وَقِيلَ: بِمَنْ (١) أَطَاعَ رَسُولَ اللَّهِ وَأَحَبَّهُ، وَفِيهِ بَيَانٌ أَنَّهُمْ لَنْ يَنَالُوا تِلْكَ الدَّرَجَةَ بِطَاعَتِهِمْ، وَإِنَّمَا نَالُوهَا بِفَضْلِ اللَّهِ ﷿.
{ذَلِكَ الْفَضْلُ مِنَ اللَّهِ وَكَفَى بِاللَّهِ عَلِيمًا} “Bu lütuf Allah'tandır. Bilen olarak Allah yeter.” Yani ahiret sevabını bilen; Resûlullah'a itaat edip onu seven kimseyi (١) bilen olarak [Allah yeter], şeklinde de açıklanmıştır. Bunda, onların bu dereceye amelleriyle asla ulaşamayacaklarının, bilakis ona ancak Yüce Allah'ın lütfuyla nail olduklarının beyanı vardır.
أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الصَّالِحِيُّ، أَنَا أَبُو بَكْرٍ أَحْمَدُ بْنُ الْحَسَنِ الْحِيرِيُّ، أَنَا حَاجِبُ بْنُ أَحْمَدَ الطُّوسِيُّ، أَنَا عَبْدُ الرَّحِيمِ بْنُ مُنِيبٍ، أَنَا يَعْلَى بْنُ عُبَيْدٍ، عَنِ الْأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "قَارِبُوا وَسَدِّدُوا وَاعْلَمُوا أَنَّهُ لَا يَنْجُو أَحَدٌ مِنْكُمْ بِعَمَلِهِ"، قَالُوا: وَلَا أَنْتَ يَا رَسُولَ اللَّهِ؟ قَالَ: "وَلَا أَنَا إِلَّا أَنْ يَتَغَمَّدَنِي اللَّهُ بِرَحْمَةٍ مِنْهُ وَفَضْلٍ" (٢) .
Bize Ahmed b. Abdillâh es-Sâlihî haber verdi, bize Ebû Bekr Ahmed b. el-Hasan el-Hîrî bildirdi, bize Hâcib b. Ahmed et-Tûsî bildirdi, bize Abdürrahîm b. Münîb bildirdi, bize Ya'lâ b. Ubeyd, A'meş'ten, o Ebû Sâlih'ten, o da Ebû Hüreyre'den bildirdi; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "İtidalli olun, dosdoğru hareket edin ve bilin ki sizden hiç kimse ameliyle kurtulamaz." Onlar: "Sen de mi ey Allah'ın Resûlü?" dediler. "Ben de; meğerki Allah beni katından bir rahmet ve lütufla bürümüş olsun" buyurdu (٢).
قَوْلُهُ تَعَالَى: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا خُذُوا حِذْرَكُمْ} مِنْ عَدُوِّكُمْ، أَيْ: عِدَّتِكُمْ وَآلَتِكُمْ مِنَ السِّلَاحِ، وَالْحِذْرُ وَالْحَذَرُ وَاحِدٌ، كَالْمِثْلِ وَالْمَثَلِ وَالشِّبْهِ وَالشَّبَهِ، {فَانْفِرُوا} اخْرُجُوا {ثُبَاتٍ} أَيْ: سَرَايَا مُتَفَرِّقِينَ سَرِيَّةً بَعْدَ سَرِيَّةٍ، وَالثُّبَاتُ جَمَاعَاتٌ فِي تَفْرِقَةٍ وَاحِدَتُهَا ثُبَةٌ، {أَوِ انْفِرُوا جَمِيعًا} أَيْ: مُجْتَمِعِينَ كُلُّكُمْ مَعَ النَّبِيِّ ﷺ.
Yüce Allah'ın: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا خُذُوا حِذْرَكُمْ} “Ey iman edenler! Tedbirinizi alın” yani düşmanınıza karşı silah türünden hazırlığınızı ve teçhizatınızı alın. Hızr (حِذْر) ile hazer (حَذَر), 'misl' ve 'mesel', 'şibh' ve 'şebeh' gibi aynı manadadır. {فَانْفِرُوا} “artık savaşa çıkın” yola çıkın, {ثُبَاتٍ} “bölük bölük” yani seriyye seriyye, dağınık müfrezeler halinde. 'Sübât' (ثُبَات), dağınık halde bulunan gruplardır ve tekili 'sübe' (ثُبَة)dir. {أَوِ انْفِرُوا جَمِيعًا} “yahut hep birlikte seferber olun!” yani hepiniz Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte toplu olarak çıkın.
قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَإِنَّ مِنْكُمْ لَمَنْ لَيُبَطِّئَنَّ} نَزَلَتْ في المنافقين (٣) ٩٠/ب
Yüce Allah'ın: {وَإِنَّ مِنْكُمْ لَمَنْ لَيُbَطِّئَنَّ} “Şüphesiz içinizden öyleleri vardır ki muhakkak ağır davranır” ayeti münafıklar hakkında inmiştir (٣).
وَإِنَّمَا قَالَ {مِنْكُمْ} لِاجْتِمَاعِهِمْ مَعَ أَهْلِ الْإِيمَانِ فِي الْجِنْسِيَّةِ وَالنَّسَبِ وَإِظْهَارِ الْإِسْلَامِ، لَا فِي حَقِيقَةِ الْإِيمَانِ، {لَيُبَطِّئَنَّ} أَيْ: لَيَتَأَخَّرَنَّ، وَلَيَتَثَاقَلَنَّ عَنِ الْجِهَادِ، وَهُوَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أُبَيٍّ الْمُنَافِقُ، وَاللَّامُ فِي {لَيُبَطِّئَنَّ} لَامُ الْقَسَمِ، وَالتَّبْطِئَةُ: التَّأَخُّرُ عَنِ الْأَمْرِ، يُقَالُ: مَا أَبْطَأَ بِكَ؟ أَيْ: مَا أَخَّرَكَ عَنَّا؟ وَيُقَالُ: أَبْطَأَ إِبْطَاءً وَبَطَّأَ يُبَطِّئُ تَبْطِئَةً. {فَإِنْ أَصَابَتْكُمْ مُصِيبَةٌ} أَيْ: قَتْلٌ وَهَزِيمَةٌ، {قَالَ قَدْ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيَّ} بِالْقُعُودِ، {إِذْ لَمْ أَكُنْ مَعَهُمْ شَهِيدًا} أَيْ: حَاضِرًا فِي تِلْكَ الْغَزَاةِ فَيُصِيبُنِي مَا أَصَابَهُمْ.
[Yüce Allah'ın] {مِنْكُمْ} “içinizden” buyurması, hakiki imanda değil; soy, nesep ve İslam'ı dışa vurma hususunda iman ehliyle bir arada bulunmalarından dolayıdır. {لَيُبَطِّئَنَّ} “muhakkak ağır davranır”, yani cihaddan kesinlikle geri kalır ve muhakkak ağırlık gösterir. Bu kimse münafık Abdullah b. Übey'dir. {لَيُبَطِّئَنَّ} kelimesindeki lâm harfi kasem (yemin) lâmıdır. Tebtîe (التَّبْطِئَةُ), bir işten geri kalmak demektir. Nitekim: [Arapçada] 'Mâ ebtâe bike?' (مَا أَبْطَأَ بِكَ؟) yani 'Seni bizden alıkoyan/geciktiren nedir?' denilir. Yine 'ebtâe ibtâen' (أَبْطَأَ إِبْطَاءً) ve 'battae yubattiu tebtîeten' (بَطَّأَ يُبَطِّئُ تَبْطِئَةً) şeklinde kullanılır. {فَإِنْ أَصَابَتْكُمْ مُصِيبَةٌ} “Eğer başınıza bir musibet gelirse” yani ölüm ve yenilgi [isabet ederse], {قَالَ قَدْ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيَّ} “[savaşa çıkmayıp] geride kalmakla Allah bana lütfetti”, {إِذْ لَمْ أَكُنْ مَعَهُمْ شَهِيدًا} “çünkü onların yanında şahit (hazır) bulunmadım” [der]; yani o gazvede hazır bulunmadım ki onların başına gelen musibet benim de başıma gelsin.
{وَلَئِنْ أَصَابَكُمْ فَضْلٌ مِنَ اللَّهِ لَيَقُولَنَّ كَأَنْ لَمْ تَكُنْ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُ مَوَدَّةٌ يَا لَيْتَنِي كُنْتُ مَعَهُمْ فَأَفُوزَ فَوْزًا عَظِيمًا (٧٣) فَلْيُقَاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ الَّذِينَ يَشْرُونَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا بِالْآخِرَةِ وَمَنْ يُقَاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَيُقْتَلْ أَوْ يَغْلِبْ فَسَوْفَ نُؤْتِيهِ أَجْرًا عَظِيمًا (٧٤) }
{وَلَئِنْ أَصَابَكُمْ فَضْلٌ مِنَ اللَّهِ لَيَقُولَنَّ كَأَنْ لَمْ تَكُنْ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُ مَوَدَّةٌ يَا لَيْتَنِي كُنْتُ مَعَهُمْ فَأَفُوزَ فَوْزًا عَظِيمًا (٧٣) فَلْيُقَاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ الَّذِينَ يَشْرُونَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا بِالْآخِرَةِ وَمَنْ يُقَاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَيُقْتَلْ أَوْ يَغْلِبْ فَسَوْفَ نُؤْتِيهِ أَجْرًا عَظِيمًا (٧٤) } “Eğer Allah'tan size bir lütuf erişirse, sanki sizinle onun arasında hiçbir sevgi yokmuş gibi mutlaka şöyle diyecektir: 'Keşke ben de onlarla beraber olsaydım da büyük bir başarı kazansaydım!' (73) O halde dünya hayatını ahiret karşılığında satanlar Allah yolunda savaşsınlar. Kim Allah yolunda savaşır da öldürülür veya galip gelirse, biz ona ileride büyük bir mükâfat vereceğiz. (74)”
{وَلَئِنْ أَصَابَكُمْ فَضْلٌ مِنَ اللَّهِ} فَتْحٌ وَغَنِيمَةٌ {لَيَقُولَنَّ} هَذَا الْمُنَافِقُ، وَفِيهِ تَقْدِيمٌ وَتَأْخِيرٌ، وَقَوْلُهُ {كَأَنْ لَمْ تَكُنْ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُ مَوَدَّةٌ} مُتَّصِلٌ بِقَوْلِهِ {فَإِنْ أَصَابَتْكُمْ مُصِيبَةٌ} تَقْدِيرُهُ: فَإِنْ أَصَابَتْكُمْ مُصِيبَةٌ قَالَ: قَدْ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيَّ إِذْ لَمْ أَكُنْ مَعَهُمْ شَهِيدًا، كَأَنْ لَمْ تَكُنْ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُ مَوَدَّةٌ أَيْ: مَعْرِفَةٌ.
{وَلَئِنْ أَصَابَكُمْ فَضْلٌ مِنَ اللَّهِ} “Eğer Allah'tan size bir lütuf erişirse” zafer ve ganimet gibi, {لَيَقُولَنَّ} “mutlaka şöyle diyecektir” bu münafık. Burada bir takdim ve tehir (söz dizimi öne alma-sonraya bırakma) vardır. Yüce Allah'ın: {كَأَنْ لَمْ تَكُنْ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُ مَوَدَّةٌ} “sanki sizinle onun arasında hiçbir sevgi yokmuş gibi” sözü, {فَإِنْ أَصَابَتْكُمْ مُصِيبَةٌ} “Eğer başınıza bir musibet gelirse” ifadesine bağlıdır. Takdiri şöyledir: Eğer başınıza bir musibet gelirse, sizinle onun arasında hiçbir sevgi yani tanışıklık yokmuş gibi, 'Allah bana lütfetti de onlarla beraber bulunmadım' der.
قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَحَفْصٌ وَيَعْقُوبُ {تَكُنْ} بِالتَّاءِ، وَالْبَاقُونَ بِالْيَاءِ، أَيْ: وَلَئِنْ أَصَابَكُمْ فَضْلٌ مِنَ اللَّهِ لَيَقُولَنَّ: {يَا لَيْتَنِي كُنْتُ مَعَهُمْ} فِي تِلْكَ الْغَزَاةِ، {فَأَفُوزَ فَوْزًا عَظِيمًا} أَيْ: آخُذَ نَصِيبًا وَافِرًا مِنَ الْغَنِيمَةِ، وَقَوْلُهُ {فَأَفُوزَ} نُصِبَ عَلَى جَوَابِ التَّمَنِّي بِالْفَاءِ، كَمَا تَقُولُ: وَدِدْتُ أَنْ أَقُومَ فَيَتْبَعُنِي النَّاسُ.
İbn Kesîr, Hafs ve Ya'kûb {تَكُنْ} kelimesini 'te' ile okumuştur, diğerleri ise 'ye' ile okumuştur. Yani: Şayet size Allah'tan bir lütuf erişirse mutlaka: {يَا لَيْتَنِي كُنْتُ مَعَهُمْ} “'Keşke ben de onlarla beraber olsaydım'” o gazvede, {فَأَفُوزَ فَوْزًا عَظِيمًا} “'da büyük bir başarı kazansaydım!'” yani ganimetten bol bir pay alsaydım, diyecektir. {فَأَفُوزَ} lafzı, 'Kalkıp insanların da bana uymasını arzu ettim' ifadesinde olduğu gibi, temenni cevabı olarak gelen 'fe' harfinden dolayı nasb edilmiştir (üstün okunmuştur).
قَوْلُهُ تَعَالَى: {فَلْيُقَاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ الَّذِينَ يَشْرُونَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا بِالْآخِرَةِ} قِيلَ: نَزَلَتْ فِي الْمُنَافِقِينَ، وَمَعْنَى يَشْرُونَ أَيْ: يَشْتَرُونَ، يَعْنِي الَّذِينَ يَخْتَارُونَ الدُّنْيَا عَلَى الْآخِرَةِ، مَعْنَاهُ: آمَنُوا ثُمَّ قَاتَلُوا، وَقِيلَ: نَزَلَتْ فِي الْمُؤْمِنِينَ الْمُخْلِصِينَ، مَعْنَاهُ فَلْيُقَاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ الَّذِينَ يَشْرُونَ أَيْ: يَبِيعُونَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا بِالْآخِرَةِ وَيَخْتَارُونَ الْآخِرَةَ {وَمَنْ يُقَاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَيُقْتَلْ} يَعْنِي يُسْتَشْهَدُ، {أَوْ يَغْلِبْ} يَظْفَرْ، {فَسَوْفَ نُؤْتِيهِ} فِي كِلَا الْوَجْهَيْنِ {أَجْرًا عَظِيمًا} وَيُدْغِمُ أَبُو عَمْرٍو وَالْكِسَائِيُّ الْبَاءَ فِي الْفَاءِ حَيْثُ كَانَ.
Yüce Allah'ın: {فَلْيُقَاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ الَّذِينَ يَشْرُونَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا بِالْآخِرَةِ} “O halde dünya hayatını ahiret karşılığında satanlar Allah yolunda savaşsınlar” ayeti hakkında münafıklar hakkında indiği söylenmiştir. 'Yeşrûn' (يَشْرُونَ) kelimesinin manası satın alırlar demektir; yani dünyayı ahirete tercih eden kimselerdir; manası da: 'İman etsinler sonra savaşsınlar' şeklindedir. İhlâslı müminler hakkında indiği de söylenmiştir; buna göre manası: Dünya hayatını ahirete karşılık satan yani dünya hayatını satıp ahireti tercih eden kimseler Allah yolunda savaşsınlar demektir. {وَمَنْ يُقَاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَيُقْتَلْ} “Kim Allah yolunda savaşır da öldürülürse” yani şehit edilirse, {أَوْ يَغْلِبْ} “veya galip gelirse” zafere ulaşırsa, {فَسَوْفَ نُؤْتِيهِ} “biz ona ileride vereceğiz” her iki durumda da, {أَجْرًا عَظِيمًا} “büyük bir mükâfat”. Ebû Amr ve Kisâî, nerede geçerse geçsin 'bâ' harfini 'fe' harfine idğam ederler (katarlar).
أَخْبَرَنَا أَبُو الْحَسَنِ مُحَمَّدُ بْنُ مُحَمَّدٍ السَّرَخْسِيُّ، أَنَا زَاهِرُ بْنُ أَحْمَدَ، أَخْبَرَنَا أَبُو إِسْحَاقَ الْهَاشِمِيُّ، أَنَا أَبُو مُصْعَبٍ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ أَبِي الزِّنَادِ، عَنِ الْأَعْرَجِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: "تَكَفَّلَ اللَّهُ لِمَنْ جَاهَدَ فِي سَبِيلِهِ لَا يُخْرِجُهُ مِنْ بَيْتِهِ إِلَّا الْجِهَادُ فِي سَبِيلِهِ وَتَصْدِيقُ كَلِمَتهِ أَنْ يُدْخِلَهُ الْجَنَّةَ أَوْ يُرْجِعَهُ إِلَى مَسْكَنِهِ الَّذِي خَرَجَ مِنْهُ مَعَ مَا نَالَ مِنْ أَجْرٍ أَوْ غَنِيمَةٍ" (١) .
Bize Ebu'l-Hasen Muhammed b. Muhammed es-Serahsî haber verip [dedi ki]: Bize Zâhir b. Ahmed haber verdi, [dedi ki]: Bize Ebû İshak el-Hâşimî haber verdi, [dedi ki]: Bize Ebû Mus'ab, Mâlik'ten, [o] Ebu'z-Zinâd'dan, [o] el-A'rec'den, [o da] Ebû Hureyre'den haber verdi ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Allah, kendi yolunda cihada çıkan kimseye -ki onu evinden sadece kendi yolunda cihad etmek ve kelimesini tasdik etmek çıkarmıştır- onu cennete koyacağına yahut elde ettiği ecir veya ganimetle birlikte çıkmış olduğu meskenine geri döndüreceğine kefil olmuştur." (١)
أَخْبَرَنَا أَبُو عَبْدِ اللَّهِ مُحَمَّدُ بْنُ الْفَضْلِ الْخَرَقِيُّ، أَنَا أَبُو الْحَسَنِ عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الطَّيْسَفُونِيُّ، أَنَا أَبُو عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ الْجَوْهَرِيُّ، أَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَلِيٍّ الْكُشْمِيهَنِيُّ أَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، أَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ جَعْفَرٍ، أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَمْرِو بْنِ عَلْقَمَةَ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ﵄ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: "مَثَلُ الْمُجَاهِدِ
Bize Ebû Abdillâh Muhammed b. el-Fadl el-Harakî haber verip [dedi ki]: Bize Ebu'l-Hasen Ali b. Abdillâh et-Teysefûnî haber verdi, [dedi ki]: Bize Ebû Abdirrahmân Abdullâh b. Ömer el-Cevherî haber verdi, [dedi ki]: Bize Ahmed b. Ali el-Kuşmîhenî haber verdi, [dedi ki]: Bize Ali b. Hucr haber verdi, [dedi ki]: Bize İsmâîl b. Ca'fer haber verdi, [dedi ki]: Bize Muhammed b. Amr b. Alkame, Ebû Seleme'den, [o da] Ebû Hureyre radıyallâhu anh'tan haber verdi ki Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Mücahidin durumu...»
فِي سَبِيلِ اللَّهِ كَمَثَلِ الْقَانِتِ الصَّائِمِ الَّذِي لَا يَفْتُرُ مِنْ صَلَاةٍ وَلَا صِيَامٍ حَتَّى يُرْجِعَهُ اللَّهُ إِلَى أَهْلِهِ بِمَا يُرْجِعُهُ مِنْ غَنِيمَةٍ وَأَجْرٍ، أَوْ يَتَوَفَّاهُ فَيَدْخُلُهُ الْجَنَّةَ" .
...[Allah] yolunda [cihad edenin misali], Allah onu ganimet ve ecir ile ailesine geri döndürünceye ya da canını alıp cennete koyuncaya kadar namazdan ve oruçtan hiç gevşemeyen (kesintisiz ibadet eden), itaatkâr ve oruçlu kimsenin misali gibidir.”
{وَمَا لَكُمْ لَا تُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ وَالْوِلْدَانِ الَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَا أَخْرِجْنَا مِنْ هَذِهِ الْقَرْيَةِ الظَّالِمِ أَهْلُهَا وَاجْعَلْ لَنَا مِنْ لَدُنْكَ وَلِيًّا وَاجْعَلْ لَنَا مِنْ لَدُنْكَ نَصِيرًا (٧٥) الَّذِينَ آمَنُوا يُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالَّذِينَ كَفَرُوا يُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ الطَّاغُوتِ فَقَاتِلُوا أَوْلِيَاءَ الشَّيْطَانِ إِنَّ كَيْدَ الشَّيْطَانِ كَانَ ضَعِيفًا (٧٦) أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ قِيلَ لَهُمْ كُفُّوا أَيْدِيَكُمْ وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ فَلَمَّا كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقِتَالُ إِذَا فَرِيقٌ مِنْهُمْ يَخْشَوْنَ النَّاسَ كَخَشْيَةِ اللَّهِ أَوْ أَشَدَّ خَشْيَةً وَقَالُوا رَبَّنَا لِمَ كَتَبْتَ عَلَيْنَا الْقِتَالَ لَوْلَا أَخَّرْتَنَا إِلَى أَجَلٍ قَرِيبٍ قُلْ مَتَاعُ الدُّنْيَا قَلِيلٌ وَالْآخِرَةُ خَيْرٌ لِمَنِ اتَّقَى وَلَا تُظْلَمُونَ فَتِيلًا (٧٧) }
{وَمَا لَكُمْ لَا تُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ وَالْوِلْدَانِ الَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَا أَخْرِجْنَا مِنْ هَذِهِ الْقَرْيَةِ الظَّالِمِ أَهْلُهَا وَاجْعَلْ لَنَا مِنْ لَدُنْكَ وَلِيًّا وَاجْعَلْ لَنَا مِنْ لَدُنْكَ نَصِيرًا (٧٥) الَّذِينَ آمَنُوا يُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالَّذِينَ كَفَرُوا يُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ الطَّاغُوتِ فَقَاتِلُوا أَوْلِيَاءَ الشَّيْطَانِ إِنَّ كَيْدَ الشَّيْطَانِ كَانَ ضَعِيفًا (٧٦) أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ قِيلَ لَهُمْ كُفُّوا أَيْدِيَكُمْ وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ فَلَمَّا كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقِتَالُ إِذَا فَرِيقٌ مِنْهُمْ يَخْشَوْنَ النَّاسَ كَخَشْيَةِ اللَّهِ أَوْ أَشَدَّ خَشْيَةً وَقَالُوا رَبَّنَا لِمَ كَتَبْتَ عَلَيْنَا الْقِتَالَ لَوْلَا أَخَّرْتَنَا إِلَى أَجَلٍ قَرِيبٍ قُلْ مَتَاعُ الدُّنْيَا قَلِيلٌ وَالْآخِرَةُ خَيْرٌ لِمَنِ اتَّقَى وَلَا تُظْلَمُونَ فَتِيلًا (٧٧) } “Size ne oluyor da Allah yolunda ve 'Rabbimiz! Bizi halkı zalim olan bu şehirden çıkar, bize tarafından bir sahip gönder, bize katından bir yardımcı kıl' diyen ezilmiş erkekler, kadınlar ve çocuklar uğrunda savaşmıyorsunuz? (75) İman edenler Allah yolunda savaşırlar; inkâr edenler ise tâğût yolunda savaşırlar. O halde şeytanın dostlarıyla savaşın. Şüphesiz şeytanın tuzağı zayıftır. (76) Kendilerine 'Ellerinizi [savaştan] çekin, namazı kılın ve zekâtı verin' denilenleri görmedin mi? Üzerlerine savaş farz kılınınca, içlerinden bir grup insanlardan Allah'tan korkar gibi, hatta daha şiddetli bir korkuyla korktular ve: 'Rabbimiz! Savaşı üzerimize niçin farz kıldın? Bizi yakın bir süreye kadar erteleseydin ya!' dediler. De ki: 'Dünya menfaati azdır; ahiret ise sakınan kimse için daha hayırlıdır. Size kıl payı kadar bile haksızlık edilmez.' (77)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَمَا لَكُمْ لَا تُقَاتِلُونَ} لَا تُجَاهِدُونَ {فِي سَبِيلِ اللَّهِ} فِي طَاعَةِ اللَّهِ، يُعَاتِبُهُمْ عَلَى تَرْكِ الْجِهَادِ، {وَالْمُسْتَضْعَفِينَ} أَيْ: عَنِ الْمُسْتَضْعَفِينَ، وَقَالَ ابْنُ شِهَابٍ: فِي سَبِيلِ الْمُسْتَضْعَفِينَ لِتَخْلِيصِهِمْ، وَقِيلَ: فِي تَخْلِيصِ الْمُسْتَضْعَفِينَ مِنْ أَيْدِي الْمُشْرِكِينَ، وَكَانَ بِمَكَّةَ جَمَاعَةٌ، {مِنَ الرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ وَالْوِلْدَانِ} يَلْقَوْنَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ أَذًى كَثِيرًا، {الَّذِينَ} يَدْعُونَ وَ {يَقُولُونَ رَبَّنَا أَخْرِجْنَا مِنْ هَذِهِ الْقَرْيَةِ الظَّالِمِ أَهْلُهَا} يَعْنِي: مَكَّةَ، الظَّالِمُ أَيِ: الْمُشْرِكُ، أَهْلُهَا يَعْنِي الْقَرْيَةَ الَّتِي مِنْ صِفَتِهَا أَنَّ أَهْلَهَا مُشْرِكُونَ، وَإِنَّمَا خَفَضَ (١) {الظَّالِمَ} لِأَنَّهُ نَعْتٌ لِلْأَهْلِ، فَلِمَا عَادَ الْأَهْلُ إِلَى الْقَرْيَةِ صَارَ كَأَنَّ الْفِعْلَ لَهَا، كَمَا يُقَالُ مَرَرْتُ بِرَجُلٍ حُسْنِهِ عَيْنُهُ، {وَاجْعَلْ لَنَا مِنْ لَدُنْكَ وَلِيًّا} أَيْ: مَنْ يَلِي أَمْرَنَا، {وَاجْعَلْ لَنَا مِنْ لَدُنْكَ نَصِيرًا} أَيْ: مَنْ يَمْنَعُ الْعَدُوَّ عَنَّا، فَاسْتَجَابَ اللَّهُ دَعْوَتَهُمْ، فَلَمَّا فَتَحَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ مَكَّةَ وَلَّى عَلَيْهِمْ عِتَابُ بْنُ أُسَيْدٍ وَجَعَلَهُ اللَّهُ لَهُمْ نَصِيرًا يُنْصِفُ الْمَظْلُومِينَ مِنَ الظَّالِمِينَ.
Yüce Allah'ın: {وَمَا لَكُمْ لَا تُقَاتِلُونَ} “Size ne oluyor da savaşmıyorsunuz” cihad etmiyorsunuz, {فِي سَبِيلِ اللَّهِ} “Allah yolunda” Allah'a itaatte, sözüyle cihadı terk ettikleri için onları azarlamaktadır. {وَالْمُسْتَضْعَفِينَ} “ve ezilmişler [uğrunda]” yani zayıf düşürülmüş kimseleri kurtarmak için demektir. İbn Şihâb şöyle demiştir: 'Ezilmişler uğrunda, onları kurtarmak için [savaşmıyorsunuz].' Müşriklerin elinden zayıf düşürülmüş kimseleri kurtarmak uğrunda [savaşmıyorsunuz] da denilmiştir. Mekke'de {مِنَ الرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ وَالْوِلْدَانِ} “erkekler, kadınlar ve çocuklardan” müşriklerden çokça eziyet gören bir topluluk vardı. {الَّذِينَ} “onlar” dua edip {يَقُولُونَ رَبَّنَا أَخْرِجْنَا مِنْ هَذِهِ الْقَرْيَةِ الظَّالِمِ أَهْلُهَا} “'Rabbimiz! Bizi halkı zalim olan bu şehirden çıkar' diyenler” yani Mekke'den. Zalim yani müşrik [demektir]. 'Halkı' ifadesiyle halkı müşrik olma vasfına sahip olan şehir kastedilmektedir. {الظَّالِمِ} kelimesi 'halk' (أَهْل) kelimesinin sıfatı olduğu için mecrur (kesreli) okunmuştur (١). Zira 'halk' şehre ait bir unsur olunca, fiil adeta şehre aitmiş gibi olmuştur; nitekim 'Gözü güzel olan adama uğradım' denilmesi gibidir. {وَاجْعَلْ لَنَا مِنْ لَدُنْكَ وَلِيًّا} “bize tarafından bir sahip gönder” yani işimizi üstlenecek bir kimse, {وَاجْعَلْ لَنَا مِنْ لَدُنْكَ نَصِيرًا} “bize katından bir yardımcı kıl” yani düşmanı bizden savacak bir kimse [kıl]. Allah onların dualarına icabet etti. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Mekke'yi fethettiğinde başlarına İttâb b. Esîd'i vali tayin etti ve Allah onu, zalimlerden mazlumların hakkını alan bir yardımcı kıldı.
قَوْلُهُ تَعَالَى: {الَّذِينَ آمَنُوا يُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ} أَيْ: فِي طَاعَتِهِ، {وَالَّذِينَ كَفَرُوا يُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ الطَّاغُوتِ} أَيْ: فِي طَاعَةِ الشَّيْطَانِ، {فَقَاتِلُوا} أَيُّهَا الْمُؤْمِنُونَ {أَوْلِيَاءَ الشَّيْطَانِ} أَيْ: حِزْبَهُ وَجُنُودَهُ وَهُمُ الْكُفَّارُ، {إِنَّ كَيْدَ الشَّيْطَانِ} مَكْرَهُ، {كَانَ ضَعِيفًا} كَمَا فَعَلَ يَوْمَ بَدْرٍ لَمَّا رَأَى الْمَلَائِكَةَ خَافَ أَنْ يَأْخُذُوهُ فَهَرَبَ وَخَذَلَهُمْ.
Yüce Allah'ın: {الَّذِينَ آمَنُوا يُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ} “İman edenler Allah yolunda savaşırlar” yani O'na itaatte [savaşırlar], {وَالَّذِينَ كَفَرُوا يُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ الطَّاغُوتِ} “inkâr edenler ise tâğût yolunda savaşırlar” yani şeytana itaatte [savaşırlar]. {فَقَاتِلُوا} “O halde savaşın” ey müminler, {أَوْلِيَاءَ الشَّيْطَانِ} “şeytanın dostlarıyla” yani onun taraftarları ve ordularıyla ki onlar kâfirlerdir. {إِنَّ كَيْدَ الشَّيْطَانِ} “Şüphesiz şeytanın tuzağı” hilesi, {كَانَ ضَعِيفًا} “zayıftır”. Nitekim Bedir günü melekleri görünce kendisini yakalamalarından korkup kaçmış ve onları yüzüstü bırakmıştı.
قَوْلُهُ تَعَالَى: {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ قِيلَ لَهُمْ كُفُّوا أَيْدِيَكُمْ} الْآيَةَ، قَالَ الْكَلْبِيُّ: نَزَلَتْ فِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ الزُّهْرِيِّ، وَالْمِقْدَادِ بْنِ الْأُسُودِ الْكِنْدِيِّ، وَقُدَامَةَ بْنِ مَظْعُونٍ الْجُمَحِيِّ، وَسَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَاصٍّ،
Yüce Allah'ın: {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ قِيلَ لَهُمْ كُفُّوا أَيْدِيَكُمْ} “Kendilerine: 'Ellerinizi [savaştan] çekin' denilenleri görmedin mi?” ayeti [hakkında] el-Kelbî şöyle demiştir: [Bu ayet] Abdurrahman b. Avf ez-Zührî, el-Mikdâd b. el-Esved el-Kindî, Kudâme b. Maz'ûn el-Cümahî ve Sa'd b. Ebî Vakkâs
وَجَمَاعَةٍ كَانُوا يَلْقُونَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ بِمَكَّةَ أَذًى كَثِيرًا قَبْلَ أَنْ يُهَاجِرُوا، وَيَقُولُونَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ ائْذَنْ لَنَا فِي قِتَالِهِمْ فَإِنَّهُمْ قَدْ آذَوْنَا، فَيَقُولُ لَهُمْ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "كُفُّوا أَيْدِيَكُمْ فَإِنِّي لَمْ أُؤْمَرْ بِقِتَالِهِمْ" (١) .
ve hicret etmeden önce Mekke'de müşriklerden çokça eziyet gören bir grup hakkında inmiştir. Onlar: 'Ey Allah'ın Resûlü! Onlarla savaşmamız için bize izin ver; zira onlar bize çok eziyet ettiler' diyorlardı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de onlara: "Ellerinizi [savaştan] çekin; çünkü ben onlarla savaşmakla emrolunmadım" buyuruyordu. (١)
{وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ} فَلَمَّا هَاجَرُوا إِلَى الْمَدِينَةِ وَأَمَرَهُمُ اللَّهُ بِقِتَالِ الْمُشْرِكِينَ شَقَّ ذَلِكَ عَلَى بَعْضِهِمْ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: {فَلَمَّا كُتِبَ} فُرِضَ، {عَلَيْهِمُ الْقِتَالُ إِذَا فَرِيقٌ مِنْهُمْ يَخْشَوْنَ النَّاسَ} يَعْنِي: يَخْشَوْنَ مُشْرِكِي مَكَّةَ، {كَخَشْيَةِ اللَّهِ} أَيْ: كَخَشْيَتِهِمْ مِنَ اللَّهِ، {أَوْ أَشَدَّ} أَكْثَرَ، {خَشْيَةً} وَقِيلَ: مَعْنَاهُ وَأَشَدَّ خَشْيَةً، {وَقَالُوا رَبَّنَا لِمَ كَتَبْتَ عَلَيْنَا الْقِتَالَ} الْجِهَادَ {لَوْلَا} هَلَّا {أَخَّرْتَنَا إِلَى أَجَلٍ قَرِيبٍ} يَعْنِي: الْمَوْتَ أَيْ: هَلَّا تَرَكْتَنَا حَتَّى نَمُوتَ بِآجَالِنَا؟ .
{وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ} “Namazı kılın ve zekâtı verin.” Medine'ye hicret ettiklerinde ve Allah onlara müşriklerle savaşmayı emrettiğinde bu durum bazısına ağır geldi. Yüce Allah şöyle buyurdu: {فَلَمَّا كُتِبَ} “Üzerlerine farz kılınınca” emredilince, {عَلَيْهِمُ الْقِتَالُ إِذَا فَرِيقٌ مِنْهُمْ يَخْشَوْنَ النَّاسَ} “savaş, içlerinden bir grup insanlardan korktular” yani Mekke müşriklerinden korktular, {كَخَشْيَةِ اللَّهِ} “Allah'tan korkar gibi” yani Allah'tan korktukları gibi, {أَوْ أَشَدَّ} “yahut daha şiddetli” daha fazla, {خَشْيَةً} “bir korkuyla”. Bunun manasının 've daha şiddetli bir korkuyla' olduğu da söylenmiştir. {وَقَالُوا رَبَّنَا لِمَ كَتَبْتَ عَلَيْنَا الْقِتَالَ} “Ve dediler ki: 'Rabbimiz! Savaşı üzerimize niçin farz kıldın?'” cihadı, {لَوْلَا} “ne olurdu” keşke, {أَخَّرْتَنَا إِلَى أَجَلٍ قَرِيبٍ} “bizi yakın bir süreye kadar erteleseydin ya!” yani ölümü; yani 'bizi ecellerimizle ölünceye kadar bıraksaydın ya?' [dediler].
وَاخْتَلَفُوا فِي هَؤُلَاءِ الَّذِينَ قَالُوا ذَلِكَ، قِيلَ: قَالَهُ قَوْمٌ مِنَ الْمُنَافِقِينَ لِأَنَّ قَوْلَهُ: {لِمَ كَتَبْتَ عَلَيْنَا الْقِتَالَ} لَا يَلِيقُ بِالْمُؤْمِنِينَ.
Bunu söyleyenlerin kimler olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir: Münafıklardan bir topluluğun söylediği ileri sürülmüştür; çünkü: {لِمَ كَتَبْتَ عَلَيْنَا الْقِتَالَ} “Savaşı üzerimize niçin farz kıldın?” sözü müminlere yakışmaz.
وَقِيلَ: قَالَهُ جَمَاعَةٌ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ لَمْ يَكُونُوا رَاسِخِينَ فِي الْعِلْمِ قَالُوهُ خَوْفًا وَجُبْنًا لَا اعْتِقَادًا، ثُمَّ تَابُوا، وَأَهْلُ الْإِيمَانِ يَتَفَاضَلُونَ فِي الْإِيمَانِ.
İlimde derinleşmemiş müminlerden bir grubun söylediği de ileri sürülmüştür. Bunu inançlarından ötürü değil, korku ve çekingenlik sebebiyle söylemişler, sonra da tövbe etmişlerdir; zira iman ehli imanda birbirlerinden üstündürler.
وَقِيلَ: هُمْ قَوْمٌ كَانُوا مُؤْمِنِينَ فَلَمَّا فُرِضَ عَلَيْهِمُ الْقِتَالُ نَافَقُوا مِنَ الْجُبْنِ وَتَخَلَّفُوا عَنِ الْجِهَادِ، {قُلْ} يَا مُحَمَّدُ، {مَتَاعُ الدُّنْيَا} أَيْ: مَنْفَعَتُهَا وَالِاسْتِمْتَاعُ بِهَا {قَلِيلٌ وَالْآخِرَةُ} أَيْ: وَثَوَابُ الْآخِرَةِ خَيْرٌ وَأَفْضَلُ، {لِمَنِ اتَّقَى} الشِّرْكَ وَمَعْصِيَةَ الرَّسُولِ، {وَلَا تُظْلَمُونَ فَتِيلًا} قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو جَعْفَرٍ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ بِالْيَاءِ وَالْبَاقُونَ تُظْلَمُونَ بِالتَّاءِ.
Onların mümin bir topluluk olup savaş kendilerine farz kılınınca korkaklık yüzünden nifaka düşüp cihaddan geri kalan kimseler olduğu da söylenmiştir. {قُلْ} “De ki:” ey Muhammed, {مَتَاعُ الدُّنْيَا} “Dünya menfaati” yani onun faydası ve nimetlerinden yararlanılması, {قَلِيلٌ وَالْآخِرَةُ} “azdır; ahiret ise” yani ahiret sevabı daha hayırlı ve daha üstündür, {لِمَنِ اتَّقَى} “sakınan kimse için” şirkten ve Peygamber'e isyandan sakınan kimse için. {وَلَا تُظْلَمُونَ فَتِيلًا} “Size kıl payı kadar bile haksızlık edilmez.” İbn Kesîr, Ebû Ca'fer, Hamza ve el-Kisâî 'ye' ile (لَا يُظْلَمُونَ) okumuşlar, diğerleri ise {تُظْلَمُونَ} lafzını 'te' ile okumuşlardır.
أَخْبَرَنَا أَبُو صَالِحٍ أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ الْمَلِكِ الْمُؤَذِّنُ، أَخْبَرَنَا أَبُو إِسْحَاقَ إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُعَاوِيَةَ الصَّيْدَلَانِيُّ، أَخْبَرَنَا الْأَصَمُّ، أَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ شَاكِرٍ، أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بِشْرٍ الْعَبْدِيُّ، أَنَا مِسْعَرُ بْنُ كِدَامٍ عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ أَبِي خَالِدٍ عَنْ قَيْسِ بْنِ أَبِي حَازِمٍ، حَدَّثَنِي الْمُسْتَوْرِدُ بْنُ شَدَّادٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "مَا الدُّنْيَا فِي الْآخِرَةِ إِلَّا مِثْلُ مَا يَجْعَلُ أَحَدُكُمْ أُصْبُعَهُ فِي الْيَمِّ فَلْيَنْظُرْ بِمَ يَرْجِعُ" .
Bize Ebû Sâlih Ahmed b. Abdilmelik el-Müezzin haber verdi, bize Ebû İshâk İbrâhîm b. Muâviye es-Saydelânî haber verdi, bize el-Asam haber verdi, bize Abdullah b. Muhammed b. Şâkir haber verdi, bize Muhammed b. Bişr el-Abdî haber verdi, bize Mis'ar b. Kidâm, İsmâîl b. Ebî Hâlid'den, o da Kays b. Ebî Hâzim'den haber verdi; [Kays] bana el-Müstevrid b. Şeddâd'ın [şöyle] anlattığını söyledi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «مَا الدُّنْيَا فِي الْآخِرَةِ إِلَّا مِثْلُ مَا يَجْعَلُ أَحَدُكُمْ أُصْبُعَهُ فِي الْيَمِّ فَلْيَنْظُرْ بِمَ يَرْجِعُ» «Ahiretin yanında dünya, ancak birinizin parmağını denize daldırması gibidir; baksın bakalım [parmağı] ne ile dönüyor!»
{أَيْنَمَا تَكُونُوا يُدْرِكْكُمُ الْمَوْتُ وَلَوْ كُنْتُمْ فِي بُرُوجٍ مُشَيَّدَةٍ وَإِنْ تُصِبْهُمْ حَسَنَةٌ يَقُولُوا هَذِهِ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ يَقُولُوا هَذِهِ مِنْ عِنْدِكَ قُلْ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ فَمَالِ هَؤُلَاءِ الْقَوْمِ لَا يَكَادُونَ يَفْقَهُونَ حَدِيثًا (٧٨) مَا أَصَابَكَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللَّهِ وَمَا أَصَابَكَ مِنْ سَيِّئَةٍ فَمِنْ نَفْسِكَ وَأَرْسَلْنَاكَ لِلنَّاسِ رَسُولًا وَكَفَى بِاللَّهِ شَهِيدًا (٧٩) }
{أَيْنَمَا تَكُونُوا يُدْرِكْكُمُ الْمَوْتُ وَلَوْ كُنْتُمْ فِي بُرُوجٍ مُشَيَّدَةٍ وَإِنْ تُصِبْهُمْ حَسَنَةٌ يَقُولُوا هَذِهِ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ يَقُولُوا هَذِهِ مِنْ عِنْدِكَ قُلْ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ فَمَالِ هَؤُلَاءِ الْقَوْمِ لَا يَكَادُونَ يَفْقَهُونَ حَدِيثًا (٧٨) مَا أَصَابَكَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللَّهِ وَمَا أَصَابَكَ مِنْ سَيِّئَةٍ فَمِنْ نَفْسِكَ وَأَرْسَلْنَاكَ لِلنَّاسِ رَسُولًا وَكَفَى بِاللَّهِ شَهِيدًا (٧٩) } “Nerede olursanız olun ölüm size ulaşır; sarp ve tahkim edilmiş kalelerde olsanız bile. Onlara bir iyilik dokunursa: 'Bu Allah tarafındandır' derler; kendilerine bir kötülük dokunursa: 'Bu senin yüzündendir' derler. De ki: 'Hepsi Allah tarafındandır.' Bu topluluğa ne oluyor ki neredeyse hiçbir sözü anlamıyorlar? (78) Sana isabet eden her iyilik Allah'tandır; sana isabet eden her kötülük ise kendi nefsindendir. Seni insanlara bir elçi olarak gönderdik. Şahit olarak Allah yeter. (79)”
قَوْلُهُ ﷿: {أَيْنَمَا تَكُونُوا يُدْرِكْكُمُ الْمَوْتُ} أَيْ: يَنْزِلُ بِكُمُ الْمَوْتُ، نَزَلَتْ فِي الْمُنَافِقِينَ الَّذِينَ قَالُوا فِي قَتْلَى أُحُدٍ: لَوْ كَانُوا عِنْدَنَا مَا مَاتُوا وَمَا قتلوا، فردَّ ٩١/أاللَّهُ عَلَيْهِمْ بِقَوْلِهِ: {أَيْنَمَا تَكُونُوا يُدْرِكْكُمُ الْمَوْتُ} (١) ، {وَلَوْ كُنْتُمْ فِي بُرُوجٍ مُشَيَّدَةٍ} وَالْبُرُوجُ: الْحُصُونُ وَالْقِلَاعُ، وَالْمُشَيَّدَةُ: الْمَرْفُوعَةُ الْمُطَوَّلَةُ، قَالَ قَتَادَةُ: مَعْنَاهُ فِي قُصُورٍ مُحَصَّنَةٍ، وَقَالَ عِكْرِمَةُ: مُجَصَّصَةٍ، وَالشَّيْدُ: الْجِصُّ، {وَإِنْ تُصِبْهُمْ حَسَنَةٌ} نَزَلَتْ فِي الْيَهُودِ وَالْمُنَافِقِينَ، وَذَلِكَ أَنَّهُمْ قَالُوا لَمَّا قَدِمَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ الْمَدِينَةَ: مَا زِلْنَا نَعْرِفُ النَّقْصَ فِي ثِمَارِنَا وَمَزَارِعِنَا مُنْذُ قَدِمَ عَلَيْنَا هَذَا الرَّجُلُ وَأَصْحَابُهُ.
Yüce Allah'ın: {أَيْنَمَا تَكُونُوا يُدْرِكْكُمُ الْمَوْتُ} “Nerede olursanız olun ölüm size ulaşır” yani ölüm başınıza gelir. Bu ayet, Uhud'da öldürülenler hakkında: 'Bizim yanımızda olsalardı ölmezler ve öldürülmezlerdi' diyen münafıklar hakkında inmiştir. Allah da onlara şu sözüyle cevap vermiştir: {أَيْنَمَا تَكُونُوا يُدْرِكْكُمُ الْمَوْتُ} (١) “Nerede olursanız olun ölüm size ulaşır”, {وَلَوْ كُنْتُمْ فِي بُرُوجٍ مُشَيَّدَةٍ} “sarp ve tahkim edilmiş kalelerde olsanız bile”. Burûc (الْبُرُوجُ); kaleler ve hisarlardır. Müşeyyede (الْمُشَيَّدَةُ) ise yükseltilmiş ve sağlamlaştırılmış yapılardır. Katâde: 'Müstahkem saraylarda demektir' demiştir. İkrime ise: 'Kireçle sıvanmış yapılarda demektir; şeyd (الشَّيْدُ) ise kireçtir' demiştir. {وَإِنْ تُصِبْهُمْ حَسَنَةٌ} “Onlara bir iyilik dokunursa” ayeti Yahudiler ve münafıklar hakkında inmiştir. Şöyle ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Medine'ye geldiğinde onlar: 'Bu adam ve ashabı aramıza geldiğinden beri meyvelerimizde ve ekinlerimizde hep eksiklik görmekteyiz' demişlerdi.
قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: {وَإِنْ تُصِبْهُمْ} يَعْنِي: الْيَهُودَ {حَسَنَةٌ} أَيْ خِصْبٌ وَرُخْصٌ فِي السِّعْرِ، {يَقُولُوا هَذِهِ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ} لَنَا، {وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ} يَعْنِي: الْجَدْبَ وَغَلَاءَ الْأَسْعَارِ {يَقُولُوا هَذِهِ مِنْ عِنْدِكَ} أَيْ: مِنْ شُؤْمِ مُحَمَّدٍ وَأَصْحَابِهِ، وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِالْحَسَنَةِ الظَّفْرُ وَالْغَنِيمَةُ يَوْمَ بَدْرٍ، وَبِالسَّيِّئَةِ الْقَتْلُ وَالْهَزِيمَةُ يَوْمَ أُحُدٍ، يَقُولُوا هَذِهِ مِنْ عِنْدِكَ أَيْ: أَنْتَ الَّذِي حَمَلَتْنَا عَلَيْهِ يَا مُحَمَّدُ، فَعَلَى هَذَا يَكُونُ هَذَا مِنْ قَوْلِ الْمُنَافِقِينَ، {قُلْ} لَهُمْ يَا مُحَمَّدُ، {كُلٌّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ} أَيْ: الْحَسَنَةُ وَالسَّيِّئَةُ كُلُّهَا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ، ثُمَّ عَيَّرَهُمْ بِالْجَهْلِ فَقَالَ: {فَمَالِ هَؤُلَاءِ الْقَوْمِ} يَعْنِي: الْمُنَافِقِينَ وَالْيَهُودَ، {لَا يَكَادُونَ يَفْقَهُونَ حَدِيثًا} أَيْ: لَا يَفْقَهُونَ قَوْلًا وَقِيلَ: الْحَدِيثُ هَاهُنَا هُوَ الْقُرْآنُ أَيْ: لَا يَفْقَهُونَ مَعَانِيَ الْقُرْآنِ.
Yüce Allah şöyle buyurdu: {وَإِنْ تُصِبْهُمْ} “Onlara dokunursa” yani Yahudilere, {حَسَنَةٌ} “bir iyilik” yani bolluk ve fiyatlarda ucuzluk, {يَقُولُوا هَذِهِ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ} “'Bu Allah tarafındandır' derler” bizim içindir [derler]. {وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ} “kendilerine bir kötülük dokunursa” yani kuraklık ve fiyatların pahalanması, {يَقُولُوا هَذِهِ مِنْ عِنْدِكَ} “'Bu senin yüzündendir' derler” yani Muhammed ve ashabının uğursuzluğundandır [derler]. İyilikten kastın Bedir günündeki zafer ve ganimet, kötülükten kastın ise Uhud günündeki ölüm ve yenilgi olduğu da söylenmiştir; 'Bu senin yüzündendir' yani 'Bizi buna sürükleyen sensin ey Muhammed' derler. Bu görüşe göre bu söz münafıkların sözü olur. {قُلْ} “De ki:” onlara ey Muhammed, {كُلٌّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ} “Hepsi Allah tarafındandır” yani iyilik de kötülük de hepsi Allah tarafındandır. Sonra onları cahillikle kınayarak şöyle buyurdu: {فَمَالِ هَؤُلَاءِ الْقَوْمِ} “Bu topluluğa ne oluyor ki” yani münafıklara ve Yahudilere, {لَا يَكَادُونَ يَفْقَهُونَ حَدِيثًا} “neredeyse hiçbir sözü anlamıyorlar?” yani hiçbir sözü idrak edemiyorlar. Buradaki 'hadis'in Kur'an olduğu, yani Kur'an'ın manalarını anlamıyorlar demek olduğu da söylenmiştir.
قَوْلُهُ: {فَمَالِ هَؤُلَاءِ} قَالَ الْفَرَّاءُ: كَثُرَتْ فِي الْكَلَامِ هَذِهِ الْكَلِمَةُ حَتَّى تَوَهَّمُوا أَنَّ اللَّامَ مُتَّصِلَةٌ بِهَا وَأَنَّهُمَا حَرْفٌ وَاحِدٌ، فَفَصَلُوا اللَّامَ مِمَّا بَعْدَهَا فِي بَعْضِهِ، وَوَصَلُوهَا فِي بَعْضِهِ، وَالِاتِّصَالُ الْقِرَاءَةُ، وَلَا يَجُوزُ الْوَقْفُ عَلَى اللَّامِ لِأَنَّهَا لَامٌ خَافِضَةٌ.
Yüce Allah'ın: {فَمَالِ هَؤُلَاءِ} “Bu [topluluğa] ne oluyor ki” ifadesi hakkında el-Ferrâ şöyle demiştir: Bu ifade dilde o kadar çok kullanılmıştır ki 'lâm' harfinin kelimeye bitişik olduğunu ve ikisinin tek bir harf (kelime) olduğunu zannetmişlerdir. Bu yüzden bazı yerlerde lâm'ı kendisinden sonra gelen kısımdan ayırmışlar, bazı yerlerde ise birleştirmişlerdir. Kıraatte olan ise birleşik olmasıdır; 'lâm' harfi üzerinde durak (vakıf) yapmak caiz değildir; çünkü o cer eden bir harftir.
قَوْلُهُ ﷿: {مَا أَصَابَكَ مِنْ حَسَنَةٍ} خَيْرٍ وَنِعْمَةٍ {فَمِنَ اللَّهِ وَمَا أَصَابَكَ مِنْ سَيِّئَةٍ} بَلِيٍّةٍ أَوْ أَمْرٍ تَكْرَهُهُ، {فَمِنْ نَفْسِكَ} أَيْ: بِذُنُوبِكَ، وَالْخِطَابُ لِلنَّبِيِّ ﷺ وَالْمُرَادُ غَيْرُهُ، نَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: "وَمَا أَصَابَكُمْ مِنْ مُصِيبَةٍ فَبِمَا كَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ" (الشُّورَى -٣٠) وَيَتَعَلَّقُ أَهْلُ الْقَدَرِ بِظَاهِرِ هَذِهِ الْآيَةِ،
Azîz ve Celîl olan [Allah]'ın şu buyruğudur: {مَا أَصَابَكَ مِنْ حَسَنَةٍ} “Sana gelen her iyilik” yani hayır ve nimet {فَمِنَ اللَّهِ وَمَا أَصَابَكَ مِنْ سَيِّئَةٍ} “Allah'tandır. Başına gelen her kötülük de” yani musibet veya hoşlanmadığın bir şey {فَمِنْ نَفْسِكَ} “kendi nefsindendir” yani işlediğin günahlar sebebiyledir. Buradaki hitap Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'edir; fakat kastedilen başkasıdır. Bunun bir benzeri Yüce Allah'ın şu buyruğudur: {وَمَا أَصَابَكُمْ مِنْ مُصِيبَةٍ فَبِمَا كَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ} “Başınıza gelen her musibet, kendi ellerinizin işledikleri [günahlar] sebebiyledir” (eş-Şûrâ, 30). Kader ehli (Kaderiyye) bu ayetin zahirine tutunurlar
فَقَالُوا: نَفَى اللَّهُ تَعَالَى السَّيِّئَةَ عَنْ نَفْسِهِ وَنَسَبَهَا إِلَى الْعَبْدِ، فَقَالَ: {وَمَا أَصَابَكَ مِنْ سَيِّئَةٍ فَمِنْ نَفْسِكَ} وَلَا مُتَعَلَّقَ لَهُمْ فِيهِ، لِأَنَّهُ لَيْسَ الْمُرَادُ مِنَ الْآيَةِ حَسَنَاتِ الْكَسْبِ وَلَا سَيِّآتِهِ مِنَ الطَّاعَاتِ وَالْمَعَاصِي، بَلِ الْمُرَادُ مِنْهُمْ مَا يُصِيبُهُمْ مِنَ النِّعَمِ وَالْمِحَنِ، وَذَلِكَ لَيْسَ مِنْ فِعْلِهِمْ بِدَلِيلِ أَنَّهُ نَسَبَهَا إِلَى غَيْرِهِمْ وَلَمْ يَنْسِبْهَا إِلَيْهِمْ، فَقَالَ: {مَا أَصَابَكَ} وَلَا يُقَالُ فِي الطَّاعَةِ وَالْمَعْصِيَةِ أَصَابَنِي، إِنَّمَا يُقَالُ: أَصَبْتُهَا، وَيُقَالُ فِي النِّعَمِ: أَصَابَنِي، بِدَلِيلٍ أَنَّهُ لَمْ يَذْكُرْ عَلَيْهِ ثَوَابًا وَلَا عِقَابًا، فَهُوَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى {فَإِذَا جَاءَتْهُمُ الْحَسَنَةُ قَالُوا لَنَا هَذِهِ وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ يَطَّيَّرُوا بِمُوسَى وَمَنْ مَعَهُ} (الْأَعْرَافِ -١٣١) ، وَلَمَّا ذَكَرَ حَسَنَاتِ الْكَسْبِ وَسَيِّئَاتِهِ نَسَبَهَا إِلَيْهِ، وَوَعَدَ عَلَيْهَا الثَّوَابَ وَالْعِقَابَ، فَقَالَ {مَنْ جَاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثَالِهَا وَمَنْ جَاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَلَا يُجْزَى إِلَّا مَثَلَهَا} (الْأَنْعَامِ -١٦٠) .
ve şöyle demişlerdir: 'Yüce Allah kötülüğü kendisinden nefyedip kula nispet etmiş ve: {وَمَا أَصَابَكَ مِنْ سَيِّئَةٍ فَمِنْ نَفْسِكَ} “sana isabet eden her kötülük ise kendi nefsindendir” buyurmuştur.' Oysa bu konuda tutunacakları bir delil yoktur; çünkü ayetten kastedilen kulun kesbi olan iyilikler ve taatler ile kötülükler ve masiyetler değildir. Bilakis onlara isabet eden nimetler ve sıkıntılardır. Bunun onların fiili olmadığına delil, Allah'ın bunu onlardan başkasına nispet edip onlara nispet etmemiş olmasıdır. Nitekim: {مَا أَصَابَكَ} “Sana isabet eden” buyurmuştur. Taat ve masiyette 'bana isabet etti' denilmez; bilakis 'onu işledim' (ona isabet ettim) denir. Nimetlerde ise 'bana isabet etti' denir. Bunun delili de Allah'ın bunun üzerine bir sevap veya ceza zikretmemiş olmasıdır. Nitekim bu, Yüce Allah'ın şu ayeti gibidir: {فَإِذَا جَاءَتْهُمُ الْحَسَنَةُ قَالُوا لَنَا هَذِهِ وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ يَطَّيَّرُوا بِمُوسَى وَمَنْ مَعَهُ} “Onlara bir iyilik geldiğinde: 'Bu bizim hakkımızdır' derler; başlarına bir kötülük gelirse Mûsâ ve beraberindekilerin uğursuzluğuna yorarlardı” (el-A'râf, 131). Kulun kesbi olan iyilik ve kötülükleri zikrettiğinde ise bunları kula nispet etmiş ve bunlara sevap ile ceza vaad ederek şöyle buyurmuştur: {مَنْ جَاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثَالِهَا وَمَنْ جَاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَلَا يُجْزَى إِلَّا مَثَلَهَا} “Kim bir iyilik getirirse ona onun on katı vardır; kim de bir kötülük getirirse ancak onun misliyle cezalandırılır” (el-En'âm, 160).
وَقِيلَ: مَعْنَى الْآيَةِ: مَا أَصَابَكَ مِنْ حَسَنَةٍ مِنَ النَّصْرِ وَالظَّفْرِ يَوْمَ بَدْرٍ فَمِنَ اللَّهِ، أَيْ: مِنْ فَضْلِ اللَّهِ، وَمَا أَصَابَكَ مِنْ سَيِّئَةٍ مِنَ الْقَتْلِ وَالْهَزِيمَةِ يَوْمَ أُحُدٍ فَمِنْ نَفْسِكَ، أَيْ: بِذَنْبِ نَفْسِكَ مِنْ مُخَالَفَةِ الرَّسُولِ ﷺ.
Ayetin manasının şöyle olduğu da söylenmiştir: Bedir günü sana isabet eden zafer ve üstünlük gibi iyilikler Allah'tandır, yani Allah'ın lütfundandır. Uhud günü sana isabet eden ölüm ve yenilgi gibi kötülükler ise kendi nefsindendir, yani Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e muhalefet etmek suretiyle kendi nefsinin günahı sebebiyledir.
فَإِنْ قِيلَ كَيْفَ وَجْهُ الْجَمْعِ بَيْنَ قَوْلِهِ {قُلْ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ} وَبَيْنَ قَوْلِهِ {فَمِنْ نَفْسِكَ} قِيلَ: قَوْلُهُ {قُلْ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ} أَيِ: الْخِصْبُ وَالْجَدْبُ وَالنَّصْرُ وَالْهَزِيمَةُ كُلُّهَا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ، وَقَوْلُهُ: {فَمِنْ نَفْسِكَ} أَيْ: مَا أَصَابَكَ مِنْ سَيِّئَةٍ مِنَ اللَّهِ فَبِذَنْبِ نَفْسِكَ عُقُوبَةً لَكَ، كَمَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: "وَمَا أَصَابَكُمْ مِنْ مُصِيبَةٍ فَبِمَا كَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ" (الشُّورَى -٣٠) يَدُلُّ عَلَيْهِ مَا رَوَى مُجَاهِدٌ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄: أَنَّهُ قَرَأَ {وَمَا أَصَابَكَ مِنْ سَيِّئَةٍ فَمِنْ نَفْسِكَ} وَأَنَا كَتَبْتُهَا عَلَيْكَ.
Eğer: 'O'nun: {قُلْ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ} “De ki: Hepsi Allah tarafındandır” sözü ile: {فَمِنْ نَفْسِكَ} “kendi nefsindendir” sözünün arası nasıl uzlaştırılır?' denilirse, şöyle cevap verilir: O'nun: {قُلْ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ} “De ki: Hepsi Allah tarafındandır” sözü; yani bolluk, kıtlık, zafer ve yenilginin hepsi Allah tarafındandır demektir. {فَمِنْ نَفْسِكَ} “kendi nefsindendir” sözü ise; sana Allah'tan isabet eden kötülük, sana bir ceza olarak kendi nefsinin günahı sebebiyledir demektir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: "Başınıza gelen herhangi bir musibet, ellerinizle işledikleriniz sebebiyledir" (eş-Şûrâ, 30). Mücâhid'in İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiği şu kıraat de buna delalet eder; o şöyle okumuştur: {وَمَا أَصَابَكَ مِنْ سَيِّئَةٍ فَمِنْ نَفْسِكَ} 've onu senin aleyhine ben takdir edip yazdım.'
وَقَالَ بَعْضُهُمْ: هَذِهِ الْآيَةُ مُتَّصِلَةٌ بِمَا قَبِلَهَا، وَالْقَوْلُ فِيهِ مُضْمَرٌ تَقْدِيرُهُ: فَمَالِ هَؤُلَاءِ الْقَوْمِ لَا يَكَادُونَ يَفْقَهُونَ حَدِيثًا، يَقُولُونَ: {مَا أَصَابَكَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللَّهِ وَمَا أَصَابَكَ مِنْ سَيِّئَةٍ فَمِنْ نَفْسِكَ} {قُلْ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ} {وَأَرْسَلْنَاكَ} يَا مُحَمَّدُ {لِلنَّاسِ رَسُولًا وَكَفَى بِاللَّهِ شَهِيدًا} عَلَى إِرْسَالِكَ وَصِدْقِكَ، وَقِيلَ: وَكَفَى بِاللَّهِ شَهِيدًا عَلَى أَنَّ الْحَسَنَةَ وَالسَّيِّئَةَ كُلَّهَا مِنَ اللَّهِ تَعَالَى.
Bazıları da şöyle demiştir: Bu ayet kendisinden önceki ayete bağlıdır ve buradaki söz gizlidir (hazfedilmiştir). Takdiri şöyledir: Bu topluluğa ne oluyor ki neredeyse hiçbir sözü anlamıyorlar da: {مَا أَصَابَكَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللَّهِ وَمَا أَصَابَكَ مِنْ سَيِّئَةٍ فَمِنْ نَفْسِكَ} “Sana isabet eden her iyilik Allah'tandır; sana isabet eden her kötülük ise kendi nefsindendir” diyorlar? {قُلْ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ} “De ki: Hepsi Allah tarafındandır.” {وَأَرْسَلْنَاكَ} “Seni gönderdik” ey Muhammed, {لِلنَّاسِ رَسُولًا وَكَفَى بِاللَّهِ شَهِيدًا} “insanlara bir elçi olarak. Şahit olarak Allah yeter” senin gönderilişine ve doğruluğuna. İyilik ve kötülüğün hepsinin Yüce Allah'tan olduğuna şahit olarak Allah yeter, şeklinde de açıklanmıştır.
{مَنْ يُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطَاعَ اللَّهَ وَمَنْ تَوَلَّى فَمَا أَرْسَلْنَاكَ عَلَيْهِمْ حَفِيظًا (٨٠) }
{مَنْ يُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطَاعَ اللَّهَ وَمَنْ تَوَلَّى فَمَا أَرْسَلْنَاكَ عَلَيْهِمْ حَفِيظًا (٨٠) } “Kim Peygamber'e itaat ederse muhakkak Allah'a itaat etmiş olur. Kim de yüz çevirirse, biz seni onların üzerine bir bekçi olarak göndermedik. (80)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: {مَنْ يُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطَاعَ اللَّهَ} وَذَلِكَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ كَانَ يَقُولُ: "مَنْ أَطَاعَنِي فَقَدْ أَطَاعَ اللَّهَ وَمَنْ أَحَبَّنِي فَقَدْ أَحَبَّ اللَّهَ" فَقَالَ بَعْضُ الْمُنَافِقِينَ: مَا يُرِيدُ هَذَا الرَّجُلُ إِلَّا أَنْ نَتَّخِذَهُ رَبًّا كَمَا اتَّخَذَتِ النَّصَارَى عِيسَى بْنَ مَرْيَمَ رِبًّا، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى: {مَنْ يُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطَاعَ اللَّهَ} أَيْ: مَنْ يُطِعِ الرَّسُولَ فِيمَا أَمَرَ بِهِ فَقَدْ أَطَاعَ اللَّهَ، {وَمَنْ تَوَلَّى} عَنْ طَاعَتِهِ، {فَمَا أَرْسَلْنَاكَ} يَا مُحَمَّدُ،
Yüce Allah'ın şu kavli: {مَنْ يُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطَاعَ اللَّهَ} “Kim Peygamber'e itaat ederse muhakkak Allah'a itaat etmiş olur”. Şöyle ki Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem: «مَنْ أَطَاعَنِي فَقَدْ أَطَاعَ اللَّهَ وَمَنْ أَحَبَّنِي فَقَدْ أَحَبَّ اللَّهَ» «Kim bana itaat ederse muhakkak Allah'a itaat etmiş olur; kim de beni severse muhakkak Allah'ı sevmiş olur» buyurmaktaydı. Bunun üzerine münafıklardan bazıları: "Bu adam, Hristiyanların Meryem oğlu İsa'yı rab edindikleri gibi bizim de kendisini rab edinmemizden başka bir şey istemiyor" dediler. Bunun üzerine Yüce Allah: {مَنْ يُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطَاعَ اللَّهَ} “Kim Peygamber'e itaat ederse muhakkak Allah'a itaat etmiş olur” ayetini indirdi; yani kim emrettiği hususlarda Peygamber'e itaat ederse muhakkak Allah'a itaat etmiş olur. {وَمَنْ تَوَلَّى} “Kim de yüz çevirirse” [onun] itaatinden [yüz çevirirse], {فَمَا أَرْسَلْنَاكَ} “biz seni göndermedik” [ey Muhammed],
{عَلَيْهِمْ حَفِيظًا} أَيْ: حَافِظًا وَرَقِيبًا، بَلْ كُلُّ أُمُورِهِمْ إِلَيْهِ تَعَالَى، وَقِيلَ: نَسَخَ اللَّهُ ﷿ هَذَا بِآيَةِ السَّيْفِ، وَأَمَرَهُ بِقِتَالِ مَنْ خَالَفَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ.
{عَلَيْهِمْ حَفِيظًا} “onların üzerine bir bekçi olarak” yani koruyucu ve gözetleyici olarak; bilakis onların bütün işleri Yüce Allah'a aittir. Yüce Allah'ın bunu kılıç ayetiyle neshettiği ve ona Allah'a ve Resûlü'ne muhalefet edenlerle savaşmayı emrettiği de söylenmiştir.
{وَيَقُولُونَ طَاعَةٌ فَإِذَا بَرَزُوا مِنْ عِنْدِكَ بَيَّتَ طَائِفَةٌ مِنْهُمْ غَيْرَ الَّذِي تَقُولُ وَاللَّهُ يَكْتُبُ مَا يُبَيِّتُونَ فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ وَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ وَكَفَى بِاللَّهِ وَكِيلًا (٨١) أَفَلَا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ وَلَوْ كَانَ مِنْ عِنْدِ غَيْرِ اللَّهِ لَوَجَدُوا فِيهِ اخْتِلَافًا كَثِيرًا (٨٢) وَإِذَا جَاءَهُمْ أَمْرٌ مِنَ الْأَمْنِ أَوِ الْخَوْفِ أَذَاعُوا بِهِ وَلَوْ رَدُّوهُ إِلَى الرَّسُولِ وَإِلَى أُولِي الْأَمْرِ مِنْهُمْ لَعَلِمَهُ الَّذِينَ يَسْتَنْبِطُونَهُ مِنْهُمْ وَلَوْلَا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ لَاتَّبَعْتُمُ الشَّيْطَانَ إِلَّا قَلِيلًا (٨٣) }
{وَيَقُولُونَ طَاعَةٌ فَإِذَا بَرَزُوا مِنْ عِنْدِكَ بَيَّتَ طَائِفَةٌ مِنْهُمْ غَيْرَ الَّذِي تَقُولُ وَاللَّهُ يَكْتُبُ مَا يُبَيِّتُونَ فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ وَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ وَكَفَى بِاللَّهِ وَكِيلًا (٨١) أَفَلَا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ وَلَوْ كَانَ مِنْ عِنْدِ غَيْرِ اللَّهِ لَوَجَدُوا فِيهِ اخْتِلَافًا كَثِيرًا (٨٢) وَإِذَا جَاءَهُمْ أَمْرٌ مِنَ الْأَمْنِ أَوِ الْخَوْفِ أَذَاعُوا بِهِ وَلَوْ رَدُّوهُ إِلَى الرَّسُولِ وَإِلَى أُولِي الْأَمْرِ مِنْهُمْ لَعَلِمَهُ الَّذِينَ يَسْتَنْبِطُونَهُ مِنْهُمْ وَلَوْلَا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ لَاتَّبَعْتُمُ الشَّيْطَانَ إِلَّا قَلِيلًا (٨٣) } “'Başüstüne' derler. Fakat senin yanından çıktıkları zaman, içlerinden bir grup senin söylediğinin aksini geceleyin kurup durur. Allah onların geceleyin kurduklarını yazmaktadır. Sen onlara aldırma ve Allah'a tevekkül et. Vekil olarak Allah yeter. (81) Onlar Kur'an'ı hiç düşünmüyorlar mı? Eğer o Allah'tan başkası tarafından olsaydı, onda elbette birçok çelişki bulurlardı. (82) Onlara güven veya korkuya dair bir haber geldiğinde onu hemen yayıverirler. Halbuki onu Peygamber'e ve aralarından buyruk sahiplerine iletselerdi, içlerinden onun mahiyetini araştırıp çıkaranlar onu elbette bilirlerdi. Eğer üzerinizde Allah'ın lütfu ve merhameti olmasaydı, pek azınız müstesna şeytana uyup gitmiştiniz. (83)”
{وَيَقُولُونَ طَاعَةٌ} يَعْنِي: الْمُنَافِقِينَ يَقُولُونَ بِاللِّسَانِ لِلرَّسُولِ ﷺ: إِنَّا آمَنَّا بِكَ فَمُرْنَا فَأَمْرُكَ طَاعَةٌ، قَالَ النَّحْوِيُّونَ: أَيْ أَمْرُنَا وَشَأْنُنَا أَنْ نُطِيعَكَ، {فَإِذَا بَرَزُوا} خَرَجُوا، {مِنْ عِنْدِكَ بَيَّتَ طَائِفَةٌ مِنْهُمْ غَيْرَ الَّذِي تَقُولُ} قَالَ قَتَادَةُ وَالْكَلْبِيُّ: بَيَّتَ أَيْ: غَيَّرَ وَبَدَّلَ الَّذِي عَهِدَ إِلَيْهِمُ النَّبِيُّ ﷺ، وَيَكُونُ التَّبْيِيتُ بِمَعْنَى التَّبْدِيلِ، وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ وَالْقُتَيْبِيُّ: مَعْنَاهُ: قَالُوا وَقَدَّرُوا لَيْلًا غَيْرَ مَا أَعْطَوْكَ نَهَارًا، وَكُلُّ مَا قُدِّرَ بِلَيْلٍ فَهُوَ تَبْيِيتٌ، وَقَالَ أَبُو الْحَسَنِ الْأَخْفَشُ: تَقُولُ الْعَرَبُ لِلشَّيْءِ إذا قُدِّرَ، قدبُيِّتَ، يُشَبِّهُونَهُ بِتَقْدِيرِ بُيُوتِ الشِّعْرِ، {وَاللَّهُ يَكْتُبُ} أَيْ: يُثْبِتُ وَيَحْفَظُ، {مَا يُبَيِّتُونَ} مَا يُزَوِّرُونَ وَيُغَيِّرُونَ وَيُقَدِّرُونَ، وَقَالَ الضَّحَّاكُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: يَعْنِي مَا يُسِرُّونَ مِنَ النِّفَاقِ، {فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ} يَا مُحَمَّدُ وَلَا تُعَاقِبْهُمْ، وَقِيلَ: لَا تُخْبِرْ بِأَسْمَائِهِمْ، مُنِعَ الرَّسُولُ ﷺ مِنَ الْإِخْبَارِ بِأَسْمَاءِ الْمُنَافِقِينَ، {وَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ وَكَفَى بِاللَّهِ وَكِيلًا} أَيْ: اتَّخِذْهُ وَكَيْلًا وَكَفَى بِاللَّهِ وَكَيْلًا وَنَاصِرًا.
{وَيَقُولُونَ طَاعَةٌ} “'Başüstüne' derler” yani münafıklar dilleriyle Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e: 'Biz sana iman ettik, bize emret, senin emrin itaattir' derler. Dilciler şöyle demiştir: Yani 'bizim işimiz ve vazifemiz sana itaat etmektir.' {فَإِذَا بَرَزُوا} “çıktıkları zaman” ayrıldıkları vakit, {مِنْ عِنْدِكَ بَيَّتَ طَائِفَةٌ مِنْهُمْ غَيْرَ الَّذِي تَقُولُ} “senin yanından, içlerinden bir grup senin söylediğinin aksini geceleyin kurup durur”. Katâde ve el-Kelbî şöyle demiştir: Beyyete (بَيَّتَ); yani Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in kendilerine verdiği ahdi değiştirdi, başkalaştırdı demektir; tebyît (التَّبْيِيتُ) değiştirme manasına da gelir. Ebû Ubeyde ve İbn Kuteybe ise şöyle demiştir: Manası; gündüz sana verdikleri sözün aksini geceleyin konuşup planladılar demektir; geceleyin kararlaştırılan her şey tebyîttir. Ebu'l-Hasen el-Ahfeş şöyle demiştir: Araplar bir şey planlanıp kararlaştırıldığında, bunu şiir beyitlerinin veznini kurmaya benzeterek 'kud büyyite' (قد بُيِّتَ) derler. {وَاللَّهُ يَكْتُبُ} “Allah yazmaktadır” yani tespit edip kaydetmektedir, {مَا يُبَيِّتُونَ} “onların kurduklarını” uydurdukları, değiştirdikleri ve planladıkları şeyleri. ed-Dahhâk, İbn Abbâs'tan naklen: 'Yani gizledikleri nifakı' demiştir. {فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ} “Onlara aldırma” ey Muhammed ve onları cezalandırma. İsimlerini ifşa etme, şeklinde de açıklanmıştır; nitekim Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem münafıkların isimlerini açıklamaktan nehyedilmişti. {وَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ وَكَفَى بِاللَّهِ وَكِيلًا} “ve Allah'a tevekkül et. Vekil olarak Allah yeter” yani O'nu vekil edin; koruyucu ve yardımcı olarak Allah yeter.
قَوْلُهُ تَعَالَى: {أَفَلَا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ} يَعْنِي: أَفَلَا يَتَفَكَّرُونَ فِي الْقُرْآنِ، وَالتَّدَبُّرُ هُوَ النَّظَرُ فِي آخِرِ الْأَمْرِ، وَدُبُرُ كُلِّ شَيْءٍ آخِرُهُ. {وَلَوْ كَانَ مِنْ عِنْدِ غَيْرِ اللَّهِ لَوَجَدُوا فِيهِ اخْتِلَافًا كَثِيرًا} أَيْ تَفَاوُتًا وَتَنَاقُضًا كَثِيرًا، قَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ، وَقِيلَ: لَوَجَدُوا فِيهِ أَيْ: فِي الْإِخْبَارِ عَنِ الْغَيْبِ بِمَا كَانَ وَبِمَا يَكُونُ اخْتِلَافًا كَثِيرًا، أَفَلَا يَتَفَكَّرُونَ فِيهِ فَيَعْرِفُوا -بِعَدَمِ التَّنَاقُضِ فِيهِ وَصِدْقِ مَا يُخْبِرُ -أَنَّهُ كَلَامُ اللَّهِ تَعَالَى لِأَنَّ مَا لَا يَكُونُ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ لَا يَخْلُو عَنْ تَنَاقُضٍ وَاخْتِلَافٍ.
Yüce Allah'ın: {أَفَلَا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ} “Onlar Kur'an'ı hiç düşünmüyorlar mı?” ayeti; yani Kur'an üzerinde tefekkür etmiyorlar mı demektir. Tedebbür (التَّدَبُّرُ), bir işin sonunu düşünmektir; her şeyin dübürü (دُبُر) ise onun sonudur. {وَلَوْ كَانَ مِنْ عِنْدِ غَيْرِ اللَّهِ لَوَجَدُوا فِيهِ اخْتِلَافًا كَثِيرًا} “Eğer o Allah'tan başkası tarafından olsaydı, onda elbette birçok çelişki bulurlardı” yani pek çok uyumsuzluk ve çelişki bulurlardı; bunu İbn Abbâs söylemiştir. Onda yani geçmişe ve geleceğe dair gayb haberlerinde birçok çelişki bulurlardı, şeklinde de açıklanmıştır. Onun üzerinde tefekkür edip -içinde çelişki bulunmaması ve verdiği haberlerin doğruluğu sebebiyle- onun Yüce Allah'ın kelamı olduğunu anlamazlar mı? Zira Allah katından olmayan bir şeyde çelişki ve tutarsızlık mutlaka bulunur.
قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَإِذَا جَاءَهُمْ أَمْرٌ مِنَ الْأَمْنِ أَوِ الْخَوْفِ أَذَاعُوا بِهِ} وَذَلِكَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ كَانَ يَبْعَثُ السَّرَايَا فَإِذَا غَلَبُوا أَوْ غُلِبُوا بَادَرَ الْمُنَافِقُونَ يَسْتَخْبِرُونَ عَنْ حَالِهِمْ، فَيُفْشُونَ وَيُحَدِّثُونَ بِهِ قَبْلَ أَنْ
Yüce Allah'ın: {وَإِذَا جَاءَهُمْ أَمْرٌ مِنَ الْأَمْنِ أَوِ الْخَوْفِ أَذَاعُوا بِهِ} “Onlara güven veya korkuya dair bir haber geldiğinde onu hemen yayıverirler” ayeti şunun hakkındadır: Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem seriyyeler (askeri birlikler) gönderirdi; birlikler galip geldiğinde veya yenilgiye uğradığında münafıklar onların durumunu öğrenmek için acele eder ve
يُحَدِّثَ بِهِ رسول الله ﷺ ٩١/ب فَيُضْعِفُونَ بِهِ قُلُوبَ الْمُؤْمِنِينَ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى {وَإِذَا جَاءَهُمْ} (١) يَعْنِي: الْمُنَافِقِينَ {أَمْرٌ مِنَ الْأَمْنِ} أَيِ: الْفَتْحِ وَالْغَنِيمَةِ {أَوِ الْخَوْفِ} الْقَتْلِ وَالْهَزِيمَةِ {أَذَاعُوا بِهِ} أَشَاعُوهُ وَأَفْشَوْهُ، {وَلَوْ رَدُّوهُ إِلَى الرَّسُولِ} أَيْ: لَوْ لَمْ يُحَدِّثُوا بِهِ حَتَّى يَكُونَ النَّبِيُّ ﷺ هُوَ الَّذِي يُحَدِّثُ بِهِ، {وَإِلَى أُولِي الْأَمْرِ مِنْهُمْ} أَيْ: ذَوِي الرَّأْيِ مِنَ الصَّحَابَةِ مِثْلَ أبي بكر وعمرو وَعُثْمَانَ وَعَلِيٍّ ﵃، {لَعَلِمَهُ الَّذِينَ يَسْتَنْبِطُونَهُ مِنْهُمْ} أَيْ: يَسْتَخْرِجُونَهُ وَهُمُ الْعُلَمَاءُ، أَيْ: عَلِمُوا مَا يَنْبَغِي أَنْ يُكْتَمَ وَمَا يَنْبَغِي أَنْ يُفْشَى، وَالِاسْتِنْبَاطُ: الِاسْتِخْرَاجُ، يُقَالُ: اسْتَنْبَطَ الْمَاءَ إِذَا اسْتَخْرَجَهُ، وَقَالَ عِكْرِمَةُ: يَسْتَنْبِطُونَهُ أَيْ: يَحْرِصُونَ عَلَيْهِ وَيَسْأَلُونَ عَنْهُ، وَقَالَ الضَّحَّاكُ: يَتْبَعُونَهُ، يُرِيدُ الَّذِينَ سَمِعُوا تِلْكَ الْأَخْبَارَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُنَافِقِينَ، لَوْ رَدُّوهُ إِلَى الرَّسُولِ ﷺ وَإِلَى ذَوِي الرَّأْيِ وَالْعِلْمِ، لَعَلِمَهُ الَّذِينَ يَسْتَنْبِطُونَهُ مِنْهُمْ، أَيْ: يُحِبُّونَ أَنْ يَعْلَمُوهُ عَلَى حَقِيقَتِهِ كَمَا هُوَ.
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onu haber vermeden önce bunu ifşa edip etrafta anlatırlar ve böylece müminlerin kalplerini zayıflatırlardı. Bunun üzerine Yüce Allah şu ayeti indirdi: {وَإِذَا جَاءَهُمْ} (١) “Onlara geldiğinde” yani münafıklara, {أَمْرٌ مِنَ الْأَمْنِ} “güvene dair bir haber” yani zafer ve ganimet, {أَوِ الْخَوْفِ} “veya korkuya” yani ölüm ve yenilgiye dair, {أَذَاعُوا بِهِ} “onu hemen yayıverirler” duyurup ifşa ederler. {وَلَوْ رَدُّوهُ إِلَى الرَّسُولِ} “Halbuki onu Peygamber'e iletselerdi” yani bizzat Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem anlatıncaya kadar onu konuşmasalardı, {وَإِلَى أُولِي الْأَمْرِ مِنْهُمْ} “ve aralarından buyruk sahiplerine” yani Ebû Bekir, Ömer, Osman ve Ali radıyallâhu anhüm gibi sahabenin görüş sahibi önde gelenlerine, {لَعَلِمَهُ الَّذِينَ يَسْتَنْبِطُونَهُ مِنْهُمْ} “içlerinden onun mahiyetini araştırıp çıkaranlar onu elbette bilirlerdi” yani onu istinbat eden âlimler; yani neyin gizlenmesi neyin ifşa edilmesi gerektiğini bilirlerdi. İstinbât (الِاسْتِنْبَاطُ), bir şeyi çıkarıp açığa çıkarmaktır; suyu çıkardığı zaman 'istenbata'l-mâe' (اسْتَنْبَطَ الْمَاءَ) denir. İkrime: 'Yestenbitûnehû (يَسْتَنْبِطُونَهُ); yani ona hırs gösterip onu soruştururlar' demiştir. ed-Dahhâk: 'Onun peşine düşerler demektir' demiştir. Kastedilen, müminlerden ve münafıklardan bu haberleri duyan kimselerdir; şayet onu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e ve ilim ile görüş sahiplerine iletselerdi, içlerinden onun hakikatini olduğu gibi öğrenmek isteyen kimseler onu elbette bilirlerdi.
{وَلَوْلَا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ لَاتَّبَعْتُمُ الشَّيْطَانَ} كُلُّكُمْ {إِلَّا قَلِيلًا} فَإِنْ قِيلَ: كَيْفَ اسْتَثْنَى الْقَلِيلَ وَلَوْلَا فَضْلُهُ لَاتَّبَعَ الْكُلُّ الشَّيْطَانَ؟ قِيلَ: هُوَ رَاجِعٌ إِلَى مَا قَبْلَهُ، قِيلَ: مَعْنَاهُ أَذَاعُوا بِهِ إِلَّا قَلِيلًا لَمْ يُفْشِهِ، عَنِيَ بِالْقَلِيلِ الْمُؤْمِنِينَ، وَهَذَا قَوْلُ الْكَلْبِيِّ وَاخْتِيَارُ الْفَرَّاءِ، وَقَالَ: لِأَنَّ عِلْمَ السِّرِّ إِذَا ظَهَرَ عَلِمَهُ الْمُسْتَنْبَطُ وَغَيْرُهُ، وَالْإِذَاعَةُ قَدْ تَكُونُ فِي بَعْضٍ دُونَ بَعْضٍ، وَقِيلَ: لَعَلِمَهُ الَّذِينَ يَسْتَنْبِطُونَهُ مِنْهُمْ إِلَّا قَلِيلًا ثُمَّ قَوْلُهُ: {وَلَوْلَا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ لَاتَّبَعْتُمُ الشَّيْطَانَ} كَلَامٌ تَامٌّ.
{وَلَوْلَا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ لَاتَّبَعْتُمُ الشَّيْطَانَ} “Eğer üzerinizde Allah'ın lütfu ve merhameti olmasaydı hepiniz şeytana uyup gitmiştiniz” {إِلَّا قَلِيلًا} “pek azınız müstesna.” Eğer: 'Allah'ın lütfu olmasaydı herkes şeytana uyacakken pek azı nasıl istisna edilmiştir?' denilirse, şöyle cevap verilir: Bu istisna kendisinden önceki kısma racidir. 'Pek azı müstesna onu hemen yaydılar, o az kısım ise ifşa etmedi' manasında olduğu söylenmiştir; bu az kısımla müminler kastedilmiştir. Bu görüş el-Kelbî'nin sözü olup el-Ferrâ'nın da tercihidir. el-Ferrâ şöyle demiştir: Çünkü gizli bir bilgi ortaya çıktığında onu hem istinbat edenler hem de başkaları bilir; yayma işi ise bazılarında bulunup bazılarında bulunmayabilir. 'Pek azı müstesna, içlerinden onu araştırıp çıkaranlar onu elbette bilirlerdi' manasında olduğu da söylenmiştir; bu takdirde: {وَلَوْلَا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ لَاتَّبَعْتُمُ الشَّيْطَانَ} “Eğer üzerinizde Allah'ın lütfu ve merhameti olmasaydı şeytana uyup gitmiştiniz” ifadesi müstakil ve tam bir cümledir.
وَقِيلَ: فَضْلُ اللَّهِ: الْإِسْلَامُ وَرَحِمْتُهُ: الْقُرْآنُ، يَقُولُ لولا ذلك لابتعتم الشَّيْطَانَ إِلَّا قَلِيلًا وَهُمْ قَوْمٌ اهْتَدَوْا قَبْلَ مَجِيءِ الرَّسُولِ ﷺ وَنُزُولِ الْقُرْآنِ، مِثْلَ زَيْدِ بْنِ عَمْرِو بْنِ نُفَيْلٍ، وَوَرَقَةَ بْنِ نَوْفَلٍ وَجَمَاعَةٍ سِوَاهُمَا.
Allah'ın lütfunun İslam, merhametinin ise Kur'an olduğu da söylenmiştir. Yani: Bu olmasaydı pek azınız müstesna şeytana uyardınız; o az kimseler ise Zeyd b. Amr b. Nüfeyl, Varaka b. Nevfel ve bu ikisi dışındaki bir topluluk gibi, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in gelişinden ve Kur'an'ın inişinden önce hidayeti bulan kimselerdir.
وَفِي الْآيَةِ دَلِيلٌ عَلَى جَوَازِ الْقِيَاسِ، فَإِنَّ مِنَ الْعِلْمِ مَا يُدْرَكُ بِالتِّلَاوَةِ وَالرِّوَايَةِ وَهُوَ النَّصُّ، وَمِنْهُ مَا يُدْرَكُ بِالِاسْتِنْبَاطِ وَهُوَ الْقِيَاسُ عَلَى الْمَعَانِي الْمُودَعَةِ فِي النُّصُوصِ.
Bu ayette kıyasın caiz olduğuna bir delil vardır. Zira ilimden öyle bir kısım vardır ki tilavet ve rivayet yoluyla kavranır, bu da nasstır; öyle bir kısım da vardır ki istinbat yoluyla kavranır, bu da nasslarda saklı bulunan manalara kıyas yapmaktır.
{فَقَاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ لَا تُكَلَّفُ إِلَّا نَفْسَكَ وَحَرِّضِ الْمُؤْمِنِينَ عَسَى اللَّهُ أَنْ يَكُفَّ بَأْسَ الَّذِينَ كَفَرُوا وَاللَّهُ أَشَدُّ بَأْسًا وَأَشَدُّ تَنْكِيلًا (٨٤) }
{فَقَاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ لَا تُكَلَّفُ إِلَّا نَفْسَكَ وَحَرِّضِ الْمُؤْمِنِينَ عَسَى اللَّهُ أَنْ يَكُفَّ بَأْسَ الَّذِينَ كَفَرُوا وَاللَّهُ أَشَدُّ بَأْسًا وَأَشَدُّ تَنْكِيلًا (٨٤) } “Artık Allah yolunda savaş; sen kendinden başkasıyla sorumlu tutulmazsın. Müminleri de teşvik et. Umulur ki Allah inkâr edenlerin tazyikini defeder. Allah'ın tazyiki daha şiddetli, cezası da daha çetindir. (84)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: {فَقَاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ لَا تُكَلَّفُ إِلَّا نَفْسَكَ} وَذَلِكَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ وَاعَدَ أَبَا سُفْيَانَ بَعْدَ حَرْبِ أُحُدٍ مَوْسِمَ بَدْرٍ الصُّغْرَى فِي ذِي الْقِعْدَةِ فَلَمَّا بَلَغَ الْمِيعَادُ دَعَا النَّاسَ إِلَى الْخُرُوجِ فَكَرِهَهُ بَعْضُهُمْ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ ﷿ {فَقَاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ لَا تُكَلَّفُ إِلَّا نَفْسَكَ} أَيْ: لَا تَدَعْ جِهَادَ الْعَدُوِّ وَالِانْتِصَارِ لِلْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ وَلَوْ وَحْدَكَ، فَإِنَّ اللَّهَ قَدْ وَعَدَكَ النُّصْرَةَ وَعَاتَبَهُمْ عَلَى تَرْكِ الْقِتَالِ، وَالْفَاءُ
Yüce Allah'ın: {فَقَاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ لَا تُكَلَّفُ إِلَّا نَفْسَكَ} “Artık Allah yolunda savaş; sen kendinden başkasıyla sorumlu tutulmazsın” buyruğuna gelince; bu [şöyle vuku bulmuştur]: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, Uhud Savaşı'ndan sonra Zilkade ayında Küçük Bedir panayırında [karşılaşmak üzere] Ebû Süfyân ile sözleşmişti. Buluşma vakti gelince insanları [sefere] çıkmaya çağırdı, fakat onların bir kısmı bundan hoşlanmadı. Bunun üzerine aziz ve celil olan Allah: {فَقَاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ لَا تُكَلَّفُ إِلَّا نَفْسَكَ} “Artık Allah yolunda savaş; sen kendinden başkasıyla sorumlu tutulmazsın” [ayetini] indirdi. Yani: Tek başına kalsan dahi düşmanla cihadı ve müminlerden zayıf bırakılmış kimselere yardım etmeyi bırakma; zira Allah sana yardım vadetmiştir. [Allah] savaşı terk etmeleri sebebiyle onları azarlamıştır. [Ayetin başındaki] fâ (ف) harfi ise...
فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: {فَقَاتِلْ} جَوَابٌ عَنْ قَوْلِهِ {وَمَنْ يُقَاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَيُقْتَلْ أَوْ يَغْلِبْ فَسَوْفَ نُؤْتِيهِ أَجْرًا عَظِيمًا} فَقَاتِلْ، {وَحَرِّضِ الْمُؤْمِنِينَ} عَلَى الْقِتَالِ أَيْ حُضَّهُمْ عَلَى الْجِهَادِ وَرَغِّبْهُمْ فِي الثَّوَابِ، فَخَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فِي سَبْعِينَ رَاكِبًا فَكَفَاهُمُ اللَّهُ الْقِتَالَ، فَقَالَ جَلَّ ذِكْرُهُ {عَسَى اللَّهُ} أَيْ: لَعَلَّ اللَّهَ، {أَنْ يَكُفَّ بَأْسَ الَّذِينَ كَفَرُوا} أَيْ: قِتَالَ الَّذِينَ كَفَّرُوا الْمُشْرِكِينَ و"عَسَى" مِنَ اللَّهِ وَاجِبٌ، {وَاللَّهُ أَشَدُّ بَأْسًا} أَيْ: أَشَدُّ صَوْلَةً وَأَعْظَمُ سُلْطَانًا، {وَأَشَدُّ تَنْكِيلًا} أَيْ: عُقُوبَةً.
Yüce Allah'ın: {فَقَاتِلْ} “Artık savaş” buyruğunda, {وَمَنْ يُقَاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَيُقْتَلْ أَوْ يَغْلِبْ فَسَوْفَ نُؤْتِيهِ أَجْرًا عَظِيمًا} “Kim Allah yolunda savaşır da öldürülür veya galip gelirse, biz ona büyük bir ecir vereceğiz” ayetinin cevabıdır; [bu yüzden] 'artık savaş' buyrulmuştur. {وَحَرِّضِ الْمُؤْمِنِينَ} “Müminleri de teşvik et” savaşa; yani onları cihada teşvik et ve sevaba rağbetlendir. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem yetmiş süvariyle yola çıktı ve Allah onlara savaş ihtiyacı bırakmadı (savaşa gerek kalmadan korudu). Şanı yüce olan Allah şöyle buyurdu: {عَسَى اللَّهُ} “Umulur ki Allah” yani umulur ki, {أَنْ يَكُفَّ بَأْسَ الَّذِينَ كَفَرُوا} “inkâr edenlerin tazyikini defeder” yani inkâr eden müşriklerin savaşını defeder. Allah katından gelen 'asâ' (عَسَى - umulur ki) ifadesi kesinlik ifade eder. {وَاللَّهُ أَشَدُّ بَأْسًا} “Allah'ın tazyiki daha şiddetlidir” yani hücumu daha şiddetli, kudreti daha büyüktür, {وَأَشَدُّ تَنْكِيلًا} “cezası da daha çetindir” yani azabı daha şiddetlidir.
{مَنْ يَشْفَعْ شَفَاعَةً حَسَنَةً يَكُنْ لَهُ نَصِيبٌ مِنْهَا وَمَنْ يَشْفَعْ شَفَاعَةً سَيِّئَةً يَكُنْ لَهُ كِفْلٌ مِنْهَا وَكَانَ اللَّهُ عَلَى كُلِ شَيْءٍ مُقِيتًا (٨٥) }
{مَنْ يَشْفَعْ شَفَاعَةً حَسَنَةً يَكُنْ لَهُ نَصِيبٌ مِنْهَا وَمَنْ يَشْفَعْ شَفَاعَةً سَيِّئَةً يَكُنْ لَهُ كِفْلٌ مِنْهَا وَكَانَ اللَّهُ عَلَى كُلِ شَيْءٍ مُقِيتًا (٨٥) } “Kim güzel bir şefaatte bulunursa ondan kendisine bir pay olur; kim de kötü bir şefaatte bulunursa ondan kendisine bir günah payı düşer. Allah her şeye gücü yetendir. (85)”
قَوْلُهُ ﷿: {مَنْ يَشْفَعْ شَفَاعَةً حَسَنَةً يَكُنْ لَهُ نَصِيبٌ مِنْهَا وَمَنْ يَشْفَعْ شَفَاعَةً سَيِّئَةً يَكُنْ لَهُ كِفْلٌ مِنْهَا} أَيْ: نَصِيبٌ مِنْهَا، قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: الشَّفَاعَةُ الْحَسَنَةُ هِيَ الْإِصْلَاحُ بَيْنَ النَّاسِ، وَالشَّفَاعَةُ السَّيِّئَةُ هِيَ الْمَشْيُ بِالنَّمِيمَةِ بَيْنَ النَّاسِ.
Yüce Allah'ın: {مَنْ يَشْفَعْ شَفَاعَةً حَسَنَةً يَكُنْ لَهُ نَصِيبٌ مِنْهَا وَمَنْ يَشْفَعْ شَفَاعَةً سَيِّئَةً يَكُنْ لَهُ كِفْلٌ مِنْهَا} “Kim güzel bir şefaatte bulunursa ondan kendisine bir pay olur; kim de kötü bir şefaatte bulunursa ondan kendisine bir pay düşer” yani ondan bir nasip olur. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: Güzel şefaat insanların arasını düzeltmektir; kötü şefaat ise insanlar arasında koğuculuk yapıp söz taşımaktır.
وَقِيلَ: الشَّفَاعَةُ الْحَسَنَةُ هِيَ حُسْنُ الْقَوْلِ فِي النَّاسِ يَنَالُ بِهِ الثَّوَابَ وَالْخَيْرَ، وَالسَّيِّئَةُ هِيَ: الْغَيْبَةُ وَإِسَاءَةُ الْقَوْلِ فِي النَّاسِ يَنَالُ بِهِ الشَّرَّ.
Güzel şefaatin, insanların hakkında güzel söz söylemek olduğu ve bununla sevap ile hayır elde edildiği; kötü şefaatin ise gıybet etmek ve insanlar hakkında kötü konuşmak olduğu ve bununla günah kazanıldığı da söylenmiştir.
وَقَوْلُهُ {كِفْلٌ مِنْهَا} أَيْ: مِنْ وِزْرِهَا، وَقَالَ مُجَاهِدٌ: هِيَ شَفَاعَةُ النَّاسِ بَعْضِهِمْ لِبَعْضٍ، وَيُؤْجَرُ الشَّفِيعُ عَلَى شَفَاعَتِهِ وَإِنْ لَمْ يُشَفَّعْ.
Yüce Allah'ın: {كِفْلٌ مِنْهَا} “ondan kendisine bir pay” sözü; yani onun günahından bir pay demektir. Mücâhid şöyle demiştir: Bu, insanların birbirlerine olan şefaatidir (aracı olmasıdır); şefaat eden kimse, şefaati kabul edilmese dahi şefaatinden dolayı mükâfatlandırılır.
أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ أَحْمَدَ الْمُلَيْحِيُّ، أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النُّعَيْمِيُّ، أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، أَنَا سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ، عَنْ أَبِي بُرْدَةَ، أَخْبَرَنِي جَدِّي أَبُو بُرْدَةَ، عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَبِي مُوسَى ﵁ قَالَ: كَانَ النَّبِيُّ ﷺ إِذَا جَاءَهُ رَجُلٌ يَسْأَلُ أَوْ طَالِبُ حَاجَةٍ أَقْبَلَ عَلَيْنَا بِوَجْهِهِ، فَقَالَ: "اشْفَعُوا لتُؤْجَرُوا لِيَقْضِيَ اللَّهُ عَلَى لِسَانِ نَبِيِّهِ مَا شَاءَ" (١) .
Bize Abdülvâhid b. Ahmed el-Melîhî haber verip [dedi ki]: Bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî haber verdi, [dedi ki]: Bize Muhammed b. Yûsuf haber verdi, [dedi ki]: Bize Muhammed b. İsmâil haber verdi, [dedi ki]: Bize Süfyân es-Sevrî, Ebû Bürde'den haber verdi; bana dedem Ebû Bürde, babasından, [o da] Ebû Mûsâ radıyallâhu anh'tan naklen anlattı, dedi ki: Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e bir şey isteyen veya bir ihtiyacı olan bir adam geldiğinde yüzünü bize döner ve: "Şefaatte bulunun (aracı olun) ki ecir kazanasınız; Allah da Peygamberi'nin diliyle dilediğini hükme bağlasın" buyururdu. (١)
قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَكَانَ اللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ مُقِيتًا} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: مُقْتَدِرًا مُجَازِيًا، قَالَ الشاعر: وذي ظعنٍ كَفَفْتُ النَّفْسَ ... عَنْهُ وَكُنْتُ عَلَى مَسَاءَتِهِ مُقِيتًا
Yüce Allah'ın: {وَكَانَ اللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ مُقِيتًا} “Allah her şeye gücü yetendir” ayeti hakkında İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ: 'Muktedir olan ve karşılığını verendir' demiştir. Şair şöyle demiştir: 'Kin sahibi bir kimse vardı ki nefsimi ondan çektim / Oysa ona kötülük yapmaya muktedirdim.'
وَقَالَ مُجَاهِدٌ: شَاهِدًا: وَقَالَ قَتَادَةُ: حَافِظًا، وَقِيلَ: مَعْنَاهُ عَلَى كُلِّ حَيَوَانٍ مُقِيتًا أَيْ: يُوصِلُ الْقُوتَ إِلَيْهِ.
Mücâhid: "Şahit [olandır]" demiştir. Katâde: "Koruyup gözetendir" demiştir. Şöyle de denilmiştir: Bunun anlamı, her canlıyı besleyip rızıklandırandır; yani rızkını ona ulaştırandır.
وَجَاءَ فِي الْحَدِيثِ "كَفَى بِالْمَرْءِ إِثْمًا أَنْ يُضَيِّعَ مَنْ يَقُوتُ ويُقِيتُ" (١) .
Hadiste şöyle gelmiştir: "Bakmakla yükümlü olduğu (rızkını verdiği) kimseleri ihmal edip zayi etmesi, kişiye günah olarak yeter." (١)
{وَإِذَا حُيِّيتُمْ بِتَحِيَّةٍ فَحَيُّوا بِأَحْسَنَ مِنْهَا أَوْ رُدُّوهَا إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ حَسِيبًا (٨٦) }
{وَإِذَا حُيِّيتُمْ بِتَحِيَّةٍ فَحَيُّوا بِأَحْسَنَ مِنْهَا أَوْ رُدُّوهَا إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ حَسِيبًا (٨٦) } “Size bir selam verildiğinde, siz de ondan daha güzeliyle karşılık verin veya aynıyla mukabele edin. Şüphesiz Allah her şeyi hakkıyla hesap edendir. (86)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَإِذَا حُيِّيتُمْ بِتَحِيَّةٍ فَحَيُّوا بِأَحْسَنَ مِنْهَا أَوْ رُدُّوهَا} التَّحِيَّةُ: هِيَ دُعَاءُ الْحَيَاةِ، والمراد بالتحية ها هنا، السَّلَامُ، يَقُولُ: إِذَا سَلَّمَ عَلَيْكُمْ مُسْلِمٌ فَأَجِيبُوا بِأَحْسَنَ مِنْهَا أَوْ رُدُّوهَا كَمَا سَلَّمَ، فَإِذَا قَالَ: السَّلَامُ عَلَيْكُمْ، فَقُلْ: وَعَلَيْكُمُ السَّلَامُ وَرَحْمَةُ اللَّهِ، وَإِذَا قَالَ: السَّلَامُ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَةُ اللَّهِ، فَقُلْ: وَعَلَيْكُمُ السَّلَامُ وَرَحْمَةُ اللَّهِ وَبَرَكَاتُهُ، فَإِذَا قَالَ: السَّلَامُ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَةُ اللَّهِ وَبَرَكَاتُهُ، فَرُدَّ مِثْلَهُ، رُوِيَ أَنَّ رَجُلًا سَلَّمَ عَلَى ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄، قَالَ: السَّلَامُ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَةُ اللَّهِ وَبَرَكَاتُهُ، ثُمَّ زَادَ شَيْئًا، فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: إِنَّ السَّلَامَ يَنْتَهِي إِلَى الْبَرَكَةِ (٢) .
Yüce Allah'ın: {وَإِذَا حُيِّيتُمْ بِتَحِيَّةٍ فَحَيُّوا بِأَحْسَنَ مِنْهَا أَوْ رُدُّوهَا} “Size bir selam verildiğinde, siz de ondan daha güzeliyle karşılık verin veya aynıyla mukabele edin” ayetinde geçen tehiyye (التَّحِيَّةُ); hayat duasıdır. Buradaki tehiyyeden maksat ise selamdır. Şöyle buyurmaktadır: Bir müslüman size selam verdiğinde ona daha güzeliyle cevap verin yahut verdiği selamın aynısıyla karşılık verin. Biri: 'es-Selâmu aleyküm' dediğinde sen: 'Ve aleykümü's-selâm ve rahmetullâh' de. 'es-Selâmu aleyküm ve rahmetullâh' dediğinde: 'Ve aleykümü's-selâm ve rahmetullâhi ve berekâtüh' de. 'es-Selâmu aleyküm ve rahmetullâhi ve berekâtüh' dediğinde ise aynısıyla mukabele et. Rivayet edildiğine göre bir adam İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'a: 'es-Selâmu aleyküm ve rahmetullâhi ve berekâtüh' diye selam verdi ve ardından bir şeyler daha ekledi. Bunun üzerine İbn Abbâs: 'Selam berekette nihayete erer' dedi. (٢)
وُرُوِيَ عَنْ عِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ: أَنَّ رَجُلًا جَاءَ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ فَقَالَ: السَّلَامُ عَلَيْكُمْ، فَرَدَّ عَلَيْهِ، فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: "عَشْرٌ" ثُمَّ جَاءَ آخَرُ فَقَالَ: السَّلَامُ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَةُ اللَّهِ، فَرَّدَ عَلَيْهِ فَجَلَسَ، فَقَالَ: "عِشْرُونَ" ثُمَّ جَاءَ آخَرُ فَقَالَ: السَّلَامُ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَةُ اللَّهِ وَبَرَكَاتُهُ، فَرَدَّ عَلَيْهِ، فَقَالَ: "ثَلَاثُونَ" (٣) .
İmrân b. Husayn'dan şöyle rivayet edilmiştir: Bir adam Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: 'es-Selâmu aleyküm' dedi. Nebî selamını aldı, sonra da: "On [sevap]" buyurdu. Ardından bir başkası geldi ve: 'es-Selâmu aleyküm ve rahmetullâh' dedi. Selamını aldı ve adam oturdu; Nebî: "Yirmi [sevap]" buyurdu. Sonra bir başkası gelip: 'es-Selâmu aleyküm ve rahmetullâhi ve berekâtüh' dedi. Nebî selamını aldı ve: "Otuz [sevap]" buyurdu. (٣)
وَاعْلَمْ أَنَّ السَّلَامَ سَنَّةٌ وَرَدَّ السَّلَامِ فَرِيضَةٌ، وَهُوَ فَرْضٌ عَلَى الْكِفَايَةِ، وَكَذَلِكَ السَّلَامُ سَنَةٌ عَلَى الْكِفَايَةِ فَإِذَا سَلَّمَ وَاحِدٌ مِنْ جَمَاعَةٍ كَانَ كَافِيًا فِي السُّنَةِ، وَإِذَا سَلَّمَ وَاحِدٌ عَلَى جَمَاعَةٍ وَرَدَّ وَاحِدٌ مِنْهُمْ سَقَطَ الْفَرْضُ عَنْ جَمِيعِهِمْ.
Bil ki selam vermek sünnet, selama karşılık vermek ise farzdır; bu da farz-ı kifayedir. Aynı şekilde selam vermek de sünnet-i kifayedir; bir topluluktan tek bir kişinin selam vermesi sünnet için yeterlidir. Bir kimse bir topluluğa selam verdiğinde içlerinden birinin karşılık vermesiyle farziyet hepsinin üzerinden düşer.
أَخْبَرَنَا الْإِمَامُ أَبُو عَلِيٍّ الْحُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْقَاضِي، أَنَا أَبُو طَاهِرٍ مُحَمَّدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ مَحْمَشٍ الزِّيَادِيُّ، أَنَا أَبُو بَكْرٍ مُحَمَّدُ بْنُ عُمَرَ بْنِ حَفْصٍ التَّاجِرُ، أَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ بْنِ بُكَيْرٍ الْكُوفِيُّ، أَنَا وَكِيعٌ، عَنِ الْأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ﵃ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ لَا تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ حَتَّى تُؤْمِنُوا وَلَا تُؤَمِّنُوا حَتَّى تَحَابُّوا، أَوَلَا أَدُلُّكُمْ عَلَى شَيْءٍ إِذَا فَعَلْتُمُوهُ تَحَابَبْتُمْ؟ أَفْشُوا السَّلَامَ بَيْنَكُمْ" .
Bize İmam Ebû Alî el-Hüseyn b. Muhammed el-Kâdî haber verip [dedi ki]: Bize Ebû Tâhir Muhammed b. Muhammed b. Mahmiş ez-Ziyâdî haber verdi, [dedi ki]: Bize Ebû Bekr Muhammed b. Ömer b. Hafs et-Tâcir haber verdi, [dedi ki]: Bize İbrâhîm b. Abdillâh b. Ömer b. Bükeyr el-Kûfî haber verdi, [dedi ki]: Bize Vekî‘, A‘meş'ten, [o] Ebû Sâlih'ten, [o da] Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'tan haber verdi; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Nefsim elinde olan [Allah]’a yemin ederim ki, iman etmedikçe cennete giremezsiniz; birbirinizi sevmedikçe de [gerçek manada] iman etmiş olmazsınız. Yaptığınız takdirde birbirinizi seveceğiniz bir şeyi size göstereyim mi? Aranızda selamı yayınız!»
أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ أَحْمَدَ الْمُلَيْحِيُّ، أَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النُّعَيْمِيُّ، أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، أَنَا قُتَيْبَةُ، أَنَا اللَّيْثُ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي حَبِيبٍ، عَنْ أَبِي الْخَيْرِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو أَنْ رَجُلًا سَأَلَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ: أَيُّ الْإِسْلَامِ خَيْرٌ؟ قَالَ: " أَنْ تُطْعِمَ الطَّعَامَ وَتَقْرَأَ السَّلَامَ عَلَى مَنْ عَرَفْتَ وَمَنْ لَمْ تَعْرِفْ" (١) . وَمَعْنَى قَوْلِهِ: أَيُّ الْإِسْلَامِ خَيْرٌ، يُرِيدُ أَيُّ خِصَالِ الْإِسْلَامِ خَيْرٌ.
Bize Abdülvâhid b. Ahmed el-Melîhî haber verip [dedi ki]: Bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî haber verdi, [dedi ki]: Bize Muhammed b. Yûsuf haber verdi, [dedi ki]: Bize Muhammed b. İsmâil haber verdi, [dedi ki]: Bize Kuteybe haber verdi, [dedi ki]: Bize el-Leys, Yezîd b. Ebî Habîb'den, [o] Ebu'l-Hayr'dan, [o da] Abdullâh b. Amr'dan haber verdi ki bir adam Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e: 'İslam'ın hangisi daha hayırlıdır?' diye sordu. O da: "Yemek yedirmen ve tanıdığın tanımadığın herkese selam vermendir" buyurdu. (١) O'nun: 'İslam'ın hangisi daha hayırlıdır?' sözünün manası, İslam hasletlerinden hangisi daha hayırlıdır demektir.