وَاحْتَجُّوا بِمَا أَخْبَرَنَا أَبُو الْحَسَنِ السَّرَخْسِيُّ، أَنَا زَاهِرُ بْنُ أَحْمَدَ، أَخْبَرَنَا أَبُو إِسْحَاقَ الْهَاشِمِيُّ، أَنَا أَبُو مُصْعَبٍ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ مُحَمَّدِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرِو بْنِ حَزْمٍ أَنَّهُ سَمِعَ عُرْوَةَ بْنَ الزُّبَيْرِ يَقُولُ: دَخَلْتُ عَلَى مَرْوَانَ بْنِ الْحَكَمِ فَذَكَرْنَا مَا يَكُونُ مِنْهُ الْوُضُوءُ، فَقَالَ مَرْوَانُ: مِنْ مَسِّ الذَّكَرِ الْوُضُوءَ، فَقَالَ عُرْوَةُ: مَا عَلِمْتُ ذَلِكَ، فَقَالَ مَرْوَانُ: أَخْبَرَتْنِي بُسْرَةُ بِنْتُ صَفْوَانَ أَنَّهَا سَمِعَتْ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: "إِذَا مَسَّ أَحَدُكُمْ ذَكَرَهُ فَلْيَتَوَضَّأْ" .
[Bu görüştekiler] Ebü'l-Hasan es-Serahsî'nin bize bildirdiği, Zâhir b. Ahmed'in bize haber verdiği, Ebû İshâk el-Hâşimî'nin bize bildirdiği, Ebû Mus'ab'ın Mâlik'ten, onun da Abdullah b. Ebî Bekr Muhammed b. Muhammed b. Amr b. Hazm'dan naklettiği şu rivayeti delil getirdiler: Kendisi Urve b. ez-Zübeyr'in şöyle dediğini işitmiştir: Mervân b. el-Hakem'in yanına girdim; abdesti nelerin gerektirdiğinden söz ettik. Mervân: "Zekere (erkeklik uzvuna) dokunmaktan dolayı abdest gerekir" dedi. Urve: "Ben bunu bilmiyordum" deyince Mervân: "Büsre bint Safvân bana, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittiğini haber verdi: «Sizden biri zekerine dokunduğu zaman abdest alsın.»" dedi.
وَذَهَبَ جَمَاعَةٌ إِلَى أَنَّهُ لَا يُوجِبُ الْوُضُوءَ، رُوِيَ ذَلِكَ عَنْ عَلِيٍّ وَابْنِ مَسْعُودٍ وَأَبِي الدَّرْدَاءِ وَحُذَيْفَةَ وَبِهِ قَالَ الْحَسَنُ، وَإِلَيْهِ ذَهَبَ الثَّوْرِيُّ وَابْنُ الْمُبَارَكِ وَأَصْحَابُ الرَّأْيِ.
Bir grup ise bunun abdesti gerektirmediği görüşüne varmıştır. Bu, Ali, İbn Mes'ûd, Ebü'd-Derdâ ve Huzeyfe'den rivayet edilmiştir; Hasan da bu görüştedir; Sevrî, İbnü'l-Mübârek ve re'y ehli de bu görüşe meyletmiştir.
وَاحْتَجُّوا بِمَا رُوِيَ عَنْ طَلْقِ بْنِ عَلِيٍّ ﵁ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ سُئِلَ عَنْ مَسِ الرَّجُلِ ذَكَرَهُ، فَقَالَ: "هَلْ هُوَ إِلَّا بِضْعَةٌ مِنْكَ"؟ وَيُرْوَى "هَلْ هُوَ إِلَّا بِضْعَةٌ أَوْ مُضْغَةٌ مِنْهُ" (١) .
Delil olarak Talk b. Ali radıyallâhu anh'tan rivayet edilen şu hadisi gösterdiler: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e kişinin fercine dokunması sorulduğunda: "O, senden bir parça değil midir?" buyurmuştur. [Diğer bir rivayette] "O, ondan bir parça veya bir et parçası değil midir?" şeklinde de rivayet edilmiştir (١).
وَمَنْ أَوْجَبَ الْوُضُوءَ مِنْهُ قَالَ: هَذَا مَنْسُوخٌ بِحَدِيثِ بُسْرَةِ لِأَنَّ أَبَا هُرَيْرَةَ يَرْوِي أَيْضًا: أَنَّ الْوُضُوءَ مِنْ مَسِّ الذَّكَرِ (٢) ، وَهُوَ مُتَأَخِّرُ الْإِسْلَامِ، وَكَانَ قُدُومُ طَلْقِ بْنِ عَلِيٍّ عَلَى رسول الله ٨٧/أصَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَوَّلَ زَمَنِ الْهِجْرَةِ حِينَ كَانَ يَبْنِي الْمَسْجِدَ.
Ondan dolayı abdesti gerekli gören kimse şöyle demiştir: Bu [hüküm], Büsre hadisi ile neshedilmiştir; çünkü Ebû Hüreyre de fercine dokunmaktan dolayı abdest gerektiğini rivayet etmektedir (٢). O ise geç dönemde Müslüman olmuştur. Talk b. Ali'nin Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına gelişi ise hicretin ilk döneminde, Mescid'i inşa ettiği sırada idi.
وَاخْتَلَفُوا فِي خُرُوجِ النَّجَاسَةِ مِنْ غَيْرِ الْفَرْجَيْنِ بِالْفَصْدِ وَالْحِجَامَةِ وَغَيْرِهِمَا مِنَ الْقَيْءِ وَنَحْوَهُ، فَذَهَبَ جَمَاعَةٌ إِلَى أَنَّهُ لَا يُوجِبُ الْوُضُوءَ، رُوِيَ ذَلِكَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ، وَبِهِ قَالَ عَطَاءٌ وَطَاوُسٌ وَالْحَسَنُ وَسَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ وَإِلَيْهِ ذَهَبَ مَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ.
İki yolun (ferc ve dübürün) dışından hacamat, kan aldırma (fasd) veya kusma ve benzeri yollarla necasat çıkması konusunda ihtilaf ettiler. Bir grup bunun abdesti gerektirmediği görüşüne varmıştır; bu görüş Abdullah b. Ömer ve Abdullah b. Abbâs'tan rivayet edilmiştir; Atâ, Tâvûs, el-Hasan ve Saîd b. el-Müseyyeb de bu görüştedir; Mâlik ve Şâfiî de bu görüşe gitmiştir.
وَذَهَبَتْ جَمَاعَةٌ إِلَى إِيجَابِ الْوُضُوءِ بِالْقَيْءِ وَالرُّعَافِ وَالْفَصْدِ وَالْحِجَامَةِ مِنْهُمْ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَابْنُ الْمُبَارَكِ وَأَصْحَابُ الرَّأْيِ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ.
Bir grup ise kusma, burun kanaması, damardan kan aldırma (fasd) ve hacamat sebebiyle abdest almanın vacip olduğu görüşüne varmıştır; Süfyân es-Sevrî, İbnü'l-Mübârek, re'y ehli, Ahmed ve İshâk bunlardandır.
وَاتَّفَقُوا عَلَى أَنَّ الْقَلِيلَ مِنْهُ وَخُرُوجَ الرِّيحِ مِنْ غَيْرِ السَّبِيلَيْنِ لَا يُوجِبُ الْوُضُوءَ وَلَوْ أَوْجَبَ الْوُضُوءَ كَثِيرُهُ لِأُوجَبَ قَلِيلُهُ كَالْفَرْجِ.
Bunların az miktarının ve iki yol dışından yel çıkmasının abdesti gerektirmediği hususunda ise ittifak etmişlerdir. Şayet bunların çoğu abdesti gerektirseydi, tıpkı ferc gibi azı da gerektirirdi.
{فَلَمْ تَجِدُوا مَاءً فَتَيَمَّمُوا} اعْلَمْ أَنَّ التَّيَمُّمَ مِنْ خَصَائِصِ هَذِهِ الْأُمَّةِ، رَوَى حُذَيْفَةُ ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "فُضِّلْنَا عَلَى النَّاسِ بِثَلَاثٍ: جُعِلَتْ صُفُوفُنَا كَصُفُوفِ الْمَلَائِكَةِ، وَجُعِلَتْ لَنَا
{فَلَمْ تَجِدُوا مَاءً فَتَيَمَّمُوا} “[ve] su bulamazsanız teyemmüm edin” Bil ki teyemmüm bu ümmetin özelliklerindendir. Huzeyfe radıyallâhu anh rivayet etti ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Biz insanlara karşı üç şeyle üstün kılındık: Saflarımız meleklerin safları gibi kılındı ve bizim için...»
الْأَرْضُ كُلَّهَا مَسْجِدًا، وَجُعِلَتْ تُرْبَتُهَا لَنَا طَهُورًا إِذَا لَمْ نَجِدِ الْمَاءَ" (١) .
yeryüzünün tamamı mescit kılındı ve su bulamadığımız zaman onun toprağı bizim için temizleyici yapıldı" (١).
وَكَانَ بَدْءُ التَّيَمُّمِ مَا أَخْبَرَنَا أَبُو الْحَسَنِ مُحَمَّدُ بْنُ مُحَمَّدٍ السَّرَخْسِيُّ، أَخْبَرَنَا أَبُو عَلِيٍّ زَاهِرُ بْنُ أَحْمَدَ السَّرَخْسِيُّ، أَخْبَرَنَا أَبُو إِسْحَاقَ إِبْرَاهِيمُ بْنُ عَبْدِ الصَّمَدِ الْهَاشِمِيُّ، أَخْبَرَنَا أَبُو مُصْعَبٍ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْقَاسِمِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ ﵂ زَوْجِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَتْ: خَرَجْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فِي بَعْضِ أَسْفَارِهِ حَتَّى إِذَا كُنَّا بِالْبَيْدَاءِ أَوْ بِذَاتِ الْجَيْشِ انْقَطَعَ عِقْدٌ لِي فَأَقَامَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَلَى الْتِمَاسِهِ وَأَقَامَ النَّاسُ مَعَهُ، وَلَيْسُوا عَلَى مَاءٍ وَلَيْسَ مَعَهُمْ مَاءٌ فَأَتَى النَّاسُ أَبَا بَكْرٍ ﵁ فَقَالُوا أَلَّا تَرَى مَا صَنَعَتْ عَائِشَةُ أَقَامَتْ بِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَبِالنَّاسِ مَعَهُ، وَلَيْسُوا عَلَى مَاءٍ وَلَيْسَ مَعَهُمْ مَاءٌ فَجَاءَ أَبُو بَكْرٍ ﵁ وَرَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَاضِعٌ رَأْسَهُ عَلَى فَخْذِي قَدْ نَامَ فَقَالَ: أَحَبَسْتِ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ وَالنَّاسَ وَلَيْسُوا عَلَى مَاءٍ وَلَيْسَ مَعَهُمْ مَاءٌ، قَالَتْ: فَعَاتَبَنِي أَبُو بَكْرٍ ﵁ وَقَالَ مَا شَاءَ اللَّهُ أَنْ يَقُولَ، وَجَعَلَ يَطْعَنُ بِيَدِهِ فِي خَاصِرَتِي فَلَا يَمْنَعُنِي مِنَ التَّحَرُّكِ إِلَّا مَكَانَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ عَلَى فَخْذِي، فَقَامَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ حِينَ أَصْبَحَ عَلَى غَيْرِ مَاءٍ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى آيَةَ التَّيَمُّمِ {فَتَيَمَّمُوا} فَقَالَ أُسَيْدُ بْنُ حُضَيْرٍ وَهُوَ أَحَدُ النُّقَبَاءِ: مَا هَذِهِ بِأَوَّلِ بَرَكَتِكُمْ يَا آلَ أَبِي بَكْرٍ، قَالَتْ عَائِشَةُ ﵂: فَبَعَثْنَا الْبَعِيرَ الَّذِي كُنْتُ عَلَيْهِ فَوَجَدْنَا الْعِقْدَ تَحْتَهُ (٢) .
Teyemmümün başlangıcı, bize Ebu'l-Hasan Muhammed b. Muhammed es-Serahsî'nin bildirdiği rivayettir: Bize Ebû Alî Zâhir b. Ahmed es-Serahsî bildirdi, bize Ebû İshâk İbrâhîm b. Abdisssamed el-Hâşimî haber verdi, bize Ebû Mus'ab, Mâlik'ten, o Abdurrahman b. el-Kāsım'dan, o babasından, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in eşi Âişe radıyallâhu anhâ'dan bildirdi ki o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte seferlerinden birine çıkmıştık. Beydâ veya Zâtü'l-Ceyş mevkiine geldiğimizde gerdanlığım koptu [ve kayboldu]. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onu aramak için konakladı, insanlar da onunla birlikte konakladılar. Bir su başında değillerdi ve yanlarında da su yoktu. İnsanlar Ebû Bekir radıyallâhu anh'a gelip: "Âişe'nin yaptığını görmüyor musun? Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i ve beraberindeki insanları alıkoydu; su başında değiller ve yanlarında da su yok" dediler. Ebû Bekir radıyallâhu anh geldiğinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem başını dizimin üzerine koymuş uyumuştu. Ebû Bekir: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i ve insanları, bir su başında olmadıkları ve yanlarında da su bulunmadığı halde alıkoydun!" dedi. Âişe dedi ki: "Ebû Bekir radıyallâhu anh beni azarladı ve Allah'ın söyletmek istediği şeyleri söyledi. Eliyle böğrüme dürtmeye başladı; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in uyluğumun üzerindeki konumu dışında hiçbir şey kımıldamama engel olmuyordu. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem sabaha susuz olarak kalktı. Bunun üzerine Allah Teâlâ teyemmüm ayeti olan {فَتَيَمَّمُوا} “...teyemmüm edin...” indirdi. Bunun üzerine reislerden biri olan Üseyd b. Hudayr: 'Bu sizin ilk bereketiniz değildir ey Ebû Bekir ailesi!' dedi." Âişe radıyallâhu anhâ dedi ki: "Üzerinde bulunduğum deveyi kaldırdık ve gerdanlığı onun altında bulduk" (٢).
وَأَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ أَحْمَدَ الْمُلَيْحِيُّ، أَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النُّعْيَمِيُّ، أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، أَنَا عَبِيدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، أَنَا أَبُو أُسَامَةَ، عَنْ هُشَامٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ ﵂: أَنَّهَا اسْتَعَارَتْ مِنْ أَسْمَاءَ قِلَادَةً فَهَلَكَتْ: فَأَرْسَلَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ نَاسًا مِنْ أَصْحَابِهِ فِي طَلَبِهَا فَأَدْرَكَتْهُمُ الصَّلَاةُ فَصَلُّوا بِغَيْرِ وُضُوءٍ، فَلَمَّا أَتَوُا النَّبِيَّ ﷺ شَكَوْا ذَلِكَ إِلَيْهِ فَنَزَلَتْ آيَةُ التَّيَمُّمِ. فَقَالَ أُسَيْدُ بْنُ حُضَيْرٍ: جَزَاكِ اللَّهُ خَيْرًا فَوَاللَّهِ مَا نَزَلَ بِكِ أَمْرٌ قَطُّ إِلَّا جَعَلَ اللَّهُ لَكِ مِنْهُ مَخْرَجًا وَجَعَلَ لِلْمُسْلِمِينَ فِيهِ بَرَكَةً (٣) .
Bize Abdülvâhid b. Ahmed el-Muleyhî haber verdi, bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî bildirdi, bize Muhammed b. Yûsuf bildirdi, bize Muhammed b. İsmâîl bildirdi, bize Ubeyd b. İsmâîl bildirdi, bize Ebû Üsâme, Hişâm'dan, o babasından, o da Âişe radıyallâhu anhâ'dan bildirdi ki: Kendisi Esmâ'dan bir gerdanlık ödünç almıştı da o kaybolmuştu. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onu aramaları için ashabından birtakım kimseleri gönderdi. Namaz vakti girdi ve abdestsiz namaz kıldılar. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına geldiklerinde bu durumu ona şikâyet ettiler/arz ettiler; bunun üzerine teyemmüm ayeti indi. Üseyd b. Hudayr şöyle dedi: "Allah seni hayırla mükâfatlandırsın; vallahi senin başına ne zaman bir iş gelse, Allah muhakkak senin için ondan bir çıkış yolu yaratmış ve onda Müslümanlar için bir bereket kılmıştır" (٣).
{فَتَيَمَّمُوا} أَيْ: اقصُدُوا، {صَعِيدًا طَيِّبًا} أَيْ: تُرَابًا طَاهِرًا نَظِيفًا، قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: الصَّعِيدُ هُوَ التُّرَابُ.
{فَتَيَمَّمُوا} “...teyemmüm edin...” yani yönelin, {صَعِيدًا طَيِّبًا} “...temiz bir toprağa...” yani temiz, pak bir toprağa [yönelin]. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: Saîd, topraktır.
وَاخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِيمَا يَجُوزُ بِهِ التَّيَمُّمُ، فَذَهَبَ الشَّافِعِيُّ رَحِمَهُ اللَّهُ تَعَالَى إِلَى أَنَّهُ يَخْتَصُّ بِمَا يَقَعُ عَلَيْهِ اسْمُ التُّرَابِ مِمَّا يَعْلَقُ بِالْيَدِ مِنْهُ غُبَارٌ، لِأَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: "وَجُعِلَتْ تُرْبَتُهَا لَنَا طَهُورًا" .
İlim ehli, kendisiyle teyemmümün caiz olduğu maddeler konusunda ihtilaf etmiştir. Şâfiî -Allah Teâlâ ona rahmet etsin-, [teyemmümün] sadece ele tozu yapışan ve üzerine toprak ismi düşen (toprak denilen) şeylere mahsus olduğu görüşüne varmıştır; çünkü Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «وَجُعِلَتْ تُرْبَتُهَا لَنَا طَهُورًا» «...ve onun toprağı bize temizleyici kılındı.» buyurmuştur.
وَجَوَّزَ أَصْحَابُ الرَّأْيِ التَّيَمُّمَّ بِالزَّرْنِيخِ وَالْجِصِّ والنَّوْرَةِ وَغَيْرِهَا مِنْ طَبَقَاتِ الْأَرْضِ، حَتَّى قَالُوا: لَوْ ضَرَبَ يَدَيْهِ عَلَى صَخْرَةٍ لَا غُبَارَ عَلَيْهَا أَوْ عَلَى التُّرَابِ ثُمَّ نَفَخَ فِيهِ حَتَّى زَالَ كُلَّهُ فَمَسَحَ بِهِ وَجْهَهُ وَيَدَيْهِ صَحَّ تَيَمُّمُهُ، وَقَالُوا: الصَّعِيدُ وَجْهُ الْأَرْضِ، لِمَا رُوِيَ عَنْ جَابِرٍ ﵁ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: "جُعِلَتْ لِي الْأَرْضُ مَسْجِدًا وَطَهُورًا" (١) .
Re'y ehli ise zırnık, alçı, kireç ve yer tabakalarından olan diğer şeylerle teyemmüm etmeyi caiz görmüşlerdir; hatta şöyle demişlerdir: "Ellerini üzerinde toz bulunmayan bir kayaya veya toprağa vursa, sonra da [tozun] tamamı gidinceye kadar üfleyip bununla yüzünü ve ellerini meshetse teyemmümü sahih olur." Onlar şöyle demişlerdir: "Saîd, yeryüzünün yüzeyidir; nitekim Câbir radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Yeryüzü bana mescit ve temizleyici kılındı' buyurmuştur (١)."
وَهَذَا مُجْمَلٌ، وَحَدِيثُ حُذَيْفَةَ فِي تَخْصِيصِ التُّرَابِ مُفَسَّرٌ، وَالْمُفَسَّرُ مِنَ الْحَدِيثِ يَقْضِي عَلَى الْمُجْمَلِ.
Bu ise mücmeldir; Huzeyfe'nin toprağı tahsis eden hadisi ise müfesserdir (açıklayıcıdır). Hadisin müfesser olanı ise mücmel olanına hükmeder.
وَجَوَّزَ بَعْضُهُمْ التَّيَمُّمَ بِكُلِّ مَا هُوَ مُتَّصِلٌ بِالْأَرْضِ مِنْ شَجَرٍ وَنَبَاتٍ، وَنَحْوَهُمَا وَقَالَ: إِنَّ الصَّعِيدَ اسْمٌ لِمَا تَصَاعَدَ عَلَى وَجْهِ الْأَرْضِ.
Onlardan bazıları ağaç, bitki ve benzeri yeryüzüne bitişik olan her şeyle teyemmüm etmeyi caiz görmüş ve şöyle demiştir: "Saîd, yeryüzünün yüzeyine yükselen şeyin adıdır."
وَالْقَصْدُ إِلَى التُّرَابِ شَرْطٌ لِصِحَّةِ التَّيَمُّمِ، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَالَ: {فَتَيَمَّمُوا} وَالتَّيَمُّمُ: الْقَصْدُ، حَتَّى لَوْ وَقَفَ فِي مَهَبِّ الرِّيحِ فَأَصَابَ الْغُبَارُ وَجْهَهُ وَنَوى لَمْ يَصِحَّ.
Toprağa kastetmek/yönelmek teyemmümün sıhhatinin şartıdır; çünkü Allah Teâlâ: {فَتَيَمَّمُوا} “...teyemmüm edin...” buyurmuştur. Teyemmüm ise kastetmek demektir; öyle ki rüzgârın estiği yerde dursa ve yüzüne toz isabet edip niyet etse dahi [teyemmümü] sahih olmaz.
قَوْلُهُ تَعَالَى: {فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ وَأَيْدِيكُمْ إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَفُوًّا غَفُورًا} اعْلَمْ أَنَّ مَسْحَ الْوَجْهِ وَالْيَدَيْنِ وَاجِبٌ فِي التَّيَمُّمِ، وَاخْتَلَفُوا فِي كَيْفِيَّتِهِ: فَذَهَبَ أَكْثَرُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِلَى أَنَّهُ يَمْسَحُ الْوَجْهَ وَالْيَدَيْنِ مَعَ الْمَرْفِقَيْنِ، بِضَرْبَتَيْنِ، يَضْرِبُ كَفَّيْهِ عَلَى التُّرَابِ فَيَمْسَحُ جَمِيعَ وَجْهِهِ، وَلَا يَجِبُ إِيصَالُ التُّرَابِ إِلَى مَا تَحْتَ الشُّعُورِ، ثُمَّ يَضْرِبُ ضَرْبَةً أُخْرَى فَيَمْسَحُ يَدَيْهِ إِلَى الْمَرْفَقَيْنِ، لِمَا أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ الْخَطِيبِ، أَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ أَحْمَدَ الْخَلَّالُ، أَنَا أَبُو الْعَبَّاسِ الْأَصَمُّ، أَنَا الرَّبِيعُ، أَنَا الشَّافِعِيُّ، أَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ أَبِي الحُوَيْرِثِ، عَنِ الْأَعْرَجِ، عَنْ أَبِي الصِّمَّةِ قَالَ: مَرَرْتُ عَلَى النَّبِيِّ ﷺ وَهُوَ يَبُولُ فَسَلَّمَتُ عَلَيْهِ فَلَمْ يَرُدَّ عَلَيَّ حَتَّى قَامَ إِلَى جِدَارٍ فَحَتَهُ بِعَصًا كَانَتْ مَعَهُ، ثُمَّ وَضَعَ يَدَيْهِ عَلَى الْجِدَارِ فَمَسَحَ وَجْهَهُ وَذِرَاعَيْهِ ثُمَّ رَدَّ عَلَيَّ" (٢) فَفِيهِ دَلِيلٌ عَلَى وُجُوبِ مَسْحِ الْيَدَيْنِ إِلَى الْمَرْفَقَيْنِ كَمَا يَجِبُ غَسْلُهُمَا فِي الْوُضُوءِ إِلَى الْمَرْفَقَيْنِ، وَدَلِيلٌ عَلَى أَنَّ التَّيَمُّمَ لَا يَصِحُّ مَا لَمْ يَعْلَقْ بِالْيَدِ غُبَارُ التُّرَابِ، لِأَنَّ النَّبِيَّ ﷺ حَتَّ الْجِدَارَ بِالْعَصَا، وَلَوْ كَانَ مُجَرَّدُ الضَّرْبِ كَافِيًا لَمَا كَانَ حَتَّهُ.
Yüce Allah'ın: {فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ وَأَيْدِيكُمْ إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَفُوًّا غَفُورًا} “...yüzlerinizi ve ellerinizi meshedin. Şüphesiz Allah çok affedicidir, çok bağışlayıcıdır.” buyruğu hakkında: Bil ki yüzü ve elleri meshetmek teyemmümde vaciptir/farzdır. Yapılış keyfiyeti hususunda ise ihtilaf etmişlerdir: İlim ehlinin ekseriyeti, iki vuruşla yüzü ve dirseklerle beraber elleri [kolları] meshedeceği görüşüne varmıştır: Avuçlarını toprağa vurur ve yüzünün tamamını mesheder; toprağı kılların altına ulaştırmak vacip değildir; sonra bir vuruş daha vurur ve ellerini dirseklere kadar mesheder. Nitekim bize Abdülvehhâb b. Muhammed b. el-Hatîb bildirdi, bize Abdülazîz b. Ahmed el-Hallâl bildirdi, bize Ebu'l-Abbâs el-Esam bildirdi, bize er-Rebî' bildirdi, bize eş-Şâfiî bildirdi, bize İbrâhîm b. Muhammed, Ebu'l-Huveys'ten, o el-A'rec'den, o da Ebû Samme'den şöyle bildirdi: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem küçük abdestini bozarken yanından geçtim ve ona selam verdim. Bir duvara varıp yanında bulunan bir değnekle onu kazıyıncaya kadar selamımı almadı. Sonra ellerini duvara koydu, yüzünü ve kollarını meshetti, ardından selamımı aldı (٢). Bunda, abdestte kolların dirseklere kadar yıkanması vacip olduğu gibi ellerin de dirseklere kadar meshedilmesinin vacip olduğuna delil vardır. Ayrıca ele toprak tozu bulaşmadıkça teyemmümün sahih olmayacağına da delil vardır; çünkü Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem duvarı değnekle kazımıştır, eğer sadece vurmak yeterli olsaydı onu kazımazdı.
وَذَهَبَ الزُّهْرِيُّ إِلَى أَنَّهُ يَمْسَحُ الْيَدَيْنِ إِلَى الْمِنْكَبَيْنِ، لِمَا رُوِيَ عَنْ عَمَّارٍ أَنَّهُ قَالَ: تَيَمَّمْنَا إِلَى الْمَنَاكِبِ.
ez-Zührî ise ellerin omuzlara kadar meshedileceği görüşüne varmıştır; nitekim Ammâr'dan şöyle dediği rivayet edilmiştir: "Omuzlara kadar teyemmüm ettik."
وَذَلِكَ حِكَايَةُ فِعْلِهِ لَمْ يَنْقُلْهُ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ، كَمَا رُوِيَ أَنَّهُ قَالَ: أَجْنَبْتُ فَتَمَعَّكْتُ فِي التُّرَابِ، فَلَمَّا سَأَلَ النَّبِيَّ ﷺ أَمْرَهُ بِالْوَجْهِ وَالْكَفَّيْنِ.
Bu, onun kendi fiilinin hikâyesidir; bunu Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den nakletmemiştir. Nitekim onun: "Cünüp oldum da toprakta yuvarlandım" dediği rivayet edilmiştir; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e sorduğunda ise ona yüzü ve elleri [meshetmesini] emretmiştir.
وَذَهَبَ جَمَاعَةٌ إِلَى أَنَّ التَّيَمُّمَ ضَرْبَةٌ وَاحِدَةٌ لِلْوَجْهِ وَالْكَفَّيْنِ، وَهُوَ قَوْلُ عَلِيٍّ وَابْنِ عَبَّاسٍ ﵃،
Bir topluluk ise teyemmümün yüz ve eller [bilekler] için tek bir vuruş olduğu görüşüne varmıştır. Bu, Ali ve İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'nın görüşüdür.
وَبِهِ قَالَ الشَّعْبِيُّ وَعَطَاءُ بْنُ أَبِي رَبَاحٍ وَمَكْحُولٌ، وَإِلَيْهِ ذَهَبَ الْأَوْزَاعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ، وَاحْتَجُّوا بِمَا أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ الْمُلَيْحِيُّ، أَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النُّعَيْمِيُّ، أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، أَنَا آدَمُ، أَنَا شُعْبَةُ، أَخْبَرَنَا الْحَكَمُ، عَنْ ذَرٍّ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبَزَى، عَنْ أَبِيهِ قَالَ: جَاءَ رَجُلٌ إِلَى عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ ﵁ فَقَالَ: إِنِّي أَجْنَبْتُ فَلَمْ أُصِبِ الْمَاءَ، فَقَالَ عَمَّارُ بْنُ يَاسِرٍ لِعُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ: أَمَّا تَذْكُرُ أَنَّا كُنَّا فِي سَفَرٍ أَنَا وَأَنْتَ، فَأَمَّا أَنْتَ فَلَمْ تُصَلِّ، وَأَمَّا أَنَا فَتَمَعَّكْتُ فَصَلَّيْتُ فَذَكَرْتُ ذَلِكَ لِلنَّبِيِّ ﷺ فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: "إِنَّمَا كَانَ يَكْفِيكَ هَكَذَا، فَضَرَبَ النَّبِيُّ ﷺ بِكَفَّيْهِ الْأَرْضَ وَنَفَخَ فِيهِمَا، ثُمَّ مَسَحَ بِهِمَا وَجْهَهُ وَكَفَّيْهِ" (١) .
eş-Şa'bî, Atâ b. Ebî Rabâh ve Mekhûl de bu görüştedir; el-Evzâî, Ahmed ve İshâk da buna kail olmuşlardır. Delil olarak bize Abdülvâhid el-Muleyhî'nin bildirdiği rivayeti getirdiler: Bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî bildirdi, bize Muhammed b. Yûsuf bildirdi, bize Muhammed b. İsmâîl bildirdi, bize Âdem bildirdi, bize Şu'be bildirdi, bize el-Hakem, Zerr'den, o Saîd b. Abdirrahmân b. Ebzâ'dan, o da babasından bildirdi ki: Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh'a bir adam gelip: "Ben cünüp oldum ve su bulamadım" dedi. Bunun üzerine Ammâr b. Yâsir, Ömer b. el-Hattâb'a: "Hatırlıyor musun, hani ben ve sen bir seferdeydik; sen namaz kılmamıştın, ben ise [toprakta] yuvarlanıp namaz kılmıştım. Bunu Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e anlattığımda Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Sana sadece şöyle yapmak yeterdi' buyurdu; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem avuçlarını yere vurdu, içlerine üfledi, sonra onlarla yüzünü ve ellerini meshetti" (١) dedi.
وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ كَثِيرٍ عَنْ شُعْبَةَ بِإِسْنَادِهِ فَقَالَ عَمَّارٌ لِعُمَرَ ﵁: تَمَعَّكْتُ فَأَتَيْتُ النَّبِيَّ ﷺ فَقَالَ: "يَكْفِيكَ الْوَجْهُ وَالْكَفَّانِ" (٢) .
Muhammed b. İsmâîl dedi ki: Bize Muhammed b. Kesîr, Şu'be'den aynı isnadla bildirdi ki Ammâr, Ömer radıyallâhu anh'a şöyle dedi: "Toprakta yuvarlandım, sonra Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e geldim, o da: 'Sana yüz ve eller [bilekler] yeter' buyurdu" (٢).
وَفِي الْحَدِيثِ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ الْجُنُبَ إِذَا لَمْ يَجِدِ الْمَاءَ يُصَلِّي بِالتَّيَمُّمِ، وَكَذَا الْحَائِضُ وَالنُّفَسَاءُ إِذَا طَهُرَتَا وَعَدِمَتَا الْمَاءَ.
Hadiste, cünüp olan kimsenin su bulamadığında teyemmümle namaz kılacağına delil vardır. Temizlendiklerinde su bulamayan hayızlı ve lohusa kadınlar da böyledir.
وَذَهَبَ عُمَرُ وَابْنُ مَسْعُودٍ ﵄ إِلَى أَنَّ الْجُنُبَ لا يصلي ٨٧/ب بِالتَّيَمُّمِ بَلْ يُؤَخِّرُ الصَّلَاةَ إِلَى أَنْ يَجِدَ الْمَاءَ فَيَغْتَسِلَ، وَحَمَلَا قَوْلَهُ تَعَالَى: {أَوْ لَامَسْتُمُ النِّسَاءَ} عَلَى اللَّمْسِ بِالْيَدِ دُونَ الْجِمَاعِ، وَحَدِيثُ عَمَّارٍ ﵁ حُجَّةٌ، وَكَانَ عُمَرُ نَسِيَ مَا ذَكَرَ لَهُ عَمَّارٌ فَلَمْ يَقْنَعُ بِقَوْلِهِ. وَرُوِيَ أَنَّ ابْنَ مَسْعُودٍ ﵁ رَجَعَ عَنْ قَوْلِهِ وَجَوَّزَ التَّيَمُّمَ لِلْجُنُبِ، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ أَيْضًا: مَا أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ بْنُ مُحَمَّدٍ الْخَطِيبُ، أَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ أَحْمَدَ الْخَلَّالُ، أَنَا أَبُو الْعَبَّاسِ الْأَصَمُّ، أَنَا الرَّبِيعُ، أَنَا الشَّافِعِيُّ، أَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عَيَّادِ بْنِ مَنْصُورٍ، عَنْ أَبِي رَجَاءٍ الْعُطَارِدِيِّ، عَنْ عِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ ﵃ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ أَمَرَ رَجُلًا كَانَ جُنُبًا أَنْ يَتَيَمَّمَ ثُمَّ يُصَلِّي فَإِذَا وَجَدَ الْمَاءَ اغْتَسَلَ (٣) .
Ömer ve İbn Mes'ûd radıyallâhu anhümâ ise cünüp olan kimsenin teyemmümle namaz kılamayacağı, aksine suyu bulup yıkanıncaya kadar namazı erteleyeceği görüşüne varmışlardır. Allah Teâlâ'nın: {أَوْ لَامَسْتُمُ النِّسَاءَ} “...yahut kadınlara dokunmuşsanız...” kavlini cinsel ilişkiye değil el ile dokunmaya hamletmişlerdir. Ammâr radıyallâhu anh'ın hadisi ise bir hüccettir; Ömer, Ammâr'ın kendisine zikrettiği şeyi unutmuştu, bu yüzden onun sözüyle ikna olmamıştı. Rivayet edildiğine göre İbn Mes'ûd radıyallâhu anh bu görüşünden dönmüş ve cünüp için teyemmümü caiz görmüştür. Buna diğer bir delil de bize Abdülvehhâb b. Muhammed el-Hatîb'in bildirdiği rivayettir: Bize Abdülazîz b. Ahmed el-Hallâl bildirdi, bize Ebu'l-Abbâs el-Esam bildirdi, bize er-Rebî' bildirdi, bize eş-Şâfiî bildirdi, bize İbrâhîm b. Muhammed b. Ayyâd b. Mansûr, Ebû Recâ el-Utâridî'den, o da İmrân b. Husayn radıyallâhu anhümâ'dan bildirdi ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem cünüp olan bir adama teyemmüm edip namaz kılmasını, suyu bulduğu zaman ise yıkanmasını emretti (٣).
وَأَخْبَرَنَا عُمَرُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ، أَنَا أَبُو الْقَاسِمِ بْنُ جَعْفَرٍ الْهَاشِمِيُّ، أَنَا أَبُو عَلِيٍّ اللُّؤْلُؤِيُّ، أَنَا أَبُو دَاوُدَ السِّجِسْتَانِيُّ، أَنَا مُسَدَّدٌ، أَنَا خَالِدٌ الْوَاسِطِيُّ، عَنْ خَالِدٍ الْحَذَّاءِ، عَنْ أَبِي عَمْرٍو، عَنْ بَجْدَانَ، عَنْ أَبِي ذَرٍّ ﵃ قَالَ: اجْتَمَعَتْ غَنِيمَةٌ مِنَ الصَّدَقَةِ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَقَالَ: يَا أَبَا ذَرٍّ ابْدُ فِيهَا، فَبَدَوْتُ إِلَى الرِّبْذَةِ
Bize Ömer b. Abdilazîz haber verdi, bize Ebu’l-Kāsım b. Ca‘fer el-Hâşimî bildirdi, bize Ebû Alî el-Lü’lüî bildirdi, bize Ebû Dâvûd es-Sicistânî bildirdi, bize Müsedded bildirdi, bize Hâlid el-Vâsıtî, Hâlid el-Hazzâ’dan, o Ebû Amr’dan, o Becdân’dan, o da Ebû Zer radıyallâhu anh’tan [naklen] haber verdi; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’in yanında sadakadan [gelen] küçük bir davar sürüsü toplandı. Bunun üzerine [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: «Ey Ebû Zer! Onlarla birlikte çöle (kırlara) çık» buyurdu. Ben de Rebeze’ye çıktım.
وَكَانَتْ تُصِيبُنِي الْجَنَابَةُ فَأَمْكُثُ الْخَمْسَ وَالسِّتَّ، فَأَتَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فَقَالَ: "الصَّعِيدُ الطَّيِّبُ وُضُوءُ الْمُسْلِمِ وَلَوْ إِلَى عَشْرِ سِنِينَ، فَإِذَا وَجَدْتَ الْمَاءَ فَأَمِسَّهُ جِلْدَكَ فَإِنَّ ذَلِكَ خَيْرٌ" (١) .
Bana cünüplük isabet ediyordu da beş altı gün [böyle] kalıyordum. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e geldim, şöyle buyurdu: "Temiz toprak, on yıla kadar olsa bile Müslümanın abdestidir (temizleyicisidir). Suyu bulduğun zaman onu derine dokundur (yıkan); zira bu daha hayırlıdır" (١).
وَمَسْحُ الْوَجْهِ وَالْيَدَيْنِ فِي التَّيَمُّمِ، تَارَةً يَكُونُ بَدَلًا مِنْ غَسْلِ جَمِيعِ الْبَدَنِ فِي حَقِّ الْجُنُبِ وَالْحَائِضِ وَالنُّفَسَاءِ وَالْمَيِّتِ، وَتَارَةً يَكُونُ بَدَلًا عَنْ غَسْلِ الْأَعْضَاءِ الْأَرْبَعِ فِي حَقِّ الْمُحْدِثِ، وَتَارَةً يَكُونُ بَدَلًا عَنْ غَسْلِ بَعْضِ أَعْضَاءِ الطَّهَارَةِ، بِأَنْ يَكُونَ عَلَى بَعْضِ أَعْضَاءِ طَهَارَتِهِ جِرَاحَةٌ لَا يُمْكِنْهُ غَسْلَ مَحَلِّهَا، فَعَلَيْهِ أَنْ يَتَيَمَّمَ بَدَلًا عَنْ غَسْلِهِ.
Teyemmümde yüzü ve elleri meshetmek; bazen cünüp, hayızlı, nifaslı ve ölü hakkında bütün bedeni yıkamanın bedeli (yerine geçen) olur; bazen abdestsiz kimse hakkında dört uzvu yıkamanın bedeli olur; bazen de abdest uzuvlarının bir kısmını yıkamanın bedeli olur; şöyle ki abdest uzuvlarından birinde yıkanması mümkün olmayan bir yara bulunursa, onu yıkamak yerine teyemmüm etmesi gerekir.
وَلَا يَصِحُّ التَّيَمُّمُ لِصَلَاةِ الْوَقْتِ إِلَّا بَعْدَ دُخُولِ الْوَقْتِ، وَلَا يَجُوزُ أَنْ يَجْمَعَ بَيْنَ فَرِيضَتَيْنِ بِتَيَمُّمٍ وَاحِدٍ، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَالَ: {إِذَا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلَاةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ} إِلَى أَنْ قَالَ: {فَلَمْ تَجِدُوا مَاءً فَتَيَمَّمُوا صَعِيدًا طَيِّبًا} ظَاهِرُ الْآيَةِ يَدُلُّ عَلَى وُجُوبِ الْوُضُوءِ أَوِ التَّيَمُّمِ إِذَا لَمْ يَجِدِ الْمَاءَ عِنْدَ كُلِّ صَلَاةٍ، إِلَّا أَنَّ الدَّلِيلَ قَدْ قَامَ فِي الْوُضُوءِ فَإِنَّ النَّبِيَّ ﷺ صَلَّى يَوْمَ فَتْحِ مَكَّةَ الصَّلَوَاتِ بِوُضُوءٍ وَاحِدٍ، (٢) فَبَقِيَ التَّيَمُّمُ عَلَى ظَاهِرِهِ، وَهَذَا قَوْلُ عَلِيٍّ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَابْنِ عُمَرَ ﵃، وَبِهِ قَالَ الشَّعْبِيُّ وَالنَّخَعِيُّ وَقَتَادَةُ، وَإِلَيْهِ ذَهَبَ مَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ.
Vakit namazı için teyemmüm ancak vakit girdikten sonra sahih olur; tek bir teyemmümle iki farz namazı birleştirmek de caiz değildir; zira Allah Teâlâ: {إِذَا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلَاةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ} “Namaza kalktığınız zaman yüzlerinizi yıkayın...” ayetinden {فَلَمْ تَجِدُوا مَاءً فَتَيَمَّمُوا صَعِيدًا طَيِّبًا} “...su da bulamazsanız, temiz bir toprağa teyemmüm edin...” ayetine kadar buyurmuştur. Ayetin zahiri, her namaz vaktinde su bulunamadığında abdest veya teyemmümün vacip olduğuna delalet eder. Ne var ki abdest konusunda delil sabit olmuştur; zira Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Mekke'nin fethi günü bütün namazları tek bir abdestle kılmıştır (٢). Dolayısıyla teyemmüm zahiri üzere kalmıştır. Bu, Ali, İbn Abbâs ve İbn Ömer radıyallâhu anhüm'ün görüşüdür; eş-Şa'bî, en-Nehaî ve Katâde de bu görüştedir; Mâlik, Şâfiî, Ahmed ve İshâk da buna gitmiştir.
وَذَهَبَ جَمَاعَةٌ إِلَى أَنَّ التَّيَمُّمَ كَالطَّهَارَةِ بِالْمَاءِ يَجُوزُ تَقْدِيمُهُ عَلَى وَقْتِ الصَّلَاةِ، وَيَجُوزُ أَنْ يُصَلِّيَ بِهِ مَا شَاءَ مِنَ الْفَرَائِضِ مَا لَمْ يُحْدِثْ، وَهُوَ قَوْلُ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ وَالْحَسَنِ وَالزُّهْرِيِّ وَالثَّوْرِيِّ وَأَصْحَابِ الرَّأْيِ.
Bir grup ise teyemmümün su ile temizlenmek gibi olduğu, namaz vaktinden önce yapılmasının caiz olduğu ve abdesti bozulmadıkça onunla dilediği kadar farz namaz kılabileceği görüşüne varmıştır; bu Saîd b. el-Müseyyeb, el-Hasan, ez-Zührî, es-Sevrî ve re'y ehlinin görüşüdür.
وَاتَّفَقُوا عَلَى أَنَّهُ يَجُوزُ أَنْ يُصَلِّيَ بِتَيَمُّمٍ وَاحِدٍ مَعَ الْفَرِيضَةِ مَا شَاءَ مِنَ النَّوَافِلِ، قَبْلَ الْفَرِيضَةِ وَبَعْدَهَا، وَأَنْ يَقْرَأَ الْقُرْآنَ إِنْ كَانَ جُنُبًا، وَإِنْ كَانَ تَيَمُّمُهُ بِعُذْرِ السَّفَرِ وَعَدَمِ الْمَاءِ فَيُشْتَرَطُ طَلَبُ الْمَاءِ، وَهُوَ أَنْ يَطْلُبَهُ مِنْ رَحْلِهِ وَرُفَقَائِهِ.
Tek bir teyemmümle farzın yanında, farzdan önce ve sonra dilediği kadar nafile kılabileceği ve şayet cünüp ise Kur'an okuyabileceği hususunda ittifak etmişlerdir. Eğer teyemmümü yolculuk ve suyun bulunmaması mazeretine dayanıyorsa, su aramak şart koşulur; bu da eşyalarından ve yol arkadaşlarından suyu aramasıdır.
وَإِنْ كَانَ فِي صَحْرَاءَ لَا حَائِلَ دُونَ نَظَرِهِ يَنْظُرُ حَوَالَيْهِ، وَإِنْ كَانَ دُونَ نَظَرِهِ حَائِلٌ قَرِيبٌ مِنْ تَلٍّ أَوْ جِدَارٍ عَدَلَ عَنْهُ، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَالَ: {فَلَمْ تَجِدُوا مَاءً فَتَيَمَّمُوا} وَلَا يُقَالُ: لَمْ يَجِدِ الْمَاءَ: إِلَّا لِمَنْ طَلَبَ.
Şayet bakışına bir engel bulunmayan açık bir arazide ise etrafına bakar; şayet bakışına tepe veya duvar gibi yakın bir engel varsa oradan ayrılır/dolaşır; çünkü Allah Teâlâ: {فَلَمْ تَجِدُوا مَاءً فَتَيَمَّمُوا} “...su da bulamazsanız, teyemmüm edin...” buyurmuştur. Ancak arayan kimse için "su bulamadı" denir.
وَعِنْدَ أَبِي حَنِيفَةَ ﵁: طَلَبُ الْمَاءِ لَيْسَ بِشَرْطٍ، فَإِنْ رَأَى الْمَاءَ وَلَكِنْ بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْمَاءِ حَائِلٌ مِنْ عَدُوٍّ أَوْ سَبْعٍ يَمْنَعُهُ مِنَ الذَّهَابِ إِلَيْهِ، أَوْ كَانَ الْمَاءُ فِي الْبِئْرِ وَلَيْسَ مَعَهُ آلَةُ الِاسْتِقَاءِ، فَهُوَ كَالْمَعْدُومِ، يُصَلِّي بِالتَّيَمُّمِ وَلَا إِعَادَةَ عَلَيْهِ.
Ebû Hanîfe'ye radıyallâhu anh göre ise su aramak şart değildir. Şayet suyu görür fakat kendisi ile su arasında oraya gitmesine engel olan bir düşman yahut yırtıcı hayvan gibi bir mâni bulunursa veya su kuyuda olur da yanında su çekme aleti bulunmazsa, o [suyu] bulamamış kimse gibidir; teyemmümle namazını kılar ve üzerine [namazı] iade etmek gerekmez.
{أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيبًا مِنَ الْكِتَابِ يَشْتَرُونَ الضَّلَالَةَ وَيُرِيدُونَ أَنْ تَضِلُّوا السَّبِيلَ (٤٤) }
{أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيبًا مِنَ الْكِتَابِ يَشْتَرُونَ الضَّلَالَةَ وَيُرِيدُونَ أَنْ تَضِلُّوا السَّبِيلَ (٤٤) } “Kendilerine Kitap'tan bir pay verilenleri görmedin mi? Sapıklığı satın alıyorlar ve sizin de yoldan sapmanızı istiyorlar. (44)”
{وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِأَعْدَائِكُمْ وَكَفَى بِاللَّهِ وَلِيًّا وَكَفَى بِاللَّهِ نَصِيرًا (٤٥) مِنَ الَّذِينَ هَادُوا يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ عَنْ مَوَاضِعِهِ وَيَقُولُونَ سَمِعْنَا وَعَصَيْنَا وَاسْمَعْ غَيْرَ مُسْمَعٍ وَرَاعِنَا لَيًّا بِأَلْسِنَتِهِمْ وَطَعْنًا فِي الدِّينِ وَلَوْ أَنَّهُمْ قَالُوا سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا وَاسْمَعْ وَانْظُرْنَا لَكَانَ خَيْرًا لَهُمْ وَأَقْوَمَ وَلَكِنْ لَعَنَهُمُ اللَّهُ بِكُفْرِهِمْ فَلَا يُؤْمِنُونَ إِلَّا قَلِيلًا (٤٦) }
{وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِأَعْدَائِكُمْ وَكَفَى بِاللَّهِ وَلِيًّا وَكَفَى بِاللَّهِ نَصِيرًا (٤٥) مِنَ الَّذِينَ هَادُوا يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ عَنْ مَوَاضِعِهِ وَيَقُولُونَ سَمِعْنَا وَعَصَيْنَا وَاسْمَعْ غَيْرَ مُسْمَعٍ وَرَاعِنَا لَيًّا بِأَلْسِنَتِهِمْ وَطَعْنًا فِي الدِّينِ وَلَوْ أَنَّهُمْ قَالُوا سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا وَاسْمَعْ وَانْظُرْنَا لَكَانَ خَيْرًا لَهُمْ وَأَقْوَمَ وَلَكِنْ لَعَنَهُمُ اللَّهُ بِكُفْرِهِمْ فَلَا يُؤْمِنُونَ إِلَّا قَلِيلًا (٤٦) } “Allah düşmanlarınızı çok daha iyi bilir. Dost olarak Allah yeter, yardımcı olarak da Allah yeter. (45) Yahudilerden öyleleri var ki, kelimeleri yerlerinden kaydırıp değiştirirler; dillerini eğip bükerek ve dine saldırarak: 'İşittik ve isyan ettik', 'İşit, işitmez olası!' ve 'Râinâ' derler. Eğer onlar: 'İşittik ve itaat ettik', 'İşit' ve 'Bizi gözet' deselerdi, elbette kendileri için daha hayırlı ve daha doğru olurdu. Fakat inkârları sebebiyle Allah onları lanetlemiştir; artık pek azı müstesna, inanmazlar. (46)”
قَوْلُهُ ﷿ {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيبًا مِنَ الْكِتَابِ} يَعْنِي: يَهُودَ الْمَدِينَةِ، قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: نَزَلَتْ فِي رِفَاعَةَ بْنِ زَيْدٍ وَمَالِكِ بْنِ دَخْشَمٍ، كَانَ إِذَا تَكَلَّمَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ لَوَّيَا بِأَلْسِنَتِهِمَا (١) وَعَابَاهُ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى هَذِهِ الْآيَةَ (٢) {يَشْتَرُونَ} يَسْتَبْدِلُونَ، {الضَّلَالَةَ} يَعْنِي: بِالْهُدَى، {وَيُرِيدُونَ أَنْ تَضِلُّوا السَّبِيلَ} أَيْ: عَنِ السَّبِيلِ يَا مَعْشَرَ الْمُؤْمِنِينَ
Yüce Allah'ın: {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيبًا مِنَ الْكِتَابِ} “Kendilerine Kitap'tan bir pay verilenleri görmedin mi?” buyruğu Medine Yahudilerini kastetmektedir. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: Bu ayet, Rifâa b. Zeyd ve Mâlik b. Dahşem hakkında indi; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem konuştuğu zaman dillerini eğip bükerler (١) ve onu ayıplarlardı. Bunun üzerine Allah Teâlâ bu ayeti indirdi (٢). {يَشْتَرُونَ} “...satın alıyorlar...” [yani] değiştirirler, {الضَّلَالَةَ} “...sapıklığı...” yani hidayet karşılığında [satın alırlar], {وَيُرِيدُونَ أَنْ تَضِلُّوا السَّبِيلَ} “...ve sizin de yoldan sapmanızı istiyorlar” yani ey müminler topluluğu, doğru yoldan [sapmanızı isterler].
{وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِأَعْدَائِكُمْ} مِنْكُمْ فَلَا تَسْتَنْصِحُوهُمْ فَإِنَّهُمْ أَعْدَاؤُكُمْ، {وَكَفَى بِاللَّهِ وَلِيًّا وَكَفَى بِاللَّهِ نَصِيرًا} قَالَ الزَّجَّاجُ: مَعْنَاهُ اكْتَفُوا بِاللَّهِ وَلِيًّا وَاكْتَفُوا بِاللَّهِ نَصِيرًا.
{وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِأَعْدَائِكُمْ} “Allah düşmanlarınızı çok daha iyi bilir” sizden daha iyi bilir; öyleyse onlardan nasihat/öğüt istemeyin, çünkü onlar sizin düşmanlarınızdır. {وَكَفَى بِاللَّهِ وَلِيًّا وَكَفَى بِاللَّهِ نَصِيرًا} “Dost olarak Allah yeter, yardımcı olarak da Allah yeter.” ez-Zeccâc şöyle demiştir: Bunun manası: Dost olarak Allah'a yetinin ve yardımcı olarak Allah'a yetinin demektir.
{مِنَ الَّذِينَ هَادُوا} قِيلَ: هِيَ مُتَّصِلَةٌ بُقُولِهِ {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيبًا مِنَ الْكِتَابِ} {مِنَ الَّذِينَ هَادُوا} وَقِيلَ: هِيَ مُسْتَأْنَفَةٌ، مَعْنَاهُ: مِنَ الَّذِينَ هَادُوا مَنْ يُحَرِّفُونَ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: "وَمَا مِنَّا إِلَّا لَهُ مَقَامٌ مَعْلُومٌ" (الصَّافَّاتِ -١٦٤) أَيْ: مَنْ لَهُ مَقَامٌ مَعْلُومٌ، يُرِيدُ: فَرِيقٌ، {يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ} يُغَيِّروُنَ الْكَلِمَ {عَنْ مَوَاضِعِهِ} يَعْنِي: صِفَةَ مُحَمَّدٍ ﷺ، قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: كَانَتِ الْيَهُودُ يَأْتُونَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ وَيَسْأَلُونَهُ عَنِ الْأَمْرِ، فَيُخْبِرُهُمْ، فَيَرَى أَنَّهُمْ يَأْخُذُونَ بِقَوْلِهِ، فَإِذَا انْصَرَفُوا مِنْ عِنْدِهِ حَرَّفُوا كَلَامَهُ، {وَيَقُولُونَ سَمِعْنَا} قَوْلَكَ {وَعَصَيْنَا} أَمْرَكَ، {وَاسْمَعْ غَيْرَ مُسْمَعٍ} أَيْ: اسْمَعْ مِنَّا وَلَا نَسْمَعُ مِنْكَ، {غَيْرَ مُسْمَعٍ} أَيْ: غَيْرَ مَقْبُولٍ مِنْكَ، وَقِيلَ: كَانُوا يَقُولُونَ لِلنَّبِيِّ ﷺ: اسْمَعْ، ثُمَّ يَقُولُونَ فِي أَنْفُسِهِمْ: لَا سَمِعْتَ، {وَرَاعِنَا} أَيْ: وَيَقُولُونَ رَاعِنَا، يُرِيدُونَ بِهِ النِّسْبَةَ إِلَى الرُّعُونَةِ، {لَيًّا بِأَلْسِنَتِهِمْ} تَحْرِيفًا {وَطَعْنًا} قَدْحًا {فِي الدِّينِ} أَنَّ قَوْلَهُ: "وَرَاعِنَا" مِنَ الْمُرَاعَاةِ، وَهُمْ يُحَرِّفُونَهُ، يُرِيدُونَ بِهِ الرُّعُونَةَ، {وَلَوْ أَنَّهُمْ قَالُوا سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا وَاسْمَعْ وَانْظُرْنَا} أَيِ: انْظُرْ إِلَيْنَا مَكَانَ قَوْلِهِمْ رَاعِنَا، {لَكَانَ خَيْرًا لَهُمْ وَأَقْوَمَ} أَيْ أَعْدَلَ وَأَصْوَبَ، {وَلَكِنْ لَعَنَهُمُ اللَّهُ بِكُفْرِهِمْ فَلَا يُؤْمِنُونَ إِلَّا قَلِيلًا} إِلَّا نَفَرًا قَلِيلًا مِنْهُمْ، وَهُوَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَلَامٍ وَمَنْ أَسْلَمَ مَعَهُ مِنْهُمْ.
{مِنَ الَّذِينَ هَادُوا} “Yahudilerden...” Bunun {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيبًا مِنَ الْكِتَابِ} {مِنَ الَّذِينَ هَادُوا} “Kendilerine Kitap'tan bir pay verilenleri görmedin mi? Yahudilerden...” buyruğuna bağlı olduğu söylenmiştir. [Cümlenin] müste'nefe (yeni bir başlangıç cümlesi) olduğu da söylenmiştir; bu takdirde manası şöyledir: Yahudilerden tahrif edenler vardır. Nitekim Yüce Allah'ın: “Bizden her birinin mutlaka bilinen bir makamı vardır” (es-Sâffât, 164) ayetindeki [kullanım gibi] olup, yani: [Bizden] her kim varsa onun bilinen bir makamı vardır, bir fırkayı/zümreyi kastetmektedir. {يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ} “Kelimeleri değiştirirler”, kelimeleri değiştirirler {عَنْ مَوَاضِعِهِ} “yerlerinden”, yani Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in sıfatını [değiştirirler]. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: Yahudiler Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelir ve ona bir mesele hakkında soru sorarlardı. O da onlara haber verirdi. [Hz. Peygamber] onların kendi sözünü kabul ettiklerini zannederdi; ancak yanından ayrıldıklarında onun sözünü tahrif ederlerdi. {وَيَقُولُونَ سَمِعْنَا} “Ve: 'İşittik' derler” senin sözünü, {وَعَصَيْنَا} “ve 'isyan ettik' [derler]” senin emrine. {وَاسْمَعْ غَيْرَ مُسْمَعٍ} “'İşit, işitmez olasıca!' [derler]” yani: Bizden işit/dinle ama biz senden işitmeyelim/dinlemeyelim. {غَيْرَ مُسْمَعٍ} “İşitilmez olası”, yani senden kabul edilmesin demektir. Şöyle de denilmiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e “İşit!” derler, sonra kendi içlerinden “İşitmez ol!” derlerdi. {وَرَاعِنَا} “ve 'Bizi gözet' [derler]” yani: [Sözde nezaketle] “Râinâ” derler, fakat bununla ru'ûnete (ahmaklığa) nispet etmeyi kastederler. {لَيًّا بِأَلْسِنَتِهِمْ} “Dillerini eğip bükerek” tahrif ederek, {وَطَعْنًا} “ve karalayarak” ayıplayarak, {فِي الدِّينِ} “dine”. Çünkü onun “râinâ” sözü riayetten (gözetmekten) gelmektedir; onlar ise bunu tahrif ederek ru'ûneti (ahmaklığı) kastederler. {وَلَوْ أَنَّهُمْ قَالُوا سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا وَاسْمَعْ وَانْظُرْنَا} “Eğer onlar: 'İşittik ve itaat ettik; dinle ve bizi gözet' deselerdi” yani “râinâ” sözlerinin yerine “bize bak/bizi gözet” deselerdi, {لَكَانَ خَيْرًا لَهُمْ وَأَقْوَمَ} “elbette kendileri için daha hayırlı ve daha doğru olurdu” yani daha adil ve daha isabetli olurdu. {وَلَكِنْ لَعَنَهُمُ اللَّهُ بِكُفْرِهِمْ فَلَا يُؤْمِنُونَ إِلَّا قَلِيلًا} “Fakat inkârları sebebiyle Allah onları lanetlemiştir; artık pek azı müstesna, iman etmezler” yani onlardan pek az bir topluluk müstesna; onlar da Abdullah b. Selâm ve onunla birlikte İslam'a girenlerdir.
{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ آمِنُوا بِمَا نَزَّلْنَا مُصَدِّقًا لِمَا مَعَكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَطْمِسَ وُجُوهًا فَنَرُدَهَا عَلَى أَدْبَارِهَا أَوْ نَلْعَنَهُمْ كَمَا لَعَنَّا أَصْحَابَ السَّبْتِ وَكَانَ أَمْرُ اللَّهِ مَفْعُولًا (٤٧) }
{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ آمِنُوا بِمَا نَزَّلْنَا مُصَدِّقًا لِمَا مَعَكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَطْمِسَ وُجُوهًا فَنَرُدَّهَا عَلَى أَدْبَارِهَا أَوْ نَلْعَنَهُمْ كَمَا لَعَنَّا أَصْحَابَ السَّبْتِ وَكَانَ أَمْرُ اللَّهِ مَفْعُولًا (٤٧) } “Ey kendilerine Kitap verilenler! Birtakım yüzleri silip tanınmaz hale getirerek enselerine çevirmeden yahut Cumartesi ehlini lanetlediğimiz gibi onları da lanetlemeden önce, yanınızdakini tasdik edici olarak indirdiğimize iman edin! Allah'ın emri mutlaka yerine gelecektir. (47)”
قَوْلُهُ ﷿: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ} يُخَاطِبُ الْيَهُودَ، {آمِنُوا بِمَا نَزَّلْنَا} يَعْنِي: الْقُرْآنَ، {مُصَدِّقًا لِمَا مَعَكُمْ} يَعْنِي: التَّوْرَاةَ، وَذَلِكَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ كَلَّمَ أَحْبَارَ الْيَهُودِ: عَبْدَ اللَّهِ بْنَ صُورِيَّا وَكَعْبَ بْنَ الْأَشْرَفِ، فَقَالَ: "يَا مَعْشَرَ الْيَهُودِ اتَّقُوا اللَّهَ وَأَسْلِمُوا، فَوَاللَّهِ إِنَّكُمْ لِتَعْلَمُونِ أَنَّ الَّذِي جِئْتُكُمْ بِهِ لَحَقٌّ"، قَالُوا: مَا نَعْرِفُ ذَلِكَ، وَأَصَرُّوا عَلَى الْكُفْرِ، فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ (١) .
Yüce Allah'ın: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ} “Ey kendilerine Kitap verilenler!” buyruğu Yahudilere hitap etmektedir. {آمِنُوا بِمَا نَزَّلْنَا} “...indirdiğimize iman edin...” yani Kur'an'a, {مُصَدِّقًا لِمَا مَعَكُمْ} “...yanınızdakini tasdik edici olarak...” yani Tevrat'ı. Bu da şundan dolayıdır: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Yahudi hahamları Abdullah b. Sûriyâ ve Ka'b b. el-Eşref ile konuşup: "Ey Yahudi topluluğu! Allah'tan korkun ve Müslüman olun; vallahi sizler gayet iyi bilirsiniz ki size getirdiğim şey haktır" buyurdu. Onlar: "Biz bunu bilmiyoruz" dediler ve inkârda ısrar ettiler. Bunun üzerine bu ayet indi (١).
{مِنْ قَبْلِ أَنْ نَطْمِسَ وُجُوهًا} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: نَجْعَلُهَا كَخُفِّ الْبَعِيرِ، وَقَالَ قَتَادَةُ وَالضَّحَّاكُ: نُعْمِيهَا (٢) ، وَالْمُرَادُ بِالْوَجْهِ الْعَيْنُ، {فَنَرُدَّهَا عَلَى أَدْبَارِهَا} أَيْ: نَطْمِسُ الْوَجْهَ فَنَرُدُّهُ عَلَى الْقَفَا، وَقِيلَ: نَجْعَلُ الْوُجُوهَ مَنَابِتَ الشَّعْرِ كَوُجُوهِ الْقِرَدَةِ، لِأَنَّ مَنَابِتَ شُعُورِ الْآدَمِيِّينَ فِي أَدْبَارِهِمْ دُونَ وُجُوهِهِمْ، وَقِيلَ: مَعْنَاهُ نَمْحُو آثَارَهَا وَمَا فِيهَا مِنْ أَنْفٍ وَعَيْنٍ وَفَمٍ وَحَاجِبٍ فَنَجْعَلُهَا كَالْأَقْفَاءِ، وَقِيلَ: نَجْعَلُ عَيْنَيْهِ عَلَى الْقَفَا فَيَمْشِي قَهْقَرَى.
{مِنْ قَبْلِ أَنْ نَطْمِسَ وُجُوهًا} “...Birtakım yüzleri silip tanınmaz hale getirmeden... önce...” İbn Abbâs şöyle dedi: "Onları devenin tabanı gibi [dümdüz] yaparız." Katâde ve ed-Dahhâk ise: "Onları kör ederiz (٢) -yüzden kasıt gözdür-" dediler. {فَنَرُدَّهَا عَلَى أَدْبَارِهَا} “...enselerine çevirmeden...” yani yüzü silip onu enseye çevirmeden önce. Şöyle de denilmiştir: Yüzleri, maymunların yüzleri gibi kıl biten yerler yaparız; zira insanların kıl biten yerleri yüzlerinde değil enselerindedir. Şöyle de denilmiştir: Bunun manası, onların izlerini ve oradaki burun, göz, ağız ve kaş gibi unsurları silip onları enseler gibi yaparız demektir. Şöyle de denilmiştir: İki gözünü ensesine koyarız da geri geri yürür.
رُوِيَ أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ سَلَامٍ ﵁ لَمَّا سَمِعَ هَذِهِ الْآيَةَ جَاءَ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ قَبْلَ أَنْ يَأْتِيَ أَهْلَهُ، وَيَدَهُ عَلَى وَجْهِهِ، وَأَسْلَمَ وَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ مَا كُنْتُ أَرَى أَنْ أَصِلَ إِلَيْكَ حَتَّى يَتَحَوَّلَ وَجْهِي فِي قَفَايَ، وَكَذَلِكَ كَعْبُ الْأَحْبَارِ لَمَّا سَمِعَ هَذِهِ الْآيَةَ أَسْلَمَ فِي زَمَنِ عُمَرَ ﵁، فَقَالَ: يَا رَبِّ آمَنْتُ، يَا رَبِّ أَسْلَمْتُ، مَخَافَةَ أَنْ يُصِيبَهُ وَعِيدُ هَذِهِ الْآيَةِ (٣) .
Rivayet edildiğine göre Abdullah b. Selâm radıyallâhu anh bu ayeti işitince, henüz ailesine gitmeden elini yüzüne koyarak Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e geldi, Müslüman oldu ve: "Yâ Resûlallah! Yüzüm enseme dönmeden sana ulaşabileceğimi zannetmiyordum" dedi. Aynı şekilde Ka'bü'l-Ahbâr da bu ayeti işitince Ömer radıyallâhu anh zamanında Müslüman oldu ve bu ayetin tehdidine uğrama korkusuyla: "Yâ Rabbi iman ettim, yâ Rabbi teslim oldum/Müslüman oldum" dedi (٣).
فَإِنْ قِيلَ: قَدْ أَوعَدَهُمْ (٤) بِالطَّمْسِ إِنْ لَمْ يُؤْمِنُوا ثُمَّ لَمْ يُؤْمِنُوا وَلَمْ يَفْعَلْ بِهِمْ ذَلِكَ؟ .
Şayet şöyle denirse: İman etmedikleri takdirde onları yüzlerinin silinmesiyle tehdit etti (٤), sonra iman etmediler ama onlara bu yapılmadı?
قِيلَ: هَذَا الْوَعِيدُ بَاقٍ، وَيَكُونُ طَمْسٌ وَمَسْخٌ فِي الْيَهُودِ قَبْلَ قِيَامِ السَّاعَةِ.
Denilir ki: Bu tehdit bakidir; kıyamet kopmadan önce Yahudilerde yüz silinmesi ve mesh (şekil değiştirme) olacaktır.
وَقِيلَ: كَانَ هَذَا وَعِيدًا بِشَرْطٍ، فَلَمَّا أَسْلَمَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَلَامٍ وَأَصْحَابُهُ دَفَعَ ذَلِكَ عَنِ الْبَاقِينَ.
Şöyle de denilmiştir: Bu şartlı bir tehditti; Abdullah b. Selâm ve arkadaşları Müslüman olunca bu [azap] geri kalanlardan savıldı.
وَقِيلَ: أَرَادَ بِهِ الْقِيَامَةَ، وقال مجاهد ٨٨/أأَرَادَ بِقَوْلِهِ: {نَطْمِسَ وُجُوهًا} أَيْ: نَتْرُكَهُمْ فِي الضَّلَالَةِ، فَيَكُونُ الْمُرَادُ طَمْسَ وَجْهِ الْقَلْبِ، وَالرَّدَّ عَنْ بَصَائِرِ الْهُدَى عَلَى أَدْبَارِهَا فِي الْكُفْرِ وَالضَّلَالَةِ.
Bununla kıyameti kastettiği de söylenmiştir. Mücâhid ise O'nun: {نَطْمِسَ وُجُوهًا} “birtakım yüzleri silip tanınmaz hale getirmek” sözüyle: "Onları sapıklıkta bırakırız" manasını kastettiğini söylemiştir; buna göre kastedilen, kalbin yüzünün silinmesi ve hidayet basiretlerinden küfür ve sapıklıktaki arkalarına döndürülmesidir.
وَأَصْلُ الطَّمْسِ: الْمَحْوُ وَالْإِفْسَادُ وَالتَّحْوِيلُ، وَقَالَ ابْنُ زَيْدٍ: نَمْحُو آثَارَهُمْ مِنْ وُجُوهِهِمْ وَنَوَاحِيهِمُ الَّتِي
Tams (طمس) kelimesinin asıl anlamı; silmek, bozmak ve değiştirmektir. İbn Zeyd ise şöyle demiştir: 'Onların izlerini [bulundukları] cihetlerden ve içinde bulundukları taraflarından sileriz ki
هُمْ بِهَا، فَنَرُدُّهَا عَلَى أَدْبَارِهِمْ؟ حَتَّى يَعُودُوا إلى حيث جاؤوا مِنْهُ بَدْءًا وَهُوَ الشَّامُ، وَقَالَ: قَدْ مَضَى ذَلِكَ، وَتَأَوَّلَهُ فِي إِجْلَاءِ بَنِي النَّضِيرِ إِلَى أَذَرُعَاتٍ وَأَرْيِحَاءَ مِنَ الشَّامِ {أَوْ نَلْعَنَهُمْ كَمَا لَعَنَّا أَصْحَابَ السَّبْتِ} فَنَجْعَلَهُمْ قِرَدَةً وَخَنَازِيرَ، {وَكَانَ أَمْرُ اللَّهِ مَفْعُولًا}
bölgelerden sileriz de onları arkalarına çeviririz, ta ki ilk başta geldikleri yere, yani Şam'a geri dönsünler." Ve şöyle dedi: "Bu gerçekleşip geçmiştir." O bunu, Benî Nadîr'in Şam'daki Ezriât ve Erîhâ'ya sürgün edilmesi olarak yorumlamıştır. {أَوْ نَلْعَنَهُمْ كَمَا لَعَنَّا أَصْحَابَ السَّبْتِ} “...yahut Cumartesi ehlini lanetlediğimiz gibi onları da lanetlemeden önce...” yani onları maymunlara ve domuzlara çevirmeden önce, {وَكَانَ أَمْرُ اللَّهِ مَفْعُولًا} “...Allah'ın emri mutlaka yerine gelecektir.”
{إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذَلِكَ لِمَنْ يَشَاءُ وَمَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَقَدِ افْتَرَى إِثْمًا عَظِيمًا (٤٨) }
{إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذَلِكَ لِمَنْ يَشَاءُ وَمَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَقَدِ افْتَرَى إِثْمًا عَظِيمًا (٤٨) } “Şüphesiz Allah, kendisine ortak koşulmasını bağışlamaz; bunun dışındakileri ise dilediği kimse için bağışlar. Kim Allah'a ortak koşarsa, muhakkak pek büyük bir günahla iftira etmiş olur. (48)”
{إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ} قَالَ الْكَلْبِيُّ: نَزَلَتْ فِي وَحْشِيِّ بْنِ حَرْبٍ وَأَصْحَابِهِ، وَذَلِكَ أَنَّهُ لَمَّا قَتَلَ حَمْزَةَ كَانَ قَدْ جُعِلَ لَهُ عَلَى قَتْلِهِ أَنْ يُعْتَقَ فَلَمْ يُوَفَّ لَهُ بِذَلِكَ، فَلَمَّا قَدِمَ مَكَّةَ نَدِمَ عَلَى صَنِيعِهِ هُوَ وَأَصْحَابُهُ فَكَتَبُوا إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ: أَنَّا قَدْ نَدِمْنَا عَلَى الَّذِي صَنَعْنَا وَأَنَّهُ لَيْسَ يَمْنَعُنَا عَنِ الْإِسْلَامِ إِلَّا أَنَّا سَمِعْنَاكَ تَقُولُ وَأَنْتَ بِمَكَّةَ: "وَالَّذِينَ لَا يَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ" الْآيَاتِ (الْفَرْقَانِ -٦٨) ، وَقَدْ دَعَوْنَا مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ وَقَتَلْنَا النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ وَزَنَيْنَا، فَلَوْلَا هَذِهِ الْآيَاتُ لَاتَّبَعْنَاكَ، فَنَزَلَتْ: "إِلَّا مَنْ تَابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ عَمَلًا صَالِحًا" الْآيَتَيْنِ، (الْفَرْقَانِ -٧٠ -٧١) فَبَعَثَ بِهِمَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ إِلَيْهِمْ، فَلَمَّا قَرَأُوا كَتَبُوا إِلَيْهِ: إِنَّ هَذَا شَرْطٌ شَدِيدٌ نَخَافُ أَنْ لَا نَعْمَلَ عَمَلًا صَالِحًا، فَنَزَلَ: {إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذَلِكَ لِمَنْ يَشَاءُ} ، فَبَعَثَ بِهَا إِلَيْهِمْ فَبَعَثُوا إِلَيْهِ: إِنَّا نَخَافُ أَنْ لَا نَكُونَ مِنْ أَهْلِ الْمَشِيئَةِ فَنَزَلَتْ: "قُلْ يَا عِبَادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ لَا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ" (الزَّمْرِ -٥٣) ، فَبَعَثَ بِهَا إِلَيْهِمْ فَدَخَلُوا فِي الْإِسْلَامِ وَرَجَعُوا إِلَى النَّبِيِّ ﷺ فَقَبِلَ مِنْهُمْ، ثُمَّ قَالَ لِوَحْشِيٍّ: أَخْبَرْنِي كَيْفَ قَتَلْتَ حَمْزَةَ؟ فَلَمَّا أَخْبَرَهُ قَالَ: "وَيْحَكَ غَيِّبْ وَجْهَكَ عَنِّي"، فَلَحِقَ وَحْشَيٌّ بِالشَّامِ فَكَانَ بِهَا إِلَى أَنْ مَاتَ (١) .
{إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ} “Şüphesiz Allah, kendisine ortak koşulmasını bağışlamaz...” el-Kelbî şöyle dedi: Bu ayet Vahşî b. Harb ve arkadaşları hakkında indi. Şöyle ki o, Hamza'yı öldürdüğünde, onu öldürmesi karşılığında azat edileceği vadedilmişti fakat bu söz yerine getirilmedi. Mekke'ye geldiğinde o ve arkadaşları yaptıklarına pişman oldular ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle yazdılar: "Biz yaptığımıza pişman olduk. Bizim İslam'a girmemize engel olan tek şey, sen Mekke'deyken senin: 'Onlar ki Allah ile beraber başka bir ilaha yalvarmazlar...' ayetlerini (Furkan 68) okuduğunu işitmiş olmamızdır. Biz ise Allah ile beraber başka bir ilaha yalvardık, Allah'ın haram kıldığı cana kıydık ve zina ettik. Şayet bu ayetler olmasaydı sana uyardık." Bunun üzerine: "Ancak tevbe edip iman eden ve salih amel işleyenler müstesna..." iki ayeti (Furkan 70-71) indi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bu iki ayeti onlara gönderdi. Okuduklarında ona şöyle yazdılar: "Bu ağır bir şarttır; salih amel işleyememekten korkuyoruz." Bunun üzerine: {إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذَلِكَ لِمَنْ يَشَاءُ} “Şüphesiz Allah, kendisine ortak koşulmasını bağışlamaz; bunun dışındakileri ise dilediği kimse için bağışlar” ayeti indi. [Peygamber] bunu da onlara gönderdi. Onlar da ona şöyle yazdılar: "Biz [bağışlanması murad edilen] meşiet (dileme) ehlinden olamamaktan korkuyoruz." Bunun üzerine: "De ki: Ey kendi nefisleri aleyhine haddi aşan kullarım! Allah'ın rahmetinden ümidinizi kesmeyin..." (Zümer 53) ayeti indi. [Peygamber] bunu onlara gönderdi; onlar da İslam'a girdiler ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına döndüler, o da onların [İslam'ını] kabul etti. Sonra Vahşî'ye: "Bana Hamza'yı nasıl öldürdüğünü anlat" dedi. Ona anlatınca: "Yazık sana! Yüzünü benden gizle (bana görünme)" buyurdu. Bunun üzerine Vahşî Şam'a gitti ve vefat edinceye kadar orada kaldı (١).
وَقَالَ أَبُو مِجْلَزٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ ﵁ لَمَّا نَزَلَتْ: "قُلْ يَا عِبَادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ"، الْآيَةَ قَامَ رَجُلٌ فَقَالَ: وَالشِّرْكُ يَا رَسُولَ اللَّهِ، فَسَكَتَ ثُمَّ قَامَ إِلَيْهِ مَرَّتَيْنِ أَوْ ثَلَاثًا فَنَزَلَتْ {إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ} (٢) .
Ebû Miclez'in İbn Ömer radıyallâhu anhümâ'dan naklettiğine göre: "De ki: Ey kendi nefisleri aleyhine haddi aşan kullarım!..." ayeti indiğinde bir adam kalkıp: "Şirk de mi ey Allah'ın Resûlü?" dedi. [Peygamber] sustu. Sonra adam iki veya üç kez daha ona kalktı. Bunun üzerine: {إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ} “Şüphesiz Allah, kendisine ortak koşulmasını bağışlamaz...” ayeti indi (٢).
وَقَالَ مُطَرِّفُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الشِّخِّيرِ: قَالَ ابْنُ عُمَرَ ﵁: كُنَّا عَلَى عَهْدِ مُحَمَّدٍ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ إِذَا مَاتَ الرَّجُلُ عَلَى كَبِيرَةٍ شَهِدْنَا أَنَّهُ مِنْ أَهْلِ النَّارِ حَتَّى نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ {إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذَلِكَ لِمَنْ يَشَاءُ} فَأَمْسَكْنَا عَنِ الشَّهَادَاتِ .
Mutarrif b. Abdillâh b. eş-Şıhhîr şöyle dedi: İbn Ömer radıyallâhu anhümâ şöyle dedi: Biz Resûlullah Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem zamanında, bir kimse büyük bir günah üzere öldüğünde, {إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذَلِكَ لِمَنْ يَشَاءُ} “Şüphesiz Allah, kendisine ortak koşulmasını bağışlamaz. Bunun dışındakileri ise dilediği kimse için bağışlar” ayeti inene kadar onun cehennemlik olduğuna şahitlik ederdik. [Bu ayet indikten sonra ise bu tür] şahitlikte bulunmaktan vazgeçtik.
حُكِيَ عَنْ عَلِيٍّ ﵁ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ أَرْجَى آيَةً فِي الْقُرْآنِ "وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذَلِكَ لِمَنْ يَشَاءُ" (١) .
Ali radıyallâhu anh'tan Kur'an'daki en ümit verici ayetin: "Bunun dışındakileri ise dilediği kimse için bağışlar" ayeti olduğu rivayet edilmiştir (١).
{وَمَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَقَدِ افْتَرَى} اخْتَلَقَ، {إِثْمًا عَظِيمًا} أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الصَّالِحِيُّ، أَنَا أَحْمَدُ بْنُ الْحَسَنِ الْحِيرِيُّ، أَخْبَرَنَا حَاجِبُ بْنُ أَحْمَدَ الطُّوسِيُّ، أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ حَمَّادٍ، أَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الْأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي سُفْيَانَ، عَنْ جَابِرٍ قَالَ: أَتَى النَّبِيَّ ﷺ رَجُلٌ فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ مَا الْمُوجِبَتَانِ؟ قَالَ: "مَنْ مَاتَ لَا يُشْرِكُ بِاللَّهِ شَيْئًا دَخْلَ الْجَنَّةَ، وَمَنْ مَاتَ يُشْرِكُ بِاللَّهِ شَيْئًا دَخْلَ النَّارَ" (٢) .
{وَمَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَقَدِ افْتَرَى} “Kim Allah'a ortak koşarsa muhakkak iftira etmiş” uydurmuş, {إِثْمًا عَظِيمًا} “büyük bir günah [işlemiş olur]”. Bize Ahmed b. Abdillâh es-Sâlihî haber verdi, bize Ahmed b. el-Hasen el-Hîrî bildirdi, bize Hâcib b. Ahmed et-Tûsî haber verdi, bize Muhammed b. Hammâd bildirdi, bize Ebû Muâviye, el-A'meş'ten, o Ebû Süfyân'dan, o da Câbir'den naklen haber verdi, dedi ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e bir adam gelip: "Ey Allah'ın Resûlü, [cenneti ve cehennemi] zorunlu kılan iki şey nedir?" diye sordu. O da: "Kim Allah'a hiçbir şeyi ortak koşmadan ölürse cennete girer; kim de Allah'a herhangi bir şeyi ortak koşarak ölürse cehenneme girer" buyurdu (٢).
أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ الْمُلَيْحِيُّ، أَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النُّعَيْمِيُّ، أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، أَخْبَرَنَا أَبُو مَعْمَرٍ، أَنَا عَبْدُ الْوَارِثِ، عَنِ الْحُسَيْنِ يَعْنِي: الْمُعَلِّمَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بُرَيْدَةَ، عَنْ يَحْيَى بْنِ يَعْمُرَ حَدَّثَهُ أَنَّ أَبَا الْأَسْوَدِ الدُّؤَلِيَّ حَدَّثَهُ أَنَّ أَبَا ذَرٍّ حَدَّثَهُ قَالَ: أَتَيْتُ النَّبِيَّ ﷺ وَعَلَيْهِ ثَوْبٌ أَبْيَضُ وَهُوَ نَائِمٌ، ثُمَّ أَتَيْتُهُ وَقَدِ اسْتَيْقَظَ، فَقَالَ: "مَا مِنْ عَبْدٍ قَالَ: لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، ثُمَّ مَاتَ عَلَى ذَلِكَ إِلَّا دَخَلَ الْجَنَّةَ" قُلْتُ: وَإِنْ زَنَى وَإِنْ سَرَقَ؟ قَالَ "وَإِنْ زَنَى وَإِنْ سَرَقَ" قُلْتُ: وَإِنْ زَنَى وَإِنْ سَرَقَ؟ قَالَ: "وَإِنْ زَنَى وَإِنْ سَرَقَ" قُلْتُ: وَإِنْ زَنَى وَإِنْ سَرَقَ؟ قَالَ: "وَإِنْ زَنَى وَإِنْ سَرَقَ عَلَى رَغْمِ أَنْفِ أَبِي ذَرٍّ"، وَكَانَ أَبُو ذَرٍّ إِذَا حَدَّثَ بِهَذَا قَالَ: وَإِنْ رَغْمَ أَنْفِ أَبِي ذَرٍّ (٣) .
Bize Abdülvâhid el-Muleyhî haber verdi, bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî bildirdi, bize Muhammed b. Yûsuf bildirdi, bize Muhammed b. İsmâîl haber verdi, bize Ebû Ma'mer bildirdi, bize Abdülvâris, el-Huseyn'den -yani el-Muallim'den-, o Abdullâh b. Büreyde'den, o Yahyâ b. Ya'mer'den anlattığına göre; Ebü'l-Esved ed-Düelî ona Ebû Zerr'in şöyle anlattığını nakletti: Üzerinde beyaz bir elbise varken ve uyumaktayken Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına vardım. Sonra uyandığında tekrar yanına geldim. Şöyle buyurdu: "Lâ ilâhe illallâh deyip de sonra bu [inanç] üzere ölen hiçbir kul yoktur ki cennete girmesin." Ben: "Zina etse de, hırsızlık yapsa da mı?" dedim. "Zina etse de, hırsızlık yapsa da" buyurdu. Ben: "Zina etse de, hırsızlık yapsa da mı?" dedim. "Zina etse de, hırsızlık yapsa da" buyurdu. Ben: "Zina etse de, hırsızlık yapsa da mı?" dedim. "Ebû Zerr'in burnu yere sürtülse (hoşuna gitmese) bile, zina etse de hırsızlık yapsa da!" buyurdu. Ebû Zerr bu hadisi naklettiğinde: "Ebû Zerr'in burnu yere sürtülse bile" derdi (٣).
{أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يُزَكُّونَ أَنْفُسَهُمْ بَلِ اللَّهُ يُزَكِّي مَنْ يَشَاءُ وَلَا يُظْلَمُونَ فَتِيلًا (٤٩) }
{أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يُزَكُّونَ أَنْفُسَهُمْ بَلِ اللَّهُ يُزَكِّي مَنْ يَشَاءُ وَلَا يُظْلَمُونَ فَتِيلًا (٤٩) } “Kendilerini temize çıkaranları görmedin mi? Bilakis Allah, dilediğini temize çıkarır ve onlara hurma çekirdeğindeki fitil kadar bile haksızlık edilmez. (49)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يُزَكُّونَ أَنْفُسَهُمْ} الْآيَةَ، قَالَ الْكَلْبِيُّ: نَزَلَتْ فِي رِجَالٍ مِنَ الْيَهُودِ مِنْهُمْ بَحْرِيُّ بْنُ عَمْرٍو وَالنُّعْمَانُ بْنُ أَوْفَى وَمَرْحَبُ بْنُ زَيْدٍ، أَتَوْا بِأَطْفَالِهِمْ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ فَقَالُوا: يَا مُحَمَّدُ هَلْ عَلَى هَؤُلَاءِ مِنْ ذَنْبٍ؟ فَقَالَ: لَا قَالُوا: مَا نَحْنُ إِلَّا كَهَيْئَتِهِمْ، مَا عَمِلْنَا بِالنَّهَارِ يُكَفَّرُ عَنَّا بِاللَّيْلِ، وَمَا عَمِلْنَا بِاللَّيْلِ يُكَفَّرُ عَنَّا بِالنَّهَارِ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى هَذِهِ الْآيَةَ. (٤) .
Yüce Allah'ın: {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يُزَكُّونَ أَنْفُسَهُمْ} “Kendilerini temize çıkaranları görmedin mi?...” ayeti hakkında el-Kelbî şöyle dedi: Yahudilerden aralarında Bahrî b. Amr, en-Nu'mân b. Evfâ ve Merhab b. Zeyd'in bulunduğu adamlar hakkında indi. Bunlar çocuklarını Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e getirip: "Ey Muhammed! Bunların üzerinde bir günah var mıdır?" dediler. O da: "Hayır" buyurdu. Onlar: "Biz de tıpkı bunlar gibiyiz. Gündüz işlediğimiz günahlara gece, gece işlediğimiz günahlara ise gündüz kefaret olur" dediler. Bunun üzerine Yüce Allah bu ayeti indirdi (٤).
وَقَالَ مُجَاهِدٌ وَعِكْرِمَةُ: كَانُوا يُقَدِّمُونَ أَطْفَالَهُمْ فِي الصَّلَاةِ، يَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ لَا ذُنُوبَ لَهُمْ، فَتِلْكَ التَّزْكِيَةُ.
Mücâhid ve İkrime şöyle dediler: Çocuklarının günahı olmadığını iddia ederek onları namazda öne geçirirlerdi; işte tezkiye (kendini temize çıkarma) budur.
وَقَالَ الْحَسَنُ وَالضَّحَّاكُ وَقَتَادَةُ وَمُقَاتِلٌ: نَزَلَتْ فِي الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى حِينَ قَالُوا نَحْنُ أَبْنَاءُ اللَّهِ وَأَحِبَّاؤُهُ، "وَقَالُوا لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلَّا مَنْ كَانَ هُودًا أَوْ نَصَارَى" (الْبَقَرَةِ -١١١) وَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْعُودٍ رَضِيَ
el-Hasan, ed-Dahhâk, Katâde ve Mukâtil şöyle dediler: [Bu ayet], “Biz Allah’ın oğulları ve sevgilileriyiz” ve {وَقَالُوا لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلَّا مَنْ كَانَ هُودًا أَوْ نَصَارَى} “Yahudi veya Hristiyan olanlardan başkası asla cennete giremeyecek dediler” (el-Bakara, 111) dedikleri zaman Yahudiler ve Hristiyanlar hakkında indi. Abdullah b. Mes‘ûd radıyallâhu
اللَّهُ عَنْهُ: هُوَ تَزْكِيَةُ بَعْضِهِمْ لِبَعْضٍ، رَوى طَارِقُ بْنُ شِهَابٍ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ قَالَ: إِنَّ الرَّجُلَ لَيَغْدُوَ مِنْ بَيْتِهِ وَمَعَهُ دِينُهُ فَيَأْتِي الرَّجُلَ لَا يَمْلِكُ لَهُ وَلَا لِنَفْسِهِ ضَرًّا وَلَا نَفْعًا فَيَقُولُ: وَاللَّهِ إِنَّكَ كَيْتَ وَكَيْتَ!! وَيَرْجِعُ إِلَى بَيْتِهِ وَمَا مَعَهُ مِنْ دِينِهِ شَيْءٌ، ثُمَّ قَرَأَ: "أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يُزَكُّونَ أَنْفُسَهُمْ"، الْآيَةَ. قَوْلُهُ تَعَالَى: {بَلِ اللَّهُ يُزَكِّي} أَيْ: يُطَهِّرُ وَيُبَرِّئُ مِنَ الذُّنُوبِ وَيُصْلِحُ، {مَنْ يَشَاءُ وَلَا يُظْلَمُونَ فَتِيلًا} وَهُوَ اسْمٌ لِمَا فِي شَقِّ النَّوَاةِ، وَالْقِطْمِيرُ اسْمٌ لِلْقِشْرَةِ الَّتِي عَلَى النَّوَاةِ، وَالنَّقِيرُ اسْمٌ لِلنُّقْطَةِ الَّتِي عَلَى ظَهْرِ النَّوَاةِ، وَقِيلَ: الْفَتِيلُ مِنَ الْفَتْلِ وَهُوَ مَا يُجْعَلُ بَيْنَ الْأُصْبُعَيْنِ مِنَ الْوَسَخِ عِنْدَ الْفَتْلِ.
Onların birbirlerini tezkiye etmeleridir, demiştir. Târık b. Şihâb'ın İbn Mes'ûd'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: "Kişi evinden dini [tam] olarak çıkar; kendisine ve nefsine ne bir zarar ne de bir fayda vermeye gücü yetmeyen bir adama gelir ve: 'Vallahi sen şöylesin, böylesin!' der ve evine dininden hiçbir şey kalmamış olarak döner." Sonra: "Kendilerini temize çıkaranları görmedin mi?" ayetini okudu. Yüce Allah'ın: {بَلِ اللَّهُ يُزَكِّي} “Bilakis Allah temize çıkarır” yani günahlardan arındırır, temize çıkarır ve ıslah eder, {مَنْ يَشَاءُ وَلَا يُظْلَمُونَ فَتِيلًا} “dilediğini... ve onlara hurma çekirdeğindeki fitil kadar bile haksızlık edilmez”. Bu (fetîl), hurma çekirdeğinin yarığındaki lifin adıdır. Kıtmir, çekirdeğin üzerindeki zarın adıdır. Nakîr ise çekirdeğin sırtındaki noktanın adıdır. Denildi ki: Fetîl, bükmek (fetl) kökünden gelir ve iki parmak arasında bükülürken çıkan kir/iplikçiktir.
{انْظُرْ كَيْفَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَكَفَى بِهِ إِثْمًا مُبِينًا (٥٠) أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيبًا مِنَ الْكِتَابِ يُؤْمِنُونَ بِالْجِبْتِ وَالطَّاغُوتِ وَيَقُولُونَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا هَؤُلَاءِ أَهْدَى مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا سَبِيلًا (٥١) }
{انْظُرْ كَيْفَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَكَفَى بِهِ إِثْمًا مُبِينًا (٥٠) أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيبًا مِنَ الْكِتَابِ يُؤْمِنُونَ بِالْجِبْتِ وَالطَّاغُوتِ وَيَقُولُونَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا هَؤُلَاءِ أَهْدَى مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا سَبِيلًا (٥١) } “Bak, Allah'a nasıl yalan uyduruyorlar! Apaçık bir günah olarak bu yeter. (50) Kendilerine kitaptan bir nasip verilenleri görmedin mi? Cibt'e ve Tâğût'a inanıyorlar ve kâfir olanlar için: 'Bunlar, iman edenlerden daha doğru bir yoldadır' diyorlar. (51)”
{أُولَئِكَ الَّذِينَ لَعَنَهُمُ اللَّهُ وَمَنْ يَلْعَنِ اللَّهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ نَصِيرًا (٥٢) }
{أُولَئِكَ الَّذِينَ لَعَنَهُمُ اللَّهُ وَمَنْ يَلْعَنِ اللَّهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ نَصِيرًا (٥٢) } “İşte onlar, Allah'ın kendilerine lanet ettiği kimselerdir. Allah kime lanet ederse, artık ona asla bir yardımcı bulamazsın. (52)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: {انْظُرْ} يَا مُحَمَّدُ، {كَيْفَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ} يَخْتَلِقُونَ عَلَى اللَّهِ، {الْكَذِبَ} فِي تَغْيِيرِهِمْ كِتَابَهُ، {وَكَفَى بِهِ} بِالْكَذِبِ {إِثْمًا مُبِينًا}
Yüce Allah'ın: {انْظُرْ} “Bak” ey Muhammed, {كَيْفَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ} “Allah'a nasıl iftira ediyorlar” Allah'a uyduruyorlar, {الْكَذِبَ} “yalanı” O'nun kitabını değiştirmek suretiyle, {وَكَفَى بِهِ} “bu [yalan] yeterlidir” {إِثْمًا مُبِينًا} “apaçık bir günah olarak”.
قَوْلُهُ تَعَالَى: {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيبًا مِنَ الْكِتَابِ يُؤْمِنُونَ بِالْجِبْتِ وَالطَّاغُوتِ} اخْتَلَفُوا فِيهِمَا فَقَالَ عِكْرِمَةُ: هُمَا صَنَمَانِ كَانَ الْمُشْرِكُونَ يَعْبُدُونَهُمَا مِنْ دُونِ اللَّهِ، وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: هُمَا كَلُّ مَعْبُودٍ يُعْبَدُ مِنْ دُونِ اللَّهِ. قَالَ اللَّهُ تَعَالَى "أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ وَاجْتَنِبُوا الطَّاغُوتَ" (النَّحْلِ -٣٦) ، وَقَالَ عُمَرُ: الْجِبْتُ: السِّحْرُ، وَالطَّاغُوتُ: الشَّيْطَانُ. وَهُوَ قَوْلُ الشَّعْبِيِّ وَمُجَاهِدٍ. وَقِيلَ: الْجِبْتُ: الْأَوْثَانُ، وَالطَّاغُوتُ: شَيَاطِينُ الْأَوْثَانِ. وَلِكُلِّ صَنَمٍ شَيْطَانٌ، يُعَبِّرُ عَنْهُ، فَيَغْتَرُّ بِهِ النَّاسُ. وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ سِيرِينَ وَمَكْحُولٌ: الْجِبْتُ: الْكَاهِنُ، وَالطَّاغُوتُ: السَّاحِرُ. وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ وَأَبُو الْعَالِيَةِ: الْجِبْتُ: السَّاحِرُ بِلِسَانِ الْحَبَشَةِ، وَالطَّاغُوتُ: الْكَاهِنُ. وَرُوِيَ عَنْ عِكْرِمَةَ: الْجِبْتُ بِلِسَانِ الْحَبَشَةِ: شَيْطَانٌ.
Yüce Allah'ın: {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيبًا مِنَ الْكِتَابِ يُؤْمِنُونَ بِالْجِبْتِ وَالطَّاغُوتِ} “Kendilerine kitaptan bir nasip verilenleri görmedin mi? Cibt'e ve Tâğût'a inanıyorlar...” ayetindeki bu iki kavram hakkında ihtilaf ettiler. İkrime şöyle dedi: Bu ikisi, müşriklerin Allah'tan başka taptıkları iki puttur. Ebû Ubeyde ise: Onlar, Allah'tan başka tapılan her mabuttur, demiştir. Yüce Allah: "Allah'a kulluk edin ve Tâğût'tan kaçının" (Nahl 36) buyurmuştur. Ömer: "Cibt sihirdir, Tâğût ise şeytandır" demiştir. Bu, Şa'bî ve Mücâhid'in de görüşüdür. Cibt putlardır; Tâğût ise putların şeytanlarıdır, her putun onun adına konuşan ve insanların kendisiyle aldandığı bir şeytanı vardır, da denilmiştir. Muhammed b. Sîrîn ve Mekhûl: "Cibt kâhindir, Tâğût ise sihirbazdır" demişlerdir. Saîd b. Cübeyr ve Ebü'l-Âliye: "Cibt Habeş dilinde sihirbaz, Tâğût ise kâhindir" demişlerdir. İkrime'den: "Cibt Habeş dilinde şeytandır" dediği de rivayet edilmiştir.
وَقَالَ الضَّحَّاكُ: الْجِبْتُ: حُيَيُّ بْنُ أَخْطَبَ، وَالطَّاغُوتُ: كَعْبُ بْنُ الْأَشْرَفِ. دَلِيلُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: "يُرِيدُونَ أَنْ يَتَحَاكَمُوا إِلَى الطَّاغُوتِ" (النِّسَاءِ -٦٠) أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الصَّالِحِيُّ أَنَا أَبُو الْحُسَيْنِ بْنُ بِشْرَانَ، أَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ مُحَمَّدٍ الصَّفَّارُ، أَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنْصُورٍ الرَّمَادِيُّ، أَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ أَنَا مَعْمَرٌ عَنْ عَوْفٍ الْعَبْدِيِّ عَنْ حَيَّانَ عَنْ قَطَنِ بْنِ قَبِيصَةَ عَنْ أَبِيهِ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: "الْعِيَافَةُ وَالطَّرْقُ وَالطِّيرَةُ مِنَ الْجِبْتِ" .
Dahhâk şöyle dedi: Cibt, Huyey b. Ahtab; Tâğût ise Kâ'b b. el-Eşref'tir. Bunun delili Yüce Allah'ın: {يُرِيدُونَ أَنْ يَتَحَاكَمُوا إِلَى الطَّاغُوتِ} “Tâğût'un huzurunda muhakeme olunmak istiyorlar” (en-Nisâ, 60) ayetidir. Bize Ahmed b. Abdillâh es-Sâlihî haber verdi, bize Ebü'l-Hüseyn b. Bişrân haber verdi, bize İsmâil b. Muhammed es-Saffâr haber verdi, bize Ahmed b. Mansûr er-Remâdî haber verdi, bize Abdürrezzâk haber verdi, bize Ma'mer, Avf el-Abdî'den, [o] Hayyân'dan, [o] Katan b. Kabîsa'dan, [o da] babasından rivayet etti ki Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: « الْعِيَافَةُ وَالطَّرْقُ وَالطِّيرَةُ مِنَ الْجِبْتِ » «İyâfe (kuşların uçuşundan kehanet çıkarma), tark (çakıl taşları atarak fala bakma) ve tiyere (uğursuzluk sayma) cibt'tendir (büyü/şeytani fiillerdendir).»
وَقِيلَ: الْجِبْتُ كُلُّ مَا حَرَّمَ اللَّهُ، وَالطَّاغُوتُ كُلُّ مَا يُطْغِي الْإِنْسَانَ.
Cibt, Allah'ın haram kıldığı her şeydir; Tâğût ise insanı azdıran her şeydir, de denilmiştir.
{وَيَقُولُونَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا هَؤُلَاءِ أَهْدَى مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا سَبِيلًا} قَالَ الْمُفَسِّرُونَ: خَرَجَ كَعْبُ بْنُ الْأَشْرَفِ فِي سَبْعِينَ رَاكِبًا مِنَ الْيَهُودِ إِلَى مَكَّةَ بَعْدَ وَقْعَةِ أُحُدٍ لِيُحَالِفُوا قُرَيْشًا عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَيَنْقُضُوا الْعَهْدَ الَّذِي كان بينهم ٨٨/ب وَبَيْنَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، فَنَزَلَ كَعْبٌ عَلَى أَبِي سُفْيَانَ فَأَحْسَنَ مَثْوَاهُ، وَنَزَلَتِ الْيَهُودُ فِي دُورِ قُرَيْشٍ، فَقَالَ أَهْلُ مَكَّةَ: إِنَّكُمْ أَهْلُ كِتَابٍ وَمُحَمَّدٌ صَاحِبُ كِتَابٍ وَلَا نَأْمَنُ أَنْ يَكُونَ هَذَا مَكْرًا مِنْكُمْ فَإِنْ أَرَدْتُمْ أَنْ نَخْرُجَ مَعَكُمْ فَاسْجُدُوا لِهَذَيْنَ الصَّنَمَيْنِ وَآمِنُوا بِهِمَا فَفَعَلُوا ذَلِكَ، فَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: {يُؤْمِنُونَ بِالْجِبْتِ وَالطَّاغُوتِ}
{وَيَقُولُونَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا هَؤُلَاءِ أَهْدَى مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا سَبِيلًا} “Ve kâfir olanlar için: 'Bunlar, iman edenlerden daha doğru bir yoldadır' diyorlar”. Müfessirler şöyle dediler: Uhud Savaşı'ndan sonra Kâ'b b. el-Eşref, Yahudilerden yetmiş süvariyle birlikte Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e karşı Kureyş ile ittifak kurmak ve kendileri ile Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem arasında bulunan ahdi bozmak için Mekke'ye gitti. Kâ'b, Ebû Süfyân'ın yanına indi ve o da kendisini güzelce ağırladı. Yahudiler de Kureyş'in evlerine indiler. Mekkeliler dediler ki: "Siz ehlikitapsınız, Muhammed de kitap sahibidir. Bunun sizden bir tuzak olmasından emin olamayız. Eğer sizinle beraber çıkmamızı istiyorsanız, şu iki puta secde edin ve onlara inanın." Onlar da bunu yaptılar. İşte Yüce Allah'ın: {يُؤْمِنُونَ بِالْجِبْتِ وَالطَّاغُوتِ} “Cibt'e ve Tâğût'a inanıyorlar” buyruğu budur.
ثُمَّ قَالَ كَعْبٌ لِأَهْلِ مَكَّةَ: لِيَجِيءْ مِنْكُمْ ثَلَاثُونَ وَمِنَّا ثَلَاثُونَ فَنُلْزِقُ أَكْبَادَنَا بِالْكَعْبَةِ فَنُعَاهِدُ رَبَّ هَذَا الْبَيْتِ لَنَجْهَدَنَّ عَلَى قِتَالِ مُحَمَّدٍ فَفَعَلُوا.
Sonra Kâ'b Mekkelilere: "Sizden otuz, bizden de otuz kişi gelsin, bağırlarımızı Kâbe'ye yapıştıralım ve Muhammed'e karşı savaşmak için var gücümüzle gayret göstereceğimize dair şu Beyt'in Rabbine ahdedelim" dedi. Onlar da bunu yaptılar.
ثُمَّ قَالَ أَبُو سُفْيَانَ لِكَعْبٍ: إِنَّكَ امْرُؤٌ تَقْرَأُ الْكِتَابَ وَتَعْلَمُ وَنَحْنُ أُمِّيُّونَ لَا نَعْلَمُ، فَأَيُّنَا أَهْدَى طَرِيقَةً، نَحْنُ أَمْ مُحَمَّدٌ؟
Sonra Ebû Süfyân Kâ'b'a: "Sen kitabı okuyan ve bilen bir adamsın, bizler ise bilmeyen ümmîleriz. Biz mi daha doğru yoldayız, yoksa Muhammed mi?" dedi.
قَالَ كَعْبٌ: اعْرِضُوا عَلَيَّ دِينَكُمْ.
Kâ'b: "Dininizi bana arz edin (anlatın)" dedi.
فَقَالَ أَبُو سُفْيَانَ: نَحْنُ نَنْحَرُ لِلْحَجِيجِ الْكَوْمَاءَ وَنَسْقِيهِمُ الْمَاءَ وَنَقْرِيِ الضَّيْفَ وَنَفُكُّ الْعَانِي وَنَصِلُ الرَّحِمَ وَنُعَمِّرُ بَيْتَ رَبِّنَا وَنَطُوفُ بِهِ وَنَحْنُ أَهْلُ الْحَرَمِ، وَمُحَمَّدٌ فَارَقَ دِينَ آبَائِهِ وَقَطَعَ الرَّحِمَ وَفَارَقَ الْحَرَمَ، وَدِينُنَا الْقَدِيمُ وَدِينُ مُحَمَّدٍ الْحَدِيثُ.
Bunun üzerine Ebû Süfyân: "Biz hacılara hörgüçlü develer keseriz, onlara su içiririz, misafiri ağırlarız, esiri kurtarırız, akrabalık bağlarını gözetiriz, Rabbimizin evini imar eder ve onu tavaf ederiz, biz Harem eAbstractliyiz. Muhammed ise atalarının dininden ayrıldı, akrabalık bağını kopardı ve Harem'den ayrıldı. Bizim dinimiz kadim (eski), Muhammed'in dini ise yenidir" dedi.
فَقَالَ كَعْبٌ: أَنْتُمْ وَاللَّهِ أَهْدَى سَبِيلًا مِمَّا عَلَيْهِ مُحَمَّدٌ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى: {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيبًا مِنَ الْكِتَابِ} يَعْنِي: كَعْبًا وَأَصْحَابَهُ {يُؤْمِنُونَ بِالْجِبْتِ وَالطَّاغُوتِ} يَعْنِي: الصَّنَمَيْنِ {وَيَقُولُونَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا} أَبِي سُفْيَانَ وَأَصْحَابِهِ {هَؤُلَاءِ أَهْدَى مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا سَبِيلًا} مُحَمَّدٍ ﷺ وَأَصْحَابِهِ ﵃ {سَبِيلًا} دِينًا.
Bunun üzerine Kâ'b: "Vallahi siz, Muhammed'in üzerinde bulunduğu yoldan daha doğru bir yoldasınız" dedi. Allah Teâlâ da şu ayeti indirdi: {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيبًا مِنَ الْكِتَابِ} “Kendilerine Kitap'tan bir pay verilenleri görmedin mi?” Yani Kâ'b ve arkadaşlarını [kastetmektedir]. {يُؤْمِنُونَ بِالْجِبْتِ وَالطَّاغُوتِ} “Cibt ve Tâğût'a inanıyorlar”, yani iki puta. {وَيَقُولُونَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا} “Ve inkâr edenler için” [yani] Ebû Süfyân ve arkadaşları için “şöyle diyorlar:” {هَؤُلَاءِ أَهْدَى مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا سَبِيلًا} “‘Bunlar, iman edenlerden yolca daha doğrudur.’” [İman edenlerden kasıt] Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem ve arkadaşlarıdır radıyallâhu anhüm. {سَبِيلًا} “Yolca” [yani] din bakımından.
{أُولَئِكَ الَّذِينَ لَعَنَهُمُ اللَّهُ وَمَنْ يَلْعَنِ اللَّهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ نَصِيرًا}
{أُولَئِكَ الَّذِينَ لَعَنَهُمُ اللَّهُ وَمَنْ يَلْعَنِ اللَّهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ نَصِيرًا} “İşte onlar, Allah'ın kendilerine lanet ettiği kimselerdir. Allah kime lanet ederse, artık ona asla bir yardımcı bulamazsın.”
{أَمْ لَهُمْ نَصِيبٌ مِنَ الْمُلْكِ فَإِذًا لَا يُؤْتُونَ النَّاسَ نَقِيرًا (٥٣) أَمْ يَحْسُدُونَ النَّاسَ عَلَى مَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ فَقَدْ آتَيْنَا آلَ إِبْرَاهِيمَ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَآتَيْنَاهُمْ مُلْكًا عَظِيمًا (٥٤) فَمِنْهُمْ مَنْ آمَنَ بِهِ وَمِنْهُمْ مَنْ صَدَّ عَنْهُ وَكَفَى بِجَهَنَّمَ سَعِيرًا (٥٥) }
{أَمْ لَهُمْ نَصِيبٌ مِنَ الْمُلْكِ فَإِذًا لَا يُؤْتُونَ النَّاسَ نَقِيرًا (٥٣) أَمْ يَحْسُدُونَ النَّاسَ عَلَى مَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ فَقَدْ آتَيْنَا آلَ إِبْرَاهِيمَ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَآتَيْنَاهُمْ مُلْكًا عَظِيمًا (٥٤) فَمِنْهُمْ مَنْ آمَنَ بِهِ وَمِنْهُمْ مَنْ صَدَّ عَنْهُ وَكَفَى بِجَهَنَّمَ سَعِيرًا (٥٥) } “Yoksa onların hükümranlıktan bir payı mı var? Öyle olsaydı insanlara hurma çekirdeğindeki bir zerreyi bile vermezlerdi. (53) Yoksa Allah'ın lütfundan insanlara verdiklerini mi kıskanıyorlar? Muhakkak biz, İbrahim'in soyuna da Kitap'ı ve hikmeti vermiş, onlara büyük bir hükümranlık bahşetmiştik. (54) Onlardan kimi ona iman etti, kimi de ondan yüz çevirdi. [Onlara] alevli bir ateş olarak cehennem yeter! (55)”
{أَمْ لَهُمْ} يَعْنِي: ألَهُمْ؟ وَالْمِيمُ صِلَةٌ {نَصِيبٌ} حَظٌّ {مِنَ الْمُلْكِ} وَهَذَا عَلَى جِهَةِ الْإِنْكَارِ، يَعْنِي: لَيْسَ لَهُمْ مِنَ الْمُلْكِ شَيْءٌ وَلَوْ كَانَ لَهُمْ مِنَ الْمُلْكِ شَيْءٌ، {فَإِذًا لَا يُؤْتُونَ النَّاسَ نَقِيرًا} لِحَسَدِهِمْ وَبُخْلِهِمْ، وَالنَّقِيرُ: النُّقْطَةُ الَّتِي تَكُونُ فِي ظَهْرِ النَّوَاةِ وَمِنْهَا تَنْبُتُ النَّخْلَةُ، وَقَالَ أَبُو الْعَالِيَةِ: هُوَ نَقْرُ الرَّجُلِ الشَّيْءَ بِطَرَفِ أُصْبُعِهِ كَمَا يَنْقُرُ الدِّرْهَمَ.
{أَمْ لَهُمْ} “Yoksa onların... mı var?” yani onların mı var? 'Mîm' harfi zâittir. {نَصِيبٌ} bir payı {مِنَ الْمُلْكِ} “hükümranlıktan”. Bu, inkâr (red) tarzındadır; yani onların mülkten hiçbir payları yoktur, şayet onların mülkten bir payı olsaydı, {فَإِذًا لَا يُؤْتُونَ النَّاسَ نَقِيرًا} hasetleri ve cimrilikleri sebebiyle “insanlara hurma çekirdeğindeki bir zerreyi bile vermezlerdi”. Nakîr: Hurma çekirdeğinin sırtında bulunan ve hurma ağacının kendisinden bittiği noktadır. Ebü'l-Âliye: "O, kişinin tıpkı dirheme vurduğu gibi parmağının ucuyla bir şeye vurması (nakr)dır" demiştir.
{أَمْ يَحْسُدُونَ النَّاسَ} يَعْنِي: الْيَهُودَ، وَيَحْسُدُونَ النَّاسَ: قَالَ قَتَادَةُ: الْمُرَادُ بِالنَّاسِ الْعَرَبُ، حَسَدَهُمُ الْيَهُودُ عَلَى النُّبُوَّةِ، وَمَا أَكْرَمَهُمُ اللَّهُ تَعَالَى بِمُحَمَّدٍ ﷺ. وَقِيلَ: أَرَادَ مُحَمَّدًا ﷺ وَأَصْحَابَهُ، وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَالْحَسَنُ وَمُجَاهِدٌ وَجَمَاعَةٌ: الْمُرَادُ بِالنَّاسِ: رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَحْدَهُ حَسَدُوهُ عَلَى مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَهُ مِنَ النِّسَاءِ، وَقَالُوا: مَا لَهُ هَمٌّ إِلَّا النِّكَاحُ، وَهُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: {عَلَى مَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ} وَقِيلَ: حَسَدُوهُ عَلَى النُّبُوَّةِ وَهُوَ الْمُرَادُ مِنَ الْفَضْلِ الْمَذْكُورِ فِي الْآيَةِ، {فَقَدْ آتَيْنَا آلَ إِبْرَاهِيمَ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ} أَرَادَ بِآلِ إِبْرَاهِيمَ: دَاوُدَ وَسُلَيْمَانَ، وَبِالْكِتَابِ: مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَبِالْحِكْمَةِ النُّبُوَّةَ {وَآتَيْنَاهُمْ مُلْكًا عَظِيمًا} فَمَنْ فَسَّرَ الْفَضْلَ بِكَثْرَةِ النِّسَاءِ فَسَّرَ الْمُلْكَ الْعَظِيمَ فِي حَقِّ دَاوُدَ وَسُلَيْمَانَ ﵉ بِكَثْرَةِ النِّسَاءِ، فَإِنَّهُ كَانَ لِسُلَيْمَانَ أَلْفُ امْرَأَةٍ ثَلَاثُمِائَةِ حُرَّةٍ وَسَبْعُمِائَةٍ سُرِّيَّةٍ، وَكَانَ لِدَاوُدَ مِائَةُ امْرَأَةٍ (١) ، وَلَمْ يَكُنْ يَوْمَئِذٍ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ إِلَّا تِسْعُ نِسْوَةٍ، فَلَمَّا قَالَ لَهُمْ ذَلِكَ سَكَتُوا.
{أَمْ يَحْسُدُونَ النَّاسَ} “Yoksa insanları mı kıskanıyorlar?” yani Yahudiler. Katâde şöyle dedi: "İnsanlar" ile kastedilen Araplardır; Yahudiler onları peygamberlikten ve Yüce Allah'ın Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem ile kendilerine ikram ettiği şeylerden dolayı kıskandılar. Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem ve ashabını kastettiği de söylenmiştir. İbn Abbâs, Hasan, Mücâhid ve bir topluluk ise: "İnsanlar" ile kastedilen tek başına Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'dir; Allah'ın ona helal kıldığı kadınlardan ötürü onu kıskandılar ve: 'Onun nikâhtan başka bir derdi yok' dediler. İşte: {عَلَى مَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ} “Allah'ın lütfundan kendilerine verdiklerini” buyruğu ile kastedilen budur, dediler. Onu peygamberlik hususunda kıskandıkları da söylenmiştir ki ayette geçen 'lütuf' ile kastedilen de budur. {فَقَدْ آتَيْنَا آلَ إِبْرَاهِيمَ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ} “Muhakkak biz, İbrahim'in soyuna da Kitap'ı ve hikmeti vermiştik”; İbrahim ailesi ile Dâvûd ve Süleymân'ı, Kitap ile onlara indirdiğini, hikmet ile de peygamberliği kastetmiştir. {وَآتَيْنَاهُمْ مُلْكًا عَظِيمًا} “Ve onlara büyük bir hükümranlık bahşetmiştik”. Lütfu kadınların çokluğu ile tefsir edenler, Dâvûd ve Süleymân aleyhimesselâm hakkındaki büyük mülkü de kadınların çokluğu ile tefsir etmişlerdir; nitekim Süleymân'ın üç yüzü hür, yedi yüzü cariye olmak üzere bin kadını vardı; Dâvûd'un ise yüz kadını vardı (١). Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in o günlerde ise ancak dokuz hanımı vardı. Onlara bu söylenince sustular.
قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: {فَمِنْهُمْ مَنْ آمَنَ بِهِ} يَعْنِي: بِمُحَمَّدٍ ﷺ، وَهُمْ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَلَامٍ وَأَصْحَابُهُ، {وَمِنْهُمْ مَنْ صَدَّ عَنْهُ} أَعْرَضَ عَنْهُ وَلَمْ يُؤْمِنْ بِهِ، {وَكَفَى بِجَهَنَّمَ سَعِيرًا} وَقُودًا، وَقِيلَ: الْمُلْكُ الْعَظِيمُ: مُلْكُ سُلَيْمَانَ. وَقَالَ السُّدِّيُّ: الْهَاءُ فِي قَوْلِهِ {مَنْ آمَنَ بِهِ وَمِنْهُمْ مَنْ صَدَّ عَنْهُ} رَاجِعَةٌ إِلَى إِبْرَاهِيمَ، وَذَلِكَ أَنَّ إِبْرَاهِيمَ زَرَعَ ذَاتَ سَنَةٍ، وَزَرَعَ النَّاسُ فَهَلَكَ زَرْعُ النَّاسِ وَزَكَا زَرْعُ إِبْرَاهِيمَ ﵇، فَاحْتَاجَ إِلَيْهِ النَّاسُ فَكَانَ يَقُولُ: مَنْ آمَنَ بِي أَعْطَيْتُهُ فَمَنْ آمَنَ بِهِ أَعْطَاهُ، وَمَنْ لَمْ يُؤْمِنْ بِهِ مَنْعَهُ.
Yüce Allah şöyle buyurdu: {فَمِنْهُمْ مَنْ آمَنَ بِهِ} “Onlardan kimi ona iman etti” yani Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e [iman etti] ki onlar Abdullah b. Selâm ve arkadaşlarıdır. {وَمِنْهُمْ مَنْ صَدَّ عَنْهُ} “kimi de ondan yüz çevirdi” ondan yüz çevirdi ve ona iman etmedi. {وَكَفَى بِجَهَنَّمَ سَعِيرًا} “Kavurucu bir ateş olarak cehennem yeter!” yakıt olarak. [Âyette geçen] büyük mülk ile Süleyman'ın mülkünün kastedildiği de söylenmiştir. es-Süddî şöyle dedi: {مَنْ آمَنَ بِهِ وَمِنْهُمْ مَنْ صَدَّ عَنْهُ} “Kimi ona iman etti, onlardan kimi de ondan yüz çevirdi” kavlindeki zamir ('hâ') İbrâhim'e dönmektedir. Şöyle ki; İbrâhim bir sene ekin ekti, insanlar da ektiler. İnsanların ekini helak oldu, İbrâhim aleyhisselâm'ın ekini ise bereketlenip çoğaldı. İnsanlar ona muhtaç kalınca o: "Bana iman edene veririm" diyordu. Böylece kim ona iman ettiyse ona verdi, kim de ona iman etmediyse onu mahrum bıraktı.
{إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِآيَاتِنَا سَوْفَ نُصْلِيهِمْ نَارًا كُلَّمَا نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ بَدَّلْنَاهُمْ جُلُودًا غَيْرَهَا لِيَذُوقُوا الْعَذَابَ إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَزِيزًا حَكِيمًا (٥٦) }
{إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِآيَاتِنَا سَوْفَ نُصْلِيهِمْ نَارًا كُلَّمَا نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ بَدَّلْنَاهُمْ جُلُودًا غَيْرَهَا لِيَذُوقُوا الْعَذَابَ إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَزِيزًا حَكِيمًا (٥٦) } “Ayetlerimizi inkâr edenleri elbette bir ateşe sokacağız. Derileri piştikçe (yandıkça), azabı tatsınlar diye onları başka derilerle değiştireceğiz. Şüphesiz Allah Azîz'dir, Hakîm'dir. (56)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: {إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِآيَاتِنَا سَوْفَ نُصْلِيهِمْ نَارًا} نُدْخِلُهُمْ نَارًا، {كُلَّمَا نَضِجَتِ} احْتَرَقَتْ {جُلُودُهُمْ بَدَّلْنَاهُمْ جُلُودًا غَيْرَهَا} غَيْرَ الْجُلُودِ الْمُحْتَرِقَةِ، قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: يُبَدَّلُونَ جُلُودًا بَيْضَاءَ كَأَمْثَالِ الْقَرَاطِيسِ.
Yüce Allah'ın: {إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِآيَاتِنَا سَوْفَ نُصْلِيهِمْ نَارًا} “Ayetlerimizi inkâr edenleri elbette bir ateşe sokacağız” ateşe girdireceğiz, {كُلَّمَا نَضِجَتْ} “her piştikçe” yandıkça {جُلُودُهُمْ بَدَّلْنَاهُمْ جُلُودًا غَيْرَهَا} “derileri, onları başka derilerle değiştireceğiz” yanan derilerin dışında başka derilerle. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ şöyle dedi: Kağıt gibi beyaz derilerle değiştirilirler.
وَرُوِيَ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ قُرِئَتْ عِنْدَ عُمَرَ ﵁، فَقَالَ عُمَرُ ﵁ لِلْقَارِئِ: أَعِدْهَا فَأَعَادَهَا، وَكَانَ عِنْدَهُ مُعَاذُ بْنُ جَبَلٍ، فَقَالَ مُعَاذٌ: عِنْدِي تَفْسِيرُهَا: تُبَدَّلُ فِي سَاعَةٍ مِائَةَ مَرَّةٍ، فَقَالَ عُمَرُ ﵁: هَكَذَا سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ (١) .
Rivayet edildiğine göre bu ayet Ömer radıyallâhu anh'ın yanında okundu. Ömer radıyallâhu anh okuyucuya: "Onu tekrar oku" dedi, o da tekrar okudu. Yanında Muâz b. Cebel vardı. Muâz: "Bunun tefsiri bendedir: Bir saatte yüz defa değiştirilir" dedi. Bunun üzerine Ömer radıyallâhu anh: "Ben de Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den böyle işittim" dedi (١).
قَالَ الْحَسَنُ: تَأْكُلُهُمُ النَّارُ كُلَّ يَوْمٍ سَبْعِينَ أَلْفَ مَرَّةٍ كُلَّمَا أَكَلَتْهُمْ قِيلَ لَهُمْ عُودُوا فَيَعُودُونَ كَمَا كَانُوا.
Hasan[-ı Basrî] şöyle dedi: Ateş onları her gün yetmiş bin defa yer bitirir; onları her yiyip bitirdiğinde kendilerine: 'Eski halinize dönün' denir, onlar da eski hallerine dönerler.
أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ أَحْمَدَ الْمُلَيْحِيُّ، أَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النُّعَيْمِيُّ، أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، أَنَا مُعَاذُ بْنُ أُسَيْدٍ، أَنَا الْفَضْلُ بْنُ مُوسَى، أَنَا الْفُضَيْلُ، عَنْ أَبِي حَازِمٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ﵁ قَالَ: "مَا بَيْنَ مَنْكِبَيِ الْكَافِرِ مَسِيرَةُ ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ لِلرَّاكِبِ الْمُسْرِعِ" (٢) .
Bize Abdülvâhid b. Ahmed el-Muleyhî haber verdi, bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî bildirdi, bize Muhammed b. Yûsuf bildirdi, bize Muhammed b. İsmâîl haber verdi, bize Muâz b. Eseed bildirdi, bize el-Fadl b. Mûsâ bildirdi, bize el-Fudayl, Ebû Hâzim'den, o da Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'tan şöyle dediğini haber verdi: "Kâfirin iki omuzu arası, hızlı bir atlının üç günlük mesafesidir" (٢).
أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ عَبْدِ الْقَاهِرِ، أَنَا عَبْدُ الْغَافِرِ بْنُ مُحَمَّدٍ، أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عِيسَى الْجُلُودِيُّ، أَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ سُفْيَانَ، أَنَا مُسْلِمُ بْنُ الْحَجَّاجِ، أَنَا شُرَيْحُ بْنُ يُونُسَ، أَنَا حُمَيْدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ صَالِحٍ، عَنْ هَارُونَ بْنِ سَعْدٍ، عَنْ أَبِي حَازِمٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ﵃ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "ضِرْسُ الْكَافِرِ أَوْ نَابُ الْكَافِرِ مِثْلُ أُحُدٍ، وَغِلَظُ جِلْدِهِ مَسِيرَةُ ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ" (٣) .
Bize İsmâîl b. Abdilkâhir haber verdi, bize Abdülgâfir b. Muhammed bildirdi, bize Muhammed b. Îsâ el-Cülûdî bildirdi, bize İbrâhîm b. Muhammed b. Süfyân bildirdi, bize Müslim b. el-Haccâc bildirdi, bize Şüreyh b. Yûnus bildirdi, bize Humeyd b. Abdirrahmân, el-Hasen b. Sâlih'ten, o Hârûn b. Sa'd'dan, o Ebû Hâzim'den, o da Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'tan naklen haber verdi, dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Kâfirin azı dişi veya köpek dişi Uhud [dağı] gibidir, derisinin kalınlığı ise üç günlük mesafedir" (٣).
فَإِنْ قِيلَ: كَيْفَ تُعَذَّبُ جُلُودٌ لَمْ تَكُنْ فِي الدُّنْيَا وَلَمْ تَعْصِهِ؟
Eğer: Dünyada bulunmamış ve Allah'a isyan etmemiş olan derilere nasıl azap edilir? denilirse,
قِيلَ يُعَادُ الْجِلْدُ الْأَوَّلُ فِي كُلِّ مَرَّةٍ.
Şöyle denir: Her seferinde ilk deri iade edilir (yeniden yaratılır).
وَإِنَّمَا قَالَ: {جُلُودًا غَيْرَهَا} لِتَبَدُّلِ صِفَتِهَا، كَمَا تَقُولُ: صَنَعْتُ مِنْ خَاتَمِي خَاتَمًا غَيْرَهُ، فَالْخَاتَمُ الثَّانِي هُوَ الْأَوَّلُ إِلَّا أَنَّ الصِّنَاعَةَ وَالصِّفَةَ تَبَدَّلَتْ، وَكَمَنَ يَتْرُكُ أَخَاهُ صَحِيحًا ثُمَّ بَعُدَ مَرَّةً يَرَاهُ مَرِيضًا دَنَفًا فَيَقُولُ:
[Allah Teâlâ'nın] { جُلُودًا غَيْرَهَا } “başka derilerle” buyurması ise ancak niteliğinin değişmesinden ötürüdür; nitekim senin: "Yüzüğümden başka bir yüzük yaptım" demen gibidir; buradaki ikinci yüzük birincinin ta kendisidir, ancak işçilik ve nitelik değişmiştir. Yine bir kimsenin, kardeşini sağlıklı bir hâlde bırakıp ardından bir süre sonra onu ağır hasta olarak gördüğünde [onun]:
أَنَا غَيْرُ الَّذِي عَهِدْتَ، وَهُوَ عَيْنُ الْأَوَّلِ، إِلَّا أَنَّ صِفَتَهُ تَغَيَّرَتْ.
"Ben senin bildiğin o kişi değilim" demesi gibidir; oysa o ilkinin ta kendisidir, ancak niteliği değişmiştir.
وَقَالَ السُّدِّيُّ: يُبَدَّلُ الْجِلْدُ جِلْدًا غَيْرَهُ مِنْ لَحْمِ الْكَافِرِ ثُمَّ يُعِيدُ الْجِلْدَ لَحْمًا ثُمَّ يُخْرِجُ مِنَ اللَّحْمِ جِلْدًا آخَرَ وَقِيلَ: يُعَذَّبُ الشَّخْصُ فِي الْجِلْدِ لَا الْجِلْدُ، بِدَلِيلِ أَنَّهُ قَالَ: {لِيَذُوقُوا الْعَذَابَ} وَلَمْ يَقُلْ: لِتَذُوقَ وَقَالَ عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ يَحْيَى: إِنَّ اللَّهَ ﷿ يُلْبِسُ أَهْلَ النَّارِ جُلُودًا لَا تَأْلَمُ، فَيَكُونُ زِيَادَةَ عَذَابٍ عَلَيْهِمْ، كُلَّمَا احْتَرَقَ جِلْدٌ بَدَّلَهُمْ جِلْدًا غَيْرَهُ، كَمَا قَالَ: "سَرَابِيلُهُمْ مِنْ قَطِرَانٍ" (إِبْرَاهِيمَ -٥٠) فَالسَّرَابِيلُ تُؤْلِمُهُمْ وَهِيَ لَا تَأْلَمُ. قَوْلُهُ تَعَالَى: {لِيَذُوقُوا الْعَذَابَ إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَزِيزًا حَكِيمًا}
es-Süddî ise şöyle dedi: Deri, kâfirin etinden başka bir deri ile değiştirilir, sonra o deriyi ete dönüştürür, sonra da etten başka bir deri çıkarır. Azap çekenin deri değil, derinin içindeki şahıs olduğu da söylenmiştir; nitekim [Allah Teâlâ'nın] deriler tatsın diye demeyip, {لِيَذُوقُوا الْعَذَابَ} “azabı tatsınlar diye” buyurması bunun delilidir. Abdülazîz b. Yahyâ da şöyle demiştir: Yüce Allah cehennem ehline acı hissetmeyen deriler giydirir; böylece bu onlara azap üstüne azap olur. Bir deri yandıkça onu başka bir deriyle değiştirir; nitekim: "Gömlekleri katrandandır" (İbrâhîm 50) buyurmuştur. Gömlekler onlara acı verir, fakat kendileri acı duymazlar. Yüce Allah'ın: {لِيَذُوقُوا الْعَذَابَ إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَزِيزًا حَكِيمًا} “azabı tatsınlar diye. Şüphesiz Allah Azîz'dir, Hakîm'dir” buyruğu [da bunu gösterir].
{وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ سَنُدْخِلُهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا لَهُمْ فِيهَا أَزْوَاجٌ مُطَهَّرَةٌ وَنُدْخِلُهُمْ ظِلًّا ظَلِيلًا (٥٧) إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الْأَمَانَاتِ إِلَى أَهْلِهَا وَإِذَا حَكَمْتُمْ بَيْنَ النَّاسِ أَنْ تَحْكُمُوا بِالْعَدْلِ إِنَّ اللَّهَ نِعِمَّا يَعِظُكُمْ بِهِ إِنَّ اللَّهَ كَانَ سَمِيعًا بَصِيرًا (٥٨) }
{وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ سَنُدْخِلُهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا لَهُمْ فِيهَا أَزْوَاجٌ مُطَهَّرَةٌ وَنُدْخِلُهُمْ ظِلًّا ظَلِيلًا (٥٧) إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الْأَمَانَاتِ إِلَى أَهْلِهَا وَإِذَا حَكَمْتُمْ بَيْنَ النَّاسِ أَنْ تَحْكُمُوا بِالْعَدْلِ إِنَّ اللَّهَ نِعِمَّا يَعِظُكُمْ بِهِ إِنَّ اللَّهَ كَانَ سَمِيعًا بَصِيرًا (٥٨) } “İman edip salih ameller işleyenleri ise, altından ırmaklar akan, içinde ebedî kalacakları cennetlere girdireceğiz. Orada onlar için tertemiz eşler vardır ve biz onları koyu bir gölgeye sokacağız. (57) Şüphesiz Allah, emanetleri ehline vermenizi ve insanlar arasında hükmettiğiniz zaman adaletle hükmetmenizi emreder. Muhakkak ki Allah, size bununla ne güzel öğüt veriyor! Şüphesiz Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla görendir. (58)”
{وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ سَنُدْخِلُهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا لَهُمْ فِيهَا أَزْوَاجٌ مُطَهَّرَةٌ وَنُدْخِلُهُمْ ظِلًّا ظَلِيلًا} كَنِينًا لَا تَنْسَخُهُ الشَّمْسُ وَلَا يُؤْذِيهِمْ حَرٌّ وَلَا بَرْدٌ.
{وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ سَنُدْخِلُهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا لَهُمْ فِيهَا أَزْوَاجٌ مُطَهَّرَةٌ وَنُدْخِلُهُمْ ظِلًّا ظَلِيلًا} “İman edip salih ameller işleyenleri ise, altından ırmaklar akan, içinde ebedî kalacakları cennetlere girdireceğiz. Orada onlar için tertemiz eşler vardır ve biz onları koyu bir gölgeye sokacağız”; güneşin yok edemeyeceği, kendilerine sıcağın da soğuğun da eziyet vermeyeceği korunaklı [bir gölgeye].
قَوْلُهُ تَعَالَى: {إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الْأَمَانَاتِ إِلَى أَهْلِهَا} نَزَلَتْ فِي عُثْمَانَ بْنُ طَلْحَةَ الْحَجَبِيِّ مِنْ بَنِي عَبْدِ الدَّارِ، وَكَانَ سَادِنَ الْكَعْبَةِ، فَلَمَّا دَخَلَ النَّبِيُّ ﷺ مَكَّةَ يَوْمَ الْفَتْحِ أَغْلَقَ عُثْمَانُ بَابَ الْبَيْتِ وَصَعَدَ السَّطْحَ فَطَلَبَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ الْمِفْتَاحَ، فَقِيلَ: إِنَّهُ مَعَ عُثْمَانَ، فَطَلَبَهُ مِنْهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فَأَبَى، وَقَالَ: لَوْ عَلِمْتُ أَنَّهُ رَسُولُ اللَّهِ لَمْ أَمْنَعْهُ الْمِفْتَاحُ، فَلَوَى عَلِيُّ ﵁ يَدَهُ فَأَخَذَ مِنْهُ الْمِفْتَاحَ وَفَتَحَ الْبَابَ فَدَخَلَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ الْبَيْتَ وَصَلَّى فِيهِ رَكْعَتَيْنِ، فَلَمَّا خَرَجَ سَأَلَهُ الْعَبَّاسُ الْمِفْتَاحَ، أَنَّ يُعْطِيَهُ وَيَجْمَعَ لَهُ بَيْنَ السِّقَايَةِ وَالسِّدَانَةِ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى هَذِهِ الْآيَةَ، فَأَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ أَنْ يَرُدَّ الْمِفْتَاحَ إِلَى عُثْمَانَ وَيَعْتَذِرَ إِلَيْهِ، فَفَعَلَ ذَلِكَ عَلِيٌّ ﵁، فَقَالَ لَهُ عُثْمَانُ: أَكْرَهْتَ وَآذَيْتَ ثُمَّ جِئْتَ تَرْفُقَ، فَقَالَ عَلِيٌّ: لَقَدْ أَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى فِي شأنك قرآنأ ٨٩/أوَقَرَأَ عَلَيْهِ الْآيَةَ، فَقَالَ عُثْمَانِ: أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَأَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ، وَكَانَ الْمِفْتَاحُ مَعَهُ، فَلَمَّا مَاتَ دَفَعَهُ إِلَى أَخِيهِ شَيْبَةَ، فَالْمِفْتَاحُ وَالسِّدَانَةُ فِي أَوْلَادِهِمْ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ (١) .
Yüce Allah'ın: {إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الْأَمَانَاتِ إِلَى أَهْلِهَا} “Şüphesiz Allah, emanetleri ehline vermenizi emreder...” ayeti, Benî Abdiddâr'dan Kâbe'nin anahtarı elinde bulunan (sâdin) Osmân b. Talha el-Hacbî hakkında indi. Fetih günü Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Mekke'ye girdiğinde Osmân Beyt'in kapısını kilitledi ve dama çıktı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem anahtarı istedi. Onun Osmân'da olduğu söylenince Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem anahtarı ondan istedi fakat o vermekten kaçındı ve: "Onun Allah'ın Resûlü olduğunu bilseydim anahtarı ondan esirgemezdim" dedi. Bunun üzerine Ali radıyallâhu anh onun elini büküp anahtarı ondan aldı ve kapıyı açtı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Beyt'e girdi ve içinde iki rekat namaz kıldı. Çıktığında el-Abbâs, sikâye (hacılara su sağlama) ile sidâne (Kâbe hizmeti ve anahtar muhafazası) görevlerini kendisinde birleştirmek üzere anahtarın kendisine verilmesini istedi. Bunun üzerine Yüce Allah bu ayeti indirdi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem anahtarın Osmân'a iade edilmesini ve ondan özür dilenmesini emretti. Ali radıyallâhu anh da bunu yaptı. Osmân ona: "Bana zorbalık edip eziyet verdin, sonra da yumuşaklık göstermeye mi geldin?" dedi. Ali: "Yüce Allah senin hakkında Kur'an indirdi" deyip ayeti ona okudu. Bunun üzerine Osmân: "Şahitlik ederim ki Allah'tan başka ilah yoktur ve yine şahitlik ederim ki Muhammed Allah'ın Resûlüdür" dedi. Anahtar onda kaldı; vefat edince de onu kardeşi Şeybe'ye verdi. Anahtar ve Kâbe hizmeti (sidâne) kıyamet gününe kadar onların çocuklarında [kalacaktır] (١).
وَقِيلَ: الْمُرَادُ مِنَ الْآيَةِ جَمِيعَ الْأَمَانَاتِ. أَخْبَرَنَا أَبُو طَاهِرٍ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيٍّ الزَّرَّادُ، أَنَا أَبُو بَكْرٍ مُحَمَّدُ بْنُ
Şöyle de denilmiştir: Ayetten kastedilen, bütün emanetlerdir. Bize Ebû Tâhir Muhammed b. Alî ez-Zerrâd haber verdi, bize Ebû Bekr Muhammed b.
إِدْرِيسَ الْجُرْجَانِيُّ وَأَبُو أَحْمَدَ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ الْمُعَلِّمُ الْهَرَوِيُّ، قَالَ: أَنَا أَبُو الْحَسَنِ عَلِيُّ بْنُ عِيسَى الْمَالِينِيُّ، أَنَا الْحَسَنُ بْنُ سُفْيَانَ النَّسَوِيُّ، أَنَا شَيَّبَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، أَخْبَرَنَا أَبُو هِلَالٍ عَنْ قَتَادَةَ عَنْ أَنَسٍ ﵁ قال: قلّمَا خَطَبَنَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ قَالَ: "أَلَّا لَا إِيمَانَ لِمَنْ لَا أَمَانَةَ لَهُ وَلَا دِينَ لِمَنْ لَا عَهْدَ لَهُ" (١) .
İdrîs el-Cürcânî ve Ebû Ahmed b. Muhammed b. Ahmed el-Muallim el-Herevî bildirdiler, ikisi dediler ki: Bize Ebü'l-Hasen Alî b. Îsâ el-Mâlînî bildirdi, bize el-Hasen b. Süfyân en-Nesevî bildirdi, bize Şeybân b. Ebî Şeybe bildirdi, bize Ebû Hilâl, Katâde'den, o Enes radıyallâhu anh'tan haber verdi, dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bize hitap ettiği zaman mutlaka şöyle buyururdu: "Dikkat edin! Emanet [güvenilirliği] olmayanın imanı yoktur; ahdine riayet etmeyenin de dini yoktur" (١).
قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَإِذَا حَكَمْتُمْ بَيْنَ النَّاسِ أَنْ تَحْكُمُوا بِالْعَدْلِ} أَيْ: بِالْقِسْطِ، {إِنَّ اللَّهَ نِعِمَّا} أَيْ: نِعْمَ الشَّيْءُ الَّذِي {يَعِظُكُمْ بِهِ إِنَّ اللَّهَ كَانَ سَمِيعًا بَصِيرًا} أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ أَحْمَدَ الْمُلَيْحِيُّ، أَنَا أَبُو مَنْصُورٍ مُحَمَّدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ سَمْعَانَ، أَنَا أَبُو جَعْفَرٍ مُحَمَّدُ بْنُ حَمَدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ الزَّيَّاتُ، أَنَا حُمَيْدُ بْنُ زَنْجَوَيْهِ، حَدَّثَنَا ابْنُ عَبَّادٍ، ثِنا بن عُيَيْنَةَ عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ أَوْسٍ، أَنَّهُ سَمِعَ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ ﵁ يَرْفَعُهُ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: "الْمُقْسِطُونَ عِنْدَ اللَّهِ عَلَى مَنَابِرَ مِنْ نُورٍ عَلَى يَمِينِ الرَّحْمَنِ، وَكِلْتَا يَدَيْهِ يَمِينٌ، هُمُ الَّذِينَ يَعْدِلُونَ فِي حُكْمِهِمْ وَأَهْلِيهِمْ وَمَا وَلُوا" (٢) .
Yüce Allah'ın: {وَإِذَا حَكَمْتُمْ بَيْنَ النَّاسِ أَنْ تَحْكُمُوا بِالْعَدْلِ} “ve insanlar arasında hükmettiğiniz zaman adaletle” yani hakkaniyetle “hükmetmenizi [emreder]”; {إِنَّ اللَّهَ نِعِمَّا} “muhakkak ki Allah ne güzel şey” {يَعِظُكُمْ بِهِ} “size bununla öğüt veriyor”; {إِنَّ اللَّهَ كَانَ سَمِيعًا بَصِيرًا} “Şüphesiz Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla görendir”. Bize Abdülvâhid b. Ahmed el-Muleyhî haber verdi, bize Ebû Mansûr Muhammed b. Muhammed b. Sem'ân bildirdi, bize Ebû Ca'fer Muhammed b. Hamed b. Abdilcebbâr ez-Zeyyât bildirdi, bize Humeyd b. Zenceveyh bildirdi, bize İbn Abbâd anlattı, bize İbn Uyeyne, Amr b. Dînâr'dan, o Amr b. Evs'ten, onun da Abdullah b. Amr b. el-Âs radıyallâhu anhümâ'dan işittiğine göre, o bunu Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e merfu olarak rivayet etti: "Adil olanlar, Allah katında Rahmân'ın sağındaki -ki O'nun her iki eli de sağdır- nurdan minberler üzerindedirler. Onlar; hükümlerinde, aile fertlerine karşı ve idareleri altındakilere adaletle davranan kimselerdir" (٢).
أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ أَحْمَدَ الْمُلَيْحِيُّ، أَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ أَبِي شُرَيْحٍ، أَنَا الْقَاسِمُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ الْبَغَوِيُّ، أَنَا عَلِيُّ بْنُ الْجَعْدِ، أَنَا فُضَيْلُ بْنُ مَرْزُوقٍ، عَنْ عَطِيَّةَ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ "إِنْ أَحَبَّ النَّاسِ إِلَى اللَّهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَأَقْرَبَهُمْ مِنْهُ مَجْلِسًا إِمَامٌ عَادِلٌ، وَإِنَّ أَبْغَضَ النَّاسِ إِلَى اللَّهِ وَأَشَدَّهُمْ عَذَابًا إِمَامٌ جَائِرٌ" (٣) .
Bize Abdülvâhid b. Ahmed el-Muleyhî haber verdi, bize Abdurrahmân b. Ebî Şüreyh bildirdi, bize el-Kâsım Abdullah b. Muhammed b. Abdilazîz el-Begavî bildirdi, bize Alî b. el-Ca'd bildirdi, bize Fudayl b. Merzûk, Atıyye'den, o Ebû Saîd radıyallâhu anh'tan haber verdi, dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Kıyamet gününde Allah'a insanların en sevimlisi ve meclisçe O'na en yakını adil olan idarecidir. Kıyamet gününde Allah'a insanların en sevimsizi ve azapça en şiddetlisi ise zalim idarecidir" (٣).
{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ فَإِنْ تَنَازَعْتُمْ فِي شَيْءٍ فَرُدُّوهُ إِلَى اللَّهِ وَالرَّسُولِ إِنْ كُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ ذَلِكَ خَيْرٌ وَأَحْسَنُ تَأْوِيلًا (٥٩) }
{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ فَإِنْ تَنَازَعْتُمْ فِي شَيْءٍ فَرُدُّوهُ إِلَى اللَّهِ وَالرَّسُولِ إِنْ كُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ ذَلِكَ خَيْرٌ وَأَحْسَنُ تَأْوِيلًا (٥٩) } “Ey iman edenler! Allah'a itaat edin, Resûl'e itaat edin ve sizden olan emir sahiplerine de. Eğer bir hususta anlaşmazlığa düşerseniz -şayet Allah'a ve ahiret gününe iman ediyorsanız- onu Allah'a ve Resûl'e götürün. Bu hem daha hayırlı hem de netice bakımından daha güzeldir. (59)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ} اخْتَلَفُوا فِي {أُولِي الْأَمْرِ} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَجَابِرٌ ﵃: هُمُ الْفُقَهَاءُ وَالْعُلَمَاءُ الَّذِينَ يُعَلِّمُونَ النَّاسَ مَعَالِمَ دِينِهِمْ، وَهُوَ قَوْلُ الْحَسَنِ وَالضَّحَّاكِ وَمُجَاهِدٍ، وَدَلِيلُهُ قَوْلِهِ تَعَالَى: "وَلَوْ رَدُّوهُ إِلَى الرَّسُولِ وَإِلَى أُولِي الْأَمْرِ مِنْهُمْ لَعَلِمَهُ الَّذِينَ يَسْتَنْبِطُونَهُ مِنْهُمْ" (النِّسَاءِ -٨٣) .
Yüce Allah'ın: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ} “Ey iman edenler! Allah'a itaat edin, Resûl'e itaat edin ve sizden olan emir sahiplerine de...” ayetindeki {أُولِي الْأَمْرِ} “emir sahipleri” hakkında ihtilaf ettiler. İbn Abbâs ve Câbir radıyallâhu anhümâ: "Onlar, insanlara dinlerinin hükümlerini öğreten fukaha ve âlimlerdir" dediler. Bu, Hasan, Dahhâk ve Mücâhid'in de görüşüdür. Bunun delili Yüce Allah'ın: "Eğer onu Peygamber'e ve kendilerinden olan emir sahiplerine götürselerdi, elbette onlardan hüküm çıkarabilenler onu bilirlerdi" (Nisâ 83) ayetidir.
وَقَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ: هُمُ الْأُمَرَاءُ وَالْوُلَاةُ.
Ebû Hüreyre de şöyle demiştir: Onlar, emirler (yöneticiler) ve valilerdir.
وَقَالَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ ﵁: حَقٌّ عَلَى الْإِمَامِ أَنْ يَحْكُمَ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَيُؤَدِّيَ الْأَمَانَةَ فَإِذَا فَعَلَ ذَلِكَ فَحَقٌّ عَلَى الرَّعِيَّةِ أَنْ يَسْمَعُوا وَيُطِيعُوا.
Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh şöyle dedi: İmamın (yöneticinin) vazifesi, Allah'ın indirdiği ile hükmetmek ve emaneti yerine vermektir. O bunu yaptığı vakit, halkın vazifesi de dinleyip itaat etmektir.
أَخْبَرَنَا أَبُو عَلِيٍّ حَسَّانُ بْنُ سَعْدٍ الْمَنِيعِيُّ، أَنَا أَبُو طَاهِرٍ مُحَمَّدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ مَحْمَشٍ الزِّيَادَيُّ، أَنَا أَبُو بَكْرٍ مُحَمَّدُ بْنُ الْحُسَيْنِ الْقَطَّانُ، أَنَا أَحْمَدُ بْنُ يُوسُفَ السُّلَمِيُّ، أَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَنَا مَعْمَرٌ، عَنْ هَمَّامِ بْنِ مُنَبِّهٍ أَنَا أَبُو هُرَيْرَةَ ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "مَنْ أَطَاعَنِي فَقَدْ أَطَاعَ اللَّهَ، وَمَنْ عَصَانِي فَقَدْ عَصَى اللَّهَ، وَمَنْ يُطِعِ الْأَمِيرَ فَقَدْ أَطَاعَنِي، وَمَنْ يَعْصِ الْأَمِيرَ فَقَدْ عَصَانِي" (١) .
Bize Ebû Alî Hassân b. Sa'd el-Menîî haber verdi, bize Ebû Tâhir Muhammed b. Muhammed b. Mahmiş ez-Ziyâdî bildirdi, bize Ebû Bekr Muhammed b. el-Huseyn el-Kattân bildirdi, bize Ahmed b. Yûsuf es-Sülemî bildirdi, bize Abdürrezzâk haber verdi, bize Ma'mer, Hemmâm b. Münebbih'ten haber verdi, bize Ebû Hüreyre radıyallâhu anh nakletti, dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Kim bana itaat ederse muhakkak Allah'a itaat etmiştir. Kim de bana isyan ederse muhakkak Allah'a isyan etmiştir. Kim emîre itaat ederse muhakkak bana itaat etmiştir; kim de emîre isyan ederse muhakkak bana isyan etmiştir" (١).