Binûn

Nisâ — 4. Sayfa

Kaynak: Meâlimü't-Tenzîl (Begavî Tefsiri) · Begavî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

قَوْلُهُ ﷿: {الرِّجَالُ قَوَّامُونَ عَلَى النِّسَاءِ} الْآيَةُ نَزَلَتْ فِي سَعْدِ بْنِ الرَّبِيعِ وَكَانَ مِنَ النُّقَبَاءِ وَفِي

Aziz ve Celil olan Allah'ın: {الرِّجَالُ قَوَّامُونَ عَلَى النِّسَاءِ} “Erkekler kadınlar üzerinde yöneticidirler” kavli ve ayetin devamı, Sa'd b. er-Rebî' -ki o nakiblerden biriydi- ve

امْرَأَتِهِ حَبِيبَةَ بِنْتِ زَيْدِ بْنِ أَبِي زُهَيْرٍ، قَالَهُ مُقَاتِلٌ، وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: امْرَأَتُهُ حَبِيبَةُ بِنْتُ مُحَمَّدِ بْنِ مَسْلَمَةَ، وَذَلِكَ أَنَّهَا نَشَزَتْ عَلَيْهِ فَلَطَمَهَا، فَانْطَلَقَ أَبُوهَا مَعَهَا إِلَى النَّبِيِّ ﷺ [فَقَالَ: أَفْرَشْتُهُ كَرِيمَتِي فَلَطَمَهَا، فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: "لِتَقْتَصَّ مِنْ زَوْجِهَا"، فَانْصَرَفَتْ مَعَ أَبِيهَا] (١) لِتَقْتَصَّ مِنْهُ فَجَاءَ جِبْرِيلُ ﵇ [فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: "ارْجِعُوا هَذَا جِبْرِيلُ أَتَانِي بِشَيْءٍ"، فَأَنْزَلَ اللَّهُ هَذِهِ الْآيَةَ] (٢) ، فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: "أَرَدْنَا أَمْرًا وَأَرَادَ اللَّهُ أَمْرًا، وَالَّذِي أَرَادَ اللَّهُ خَيْرٌ"، وَرَفَعَ الْقِصَاصَ (٣) .

hanımı Habîbe bint Zeyd b. Ebî Züheyr hakkında inmiştir; bunu Mukâtil söylemiştir. Kelbî ise şöyle demiştir: [Sa'd'ın] hanımı Habîbe bint Muhammed b. Mesleme idi. Olay şudur: Kadın kocasına karşı baş kaldırmış (itaatsizlik etmiş), o da kadına bir tokat atmıştı. Bunun üzerine babası kızıyla birlikte Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gitti. [Dedi ki: 'Kerimemi ona eş olarak verdim, o ise kızıma tokat attı.' Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de: “Kocasından kısas alsın” buyurdu. Kadın da kısas almak üzere babasıyla birlikte geri döndü] (١). Tam bu esnada Cebrail aleyhisselâm geldi. [Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: “Geri dönün, işte Cebrail bana bir şey getirdi” buyurdu ve Allah bu ayeti indirdi] (٢). Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de şöyle buyurdu: “Biz bir şey diledik, Allah ise başka bir şey diledi; Allah'ın dilediği ise daha hayırlıdır” ve kısası kaldırdı (٣).

قَوْلُهُ تَعَالَى: {الرِّجَالُ قَوَّامُونَ عَلَى النِّسَاءِ} أَيْ: مُسَلَّطُونَ عَلَى تَأْدِيبِهِنَّ، وَالْقَوَّامُ وَالْقَيِّمُ بِمَعْنًى وَاحِدٍ، وَالْقَوَّامُ أَبْلَغُ وَهُوَ الْقَائِمُ بِالْمَصَالِحِ وَالتَّدْبِيرِ وَالتَّأْدِيبِ.

Yüce Allah'ın: {الرِّجَالُ قَوَّامُونَ عَلَى النِّسَاءِ} “Erkekler kadınlar üzerinde yöneticidirler” kavli; yani onları terbiye etme yetkisine sahiptirler. el-Kavvâm (الْقَوَّامُ) ile el-kayyim (الْقَيِّمُ) aynı anlamdadır; el-kavvâm daha mübalağalıdır ve işleri çekip çeviren, idare eden ve terbiye eden kimsedir.

{بِمَا فَضَّلَ اللَّهُ بَعْضَهُمْ عَلَى بَعْضٍ} يَعْنِي: فَضَّلَ الرِّجَالَ عَلَى النِّسَاءِ بِزِيَادَةِ الْعَقْلِ وَالدِّينِ وَالْوِلَايَةِ، وَقِيلَ: بِالشَّهَادَةِ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى: "فَإِنْ لَمْ يَكُونَا رَجُلَيْنِ فَرَجُلٌ وَامْرَأَتَانِ" (الْبَقَرَةِ -٢٨٢) وَقِيلَ: بِالْجِهَادِ، وَقِيلَ: بِالْعِبَادَاتِ مِنَ الْجُمُعَةِ وَالْجَمَاعَةِ، وَقِيلَ: هُوَ أَنَّ الرَّجُلَ يَنْكِحُ أَرْبَعًا وَلَا يَحِلُّ لِلْمَرْأَةِ إِلَّا زَوْجٌ وَاحِدٌ، وَقِيلَ: بِأَنَّ الطَّلَاقَ بِيَدِهِ، وَقِيلَ: بِالْمِيرَاثِ، وَقِيلَ: بِالدِّيَةِ، وَقِيلَ: بِالنُّبُوَّةِ.

{بِمَا فَضَّلَ اللَّهُ بَعْضَهُمْ عَلَى بَعْضٍ} “Allah'ın bazısını bazısına üstün kılması sebebiyle” yani; akıl, din ve velayet fazlalığı ile erkekleri kadınlara üstün kılmıştır. Bir görüşe göre, Yüce Allah'ın: “Eğer iki erkek bulunmazsa, bir erkek ve iki kadın” (Bakara - 282) kavlinden dolayı şahitlik ile [üstün kılmıştır]. Bir görüşe göre cihad ile; bir görüşe göre cuma ve cemaat gibi ibadetlerle; bir görüşe göre erkeğin dört kadınla evlenebilmesi kadına ise tek kocadan başkasının helal olmamasıyla; bir görüşe göre talakın onun elinde olmasıyla; bir görüşe göre miras ile; bir görüşe göre diyet ile; bir görüşe göre ise peygamberlik iledir.

{وَبِمَا أَنْفَقُوا مِنْ أَمْوَالِهِمْ} يَعْنِي: إِعْطَاءَ الْمَهْرِ وَالنَّفَقَةِ، أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الصَّالِحِيُّ، أَخْبَرَنَا أَبُو سَعِيدٍ مُحَمَّدُ بْنُ مُوسَى الصَّيْرَفِيُّ، قَالَ: أَخْبَرَنَا أَبُو عَبْدِ اللَّهِ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الصَّفَّارُ، أَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى الْبَرْتِيُّ أَنَا أَبُو حُذَيْفَةَ، أَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الْأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي ظَبْيَانِ أَنَّ مُعَاذَ بْنَ جَبَلٍ ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "لَوْ أَمَرْتُ أَحَدًا أَنْ يَسْجُدَ لِأَحَدٍ لَأَمَرَتُ الْمَرْأَةَ أَنْ تَسْجُدَ لِزَوْجِهَا" (٤) .

{وَبِمَا أَنْفَقُوا مِنْ أَمْوَالِهِمْ} “Ve mallarından harcamaları sebebiyle” yani; mehir ve nafaka vermeleri sebebiyle. Bize Ahmed b. Abdillâh es-Sâlihî haber verdi, bize Ebû Saîd Muhammed b. Mûsâ es-Sayrafî haber verdi, dedi ki: Bize Ebû Abdillâh Muhammed b. Abdillâh es-Saffâr haber verdi, bize Ahmed b. Muhammed b. Îsâ el-Bertî haber verdi, bize Ebû Huzeyfe haber verdi, bize Süfyân, el-A'meş'ten, [o da] Ebû Zabyân'dan naklen haber verdi ki Muâz b. Cebel radıyallâhu anh şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Eğer bir kimsenin bir başkasına secde etmesini emredecek olsaydım, kadının kocasına secde etmesini emrederdim” (٤).

قَوْلُهُ تَعَالَى: {فَالصَّالِحَاتُ قَانِتَاتٌ} أَيْ: مُطِيعَاتٌ {حَافِظَاتٌ لِلْغَيْبِ} أَيْ: حَافِظَاتٌ لِلْفُرُوجِ فِي غَيْبَةِ الْأَزْوَاجِ، وَقِيلَ: حَافِظَاتٌ لِسِرِّهِمْ {بِمَا حَفِظَ اللَّهُ} قَرَأَ أَبُو جَعْفَرٍ {بِمَا حَفِظَ اللَّهَ} بِالنَّصْبِ، أَيْ: يَحْفَظْنَ اللَّهَ فِي الطَّاعَةِ، وَقِرَاءَةُ الْعَامَّةِ بِالرَّفْعِ، أَيْ: بِمَا حَفِظَهُنَّ اللَّهُ بِإِيصَاءِ الْأَزْوَاجِ بِحَقِّهِنَّ وَأَمْرِهِمْ بِأَدَاءِ الْمَهْرِ وَالنَّفَقَةِ.

Yüce Allah'ın: {فَالصَّالِحَاتُ قَانِتَاتٌ} “Sâliha kadınlar ise itaatkârdırlar” yani itaat edicidirler. {حَافِظَاتٌ لِلْغَيْبِ} “Gaybı koruyanlardır” yani kocaları yanlarında yokken iffetlerini (namuslarını) koruyanlardır; bir görüşe göre ise onların sırlarını koruyanlardır. {بِمَا حَفِظَ اللَّهُ} “Allah'ın korumasına karşılık”. Ebû Ca'fer bu kısmı mansub olarak {بِمَا حَفِظَ اللَّهَ} şeklinde okumuştur; yani itaatte Allah'ın hukukunu korurlar. Genel kıraat ise merfûdur; yani Allah'ın kocalarına onların haklarını vasiyet etmesi, mehir ve nafakalarını ödemelerini emretmesi suretiyle onları korumasına karşılık [koruyanlardır].

وَقِيلَ: حَافِظَاتٌ لِلْغَيْبِ بِحِفْظِ اللَّهِ، أَخْبَرَنَا أَبُو سَعِيدٍ الشُّرَيْحِيُّ، أَنَا أَبُو إِسْحَاقَ الثَّعْلَبِيُّ، أَنَا أَبُو عَبْدِ اللَّهِ بْنُ فَنْجَوَيْهِ، أَخْبَرَنَا عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ، أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ الْمُسُوحِيُّ، أَنَا الْحَارِثُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، أَنَا أَبُو مَعْشَرٍ

Bir görüşe göre ise: Allah'ın koruması sayesinde gaybı koruyanlardır. Bize Ebû Saîd eş-Şüreyhî haber verdi, bize Ebû İshâk es-Sa‘lebî bildirdi, bize Ebû Abdillâh b. Fencüveyh bildirdi, bize Ömer b. el-Hattâb haber verdi, bize Muhammed b. İshâk el-Müsûhî bildirdi, bize el-Hâris b. Abdillâh bildirdi, bize Ebû Ma‘şer bildirdi:

عَنْ سَعِيدٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "خَيْرُ النِّسَاءِ امْرَأَةٌ إِنْ نَظَرْتَ إِلَيْهَا سَرَّتْكَ وَإِنْ أَمَرْتَهَا أَطَاعَتْكَ وَإِذَا غِبْتَ عَنْهَا حَفِظَتْكَ فِي مَالِهَا وَنَفْسِهَا" (١) ، ثُمَّ تَلَا {الرِّجَالُ قَوَّامُونَ عَلَى النِّسَاءِ} الْآيَةَ.

Saîd'den, [o da] Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'tan nakletti ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Kadınların en hayırlısı; yüzüne baktığında sana sevinç veren, emrettiğinde sana itaat eden ve yanından ayrıldığında malında ve nefsinde seni koruyan kadındır” (١). Sonra {الرِّجَالُ قَوَّامُونَ عَلَى النِّسَاءِ} “Erkekler kadınlar üzerinde yöneticidirler” ayetini okudu.

{وَاللَّاتِي تَخَافُونَ نُشُوزَهُنَّ} عِصْيَانَهُنَّ، وَأَصْلُ النُّشُوزِ: التَّكَبُّرُ وَالِارْتِفَاعُ، وَمِنْهُ النَّشْزُ لِلْمَوْضِعِ الْمُرْتَفِعِ، {فَعِظُوهُنَّ} بِالتَّخْوِيفِ مِنَ اللَّهِ وَالْوَعْظِ بِالْقَوْلِ، {وَاهْجُرُوهُنَّ} يَعْنِي: إِنْ لَمْ يَنْزِعْنَ عَنْ ذَلِكَ بِالْقَوْلِ فَاهْجُرُوهُنَّ {فِي الْمَضَاجِعِ} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: يُوَلِّيهَا ظَهْرَهُ فِي الْفِرَاشِ وَلَا يُكَلِّمُهَا، وَقَالَ غَيْرُهُ: يَعْتَزِلُ عَنْهَا إِلَى فَرَّاشٍ آخَرَ، {وَاضْرِبُوهُنَّ} يَعْنِي: إِنْ لَمْ يَنْزِعْنَ مَعَ الْهِجْرَانِ فَاضْرِبُوهُنَّ ضَرْبًا غَيْرَ مُبَرِّحٍ وَلَا شَائِنٍ، وَقَالَ عَطَاءٌ: ضَرْبًا بِالسِّوَاكِ وَقَدْ جَاءَ فِي الْحَدِيثِ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: "حَقُّ الْمَرْأَةِ أَنْ تُطْعِمَهَا إِذَا طَعِمْتَ وَتَكْسُوَهَا إِذَا اكْتَسَيْتَ وَلَا تَضْرِبِ الْوَجْهَ وَلَا تُقَبِّحْ وَلَا تَهْجُرْ إِلَّا فِي الْبَيْتِ" (٢) .

{وَاللَّاتِي تَخَافُونَ نُشُوزَهُنَّ} “Baş kaldırmasından endişe ettiğiniz kadınlara gelince” [yani] isyanlarından [endişe ettiğiniz kadınlara]. Nüşûz (نُشُوز) kelimesinin aslı, kibirlenmek ve üste çıkmaktır. Yüksek yere neşz (النَّشْز) denmesi de bundandır. {فَعِظُوهُنَّ} “Onlara öğüt verin” Allah'tan korkutarak ve sözle nasihat ederek. {وَاهْجُرُوهُنَّ} “Onları yalnız bırakın” yani eğer sözlü uyarılmayla bundan vazgeçmezlerse onları yalnız bırakın, {فِي الْمَضَاجِعِ} “Yataklarında”. İbn Abbâs şöyle demiştir: Yatakta ona sırtını döner ve onunla konuşmaz. Başkası ise şöyle demiştir: Ondan ayrılarak başka bir yatağa çekilir. {وَاضْرِبُوهُنَّ} “Ve onları dövün” yani yalnız bırakmakla da vazgeçmezlerse onları yaralayıcı, iz bırakıcı ve çirkin düşürücü olmayacak şekilde dövün. Atâ: Misvak ile vurmaktır, demiştir. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den gelen hadiste şöyle buyrulmuştur: “Kadının senin üzerindeki hakkı; yediğin zaman ona da yedirmen, giyindiğin zaman ona da giydirmen, yüzüne vurmaman, onu çirkinlememen ve onu evin içi hariç terk etmemendir” (٢).

{فَإِنْ أَطَعْنَكُمْ فَلَا تَبْغُوا عَلَيْهِنَّ سَبِيلًا} أَيْ: لَا تَجْنُوا عَلَيْهِنَّ الذُّنُوبَ، وَقَالَ ابْنُ عُيَيْنَةَ: لَا تُكَلِّفُوهُنَّ مَحَبَّتَكُمْ فَإِنَّ الْقَلْبَ لَيْسَ بِأَيْدِيهِنَّ. {إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلِيًّا كَبِيرًا} مُتَعَالِيًا مِنْ أَنْ يُكَلِّفَ الْعِبَادَ مَالَا يُطِيقُونَهُ، وَظَاهِرُ الْآيَةِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الزَّوْجَ يَجْمَعُ عَلَيْهَا بَيْنَ الْوَعْظِ وَالْهِجْرَانِ وَالضَّرْبِ، فَذَهَبَ بَعْضُهُمْ إِلَى ظَاهِرِهَا وَقَالَ: إِذَا ظَهَرَ مِنْهَا النُّشُوزُ جَمَعَ بَيْنَ هَذِهِ الْأَفْعَالِ، وَحَمَلَ الْخَوْفَ فِي قَوْلِهِ {وَاللَّاتِي تَخَافُونَ نُشُوزَهُنَّ} عَلَى الْعِلْمِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: "فَمَنْ خَافَ مِنْ مُوصٍ جَنَفًا" (الْبَقَرَةِ -١٨٢) أَيْ: عَلِمَ، وَمِنْهُمْ مَنْ حَمَلَ الْخَوْفَ عَلَى الْخَشْيَةِ لَا عَلَى حَقِيقَةِ الْعِلْمِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: "وَإِمَّا تَخَافَنَّ مِنْ قَوْمٍ خِيَانَةً" (الْأَنْفَالِ -٥٨) ، وَقَالَ: هَذِهِ الْأَفْعَالُ عَلَى تَرْتِيبِ الْجَرَائِمِ، فَإِنْ خَافَ نُشُوزَهَا بِأَنْ ظَهَرَتْ أَمَارَتُهُ مِنْهَا مِنَ الْمُخَاشَنَةِ وَسُوءِ الخُلقُ وَعَظَها، ٨٤/ب فَإِنْ أَبْدَتِ النُّشُوزَ هَجَرَهَا، فَإِنْ أَصَرَّتْ عَلَى ذَلِكَ ضَرَبَهَا.

{فَإِنْ أَطَعْنَكُمْ فَلَا تَبْغُوا عَلَيْهِنَّ سَبِيلًا} “Eğer size itaat ederlerse artık onların aleyhine bir yol aramayın” yani onlara suç isnat etmeyin. İbn Uyeyne şöyle demiştir: Onları sizi sevmeye zorlamayın; zira kalp onların elinde değildir. {إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلِيًّا كَبِيرًا} “Şüphesiz Allah çok yücedir, çok büyüktür” kullarına güç yetiremeyecekleri şeyleri yüklemekten münezzeh ve yücedir. Ayetin zahiri, kocanın öğüt verme, yatakta yalnız bırakma ve dövme cezalarını kadın üzerinde bir arada toplayabileceğine delalet etmektedir. Bu sebeple bazısı ayetin zahirini esas almış ve şöyle demiştir: Kadından itaatsizlik açığa çıktığında bu fiilleri bir arada uygular. Bu görüştekiler {وَاللَّاتِي تَخَافُونَ نُشُوزَهُنَّ} kavlindeki havf (خَوْف) [korkma] kelimesini, Yüce Allah'ın: “Kim vasiyet edenin haksızlık yapmasından korkarsa” (Bakara - 182) yani bilirse kavlinde olduğu gibi ilim (bilmek) manasına hamletmişlerdir. Onlardan bir kısmı ise havf kelimesini, Yüce Allah'ın: “Eğer bir kavmin hainlik yapmasından korkarsan” (Enfâl - 58) kavlinde olduğu gibi kesin bilgiye değil endişe ve kaygıya hamletmiş ve şöyle demiştir: Bu fiiller suçların derecesine göredir; kadın kabalık ve kötü ahlak sergileyerek itaatsizlik belirtileri gösterdiğinde ve bundan korktuğunda ona öğüt verir, eğer itaatsizliğini açığa vurursa onu yatağında yalnız bırakır, şayet bunda ısrar ederse onu döver.

{وَإِنْ خِفْتُمْ شِقَاقَ بَيْنِهِمَا فَابْعَثُوا حَكَمًا مِنْ أَهْلِهِ وَحَكَمًا مِنْ أَهْلِهَا إِنْ يُرِيدَا إِصْلَاحًا يُوَفِّقِ اللَّهُ بَيْنَهُمَا إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلِيمًا خَبِيرًا (٣٥) }

{وَإِنْ خِفْتُمْ شِقَاقَ بَيْنِهِمَا فَابْعَثُوا حَكَمًا مِنْ أَهْلِهِ وَحَكَمًا مِنْ أَهْلِهَا إِنْ يُرِيدَا إِصْلَاحًا يُوَفِّقِ اللَّهُ بَيْنَهُمَا إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلِيمًا خَبِيرًا (٣٥)} “Eğer karı-kocanın arasının açılmasından endişe ederseniz, erkeğin ailesinden bir hakem ve kadının ailesinden bir hakem gönderin. Şayet bunlar düzeltmek isterlerse, Allah onların aralarını bulur (uyum sağlar). Şüphesiz Allah her şeyi bilendir, her şeyden haberdardır. (35)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَإِنْ خِفْتُمْ شِقَاقَ بَيْنِهِمَا} يَعْنِي: شِقَاقًا بَيْنَ الزَّوْجَيْنِ، [وَالْخَوْفُ بِمَعْنَى الْيَقِينِ، وَقِيلَ:

Yüce Allah'ın: {وَإِنْ خِفْتُمْ شِقَاقَ بَيْنِهِمَا} “Eğer karı-kocanın arasının açılmasından endişe ederseniz” buyruğu; yani karı-koca arasında bir geçimsizlik [olması] demektir. [Buradaki havf (korku/endişe) yakîn (kesin bilgi) anlamındadır; şöyle de denilmiştir:

هُوَ بِمَعْنَى الظَّنِّ يَعْنِي: إِنْ ظَنَنْتُمْ شِقَاقَ بَيْنِهِمَا.

Zan anlamındadır; yani karı-koca arasında geçimsizlik olduğunu zannederseniz demektir.

وَجُمْلَتُهُ: أَنَّهُ إِذَا ظَهَرَ بَيْنَ الزَّوْجَيْنِ] (١) شِقَاقٌ وَاشْتَبَهَ حَالُهُمَا فَلَمْ يَفْعَلِ الزَّوْجُ الصَّفْحَ وَلَا الْفُرْقَةَ وَلَا الْمَرْأَةُ تَأْدِيَةَ الْحَقِّ وَلَا الْفِدْيَةَ وَخَرَجَا إِلَى مَا لَا يَحِلُّ قَوْلًا وَفِعْلًا بَعَثَ الْإِمَامُ حَكَمًا مِنْ أَهْلِهِ إِلَيْهِ وَحَكَمًا مَنْ أَهْلِهَا إِلَيْهَا، رَجُلَيْنِ حُرَّيْنِ عَدْلَيْنِ، لِيَسْتَطْلِعَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنَ الْحَكَمَيْنِ رَأْيَ مَنْ بُعِثَ إِلَيْهِ إِنْ كَانَتْ رَغْبَتُهُ فِي الْوُصْلَةِ (٢) أَوْ فِي الْفُرْقَةِ، ثُمَّ يَجْتَمِعُ الْحَكَمَانِ فَيُنْفِذَانِ مَا يَجْتَمِعُ عَلَيْهِ رَأْيُهُمَا مِنَ الصَّلَاحِ، فَذَلِكَ قَوْلُهُ ﷿: {فَابْعَثُوا حَكَمًا مِنْ أَهْلِهِ وَحَكَمًا مِنْ أَهْلِهَا إِنْ يُرِيدَا إِصْلَاحًا} يَعْنِي: الْحَكَمَيْنِ، {يُوَفِّقِ اللَّهُ بَيْنَهُمَا} يَعْنِي: بَيْنَ الزَّوْجَيْنِ، وَقِيلَ: بَيْنَ الْحَكَمَيْنِ، {إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلِيمًا خَبِيرًا} [أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ بْنُ مُحَمَّدٍ الْكِسَائِيُّ، أَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ أَحْمَدَ الْخَلَّالُ، أَنَا أَبُو الْعَبَّاسِ الْأَصَمُّ، أَنَا الرَّبِيعُ، أَنَا الشَّافِعِيُّ، أَنَا الثَّقَفِيُّ، عَنْ أَيُّوبَ عَنِ ابْنِ سِيرِينَ عَنْ] (٣) عُبَيْدَةَ أَنَّهُ قَالَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ {وَإِنْ خِفْتُمْ شِقَاقَ بَيْنِهِمَا فَابْعَثُوا حَكَمًا مِنْ أَهْلِهِ وَحَكَمًا مِنْ أَهْلِهَا} قَالَ: جَاءَ رَجُلٌ وَامْرَأَةٌ إِلَى عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ ﵁ وَمَعَ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا فِئَامٌ مِنَ النَّاسِ، فَأَمَرَهُمْ عَلِيٌّ ﵁ فَبَعَثُوا حَكَمًا مِنْ أَهِلِهِ وَحَكَمًا مِنْ أَهْلِهَا ثُمَّ قَالَ لِلْحَكَمَيْنِ: أَتَدْرِيَانِ مَا عَلَيْكُمَا؟ إِنْ رَأَيْتُمَا أَنْ تَجْمَعَا جَمَعْتُمَا وَإِنْ رَأَيْتُمَا أَنْ تُفَرِّقَا فَرَّقْتُمَا، قَالَتِ الْمَرْأَةُ رَضِيتُ بِكِتَابِ اللَّهِ بِمَا عَلَيَّ فِيهِ وَلِي، فَقَالَ الرَّجُلُ: أَمَّا الْفُرْقَةُ فَلَا فَقَالَ عَلِيٌّ ﵁: كَذَبْتَ وَاللَّهِ حَتَّى تُقِرَّ بِمِثْلِ الَّذِي أَقَرَّتْ بِهِ (٤) .

Hülasası şudur: Karı-koca arasında] (١) bir geçimsizlik belirip durumları içinden çıkılmaz hale geldiğinde, koca ne affetme yoluna ne de ayrılma yoluna gittiğinde; kadın da ne hakkı ifa etmeye ne de fidyeye (bedel verip boşanmaya) yanaşmadığında ve sözlü yahut fiilî olarak helal olmayan şeylere saptıklarında, yönetici (hâkim) erkeğin ailesinden erkeğe bir hakem, kadının ailesinden kadına bir hakem olmak üzere iki hür ve adil adam gönderir. Ta ki hakemlerin her biri, gönderildiği kimsenin evliliği sürdürme yönünde mi (٢) yoksa ayrılma yönünde mi bir isteği olduğunu öğrensin. Sonra iki hakem bir araya gelir ve aralarında maslahat gereği uzlaştıkları kararı uygularlar. İşte Aziz ve Celil olan Allah'ın şu kavli bunu anlatır: {فَابْعَثُوا حَكَمًا مِنْ أَهْلِهِ وَحَكَمًا مِنْ أَهْلِهَا إِنْ يُرِيدَا إِصْلَاحًا} “Erkeğin ailesinden bir hakem ve kadının ailesinden bir hakem gönderin. Şayet bunlar -yani iki hakem- düzeltmek isterlerse”, {يُوَفِّقِ اللَّهُ بَيْنَهُمَا} “Allah onların aralarını bulur” yani karı-kocanın arasını; bir görüşe göre iki hakemin arasını bulur. {إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلِيمًا خَبِيرًا} “Şüphesiz Allah her şeyi bilendir, her şeyden haberdardır.” [Bize Abdülvehhâb b. Muhammed el-Kisâî haber verdi, bize Abdülazîz b. Ahmed el-Hallâl bildirdi, bize Ebu'l-Abbâs el-Esamm bildirdi, bize er-Rebî' bildirdi, bize eş-Şâfiî bildirdi, bize es-Sekafî, Eyyûb'dan, [o da] İbn Sîrîn'den, [o da]] (٣) Ubeyde'den rivayet etti ki o, {وَإِنْ خِفْتُمْ شِقَاقَ بَيْنِهِمَا فَابْعَثُوا حَكَمًا مِنْ أَهْلِهِ وَحَكَمًا مِنْ أَهْلِهَا} “Eğer karı-kocanın arasının açılmasından endişe ederseniz, erkeğin ailesinden bir hakem ve kadının ailesinden bir hakem gönderin” ayeti hakkında şöyle dedi: Bir adam ile bir kadın, her birinin beraberinde insanlardan bir topluluk olduğu halde Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh'a geldiler. Ali radıyallâhu anh onlara emretti, onlar da erkeğin ailesinden bir hakem, kadının ailesinden bir hakem gönderdiler. Sonra Ali iki hakeme dedi ki: “Üzerinize düşen görevin ne olduğunu biliyor musunuz? Şayet onları birleştirmeyi uygun görürseniz birleştirirsiniz, ayrılmalarını uygun görürseniz de ayırırsınız.” Kadın: “Allah'ın Kitabı'nda aleyhime ve lehime olan her hükme razı oldum” dedi. Adam ise: “Ayrılığa gelince, hayır [buna razı değilim]” dedi. Bunun üzerine Ali radıyallâhu anh: “Vallahi yalan söyledin! Kadının kabul ettiği gibi sen de kabul edinceye kadar [bu hüküm geçerli kalacaktır]” dedi (٤).

وَاخْتَلَفَ الْقَوْلُ فِي جَوَازِ بَعْثِ الْحَكَمَيْنِ مِنْ غَيْرِ رِضَا الزَّوْجَيْنِ: وَأَصَحُّ الْقَوْلَيْنِ أَنَّهُ لَا يَجُوزُ إِلَّا بِرِضَاهُمَا، وَلَيْسَ لِحَكَمِ الزَّوْجِ أَنْ يُطَلِّقَ دُونَ رِضَاهُ، وَلَا لِحَكَمِ الْمَرْأَةِ أَنْ يُخَالِعَ عَلَى مَالِهَا إِلَّا بِإِذْنِهَا، وَهُوَ قَوْلُ أَصْحَابِ الرَّأْيِ لِأَنَّ عَلِيًّا ﵁، حِينَ قَالَ الرَّجُلُ: أَمَّا الْفُرْقَةُ فَلَا قَالَ: كَذَّبْتَ حَتَّى تُقِرَّ بِمِثْلِ الَّذِي أَقَرَّتْ بِهِ. فَثَبَتَ أَنَّ تَنْفِيذَ الْأَمْرِ مَوْقُوفٌ عَلَى إِقْرَارِهِ وَرِضَاهُ.

Hakemlerin karı-kocanın rızası olmaksızın gönderilmesinin caiz olup olmadığı hususunda ihtilaf edilmiştir: İki görüşten en sahih olanına göre, onların rızası olmadan caiz değildir; erkeğin hakemi onun rızası olmaksızın boşayamaz, kadının hakemi de onun izni olmaksızın malı karşılığında hul' (anlaşmalı boşanma) yapamaz. Rey ehlinin (Hanefîlerin) görüşü de budur; zira Ali radıyallâhu anh, adam: “Ayrılığa gelince, hayır” dediğinde ona: “Kadının kabul ettiği gibi sen de kabul edinceye kadar yalan söyledin” demiştir. Böylece meselenin icrasının erkeğin kabul ve rızasına bağlı olduğu sabit olmuştur.

وَالْقَوْلُ الثَّانِي: يَجُوزُ بَعْثُ الْحَكَمَيْنِ دُونَ رِضَاهُمَا، وَيَجُوزُ لِحَكَمِ الزَّوْجِ أَنْ يُطَلِّقَ دُونَ رِضَاهُ وَلِحَكَمِ الْمَرْأَةِ أَنْ يَخْلَعَ دُونَ رِضَاهَا، إِذَا رَأَيَا الصَّلَاحَ، كَالْحَاكِمِ يَحْكُمُ بَيْنَ الْخَصْمَيْنِ وَإِنْ لَمْ يَكُنْ عَلَى وَفْقِ مُرَادِهِمَا، وَبِهِ قَالَ مَالِكٌ، وَمَنْ قَالَ بِهَذَا قَالَ: لَيْسَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِ عَلِيٍّ ﵁ لِلرَّجُلِ حَتَّى تُقِرَّ: أَنَّ رِضَاهُ شَرْطٌ، بَلْ مَعْنَاهُ: أَنَّ الْمَرْأَةَ رَضِيَتْ بِمَا فِي كِتَابِ اللَّهِ [فَقَالَ الرَّجُلُ: أَمَّا الْفُرْقَةُ فَلَا يَعْنِي: الْفُرْقَةُ لَيْسَتْ فِي كِتَابِ اللَّهِ] ، فَقَالَ عَلِيٌّ: كَذَّبْتَ، حَيْثُ أَنْكَرْتَ أَنَّ الْفُرْقَةَ فِي كِتَابِ اللَّهِ، بَلْ هِيَ فِي كِتَابِ اللَّهِ، [فَإِنَّ

İkinci görüşe göre ise: Karı-kocanın rızası olmaksızın hakemlerin gönderilmesi caizdir; [hakemler] maslahat gördükleri takdirde kocanın hakeminin onun rızası olmaksızın boşaması, kadının hakeminin de onun rızası olmaksızın hul' (bedel karşılığı boşanma) yapması caizdir; tıpkı hâkimin, iki hasmın arzusuna uygun olmasa bile aralarında hüküm vermesi gibi. Mâlik de bu görüştedir. Bu görüşü savunanlar şöyle demiştir: Ali radıyallâhu anh'ın adama söylediği «sen ikrar edene kadar» sözünden kasıt, onun rızasının şart olduğu demek değildir; bilakis bunun anlamı şudur: Kadın Allah'ın Kitabı'nda olana razı oldu, [adam ise: «Ayrılığa gelince, hayır» dedi, yani: Ayrılık Allah'ın Kitabı'nda yoktur [demek istedi]]. Bunun üzerine Ali şöyle dedi: «Ayrılığın Allah'ın Kitabı'nda olduğunu inkâr etmekle yalan söyledin! Bilakis o Allah'ın Kitabı'nda vardır, [çünkü...

قَوْلَهُ تَعَالَى: {يُوَفِّقِ اللَّهُ بَيْنَهُمَا} يَشْتَمِلُ عَلَى الْفِرَاقِ وَغَيْرِهِ] (١) لِأَنَّ التَّوْفِيقَ أَنْ يَخْرُجَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا مِنَ الْوِزْرِ وَذَلِكَ تَارَةً يَكُونُ بِالْفُرْقَةِ وتارَةً بِصَلَاحِ حَالِهِمَا فِي الْوُصْلَةِ.

Yüce Allah'ın: {يُوَفِّقِ اللَّهُ بَيْنَهُمَا} “Allah onların aralarını bulur” kavli ayrılığı ve diğer durumları da kapsar] (١). Çünkü tevfik (aralarını bulmak), her birinin günahtan kurtulması demektir; bu da bazen ayrılıkla, bazen de evlilik bağını sürdürmedeki hallerinin ıslah edilmesiyle olur.

{وَاعْبُدُوا اللَّهَ وَلَا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا وَبِذِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَالْجَارِ ذِي الْقُرْبَى وَالْجَارِ الْجُنُبِ وَالصَّاحِبِ بِالْجَنْبِ وَابْنِ السَّبِيلِ وَمَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ مَنْ كَانَ مُخْتَالًا فَخُورًا (٣٦) }

{وَاعْبُدُوا اللَّهَ وَلَا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا وَبِذِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَالْجَارِ ذِي الْقُرْبَى وَالْجَارِ الْجُنُبِ وَالصَّاحِبِ بِالْجَنْبِ وَابْنِ السَّبِيلِ وَمَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ مَنْ كَانَ مُخْتَالًا فَخُورًا (٣٦)} “Allah'a ibadet edin ve O'na hiçbir şeyi ortak koşmayın. Ana babaya, akrabaya, yetimlere, yoksullara, yakın komşuya, uzak komşuya, yanınızdaki arkadaşa, yolcuya ve elinizin altındakilere (köle ve cariyelere) iyilik edin. Şüphesiz Allah, kendini beğenip böbürlenen kimseleri sevmez. (36)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَاعْبُدُوا اللَّهَ} أَيْ: وَحِّدُوهُ وَأَطِيعُوهُ، {وَلَا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا} [أَخْبَرَنَا أَبُو حَامِدٍ أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الصَّالِحِيُّ، أَنَا أَبُو الْحَسَنِ عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بِشْرَانَ، أَنَا عَلِيٌّ أَبُو إِسْمَاعِيلَ مُحَمَّدُ بْنُ مُحَمَّدٍ الصَّفَّارُ، أَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنْصُورٍ الرَّمَادِيُّ، أَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَنَا مَعْمَرٌ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مَيْمُونٍ الْأَوْدِيِّ] (٢) عَنْ مُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ ﵁ قَالَ: كُنْتُ رَدِيفَ النَّبِيِّ ﷺ فَقَالَ: "هَلْ تَدْرِي يَا مُعَاذُ مَا حَقُّ اللَّهِ عَلَى النَّاسِ؟ قَالَ قُلْتُ: اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَعْلَمُ، قَالَ: حَقُّهُ عَلَيْهِمْ أَنْ يَعْبُدُوهُ وَلَا يُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا، أَتَدْرِي يَا مُعَاذُ مَا حَقُّ النَّاسِ عَلَى اللَّهِ إِذَا فَعَلُوا ذَلِكَ؟ قَالَ: قُلْتُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَعْلَمُ، قَالَ: فَإِنَّ حَقَّ النَّاسِ عَلَى اللَّهِ أَنْ لَا يُعَذِّبَهُمْ، قَالَ قُلْتُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ أَلَا أُبَشِّرُ النَّاسَ؟ قَالَ: دَعْهُمْ يَعْمَلُونَ" (٣) .

Yüce Allah'ın: {وَاعْبُدُوا اللَّهَ} “Allah'a ibadet edin” yani O'nu birleyin ve O'na itaat edin, {وَلَا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا} “Ve O'na hiçbir şeyi ortak koşmayın” kavli. [Bize Ebû Hâmid Ahmed b. Abdillâh es-Sâlihî haber verdi, bize Ebu'l-Hasen Ali b. Muhammed b. Abdillâh b. Bişrân bildirdi, bize Ali Ebû İsmâil Muhammed b. Muhammed es-Saffâr bildirdi, bize Ahmed b. Mansûr er-Remâdî bildirdi, bize Abdürrezzâk bildirdi, bize Ma'mer, Ebû İshâk'tan, [o da] Amr b. Meymûn el-Evdî'den naklen bildirdi] (٢), [o da] Muâz b. Cebel radıyallâhu anh'tan şöyle dediğini rivayet etti: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in terkisinde binek üzerindeydim. Şöyle buyurdu: “Ey Muâz! Allah'ın insanlar üzerindeki hakkı nedir, bilir misin?” Ben: 'Allah ve Resûlü daha iyi bilir' dedim. Buyurdu ki: “O'nun onlar üzerindeki hakkı; O'na ibadet etmeleri ve O'na hiçbir şeyi ortak koşmamalarıdır. Peki, bunu yaptıkları takdirde insanların Allah üzerindeki hakkı nedir, bilir misin ey Muâz?” Ben: 'Allah ve Resûlü daha iyi bilir' dedim. Buyurdu ki: “İnsanların Allah üzerindeki hakkı ise, onlara azap etmemesidir.” Ben: 'Ey Allah'ın Resûlü! İnsanlara müjdelemeyeyim mi?' dedim. “Bırak onları, amel etsinler” buyurdu (٣).

قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا} بِرًّا بِهِمَا وَعَطْفًا عَلَيْهِمَا، {وَبِذِي الْقُرْبَى} أَيْ: أَحْسِنُوا بِذِي الْقُرْبَى، {وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ} [أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ أَحْمَدَ الْمُلْيَحِيُّ، أَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النُّعَيْمِيُّ، أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، أَنَا عَمْرُو بْنُ زُرَارَةَ، أَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ أَبِي حَازِمٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ ﵁ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ] (٤) "أَنَا وَكَافِلُ الْيَتِيمِ فِي الْجَنَّةِ هَكَذَا، وَأَشَارَ بِالسَّبَّابَةِ وَالْوُسْطَى وَفَرَّجَ بَيْنَهُمَا شَيْئًا" (٥) .

Yüce Allah'ın: {وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا} “Ana babaya iyilik edin” kavli; onlara iyilikle davranarak ve şefkat göstererek [iyilik edin demektir]. {وَبِذِي الْقُرْبَى} “Akrabaya” yani akrabaya da iyilik edin, {وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ} “Yetimlere ve yoksullara” [da iyilik edin]. [Bize Abdülvâhid b. Ahmed el-Muleyhî haber verdi, bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî bildirdi, bize Muhammed b. Yûsuf bildirdi, bize Muhammed b. İsmâil bildirdi, bize Amr b. Zürâre bildirdi, bize Abdülazîz b. Ebî Hâzim babasından, [o da] Sehl b. Sa'd radıyallâhu anh'tan naklen bildirdi] (٤) ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Ben ve yetimi gözeten kimse cennette böyleyizdir” ve şehadet parmağı ile orta parmağına işaret edip aralarını biraz açtı (٥).

[أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَعْقُوبَ الْكِسَائِيُّ، أَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَحْمُودٍ، أَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْخَلَّالُ، أَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُبَارَكٍ، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَيُّوبَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ زَحْرٍ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ يَزِيدَ عَنِ الْقَاسِمِ] عَنْ أَبِي أُمَامَةَ ﵁ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: "مَنْ مَسَحَ رَأْسَ يَتِيمٍ لَمْ يَمْسَحْهُ إِلَّا لِلَّهِ كَانَ لَهُ بِكُلِّ شَعْرَةٍ تَمُرُّ عَلَيْهَا يَدُهُ

[Bize Muhammed b. Ya'kūb el-Kisâî haber verdi, bize Abdullâh b. Mahmûd bildirdi, bize İbrâhîm b. Abdillâh el-Hallâl bildirdi, bize Abdullâh b. el-Mübârek bildirdi, Yahyâ b. Eyyûb'dan, o Abdullâh b. Zahr'dan, o Ali b. Yezîd'den, o el-Kāsım'dan], o da Ebû Ümâme'den radıyallâhu anh, o da Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem rivayet ettiğine göre şöyle buyurdu: «Kim bir yetimin başını sırf Allah rızası için okşarsa, elinin üzerinden geçtiği her bir kıl/saç teline karşılık kendisine...

حَسَنَاتٌ، وَمَنْ أَحْسَنَ إِلَى يَتِيمَةٍ أَوْ يَتِيمٍ عِنْدَهُ كُنْتُ أَنَا وَهُوَ فِي الْجَنَّةِ كَهَاتَيْنِ وَقَرَنَ بَيْنَ أُصْبَعَيْهِ" (١)

sevaplar verilir. Yanındaki bir yetim kıza veya bir yetim erkeğe iyilik eden kimse ile ben cennette şu iki parmak gibi [birlikte] oluruz” ve iki parmağını bitiştirdi (١).

قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَالْجَارِ ذِي الْقُرْبَى} أَيْ: ذِي الْقَرَابَةِ، {وَالْجَارِ الْجُنُبِ} أَيِ: الْبَعِيدُ الَّذِي لَيْسَ بَيْنَكَ وَبَيْنَهُ قُرَابَةٌ. [أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ أَحْمَدَ الْمُلَيْحِيُّ، أَنَا أَبُو عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنُ أَبِي شُرَيْحٍ، أَنَا أَبُو الْقَاسِمِ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ الْبَغْوَيُّ، أَنَا عَلِيُّ بْنُ الْجَعْدِ، أَنَا شُعْبَةُ عَنْ أَبِي عِمْرَانَ الْجَوْنِيِّ قَالَ: سَمِعْتُ] طَلْحَةَ قَالَ: قَالَتْ عَائِشَةُ ﵂: يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ لِي جَارَيْنِ فَإِلَى أَيِّهِمَا أُهْدِيَ؟ قَالَ: "إِلَى أَقْرَبِهِمَا مِنْكِ بَابًا" (٢) .

Yüce Allah'ın: {وَالْجَارِ ذِي الْقُرْبَى} “Yakın komşuya” kavli; yani akrabalık bağı bulunan komşuya demektir. {وَالْجَارِ الْجُنُبِ} “Uzak komşuya” kavli ise; seninle kendisi arasında bir akrabalık bağı bulunmayan uzak komşudur. [Bize Abdülvâhid b. Ahmed el-Muleyhî haber verdi, bize Ebû Abdirrahmân b. Ebî Şüreyh bildirdi, bize Ebu'l-Kâsım Abdullâh b. Muhammed b. Abdilazîz el-Begavî bildirdi, bize Ali b. el-Ca'd bildirdi, bize Şu'be, Ebû İmrân el-Cevnî'den haber verip dedi ki: Duydum ki] Talha şöyle dedi: Âişe radıyallâhu anhâ: 'Ey Allah'ın Resûlü! Benim iki komşum var, hangisine hediye vereyim?' dedi. Buyurdu ki: “Kapısı sana en yakın olana” (٢).

أَخْبَرَنَا الْأُسْتَاذُ الْإِمَامُ أَبُو الْقَاسِمِ عَبْدُ الْكَرِيمِ بْنُ هَوَازِنٍ الْقُشَيْرِيُّ، أَنَا أَبُو نُعَيْمٍ عَبْدُ الْمَلِكِ بْنُ الْحَسَنِ الإِسْفَرَاينِيُّ، أَنَا أَبُو عُوَانَةَ يَعْقُوبُ بْنُ إِسْحَاقَ، أَنَا يَزِيدُ بْنُ سِنَانٍ، أَخْبَرَنَا عُثْمَانُ بْنُ عُمَرَ، أَخْبَرَنَا أَبُو عَامِرٍ الْخَزَّازُ، عَنْ أَبِي عِمْرَانَ الْجَوْنِيِّ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الصَّامِتِ عَنْ أَبِي ذَرٍّ ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "لَا تَحْقِرَنَّ مِنَ الْمَعْرُوفِ شَيْئًا وَلَوْ أَنْ تَلْقَى أَخَاكَ بِوَجْهٍ طَلْقٍ، وَإِذَا طَبَخْتَ مَرَقَةً فَأَكْثِرْ مَاءَهَا وَاغْرِفْ لِجِيرَانِكَ مِنْهَا" (٣) .

Bize Üstad İmam Ebu'l-Kâsım Abdülkerîm b. Hevâzin el-Kuşeyrî haber verdi, bize Ebû Nuaym Abdülmelik b. el-Hasen el-İsferâyînî bildirdi, bize Ebû Avâne Ya'kūb b. İshâk bildirdi, bize Yezîd b. Sinân bildirdi, bize Osmân b. Ömer haber verdi, bize Ebû Âmir el-Hazzâz, Ebû İmrân el-Cevnî'den, [o da] Abdullâh b. es-Sâmit'ten, [o da] Ebû Zer radıyallâhu anh'tan haber verdi ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Kardeşini güler yüzle karşılamak bile olsa, iyilikten hiçbir şeyi küçük görme. Bir çorba pişirdiğin zaman suyunu çok koy ve komşularına ondan ikram et” (٣).

أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ أَحْمَدَ الْمُلَيْحِيُّ، أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النُّعَيْمِيُّ، أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مِنْهَالٍ، أَنَا يَزِيدُ بْنُ زُرَيْعٍ، أَنَا عُمَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ أَبِيهِ عَنْ ابْنِ عُمَرَ ﵄ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "مَا زَالَ جِبْرِيلُ يُوصِينِي بِالْجَارِ حَتَّى ظَنَنْتُ أَنَّهُ سَيْوَرِّثُهَ" (٤) .

Bize Abdülvâhid b. Ahmed el-Muleyhî haber verdi, bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî haber verdi, bize Muhammed b. Yûsuf bildirdi, bize Muhammed b. İsmâil bildirdi, bize Muhammed b. Minhâl bildirdi, bize Yezîd b. Zürey' bildirdi, bize Ömer b. Muhammed babasından, [o da] İbn Ömer radıyallâhu anhümâ'dan haber verdi ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Cebrail bana komşu hakkını tavsiye etmeye o kadar devam etti ki, neredeyse komşuyu komşuya vâris kılacak sandım” (٤).

قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَالصَّاحِبِ بِالْجَنْبِ} يَعْنِي: الرَّفِيقَ فِي السَّفَرِ، قَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄ وَجَمَاعَةٌ وَعِكْرِمَةُ وَقَتَادَةُ، وَقَالَ عَلِيٌّ وَعَبْدُ اللَّهِ وَالنَّخَعِيُّ: هُوَ الْمَرْأَةُ تَكُونُ مَعَهُ إِلَى جَنْبِهِ، وَقَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ وَابْنُ زَيْدٍ: هُوَ الَّذِي يَصْحَبُكَ رَجَاءَ نَفْعِكَ.

Yüce Allah'ın: {وَالصَّاحِبِ بِالْجَنْبِ} “Yanınızdaki arkadaşa” kavli; yani yolculuktaki yol arkadaşına demektir. Bunu İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ, bir cemaat, İkrime ve Katâde söylemiştir. Ali, Abdullâh ve en-Nehaî ise şöyle demiştir: O, kişinin yanında bulunan hanımıdır. İbn Cüreyc ve İbn Zeyd de şöyle demiştir: O, senin faydanı umarak sana yoldaşlık eden kimsedir.

{وَابْنِ السَّبِيلِ} قِيلَ: هُوَ الْمُسَافِرُ لِأَنَّهُ مُلَازِمٌ لِلسَّبِيلِ، وَالْأَكْثَرُونَ: عَلَى أَنَّهُ الضَّيْفُ، أَخْبَرَنَا الْأُسْتَاذُ الْإِمَامُ أَبُو الْقَاسِمِ عَبْدُ الْكَرِيمِ بْنُ هَوَازِنَ الْقُشَيْرِيُّ، أَنَا أَبُو نُعَيْمٍ عَبْدُ الْمَلِكِ بْنُ الْحَسَنِ الِاسْفَرَايِينِيُّ، أَنَا أَبُو عُوَانَةَ يَعْقُوبُ بْنُ إِسْحَاقَ، أَنَا شُعَيْبُ بْنُ عَمْرٍو الدِّمَشْقِيُّ، أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، أَنَّهُ سَمِعَ نَافِعَ بْنَ جُبَيْرٍ، عَنْ أَبِي شُرَيْحٍ الْخُزَاعِيِّ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: "مَنْ كَانَ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ

{وَابْنِ السَّبِيلِ} “Yolcuya da” [kavline gelince;] bunun yoldan ayrılmadığı için yolcu olduğu söylenmiştir. Çoğunluğa göre ise o misafirdir. Bize Üstat İmam Ebu'l-Kâsım Abdülkerîm b. Hevâzin el-Kuşeyrî haber verdi, bize Ebû Nuaym Abdülmelik b. el-Hasen el-İsferâyînî bildirdi, bize Ebû Avâne Ya'kūb b. İshâk bildirdi, bize Şuayb b. Amr ed-Dımaşkī bildirdi, bize Süfyân b. Uyeyne, Amr b. Dînâr'dan haber verdi; o, Nâfi' b. Cübeyr'in Ebû Şüreyh el-Huzâî'den rivayetle Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittiğini nakletti: “Kim Allah'a ve ahiret gününe inanıyorsa

فَلْيُحْسِنْ إِلَى جَارِهِ، وَمَنْ كَانَ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ فلْيكُرِمْ ضَيْفَهُ، وَمَنْ كَانَ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ فَلْيَقُلْ خَيْرًا أَوْ لِيَصْمُتْ" (١) .

komşusuna iyilik etsin. Kim Allah'a ve ahiret gününe inanıyorsa misafirine ikram etsin. Kim Allah'a ve ahiret gününe inanıyorsa ya hayır söylesin ya da sussun” (١).

أَخْبَرَنَا أَبُو الْحَسَنِ السَّرَخْسِيُّ، أَنَا زَاهِرُ بْنُ أَحْمَدَ أَنَا أَبُو إِسْحَاقَ الْهَاشِمِيُّ أَنَا أَبُو مُصْعَبٍ، عَنْ مَالِكٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي سَعِيدٍ الْمُقْبُرِيِّ، عَنْ أَبِي شُرَيْحٍ الْكَعْبِيِّ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: "مَنْ كَانَ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ فَلْيُكْرِمْ جَارَهُ، وَمَنْ كَانَ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ فَلْيَقُلْ خَيْرًا أَوْ لِيَصْمُتْ، وَمَنْ كَانَ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ فَلْيُكْرِمْ ضَيْفَهُ، جَائِزَتُهُ يَوْمٌ وَلَيْلَةٌ، وَالضِّيَافَةُ ثَلَاثَةُ أَيَّامٍ، وَمَا كَانَ بَعْدَ ذَلِكَ فَهُوَ صَدَقَةٌ، وَلَا يَحِلُّ أَنْ يَثْوِيَ -أَيْ: أَنْ يُقِيمَ -عِنْدَهُ حَتَّى يُحْرِجَهُ" (٢) .

Bize Ebu'l-Hasen es-Sarahsî haber verdi, bize Zâhir b. Ahmed bildirdi, bize Ebû İshâk el-Hâşimî bildirdi, bize Ebû Mus'ab, Mâlik'ten, [o da] Saîd b. Ebî Saîd el-Makbürî'den, [o da] Ebû Şüreyh el-Ka'bî'den bildirdi ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Kim Allah'a ve ahiret gününe inanıyorsa komşusuna ikram etsin. Kim Allah'a ve ahiret gününe inanıyorsa ya hayır söylesin ya da sussun. Kim Allah'a ve ahiret gününe inanıyorsa misafirine ikram etsin. Misafirin caizesi (özel ağırlanma hakkı) bir gün ve bir gecedir. Misafirlik ise üç gündür; bundan sonrası sadakadır. Misafirin, ev sahibini sıkıntıya sokacak kadar onun yanında gecelemesi -yani kalması- helal olmaz” (٢).

قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَمَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ} أَيْ: الْمَمَالِيكُ أَحْسِنُوا إِلَيْهِمْ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ الْمَرْوَزِيُّ أَخْبَرَنَا أَبُو الْعَبَّاسِ الطَّحَّانُ، أَنَا أَبُو أَحْمَدَ مُحَمَّدُ بْنُ قُرَيْشٍ، أَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ الْمَكِّيُّ أَنَا أَبُو عَبِيدٍ الْقَاسِمُ بْنُ سَلَامٍ، أَنَا يَزِيدُ، عَنْ هَمَّامٍ، عَنْ قَتَادَةُ، عَنْ صَالِحٍ أَبِي الْخَلِيلِ، عَنْ سَفِينَةَ، عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ ﵂ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ كَانَ يَقُولُ فِي مَرَضِهِ: "الصَّلَاةَ وَمَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ" (٣) ، فَجَعَلَ يَتَكَلَّمُ وَمَا يَفِيضُ بِهَا لِسَانُهُ.

Yüce Allah'ın: {وَمَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ} “Ve elinizin altındakilere” kavli; yani köle ve cariyelere de iyilik edin demektir. Bize Muhammed b. el-Hasen el-Mervezî haber verdi, bize Ebu'l-Abbâs et-Tahhân haber verdi, bize Ebû Ahmed Muhammed b. Kureyş bildirdi, bize Ali b. Abdilazîz el-Mekkî bildirdi, bize Ebû Ubeyd el-Kâsım b. Sellâm bildirdi, bize Yezîd, Hemmâm'dan, [o da] Katâde'den, [o da] Sâlih Ebü'l-Halîl'den, [o da] Sefîne'den, [o da] Ümmü Seleme radıyallâhu anhâ'dan bildirdi ki Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem hastalığı esnasında şöyle buyuruyordu: “Namaza ve elinizin altındakilere [dikkat edin]” (٣). Dili tam telaffuz etmeye güç yetiremez hale gelinceye kadar bunu söyleyip durdu.

أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ أَحْمَدَ الْمُلَيْحِيُّ، أَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النُّعَيْمِيُّ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، أَنَا عُمَرُ بْنُ حَفْصٍ، أَنَا أَبِي، أَنَا الْأَعْمَشُ، عَنِ الْمَعْرُورِ، عَنْ أَبِي ذَرٍّ ﵁ قَالَ: رَأَيْتُ عَلَيْهِ بُرْدًا وَعَلَى غُلَامِهِ بُرْدٌ، فَقُلْتُ: لَوْ أَخَذْتَ هَذَا فَلَبِسْتَهُ كَانَا حُلَّةً وَأَعْطَيْتَهُ ثَوْبًا آخَرَ، فَقَالَ: كَانَ بَيْنِي وَبَيْنَ رَجُلٍ كَلَامٌ وَكَانَتْ أُمُّهُ أَعْجَمِيَّةً فَنِلْتُ مِنْهَا فَذَكَرَنِي إِلَى النَّبِيِّ ﷺ، فَقَالَ لِي أَسَابَبْتَ فُلَانًا؟ قُلْتُ: نَعَمْ، قَالَ: أَفَنِلْتَ أُمَّهُ؟ قُلْتُ: نَعَمْ، قَالَ إِنَّكَ امْرُؤٌ فِيكَ جَاهِلِيَّةٌ، قُلْتُ: عَلَى سَاعَتِي هَذِهِ مِنْ كِبَرِ السِّنِّ؟ قَالَ: نَعَمْ، هُمْ إِخْوَانُكُمْ جَعَلَهُمُ اللَّهُ تَحْتَ أَيْدِيكُمْ، فَمَنْ جَعَلَ اللَّهُ أَخَاهُ تَحْتَ يَدِهِ فَلْيُطْعِمْهُ مِمَّا يَأْكُلُ وَلْيُلْبِسْهُ مِمَّا يَلْبَسُ وَلَا يُكَلِّفْهُ مِنَ الْعَمَلِ مَا يَغْلِبُهُ، فَإِنَّ كَلَّفَهُ مَا يَغْلِبُهُ فَلْيُعِنْهُ عَلَيْهِ" (٤) .

Bize Abdülvâhid b. Ahmed el-Muleyhî haber verdi, bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî bildirdi, bize Muhammed b. Yûsuf haber verdi, bize Muhammed b. İsmâil bildirdi, bize Ömer b. Hafs bildirdi, bize babam bildirdi, bize el-A'meş, el-Ma'rûr'dan haber verdi, [o da] Ebû Zer radıyallâhu anh'tan rivayet etti: Onun üzerinde bir bürde (hırka), kölesinin üzerinde de bir bürde gördüm ve: 'Şunu alıp giyseydin ikisi bir takım elbise olurdu, ona da başka bir elbise verseydin ya' dedim. Bunun üzerine şöyle dedi: Benimle bir adam arasında tartışma geçmişti; annesi yabancı (Arap olmayan) bir kadındı, ben de onu annesinden dolayı ayıpladım. O da beni Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e şikâyet etti. Peygamber bana: “Falan kişiye sövdün mü?” buyurdu. Ben: 'Evet' dedim. “Onun annesini mi ayıpladın?” buyurdu. Ben: 'Evet' dedim. “Sen kendisinde Cahiliye [adeti] kalmış bir kimsesin” buyurdu. Ben: 'Bu yaşlılık çağımda da mı?' dedim. “Evet” buyurdu, “Onlar sizin kardeşlerinizdir; Allah onları sizin ellerinizin altına vermiştir. Kimin kardeşi elinin altında ise, ona yediğinden yedirsin, giydiğinden giydirsin ve ona güç yetiremeyeceği işi yüklemesin. Şayet güç yetiremeyeceği bir işi yüklerse, o işte ona yardım etsin” (٤).

أَخْبَرَنَا الْإِمَامُ أَبُو الْحُسَيْنِ بْنُ مُحَمَّدٍ الْقَاضِي، أَنَا أَبُو طَاهِرٍ الزِّيَادَيُّ، أَخْبَرَنَا أَبُو بَكْرٍ مُحَمَّدُ بْنُ عَمْرِو بْنِ

Bize İmam Ebu'l-Hüseyn b. Muhammed el-Kâdî haber verdi, bize Ebû Tâhir ez-Ziyâdî bildirdi, bize Ebû Bekr Muhammed b. Amr b.

حَفْصٍ التَّاجِرُ، أَنَا سَهْلُ بْنُ عَمَّارٍ، أَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، أَخْبَرَنَا صَدَقَةُ بْنُ مُوسَى، عَنْ فَرْقَدٍ السَّبَخِيِّ، عَنْ مُرَّةَ الطَّيِّبِ، عَنْ أَبِي بَكْرٍ ﵁ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: "لَا يَدْخُلُ الْجَنَّةَ سَيِّئُ الْمَلَكَةِ" (١) .

Hafs et-Tâcir haber verdi, bize Sehl b. Ammâr bildirdi, bize Yezîd b. Hârûn bildirdi, bize Sadaka b. Mûsâ, Ferkad es-Sebahî'den, [o da] Mürre et-Tayyib'den, [o da] Ebû Bekr radıyallâhu anh'tan, [o da] Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğunu haber verdi: “Elindekilere (köle ve hizmetçilerine) kötü davranan kimse cennete giremez” (١).

{إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ مَنْ كَانَ مُخْتَالًا فَخُورًا} الْمُخْتَالُ: الْمُتَكَبِّرُ، وَالْفَخُورُ: الَّذِي يَفْتَخِرُ عَلَى النَّاسِ بِغَيْرِ الْحَقِّ تَكَبُّرًا، ذَكَرَ هَذَا بَعْدَمَا ذَكَرَ مِنَ الْحُقُوقِ، لِأَنَّ الْمُتَكَبِّرَ يَمْنَعُ الْحَقَّ تَكَبُّرًا.

{إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ مَنْ كَانَ مُخْتَالًا فَخُورًا} “Şüphesiz Allah, kendini beğenip böbürlenen kimseleri sevmez.” el-Muhtâl (الْمُخْتَالُ): kibirli kimsedir; el-fahûr (الْفَخُورُ) ise kibirlenerek insanlara karşı haksız yere övünen kimsedir. Bu hakları zikrettikten sonra bunu zikretmiştir, çünkü kibirli kimse kibrinden ötürü hakkı vermekten kaçınır.

أَخْبَرَنَا حَسَّانُ بْنُ سَعِيدٍ الْمَنِيعِيُّ، أَنَا أَبُو طَاهِرٍ الزِّيَادِيُّ، أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْحُسَيْنِ الْقَطَّانُ، أَنَا أَحْمَدُ بْنُ يُوسُفَ السُّلَمِيُّ، أَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ أَنَا مَعْمَرٌ، عَنْ هَمَّامِ بْنِ مُنَبِّهٍ، قَالَ: أَنَا أَبُو هُرَيْرَةَ ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "بَيْنَمَا رَجُلٌ يَتَبَخْتَرُ فِي بُرْدَيْنِ وَقَدْ أَعْجَبَتْهُ نَفْسُهُ خَسَفَ اللَّهُ بِهِ الْأَرْضَ فَهُوَ يَتَجَلْجَلُ فِيهَا إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ" (٢) .

Bize Hassân b. Saîd el-Menîî haber verdi, bize Ebû Tâhir ez-Ziyâdî bildirdi, bize Muhammed b. el-Hüseyn el-Kattân bildirdi, bize Ahmed b. Yûsuf es-Sülemî bildirdi, bize Abdürrezzâk bildirdi, bize Ma'mer, Hemmâm b. Münebbih'ten bildirdi; o dedi ki: Bize Ebû Hüreyre radıyallâhu anh haber verdi, dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Bir adam iki parçalı güzel elbisesi içinde kendini beğenmiş bir halde çalımlı çalımlı yürürken, Allah onu yerin dibine batırdı; o, kıyamet gününe kadar orada debelenip batmaya devam edecektir” (٢).

أَخْبَرَنَا أَبُو الْحَسَنِ السَّرَخْسِيُّ، أَنَا زَاهِرُ بْنُ أَحْمَدَ، أَنَا أَبُو إِسْحَاقَ الْهَاشِمِيُّ، أَنَا أَبُو مُصْعَبٍ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ نَافِعٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ ﵄ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: "لَا يَنْظُرُ اللَّهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِلَى مَنْ جَرَّ ثَوْبَهُ خُيَلَاءَ" (٣) .

Bize Ebu'l-Hasen es-Sarahsî haber verdi, bize Zâhir b. Ahmed bildirdi, bize Ebû İshâk el-Hâşimî bildirdi, bize Ebû Mus'ab, Mâlik'ten, [o da] Nâfi'den, [o da] Abdullâh b. Ömer radıyallâhu anhümâ'dan bildirdi ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Allah kıyamet gününde, elbisesini kibir ve gururla [yerde] sürüyen kimsenin yüzüne bakmaz” (٣).

{الَّذِينَ يَبْخَلُونَ وَيَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبُخْلِ وَيَكْتُمُونَ مَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَأَعْتَدْنَا لِلْكَافِرِينَ عَذَابًا مُهِينًا (٣٧) }

{الَّذِينَ يَبْخَلُونَ وَيَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبُخْلِ وَيَكْتُمُونَ مَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَأَعْتَدْنَا لِلْكَافِرِينَ عَذَابًا مُهِينًا (٣٧)} “Onlar cimrilik eden, insanlara da cimriliği emreden ve Allah'ın kendi lütfundan kendilerine verdiklerini gizleyen kimselerdir. Biz o kâfirlere alçaltıcı bir azap hazırladık. (37)”

{الَّذِينَ يَبْخَلُونَ} الْبُخْلُ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ: مَنْعُ السَّائِلِ مِنْ فَضْلِ مَا لَدَيْهِ، وَفِي الشَّرْعِ: مَنْعُ الْوَاجِب، {وَيَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبُخْلِ} قَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ {بِالْبَخَلِ} بِفَتْحِ الْبَاءِ وَالْخَاءِ، وَكَذَلِكَ فِي سُورَةِ الْحَدِيدِ، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِضَمِّ الْبَاءِ وَسُكُونِ الْخَاءِ، نَزَلَتْ فِي الْيَهُودِ بَخِلُوا بِبَيَانِ صِفَةِ مُحَمَّدٍ ﷺ وَكَتَمُوهَا .

{الَّذِينَ يَبْخَلُونَ} “Onlar cimrilik eden kimselerdir”. el-Buhl (الْبُخْلُ - cimrilik), Arapların dilinde: [Kişinin] elindeki ihtiyaç fazlası şeyden isteyene vermemesidir; şeriatta ise: Vacip olanı vermemektir. {وَيَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبُخْلِ} “ve insanlara da cimriliği emrederler”. Hamza ve Kisâî, bâ ve hâ harflerinin fethasıyla {بِالْبَخَلِ} [el-Bahel] şeklinde okumuşlardır; Hadîd sûresinde de böyledir. Diğer [kıraat imamları] ise bâ'nın dammesi ve hâ'nın sükûnu ile [el-Buhl şeklinde] okumuşlardır. [Bu ayet], Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in vasfını açıklamada cimrilik edip onu gizleyen Yahudiler hakkında inmiştir.

قَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: هَذَا فِي كِتْمَانِ الْعِلْمِ (١) .

Saîd b. Cübeyr şöyle demiştir: Bu, ilmi gizlemek hakkındadır (١).

وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄ وَابْنُ زَيْدٍ: نَزَلَتْ فِي كَرَدْمِ بْنِ زَيْدٍ وَحُيَيِّ بْنِ أَخْطَبَ وَرِفَاعَةَ بْنِ زَيْدِ بْنِ التَّابُوتِ وَأُسَامَةَ بْنِ حَبِيبٍ وَنَافِعِ بْنِ أَبِي نَافِعٍ وَبَحْرِيِّ بْنِ عَمْرٍو كَانُوا يَأْتُونَ رِجَالًا مِنَ الْأَنْصَارِ وَيُخَالِطُونَهُمْ فَيَقُولُونَ لَا تُنْفِقُوا أَمْوَالَكُمْ فَإِنَّا نَخْشَى عَلَيْكُمُ الْفَقْرَ وَلَا تَدْرُونَ مَا يَكُونُ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى هَذِهِ الْآيَةَ: {وَيَكْتُمُونَ مَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ} يَعْنِي الْمَالَ، وَقِيلَ: يَعْنِي يَبْخَلُونَ بِالصَّدَقَةِ {وَأَعْتَدْنَا لِلْكَافِرِينَ عَذَابًا مُهِينًا}

İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ ve İbn Zeyd şöyle demişlerdir: Bu ayet Kardem b. Zeyd, Huyey b. Ahtab, Rifâa b. Zeyd b. et-Tâbût, Üsâme b. Habîb, Nâfi' b. Ebî Nâfi' ve Bahrî b. Amr hakkında inmiştir. Onlar Ensâr'dan bazı adamların yanına gelir, onlarla oturup kalkar ve: "Mallarınızı infak etmeyin; zira biz sizin adınıza fakirlikten korkuyoruz, ileride ne olacağını da bilemezsiniz" derlerdi. Bunun üzerine Yüce Allah şu ayeti indirdi: {وَيَكْتُمُونَ مَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ} “Ve Allah’ın kendi lütfundan kendilerine verdiklerini gizlerler.” Yani malı [gizlerler]. Bir rivayette de: Yani sadaka vermekten imtina edip cimrilik ederler, denilmiştir. {وَأَعْتَدْنَا لِلْكَافِرِينَ عَذَابًا مُهِينًا} “Ve Biz inkârcılar için alçaltıcı bir azap hazırladık.”

{وَالَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ رِئَاءَ النَّاسِ وَلَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلَا بِالْيَوْمِ الْآخِرِ وَمَنْ يَكُنِ الشَّيْطَانُ لَهُ قَرِينًا فَسَاءَ قَرِينًا (٣٨) وَمَاذَا عَلَيْهِمْ لَوْ آمَنُوا بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَأَنْفَقُوا مِمَّا رَزَقَهُمُ اللَّهُ وَكَانَ اللَّهُ بِهِمْ عَلِيمًا (٣٩) إِنَّ اللَّهَ لَا يَظْلِمُ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ وَإِنْ تَكُ حَسَنَةً يُضَاعِفْهَا وَيُؤْتِ مِنْ لَدُنْهُ أَجْرًا عَظِيمًا (٤٠) }

{وَالَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ رِئَاءَ النَّاسِ وَلَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلَا بِالْيَوْمِ الْآخِرِ وَمَنْ يَكُنِ الشَّيْطَانُ لَهُ قَرِينًا فَسَاءَ قَرِينًا (٣٨) وَمَاذَا عَلَيْهِمْ لَوْ آمَنُوا بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَأَنْفَقُوا مِمَّا رَزَقَهُمُ اللَّهُ وَكَانَ اللَّهُ بِهِمْ عَلِيمًا (٣٩) إِنَّ اللَّهَ لَا يَظْلِمُ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ وَإِنْ تَكُ حَسَنَةً يُضَاعِفْهَا وَيُؤْتِ مِنْ لَدُنْهُ أَجْرًا عَظِيمًا (٤٠)} “Onlar mallarını insanlara gösteriş için harcayan, Allah'a ve ahiret gününe inanmayan kimselerdir. Şeytan kime arkadaş olursa, o ne kötü bir arkadaştır! (38) Onlar Allah'a ve ahiret gününe iman edip Allah'ın kendilerine verdiği rızıktan infak etselerdi ne olurdu sanki? Allah onları hakkıyla bilendir. (39) Şüphesiz Allah zerre ağırlığınca bile haksızlık yapmaz. Eğer o zerre bir iyilik olursa onu kat kat artırır ve kendi katından büyük bir mükâfat verir. (40)”

{وَالَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ رِئَاءَ النَّاسِ وَلَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلَا بِالْيَوْمِ الْآخِرِ} مَحَلُّ "الَّذِينَ" نَصْبٌ، عَطْفًا عَلَى الَّذِينَ يَبْخَلُونَ، وَقِيلَ: خَفْضٌ عَطْفًا عَلَى قَوْلِهِ: وَ {أَعْتَدْنَا لِلْكَافِرِينَ} نَزَلَتْ فِي الْيَهُودِ، وَقَالَ السُّدِّيُّ: فِي الْمُنَافِقِينَ، وَقِيلَ: فِي مشركي مكة ٨٥/أالْمُتَّفِقِينَ عَلَى عَدَاوَةِ الرَّسُولِ ﷺ (١) .

{وَالَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ رِئَاءَ النَّاسِ وَلَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلَا بِالْيَوْمِ الْآخِرِ} “Onlar mallarını insanlara gösteriş için harcayan, Allah'a ve ahiret gününe inanmayan kimselerdir.” Buradaki “ellezîne” (الَّذِينَ) kelimesinin iraptaki yeri, cimrilik edenler kavline atıfla mansubdur; bir görüşe göre ise: {وَأَعْتَدْنَا لِلْكَافِرِينَ} “Kâfirlere hazırladık” kavline atıfla mecrurdur. Bu ayet Yahudiler hakkında inmiştir. Süddî: Münafıklar hakkında [inmiştir], demiştir. Bir görüşe göre ise Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem'e düşmanlıkta birleşen Mekke müşrikleri hakkında inmiştir (١).

{وَمَنْ يَكُنِ الشَّيْطَانُ لَهُ قَرِينًا} صَاحِبًا وَخَلِيلًا {فَسَاءَ قَرِينًا} أَيْ: فَبِئْسَ الشَّيْطَانُ قَرِينًا وَهُوَ نَصْبٌ عَلَى التَّفْسِيرِ، وَقِيلَ: عَلَى الْقَطْعِ بِإِلْقَاءِ الْأَلِفِ وَاللَّامِ كَمَا تَقُولُ: نِعْمَ رَجُلًا عَبْدُ اللَّهِ، وَكَمَا قَالَ تَعَالَى: "بِئْسَ لِلظَّالِمِينَ بَدَلًا" (الْكَهْفِ -٥٠) "سَاءَ مَثَلًا" (الْأَعْرَافِ -١٧٧) .

{وَمَنْ يَكُنِ الشَّيْطَانُ لَهُ قَرِينًا} “Şeytan kime arkadaş olursa” [yani] yoldaş ve dost olursa, {فَسَاءَ قَرِينًا} “O ne kötü bir arkadaştır!” yani şeytan ne kötü bir arkadaştır. Buradaki mansubluk tefsir (temyiz) üzere kılınmıştır; bir görüşe göre ise tıpkı “Zeyd ne güzel adamdır” sözünde ve Yüce Allah'ın: “Zalimler için ne kötü bir bedeldir!” (Kehf - 50) ve “Ne kötü bir misaldir!” (A'râf - 177) kavillerinde olduğu gibi harf-i tarifin hazfedilmesiyle kat' üzere mansubdur.

{وَمَاذَا عَلَيْهِمْ} أَيْ: مَا الَّذِي عَلَيْهِمْ وَأَيُّ شَيْءٍ عَلَيْهِمْ؟ {لَوْ آمَنُوا بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَأَنْفَقُوا مِمَّا رَزَقَهُمُ اللَّهُ وَكَانَ اللَّهُ بِهِمْ عَلِيمًا}

{وَمَاذَا عَلَيْهِمْ} “Ne olurdu sanki onlara” yani onların aleyhine ne olurdu ve onlara ne zarar gelirdi? {لَوْ آمَنُوا بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَأَنْفَقُوا مِمَّا رَزَقَهُمُ اللَّهُ وَكَانَ اللَّهُ بِهِمْ عَلِيمًا} “Allah'a ve ahiret gününe iman edip Allah'ın kendilerine verdiği rızıktan infak etselerdi! Allah onları hakkıyla bilendir.”

{إِنَّ اللَّهَ لَا يَظْلِمُ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ} [أَدْخَلَ ابْنُ عَبَّاسٍ يَدَهُ فِي التُّرَابِ ثُمَّ نَفَخَ فِيهَا وَقَالَ: كُلُّ وَاحِدٍ مِنْ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ ذَرَّةٌ، وَالْمُرَادُ أَنَّهُ لَا يَظْلِمُ. لَا قَلِيلًا وَلَا كَثِيرًا] . وَنَظْمُهُ: وَمَاذَا عَلَيْهِمْ لَوْ آمَنُوا بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَأَنْفَقُوا فَإِنَّ اللَّهَ لَا يَظْلِمُ أَيْ: لَا يَبْخَسُ وَلَا يُنْقِصُ أَحَدًا مِنْ ثَوَابِ عَمَلِهِ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ، وَزْنَ ذَرَّةٍ،

{إِنَّ اللَّهَ لَا يَظْلِمُ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ} “Şüphesiz Allah zerre ağırlığınca [bile] haksızlık etmez.” [İbn Abbâs elini toprağa soktu, sonra ona üfledi ve: “Bu şeylerin her biri birer zerredir. Kastedilen ise [Allah'ın] ne az ne çok hiçbir şekilde zulmetmeyeceğidir” dedi.] [Ayetin] söz dizimi (nazmı) şöyledir: “Ne olurdu sanki Allah'a ve ahiret gününe iman edip infak etselerdi; zira Allah zulmetmez”, yani hiç kimsenin amelinin sevabından bir zerre miktarı, bir zerre ağırlığı kadar [bile] eksiltmez ve noksanlaştırmaz.

وَالذَّرَّةُ: هِيَ النَّمْلَةُ الْحَمْرَاءُ الصَّغِيرَةُ، وَقِيلَ: الذَّرُّ أَجْزَاءُ الْهَبَاءِ فِي الْكُوَّةِ وَكُلُّ جُزْءٍ مِنْهَا ذَرَّةٌ وَلَا يَكُونُ لَهَا وَزْنٌ، وَهَذَا مَثَلٌ، يُرِيدُ: إِنَّ اللَّهَ لَا يَظْلِمُ شَيْئًا، كَمَا قَالَ فِي آيَةٍ أُخْرَى: "إِنَّ اللَّهَ لَا يَظْلِمُ النَّاسَ شَيْئًا" (يُونُسَ ٤٤)

Zerre (الذَّرَّةُ): Küçük kırmızı karıncadır. Bir görüşe göre zerr (الذَّرُّ), pencere deliğinden süzülen güneş ışığındaki toz zerreleridir; onlardan her bir parça bir zerredir ve onun bir ağırlığı yoktur. Bu bir temsildir; kastedilen ise başka bir ayette: “Şüphesiz Allah insanlara hiçbir şekilde haksızlık etmez” (Yûnus - 44) buyurduğu gibi, Allah'ın hiçbir şeye haksızlık etmeyeceğidir.

أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الصَّالِحِيُّ، أَنَا أَبُو عُمَرَ بَكْرُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْمُزْنِيُّ، أَنَا أَبُو بَكْرٍ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْحَفِيدُ، أَنَا الْحُسَيْنُ بْنُ الْفَضْلِ الْبَجَلِيُّ، أَنَا عَفَّانُ، أَنَا هَمَّامٌ، أَنَا قَتَادَةُ عَنْ أَنَسٍ ﵁ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: "إِنَّ اللَّهَ لَا يَظْلِمَ الْمُؤْمِنَ حَسَنَةً، يُثَابُ عَلَيْهَا الرِّزْقَ فِي الدُّنْيَا وَيُجْزَى بِهَا فِي الْآخِرَةِ"، قَالَ: "وَأَمَّا الْكَافِرُ فَيُطَعِّمُ بِحَسَنَاتِهِ فِي الدُّنْيَا حَتَّى إِذَا أَفْضَى إِلَى الْآخِرَةِ لَمْ يَكُنْ لَهُ حَسَنَةٌ يُعْطَى بِهَا خَيْرًا" (١) .

Bize Ahmed b. Abdillâh es-Sâlihî haber verdi, bize Ebû Ömer Bekr b. Muhammed el-Müzenî bildirdi, bize Ebû Bekr Muhammed b. Abdillâh el-Hafîd bildirdi, bize el-Hüseyn b. el-Fadl el-Becelî bildirdi, bize Affân bildirdi, bize Hemmâm bildirdi, bize Katâde, Enes radıyallâhu anh'tan bildirdi ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Şüphesiz Allah bir müminin hiçbir iyiliğine haksızlık etmez; dünyada onun karşılığında rızık verilir, ahirette de onunla mükâfatlandırılır.” Şöyle devam etti: “Kâfire gelince; dünyada yaptığı iyilikler karşılığında kendisine yedirilir, nihayet ahirete vardığında kendisine karşılığında hayır verilecek hiçbir iyiliği kalmaz” (١).

أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ الْمُلَيْحِيُّ، أَنَا أَبُو الطِّيبِ الرَّبِيعُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ حَاتِمٍ الْبَزَّارُ الطُّوسِيُّ، أَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ، أَنْ مُحَمَّدَ بْنَ يَحْيَى حَدَّثَهُمْ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَأَخْبَرَنَا أَبُو سَعِيدٍ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَحْمَدَ الطَّاهِرِيُّ، أَخْبَرَنَا جَدِّي أَبُو سَهْلٍ عَبْدُ الصَّمَدِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْبَزَّارُ، أَنَا أَبُو بَكْرٍ مُحَمَّدُ بْنُ زَكَرِيَّا الْعَذَافِرِيُّ، أَخْبَرَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الدَّبَرِيُّ أَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَنَا مَعْمَرٌ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "إِذَا خَلَصَ الْمُؤْمِنُونَ مِنَ النَّارِ وَأَمِنُوا، فَمَا مُجَادَلَةُ أَحَدِكُمْ لِصَاحِبِهِ فِي الْحَقِّ يَكُونُ لَهُ فِي الدُّنْيَا بِأَشَدَّ مُجَادَلَةً مِنَ الْمُؤْمِنِينَ لِرَبِّهِمْ فِي إِخْوَانِهِمُ الَّذِينَ أُدْخِلُو النَّارَ، قَالَ: يَقُولُونَ رَبَّنَا إِخْوَانَنَا كَانُوا يُصَلُّونَ مَعَنَا وَيَصُومُونَ مَعَنَا وَيَحُجُّونَ مَعَنَا فَأَدْخَلْتَهُمُ النَّارَ، قال: فيقول ذهبوا فَأَخْرِجُوا مَنْ عَرَفْتُمْ مِنْهُمْ فَيَأْتُونَهُمْ فَيَعْرِفُونَهُمْ بِصُوَرِهِمْ لَا تَأْكُلُ النَّارُ صُوَرَهُمْ فَمِنْهُمْ مَنْ أَخَذَتْهُ النَّارُ إِلَى أَنْصَافِ سَاقَيْهِ وَمِنْهُمْ مَنْ أَخَذَتْهُ إِلَى كَعْبَيْهِ فَيُخْرِجُونَهُمْ، فَيَقُولُونَ: رَبَّنَا قَدْ أَخْرَجْنَا مَنْ أَمَرْتَنَا، قَالَ: ثُمَّ يَقُولُ: أَخْرِجُوا مَنْ كَانَ فِي قَلْبِهِ وَزْنُ دِينَارٍ مِنَ الْإِيمَانِ، ثُمَّ مَنْ كَانَ فِي قَلْبِهِ وَزْنُ نِصْفِ دِينَارٍ، حَتَّى يَقُولَ: مَنْ كَانَ فِي قَلْبِهِ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ"، قَالَ أَبُو سَعِيدٍ ﵁: فَمَنْ لَمْ يُصَدِّقْ هَذَا فَلْيَقْرَأْ هَذِهِ الْآيَةَ: "إِنَّ اللَّهَ لَا يَظْلِمُ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ وَإِنْ تَكُ حَسَنَةً يُضَاعِفْهَا وَيُؤْتِ مِنْ لَدُنْهُ أَجْرًا عَظِيمًا" قَالَ: فَيَقُولُونَ رَبَّنَا قَدْ أَخْرَجْنَا مَنْ أَمَرْتَنَا فَلَمْ يَبْقَ فِي النَّارِ أَحَدٌ فِيهِ خَيْرٌ، ثُمَّ يَقُولُ اللَّهُ ﷿: شَفَعَتِ الْمَلَائِكَةُ، وَشَفَعَتِ الْأَنْبِيَاءُ، وَشَفَعَ الْمُؤْمِنُونَ، وَبَقِيَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ، قَالَ: فَيَقْبِضُ قَبْضَةً مِنَ النَّارِ، أَوْ قَالَ: قَبْضَتَيْنِ لَمْ يَعْمَلُوا لِلَّهِ خَيْرًا قَطُّ قَدِ احْتَرَقُوا حَتَّى صَارُوا حُمَمًا فَيُؤْتَى بِهِمْ إِلَى مَاءٍ يُقَالُ لَهُ: مَاءُ الْحَيَاةِ فَيَصُبُّ عَلَيْهِمْ فَيَنْبُتُونَ كَمَا تَنْبُتُ الْحَبَّةُ فِي حَمِيلِ السَّيْلِ، قَالَ: فَتَخْرُجُ أَجْسَادُهُمْ مِثْلَ اللُّؤْلُؤِ فِي أَعْنَاقِهِمُ الْخَاتَمُ: عُتَقَاءُ اللَّهِ فَيُقَالُ لَهُمْ: ادْخُلُوا الْجَنَّةَ فَمَا تَمَنَّيْتُمْ أَوْ رَأَيْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَهُوَ لَكُمْ، قَالَ فَيَقُولُونَ: رَبَّنَا أَعْطَيْتَنَا مَا لَمْ تُعْطِ أَحَدًا مِنَ الْعَالَمِينَ، قَالَ: فَيَقُولُ فَإِنَّ لَكُمْ أَفْضَلَ مِنْهُ، فَيَقُولُونَ: رَبَّنَا وَمَا أَفْضَلُ مِنْ ذَلِكَ؟ فَيَقُولُ: "رِضَايَ عَنْكُمْ فَلَا أَسْخَطُ عَلَيْكُمْ أَبَدًا" .

Bize Abdülvâhid el-Müleyhî haber verdi, bize Ebü't-Tayyib er-Rebî' b. Muhammed b. Ahmed b. Hâtim el-Bezzâr et-Tûsî bildirdi, bize Ahmed b. Muhammed b. el-Hasan bildirdi, Muhammed b. Yahyâ'nın kendilerine rivayet ettiğini söyledi, bize Abdürrezzâk haber verdi. [Yine] bize Ebû Saîd Abdullâh b. Ahmed et-Tâhirî haber verdi, bize dedem Ebû Sehl Abdussamed b. Abdirrahmân el-Bezzâr haber verdi, bize Ebû Bekr Muhammed b. Zekeriyyâ el-Azâfirî bildirdi, bize İshâk b. İbrâhîm ed-Deberî haber verdi, bize Abdürrezzâk bildirdi, bize Ma'mer, Zeyd b. Eslem'den, [o da] Atâ b. Yesâr'dan, [o da] Ebû Saîd el-Hudrî radıyallâhu anh'tan bildirdi ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Müminler cehennem ateşinden kurtulup güvende olduklarında, birinizin dünyada kendi hakkı hususunda arkadaşıyla tartışması, müminlerin ateşe atılan din kardeşleri hakkında Rablerine yalvarıp tartışmasından daha şiddetli olamaz.» [Ebû Saîd] dedi ki: Şöyle derler: 'Ey Rabbimiz! Kardeşlerimiz bizimle namaz kılıyor, bizimle oruç tutuyor ve bizimle haccediyorlardı; Sen ise onları ateşe soktun.' [Resûlullah] buyurdu ki: «Bunun üzerine [Allah]: 'Gidin, onlardan tanıdıklarınızı çıkarın' buyurur. Onlara gelirler ve yüzlerinden onları tanırlar. Zira ateş onların suretlerini yakmaz. Onlardan kimini ateş baldırlarının yarısına kadar, kimini de topuklarına kadar yakmıştır. Onları çıkarırlar ve: 'Rabbimiz! Bize emrettiğin kimseleri çıkardık' derler.» [Resûlullah] buyurdu ki: «Sonra [Allah] şöyle buyurur: 'Kalbinde bir dinar ağırlığında iman bulunan kimseleri de çıkarın. Sonra kalbinde yarım dinar ağırlığında iman bulunan kimseleri de çıkarın.' Hatta: 'Kalbinde bir zerre ağırlığında iman bulunan kimseleri de çıkarın' buyurur.» Ebû Saîd radıyallâhu anh dedi ki: Buna inanmayan şu ayeti okusun: { إِنَّ اللَّهَ لَا يَظْلِمُ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ وَإِنْ تَكُ حَسَنَةً يُضَاعِفْهَا وَيُؤْتِ مِنْ لَدُنْهُ أَجْرًا عَظِيمًا } “Şüphesiz Allah bir zerre ağırlığınca bile haksızlık etmez. Eğer [yapılan amel] bir iyilik olursa, onu kat kat artırır ve kendi katından büyük bir mükâfat verir.” [Ebû Saîd] dedi ki: [Müminler] derler ki: 'Ey Rabbimiz! Bize emrettiğin kimseleri çıkardık; ateşte içinde hayır namına bir şey bulunan kimse kalmadı.' Sonra Azîz ve Celîl olan Allah şöyle buyurur: «Melekler şefaat etti, peygamberler şefaat etti, müminler şefaat etti; geriye ise merhametlilerin en merhametlisi kaldı.» [Resûlullah] buyurdu ki: «Bunun üzerine [Allah] ateşten, Allah için hiçbir hayır işlememiş, yanıp kömüre dönmüş bir avuç dolusu -veya iki avuç dolusu- [insan] kabzeder (alır). Onlar hayat suyu denilen bir suya getirilirler ve üzerlerine [bu sudan] dökülür; sel birikintisinde biten bir yabani tohum gibi [yeniden] biterler.» Buyurdu ki: «Bedenleri inci gibi çıkar. Boyunlarında 'Allah'ın azatlıları' [yazılı] mühür bulunur. Onlara: 'Cennete girin, temenni ettiğiniz veya gördüğünüz her şey sizindir' denilir.» Buyurdu ki: «Bunun üzerine onlar: 'Ey Rabbimiz! Bize âlemlerden hiç kimseye vermediğin şeyleri verdin' derler. [Allah] da: 'Sizin için bundan daha üstünü de vardır' buyurur. Onlar: 'Ey Rabbimiz! Bundan daha üstünü ne olabilir ki?' derler. [Allah]: 'Benim sizden razı olmamdır; artık bundan sonra size asla gazap etmeyeceğim' buyurur.»

أَخْبَرَنَا أَبُو بَكْرٍ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي تَوْبَةَ، أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ الْحَرْثِ، أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَعْقُوبَ الْكِسَائِيُّ، أَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَحْمُودٍ، أَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْخَلَّالِ، أَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، عَنْ لَيْثِ بْنِ سَعْدٍ، حَدَّثَنِي عَامِرُ بْنُ يَحْيَى، عَنْ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْمَعَافِرِيِّ، ثُمَّ الْجِيلِيِّ، قَالَ: سَمِعْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ ﵄ يَقُولُ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "إِنَّ اللَّهَ يَسْتَخْلِصُ رَجُلًا مِنْ أمتي على رُؤوس الْخَلَائِقِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَيَنْشُرُ عَلَيْهِ تِسْعَةً وَتِسْعِينَ سِجِلًّا كُلُّ سِجِلٍّ مِثْلَ مَدِّ الْبَصَرِ، ثُمَّ يَقُولُ اللَّهُ: أَتُنْكِرُ مِنْ هَذَا شَيْئًا؟ أَظَلَمَكَ كَتَبَتِي الْحَافِظُونَ؟ فَيَقُولُ: لَا يَا رَبِّ، فَيَقُولُ: أَفَلَكَ عُذْرٌ أَوْ حَسَنَةُ؟ فَبُهِتَ الرَّجُلُ، قَالَ: لَا يَا رَبِّ، فَيَقُولُ: بَلَى إِنَّ لَكَ عِنْدَنَا حَسَنَةً وَإِنَّهُ لَا ظُلْمَ عَلَيْكَ الْيَوْمَ، فَتُخْرَجُ لَهُ بِطَاقَةٌ فِيهَا أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَأَنَّ مُحَمَّدًا عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ، فَيَقُولُ: أَحْضِرْ وَزْنَكَ، فَيَقُولُ: يَا رَبِّ مَا هَذِهِ الْبِطَاقَةُ مَعَ هَذِهِ السِّجِلَّاتِ، فَيَقُولُ: إِنَّكَ لَا تُظْلَمُ، قَالَ: فَتُوضَعُ السِّجِلَّاتُ فِي كِفَّةٍ وَالْبِطَاقَةُ فِي كِفَّةٍ، فَطَاشَتِ السِّجِلَّاتُ وَثَقُلَتِ الْبِطَاقَةُ، قَالَ: فَلَا يَثْقُلُ مَعَ اسْمِ اللَّهِ شَيْءٌ" (١) . وَقَالَ قَوْمٌ: هَذَا فِي الْخُصُومِ.

Bize Ebû Bekr Muhammed b. Abdillâh b. Ebî Tevbe haber verdi, bize Muhammed b. Ahmed b. el-Hâris bildirdi, bize Muhammed b. Ya'kūb el-Kisâî bildirdi, bize Abdullâh b. Mahmûd bildirdi, bize İbrâhîm b. Abdillâh b. el-Hallâl bildirdi, bize Abdullâh b. el-Mübârek, Leys b. Sa'd'dan bildirdi, bana Âmir b. Yahyâ, Ebû Abdirrahmân el-Meâfirî sonra el-Ceylî'den rivayet etti, dedi ki: Abdullâh b. Amr b. el-Âs radıyallâhu anhümâ'nın şöyle dediğini işittim: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Allah kıyamet gününde mahlûkatın huzurunda ümmetimden bir adamı seçip ayırır ve onun önüne her biri göz alabildiğine uzanan doksan dokuz amel defteri (sicil) açar. Sonra Allah: 'Bundan bir şey inkâr ediyor musun? Koruyucu kâtiplerim sana haksızlık etti mi?' buyurur. O da: 'Hayır ya Rabbi' der. Allah: 'Bir mazeretin yahut bir iyiliğin var mı?' buyurur. Adam şaşırıp kalır ve: 'Hayır ya Rabbi' der. Allah buyurur ki: 'Aksine, senin bizim katımızda bir iyiliğin vardır ve bugün sana asla haksızlık yapılmayacaktır.' Bunun üzerine içinde 'Eşhedü enlâ ilâhe illallâh ve eşhedü enne Muhammeden abdühû ve resûlüh' yazılı bir kart (bitâka) çıkarılır. Allah: 'Tartına şahit ol' buyurur. Adam: 'Ya Rabbi! Bu koca defterlerin yanında bu kart nedir ki?' der. Allah: 'Sana asla haksızlık edilmeyecektir' buyurur. Defterler bir kefeye, kart da diğer kefeye konur; defterler havaya uçar, kart ise ağır basar. Allah'ın isminin yanında hiçbir şey ağır gelemez” (١). Bir topluluk ise: Bu hasımlar (kul hakları) hakkındadır, demiştir.

وَرُوِيَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ ﵁: إِذَا كَانَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ جَمْعَ اللَّهُ الْأَوَّلِينَ وَالْآخَرِينَ ثُمَّ نَادَى مُنَادٍ أَلَا مَنْ كَانَ يَطْلُبُ مُظْلَمَةً فَلْيَجِيءْ إِلَى حَقِّهِ فَلْيَأْخُذْهُ، فَيَفْرَحُ الْمَرْءُ أَنْ يَذُوبَ (٢) لَهُ الْحَقُّ عَلَى وَالِدِهِ أَوْ وَلَدِهِ أَوْ زَوْجَتِهِ أَوْ أَخِيهِ، فَيَأْخُذُ مِنْهُ وَإِنْ كَانَ صَغِيرًا، وَمِصْدَاقُ ذَلِكَ فِي كِتَابِ اللَّهِ تَعَالَى: {فَإِذَا نُفِخَ فِي الصُّورِ فَلَا أَنْسَابَ بَيْنَهُمْ يَوْمَئِذٍ وَلَا يَتَسَاءَلُونَ} وَيُؤْتَى بِالْعَبْدِ فَيُنَادِي منادِ على رُؤوس الْأَوَّلِينَ وَالْآخَرِينَ: هَذَا فُلَانُ ابْنُ فُلَانٍ فَمَنْ كَانَ لَهُ عَلَيْهِ حَقٌّ فَلْيَأْتِ إِلَى حَقِّهِ فَيَأْخُذْهُ، وَيُقَالُ آتِ هَؤُلَاءِ حُقُوقَهُمْ فَيَقُولُ: يَا رَبِّ مِنْ أَيْنَ وَقَدْ ذَهَبَتِ الدُّنْيَا، فَيَقُولُ اللَّهُ ﷿ لِمَلَائِكَتِهِ انْظُرُوا فِي أَعْمَالِهِ الصَّالِحَةِ فَأَعْطَوْهُمْ مِنْهَا فَإِنْ بَقِيَ مِثْقَالُ ذَرَّةٍ مِنْ حَسَنَةٍ قَالَتِ الْمَلَائِكَةُ: يَا رَبَّنَا بَقِيَ لَهُ مِثْقَالُ ذَرَّةٍ مِنْ حَسَنَةٍ، فَيَقُولُ: ضَعِّفُوهَا لِعَبْدِي وَأَدْخِلُوهُ بِفَضْلِ رَحْمَتِي الْجَنَّةَ. وَمِصْدَاقُ ذَلِكَ فِي كِتَابِ اللَّهِ تَعَالَى: {إِنَّ اللَّهَ لَا يَظْلِمُ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ وَإِنْ تَكُ حَسَنَةً يُضَاعِفْهَا} وَإِنْ كَانَ عَبْدًا شَقِيًّا قَالَتِ الْمَلَائِكَةُ: إِلَهُنَا فَنِيَتْ حَسَنَاتُهُ وَبَقِيَ طَالِبُونَ؟ فَيَقُولُ اللَّهُ ﷿: خُذُوا مِنْ سَيِّئَاتِهِمْ فَأَضِيفُوهَا إِلَى سَيِّئَاتِهِ، ثُمَّ صُكُّوا لَهُ صَكًّا إِلَى النَّارِ (٣) .

Abdullâh b. Mes'ûd radıyallâhu anh'tan şöyle rivayet edilmiştir: Kıyamet günü olduğunda Allah öncekileri ve sonrakileri toplar; ardından bir münadi şöyle seslenir: “Haberiniz olsun! Kimin üzerinde bir kul hakkı alacağı varsa gelsin, hakkına varsın ve onu alsın!” Kişi babasından, çocuğundan, hanımından veya kardeşinden bir hak alacağı bulunmasına sevinir ve küçük bile olsa ondan hakkını alır. Yüce Allah'ın Kitabı'ndaki şu ayet bunun tasdikidir: {فَإِذَا نُفِخَ فِي الصُّورِ فَلَا أَنْسَابَ بَيْنَهُمْ يَوْمَئِذٍ وَلَا يَتَسَاءَلُونَ} “Sûra üflendiği zaman, artık o gün aralarında soy sop ilişkisi kalmaz ve birbirlerine [bir şey] soramazlar.” Kul getirilir ve bir münadi öncekilerin ve sonrakilerin huzurunda seslenir: “Bu falan oğlu falandır; kimin onun üzerinde bir hakkı varsa gelsin, hakkına varsın ve onu alsın!” Ona: “Şunlara haklarını ver” denilir. O: “Ya Rabbi! Dünya geçip gitmişken nereden vereyim?” der. Bunun üzerine Aziz ve Celil olan Allah meleklerine: “Onun salih amellerine bakın ve o amellerden alacaklılara verin” buyurur. Eğer geriye zerre ağırlığınca bir iyilik kalırsa melekler: “Rabbimiz! Onun zerre ağırlığınca bir iyiliği kaldı” derler. Allah da: “Kulum için onu kat kat artırın ve rahmetimin fazlıyla onu cennete sokun” buyurur. Yüce Allah'ın Kitabı'ndaki şu ayet bunun tasdikidir: {إِنَّ اللَّهَ لَا يَظْلِمُ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ وَإِنْ تَكُ حَسَنَةً يُضَاعِفْهَا} “Şüphesiz Allah zerre ağırlığınca bile haksızlık yapmaz. Eğer o zerre bir iyilik olursa onu kat kat artırır.” Şayet o bedbaht bir kul ise melekler: “İlahımız! Onun iyilikleri tükendi, geriye ise hak sahipleri kaldı” derler. Aziz ve Celil olan Allah: “Onların günahlarından alın, onun günahlarına ekleyin; sonra da onun için cehenneme gidiş fermanını yazın” buyurur (٣).

فَمَعْنَى الْآيَةِ هَذَا التَّأْوِيلِ: أَنَّ اللَّهَ لَا يَظْلِمُ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ لِلْخَصْمِ عَلَى الْخَصْمِ بَلْ أُخِذَ لَهُ مِنْهُ وَلَا

Ayetin bu te'vile göre anlamı şöyledir: Şüphesiz Allah, bir hasmın diğeri aleyhindeki zerre ağırlığınca [bir hakkı hususunda dahi] haksızlık yapmaz; aksine onun hakkı diğerinden [tastamam] alınır ve

يَظْلِمُ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ تَبْقَى لَهُ بَلْ يُثِيبُهُ عَلَيْهَا وَيُضَعِّفُهَا لَهُ، فَذَاكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَإِنْ تَكُ حَسَنَةً يُضَاعِفْهَا} قَرَأَ أَهْلُ الْحِجَازِ {حَسَنَةٌ} بِالرَّفْعِ، أَيْ: وَإِنْ تُوجَدُ حَسَنَةٌ، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِالنَّصْبِ عَلَى مَعْنَى: وَإِنْ تَكُ زِنَةُ الذَّرَّةِ حَسَنَةً يُضَاعِفْهَا، أَيْ: يَجْعَلُهَا أَضْعَافًا كَثِيرَةً. {وَيُؤْتِ مِنْ لَدُنْهُ أَجْرًا عَظِيمًا} قَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ ﵁: إِذَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى أَجْرًا عَظِيمًا فَمَنْ يُقَدِّرُ قَدْرَهُ؟ .

kendi lehine kalan zerre ağırlığınca [bir iyilikte de] asla haksızlık etmez, aksine ona karşılığını verir ve onu kat kat artırır. Yüce Allah'ın: {وَإِنْ تَكُ حَسَنَةً يُضَاعِفْهَا} “Eğer o bir iyilik olursa onu kat kat artırır” kavli işte budur. Hicaz ehli {حَسَنَةٌ} kelimesini merfû olarak (hasenetün şeklinde) okumuştur; yani “eğer bir iyilik bulunursa” demektir. Diğerleri ise: “Eğer o zerre ağırlığı bir iyilik olursa onu kat kat artırır” anlamında mansûb olarak okumuşlardır; yani onu katbekat fazla kılar. {وَيُؤْتِ مِنْ لَدُنْهُ أَجْرًا عَظِيمًا} “Ve kendi katından büyük bir mükâfat verir.” Ebû Hüreyre radıyallâhu anh şöyle demiştir: “Allah Teâlâ 'büyük bir mükâfat' buyurduğunda, artık onun değerini kim takdir edebilir?”

{فَكَيْفَ إِذَا جِئْنَا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ وَجِئْنَا بِكَ عَلَى هَؤُلَاءِ شَهِيدًا (٤١) يَوْمَئِذٍ يَوَدُّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَعَصَوُا الرَّسُولَ لَوْ تُسَوَّى بِهِمُ الْأَرْضُ وَلَا يَكْتُمُونَ اللَّهَ حَدِيثًا (٤٢) }

{فَكَيْفَ إِذَا جِئْنَا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ وَجِئْنَا بِكَ عَلَى هَؤُلَاءِ شَهِيدًا (٤١) يَوْمَئِذٍ يَوَدُّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَعَصَوُا الرَّسُولَ لَوْ تُسَوَّى بِهِمُ الْأَرْضُ وَلَا يَكْتُمُونَ اللَّهَ حَدِيثًا (٤٢) } “Her ümmetten bir şahit getirdiğimiz ve seni de bunların üzerine şahit kıldığımız zaman [hâlleri] nasıl olacak? (41) İnkâr edip peygambere isyan edenler, o gün yerle bir edilmeyi (yerin dibine batıp toprakla bir olmayı) isterler ve Allah’tan hiçbir sözü gizleyemezler. (42)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: {فَكَيْفَ إِذَا جِئْنَا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ} [أَيْ: فَكَيْفَ الْحَالُ وَكَيْفَ يَصْنَعُونَ إِذَا جِئْنَا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ] (١) يَعْنِي: بِنَبِيِّهَا يَشْهَدُ عَلَيْهِمْ بِمَا عَمِلُوا، {وَجِئْنَا بِكَ} يَا مُحَمَّدُ، {عَلَى هَؤُلَاءِ شَهِيدًا} شَاهِدًا يَشْهَدُ عَلَى جَمِيعِ الْأُمَمِ عَلَى مَنْ رَآهُ وَعَلَى مَنْ لَمْ يَرَهُ.

Yüce Allah'ın: {فَكَيْفَ إِذَا جِئْنَا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ} “Her ümmetten bir şahit getirdiğimiz zaman [hâlleri] nasıl olacak?” [Yani: Her ümmetten bir şahit getirdiğimiz zaman durum nasıl olacak ve ne yapacaklar?] (١) kavli, yani yaptıklarına şahitlik edecek peygamberlerini [getirdiğimizde]; {وَجِئْنَا بِكَ} “ve seni getirdiğimizde” ey Muhammed, {عَلَى هَؤُلَاءِ شَهِيدًا} “bunların üzerine bir şahit olarak”, yani gerek kendisini gören gerekse görmeyen bütün ümmetler aleyhine şahitlik eden bir şahit olarak [getirdiğimizde, durumları nice olur?]

أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ الْمُلَيْحِيُّ، أَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النُّعَيْمِيُّ، أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، أَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الْأَعْمَشِ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ عُبَيْدَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ ﵁ ٨٥/ب قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ "اقْرَأْ عَلَيَّ"، قُلْتُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ أَأَقْرَأُ عَلَيْكَ وَعَلَيْكَ أُنْزِلَ؟ قَالَ: نَعَمْ فَقَرَأْتُ سُورَةَ النِّسَاءِ حَتَّى إِذَا أَتَيْتُ هَذِهِ الْآيَةَ {فَكَيْفَ إِذَا جِئْنَا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ وَجِئْنَا بِكَ عَلَى هَؤُلَاءِ شَهِيدًا} قَالَ: "حَسْبُكَ الْآنَ" فَالْتَفَتَ إِلَيْهِ فَإِذَا عَيْنَاهُ تَذْرِفَانِ (٢) .

Bize Abdülvâhid el-Muleyhî bildirdi, bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî haber verdi, bize Muhammed b. Yûsuf haber verdi, bize Muhammed b. İsmâîl haber verdi, bize Muhammed b. Yûsuf haber verdi, bize Süfyân, el-A'meş'ten, o İbrâhim'den, o Abîde'den, o da Abdullâh b. Mes'ûd radıyallâhu anh'tan 85/b şöyle rivayet etti: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: “Bana [Kur'an] oku” buyurdu. Ben: “Yâ Resûlallah! [Kur'an] sana indirilmişken ben mi sana okuyayım?” dedim. “Evet” buyurdu. Bunun üzerine Nisâ Suresi'ni okudum; nihayet şu ayete geldim: {فَكَيْفَ إِذَا جِئْنَا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ وَجِئْنَا بِكَ عَلَى هَؤُلَاءِ شَهِيدًا} “Her ümmetten bir şahit getirdiğimiz ve seni de bunların üzerine şahit kıldığımız zaman [hâlleri] nasıl olacak?” [Bunun üzerine] “Şimdilik bu kadar yeter” buyurdu. Ona doğru baktım, bir de ne göreyim; iki gözünden yaşlar boşanıyordu (٢).

قَوْلُهُ ﷿: {يَوْمَئِذٍ} أَيْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، {يَوَدُّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَعَصَوُا الرَّسُولَ لَوْ تُسَوَّى بِهِمُ الْأَرْضُ} قَرَأَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ وَابْنُ عَامِرٍ "تَسَّوَّى " بِفَتْحِ التَّاءِ وَتَشْدِيدِ السِّينِ عَلَى مَعْنَى تَتَسَوَّى، فَأُدْغِمَتِ التَّاءُ الثَّانِيَةُ فِي السِّينِ، وَقَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ بِفَتْحِ التَّاءِ وَتَخْفِيفِ السِّينِ عَلَى حَذْفِ تَاءِ التَّفَعُّلِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى "لَا تَكَلَّمُ نَفْسٌ إِلَّا بِإِذْنِهِ" (هُودٍ -١١) وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِضَمِّ التَّاءِ وَتَخْفِيفِ السِّينِ عَلَى الْمَجْهُولِ، أَيْ: لَوْ سُوِّيَتْ بِهِمُ الْأَرْضُ وَصَارُوا هُمْ وَالْأَرْضُ شَيْئًا وَاحِدًا.

Aziz ve Celil olan Allah'ın: {يَوْمَئِذٍ} “O gün” yani kıyamet günü, {يَوَدُّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَعَصَوُا الرَّسُولَ لَوْ تُسَوَّى بِهِمُ الْأَرْضُ} “inkâr edip peygambere isyan edenler, yerle bir edilmeyi isterler” kavli hakkında: Medine ehli ve İbn Âmir, tefe''ul kalıbındaki ikinci tâ harfinin sîn harfine idğam edilmesiyle "تَتَسَوَّى" anlamında tâ'nın fethası ve sîn'in şeddesiyle "تَسَّوَّى" okumuşlardır. Hamza ve Kisâî ise, Yüce Allah'ın: “İzni olmadan hiçbir kimse konuşamaz” (Hûd - 105) kavlinde olduğu gibi tefe''ul tâ'sının hazfedilmesiyle tâ'nın fethası ve sîn'in şeddesiz haliyle okumuşlardır. Diğerleri ise meçhul (edilgen) fiil olarak tâ'nın dammesi ve sîn'in şeddesiz haliyle "تُسَوَّى" okumuşlardır; yani üzerlerine yer düzlense de kendileri ile yer tek bir şey haline gelse [diye temenni ederler].

وَقَالَ قَتَادَةُ وَأَبُو عُبَيْدَةَ: يَعْنِي لَوْ تَخَرَّقَتِ الْأَرْضُ فَسَاخُوا فِيهَا وَعَادُوا إِلَيْهَا ثُمَّ تُسَوَّى بِهِمْ، أَيْ: عَلَيْهِمُ الْأَرْضُ.

Katâde ve Ebû Ubeyde şöyle demiştir: Yani yer yarılsa da içine batsalar ve ona geri dönseler, sonra da yer üzerlerine düzlense [diye arzu ederler].

وَقِيلَ: وَدُّوا لَوْ أَنَّهُمْ لَمْ يُبْعَثُوا لِأَنَّهُمْ إِنَّمَا نُقِلُوا مِنَ التُّرَابِ، وَكَانَتِ الْأَرْضُ مُسْتَوِيَةً عَلَيْهِمْ.

Şöyle de denilmiştir: Onlar, sadece topraktan nakledilmiş oldukları için diriltilmemiş olmayı ve yerin üzerlerine düzlenmiş [olarak kalmasını] temenni ederler.

وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: يَقُولُ اللَّهُ ﷿ لِلْبَهَائِمِ وَالْوُحُوشِ وَالطَّيْرِ وَالسِّبَاعِ: كُونُوا تُرَابًا فَتُسَوَّى بِهِنَّ الْأَرْضُ، فَعِنْدَ ذَلِكَ يَتَمَنَّى الْكَافِرُ أَنْ لَوْ كَانَ تُرَابًا كَمَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: "وَيَقُولُ الْكَافِرُ يَا لَيْتَنِي كُنْتُ تُرَابًا" (النَّبَإِ ٤٠) .

Kelbî şöyle demiştir: Aziz ve Celil olan Allah ehlî hayvanlara, yabani hayvanlara, kuşlara ve yırtıcılara: “Toprak olun!” buyurur ve yer onlarla düzlenir. İşte o vakit kâfir, Yüce Allah'ın: “Kâfir de: 'Ah ne olurdu, ben bir toprak olaydım!' der” (en-Nebe 40) kavlinde buyurduğu gibi toprak olmayı temenni eder.

{وَلَا يَكْتُمُونَ اللَّهَ حَدِيثًا} قَالَ عَطَاءٌ: وَدُّوا لَوْ تُسَوَّى بِهِمُ الْأَرْضُ وَأَنَّهُمْ لَمْ يَكُونُوا كَتَمُوا أَمْرَ مُحَمَّدٍ ﷺ وَلَا نَعْتَهُ. وَقَالَ الْآخَرُونَ: بَلْ هُوَ كَلَامٌ مُسْتَأْنَفٌ، يَعْنِي: وَلَا يَكْتُمُونَ اللَّهَ حَدِيثًا لِأَنَّ مَا عَمِلُوا لَا يَخْفَى عَلَى اللَّهِ وَلَا يَقْدِرُونَ عَلَى كِتْمَانِهِ. وَقَالَ الْكَلْبِيُّ وَجَمَاعَةٌ: {وَلَا يَكْتُمُونَ اللَّهَ حَدِيثًا} لِأَنَّ جَوَارِحَهُمْ تَشْهَدُ عَلَيْهِمْ.

{وَلَا يَكْتُمُونَ اللَّهَ حَدِيثًا} “Ve Allah’tan hiçbir sözü gizleyemezler.” Atâ şöyle demiştir: Onlar yerle bir edilmeyi ve Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in durumunu da vasfını da gizlememiş olmayı temenni ederler. Diğerleri ise şöyle demiştir: Bilakis bu yeni bir cümledir; yani yaptıkları Allah'a gizli kalmayacağı ve onu gizlemeye güçleri yetmeyeceği için Allah'tan hiçbir sözü gizleyemezler. Kelbî ve bir grup ise: Organları onların aleyhine şahitlik edeceği için {وَلَا يَكْتُمُونَ اللَّهَ حَدِيثًا} “Allah'tan hiçbir sözü gizleyemezler” demişlerdir.

قَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: قَالَ رَجُلٌ لِابْنِ عَبَّاسٍ ﵄: إِنِّي أَجِدُ فِي الْقُرْآنِ أَشْيَاءَ تَخْتَلِفُ عَلَيَّ، قَالَ: هَاتِ مَا اخْتَلَفَ عَلَيْكَ، قَالَ: "فَلَا أَنْسَابَ بَيْنَهُمْ يَوْمَئِذٍ وَلَا يَتَسَاءَلُونَ" (الْمُؤْمِنُونَ -١٠١) ، "وَأَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلَى بَعْضٍ يَتَسَاءَلُونَ" (الطَّوْرِ -٢٥) وَقَالَ: "وَلَا يَكْتُمُونَ اللَّهَ حَدِيثًا"، وَقَالَ "وَاللَّهِ رَبِّنَا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ" (الْأَنْعَامِ -٢٣) فَقَدْ كَتَمُوا، وَقَالَ: "أَمِ السَّمَاءُ بَنَاهَا"، إِلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: "وَالْأَرْضَ بَعْدَ ذَلِكَ دَحَاهَا"، فَذَكَرَ خَلْقَ السَّمَاءِ قَبْلَ الْأَرْضِ، ثُمَّ قَالَ: "أَإِنَّكُمْ لَتَكْفُرُونَ بِالَّذِي خَلَقَ الْأَرْضَ فِي يَوْمَيْنِ"، إِلَى قَوْلِهِ: "طَائِعِينَ" (فُصِّلَتْ ٩-١١) فَذَكَرَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ خَلْقَ الْأَرْضِ قَبْلَ السَّمَاءِ، وَقَالَ: "وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا" "وَكَانَ اللَّهُ عَزِيزًا حَكِيمًا" فَكَأَنَّهُ كَانَ ثُمَّ مَضَى؟ .

Saîd b. Cübeyr şöyle dedi: Bir adam İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'ya: “Ben Kur'an'da bana çelişkili gelen bazı şeyler buluyorum” dedi. [İbn Abbâs]: “Sana çelişkili gelenleri getir” dedi. Adam dedi ki: “Artık o gün aralarında soy sop ilişkisi kalmaz ve birbirlerine [bir şey] soramazlar” (el-Mü'minûn - 101) ve “Birbirlerine yönelip sorarlar” (et-Tûr - 25); yine “Allah'tan hiçbir sözü gizleyemezler” buyurmuş, diğer yandan “Rabbimiz olan Allah'a andolsun ki biz ortak koşanlar değildik” (el-En'âm - 23) buyurmuştur ki böylece gizlemişlerdir; ve “Göğü O bina etti...” ayetinden Yüce Allah'ın “Ondan sonra da yeri yayıp döşedi” kavline kadar göğün yaratılışını yerden önce zikretmiş, sonra da: “Gerçekten siz, yeri iki günde yaratanı inkâr mı ediyorsunuz?...” kavlinden “İsteyerek geldik” (Fussilet 9-11) kavline kadar olan kısımda ise bu ayette yerin yaratılışını gökten önce zikretmiştir; yine “Allah çok bağışlayıcı, çok merhamet edici idi”, “Allah mutlak güç sahibi, hüküm ve hikmet sahibi idi” buyurmuştur, sanki öyleydi de sonra geçmişte mi kaldı?

فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: فَلَا أَنْسَابَ بَيْنَهُمْ فِي النَّفْخَةِ الْأُولَى قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: "وَنُفِخَ فِي الصُّورِ فَصَعِقَ مَنْ فِي السَّمَوَاتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ إِلَّا مَنْ شَاءَ اللَّهُ" (الزُّمَرِ -٦٨) ، فَلَا أَنْسَابَ عِنْدَ ذَلِكَ وَلَا يَتَسَاءَلُونَ، ثُمَّ فِي النَّفْخَةِ الْآخِرَةِ {أَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلَى بَعْضٍ يَتَسَاءَلُونَ} ، وَأَمَّا قَوْلُهُ: {مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ} {وَلَا يَكْتُمُونَ اللَّهَ حَدِيثًا} ، فَإِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ لِأَهْلِ الْإِخْلَاصِ ذُنُوبَهُمْ، فَيَقُولُ الْمُشْرِكُونَ: تَعَالَوْا نَقُلْ لَمْ نَكُنْ مُشْرِكِينَ، فَيُخْتَمُ عَلَى أَفْوَاهِهِمْ وَتَنْطِقُ أَيْدِيهِمْ فَعِنْدَ ذَلِكَ عُرِفَ أَنَّ اللَّهَ لَا يَكْتَمُ حَدِيثًا، وَعِنْدَهُ {يَوَدُّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَعَصَوُا الرَّسُولَ لَوْ تُسَوَّى بِهِمُ الْأَرْضُ} ، و {خَلَقَ الْأَرْضَ فِي يَوْمَيْنِ} ، ثُمَّ خَلَقَ السَّمَاءَ ثُمَّ اسْتَوَى إِلَى السَّمَاءِ فَسَوَّاهُنَّ فِي يَوْمَيْنِ آخَرَيْنِ ثُمَّ دَحَا الْأَرْضَ، وَدَحْيهَا: أَنْ أَخْرَجَ مِنْهَا الْمَاءَ وَالْمَرْعَى وَخَلَقَ الْجِبَالَ وَالْآكَامَ وَمَا بَيْنَهُمَا فِي يَوْمَيْنِ آخَرَيْنِ، فَقَالَ:: خَلَقَ الْأَرْضَ فِي يَوْمَيْنِ فَجُعِلَتِ الْأَرْضُ وَمَا فِيهَا مِنْ شَيْءٍ فِي أَرْبَعَةِ أَيَّامٍ، وَخُلِقَتِ السَّمَوَاتُ فِي يَوْمَيْنِ، {وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا} أَيْ: لَمْ يَزَلْ كَذَلِكَ، فَلَا يَخْتَلِفُ عَلَيْكَ الْقُرْآنُ فَإِنَّ كُلًّا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ (١) .

Bunun üzerine İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ şöyle dedi: “Aralarında soy sop ilişkisi kalmaz” ifadesi birinci sûra üflemededir; Yüce Allah: “Sûra üflenir de Allah'ın diledikleri müstesna göklerde olanlar da yerde olanlar da çarpılıp yıkılır” (ez-Zümer - 68) buyurmuştur. İşte o zaman ne soy sop kalır ne de birbirlerine sorarlar. Sonra son üflemede {أَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلَى بَعْضٍ يَتَسَاءَلُونَ} “Birbirlerine yönelip sorarlar”. O'nun: {مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ} “Biz ortak koşanlar değildik” ve {وَلَا يَكْتُمُونَ اللَّهَ حَدِيثًا} “Allah'tan hiçbir sözü gizleyemezler” kavline gelince; Allah ihlas ehlini günahlarını bağışlar, bunun üzerine müşrikler: 'Gelin biz de müşrik değildik diyelim' derler. Bunun üzerine ağızları mühürlenir ve elleri konuşur; işte o zaman Allah'tan hiçbir sözün gizlenemeyeceği anlaşılır. O sırada {يَوَدُّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَعَصَوُا الرَّسُولَ لَوْ تُسَوَّى بِهِمُ الْأَرْضُ} “inkâr edip peygambere isyan edenler, yerle bir edilmeyi isterler”. Ve O {خَلَقَ الْأَرْضَ فِي يَوْمَيْنِ} “yeri iki günde yarattı”, sonra göğü yarattı, sonra göğe yönelip onları diğer iki günde düzenledi, sonra da yeri yayıp döşedi. Yeri yayıp döşemesi: Ondan suyunu ve otlağını çıkarması, dağları, tepeleri ve ikisi arasındakileri diğer iki günde yaratmasıdır. Nitekim: Yeri iki günde yarattı buyurmuş; böylece yer ve içindeki şeyler dört günde meydana getirilmiş, gökler de iki günde yaratılmıştır. {وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا} “Allah çok bağışlayıcı, çok merhamet edici idi” kavli ise; 'O ezelden beri hep böyleydi' demektir. Dolayısıyla Kur'an sana çelişkili gelmesin, zira hepsi Allah katındandır (١).

وَقَالَ الْحَسَنُ: إِنَّهَا مُوَاطِنٌ، فَفِي مَوْطِنٍ لَا يَتَكَلَّمُونَ وَلَا تَسْمَعُ إِلَّا هَمْسًا، وَفِي مَوْطِنٍ يَتَكَلَّمُونَ وَيَكْذِبُونَ وَيَقُولُونَ: مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ، وَمَا كُنَّا نَعْمَلُ مِنْ سُوءٍ، وَفِي مَوْضِعٍ يَعْتَرِفُونَ عَلَى أَنْفُسِهِمْ وَهُوَ قَوْلُهُ:

Hasan[-ı Basrî] de şöyle demiştir: “Şüphesiz bunlar [kıyamet günündeki farklı] duraklardır (merhalelerdir). Bir durakta hiç konuşmazlar ve fısıltıdan başka bir şey işitmezsin; bir durakta konuşup yalan söylerler ve: ‘Biz ortak koşanlar değildik’ ve ‘Biz hiçbir kötülük yapmıyorduk’ derler; bir yerde de kendi aleyhlerine itirafta bulunurlar ki bu da O'nun şu buyruğudur:

{فَاعْتَرَفُوا بِذَنْبِهِمْ} وَفِي مَوْضِعٍ لَا يَتَسَاءَلُونَ، وَفِي مَوْطِنٍ يَسْأَلُونَ الرَّجْعَةَ، وَآخِرُ (١) تِلْكَ الْمَوَاطِنِ أَنْ يُخْتَمَ عَلَى أَفْوَاهِهِمْ وَتَتَكَلَّمَ جُوَارِحُهُمْ، وَهُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَلَا يَكْتُمُونَ اللَّهَ حَدِيثًا} ٨٦/أ

{فَاعْتَرَفُوا بِذَنْبِهِمْ} “Böylece günahlarını itiraf ettiler.” Bir durakta birbirlerine soru sormazlar, bir durakta [dünyaya] geri dönmeyi isterler. Bu durakların sonuncusu (١) ise ağızlarının mühürlenip organlarının konuşmasıdır; bu da Yüce Allah'ın: {وَلَا يَكْتُمُونَ اللَّهَ حَدِيثًا} “Ve Allah’tan hiçbir sözü gizleyemezler” 86/a kavlidir.

{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقْرَبُوا الصَّلَاةَ وَأَنْتُمْ سُكَارَى حَتَّى تَعْلَمُوا مَا تَقُولُونَ وَلَا جُنُبًا إِلَّا عَابِرِي سَبِيلٍ حَتَّى تَغْتَسِلُوا وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضَى أَوْ عَلَى سَفَرٍ أَوْ جَاءَ أَحَدٌ مِنْكُمْ مِنَ الْغَائِطِ أَوْ لَامَسْتُمُ النِّسَاءَ فَلَمْ تَجِدُوا مَاءً فَتَيَمَّمُوا صَعِيدًا طَيِّبًا فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ وَأَيْدِيكُمْ إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَفُوًّا غَفُورًا (٤٣) }

{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقْرَبُوا الصَّلَاةَ وَأَنْتُمْ سُكَارَى حَتَّى تَعْلَمُوا مَا تَقُولُونَ وَلَا جُنُبًا إِلَّا عَابِرِي سَبِيلٍ حَتَّى تَغْتَسِلُوا وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضَى أَوْ عَلَى سَفَرٍ أَوْ جَاءَ أَحَدٌ مِنْكُمْ مِنَ الْغَائِطِ أَوْ لَامَسْتُمُ النِّسَاءَ فَلَمْ تَجِدُوا مَاءً فَتَيَمَّمُوا صَعِيدًا طَيِّبًا فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ وَأَيْدِيكُمْ إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَفُوًّا غَفُورًا (٤٣) } “Ey iman edenler! Sarhoş iken ne söylediğinizi bilinceye kadar, cünüp iken de -yolcu olmanız müstesna- boy abdesti alıncaya kadar namaza yaklaşmayın. Eğer hasta olur veya yolculukta bulunursanız yahut biriniz abdest bozmaktan gelirse ya da kadınlara dokunup da su bulamazsanız, o zaman temiz bir toprağa yönelin (teyemmüm edin); yüzlerinize ve ellerinize sürün. Şüphesiz Allah çok affedicidir, çok bağışlayıcıdır. (43)”

قَوْلُهُ ﷿: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقْرَبُوا الصَّلَاةَ وَأَنْتُمْ سُكَارَى} الْآيَةَ، وَالْمُرَادُ مِنَ السُّكْرِ: السُّكْرُ مِنَ الْخَمْرِ، عِنْدَ الْأَكْثَرِينَ، وَذَلِكَ أَنَّ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ عَوْفٍ ﵁ صَنَعَ طَعَامًا وَدَعَا نَاسًا مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ ﷺ وَأَتَاهُمْ بِخَمْرٍ فَشَرِبُوهَا قَبْلَ تَحْرِيمِ الْخَمْرِ وَسَكِرُوا فَحَضَرَتْ صَلَاةُ الْمَغْرِبِ فَقَدَّمُوا رَجُلًا لِيُصَلِّيَ بِهِمْ فَقَرَأَ {قُلْ يَا أَيُّهَا الْكَافِرُونَ} أَعْبُدُ مَا تَعْبُدُونَ، بِحَذْفِ {لَا} هَكَذَا إِلَى آخَرِ السُّورَةِ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى هَذِهِ الْآيَةَ، فَكَانُوا بَعْدَ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ يَجْتَنِبُونَ السُّكْرَ أَوْقَاتَ الصَّلَوَاتِ حَتَّى نَزَلَ تَحْرِيمُ الْخَمْرِ (٢) .

Aziz ve Celil olan Allah'ın: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقْرَبُوا الصَّلَاةَ وَأَنْتُمْ سُكَارَى} “Ey iman edenler! Sarhoş iken namaza yaklaşmayın” ayetindeki sarhoşluktan kasıt, çoğunluğa göre içki sarhoşluğudur. Şöyle ki: Abdurrahman b. Avf radıyallâhu anh bir yemek hazırlayıp Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından bazı kimseleri davet etti ve henüz içki haram kılınmadan önce onlara içki getirdi; onlar da içip sarhoş oldular. Akşam namazı vakti girdiğinde kendilerine namaz kıldırması için bir adamı öne geçirdiler; o da sûrenin sonuna kadar {لَا} kelimesini atlayarak {قُلْ يَا أَيُّهَا الْكَافِرُونَ} “De ki: Ey kâfirler! Taparım taptıklarınıza” şeklinde okudu. Bunun üzerine Yüce Allah bu ayeti indirdi. Bu ayetin inişinden sonra içki haram kılınana kadar namaz vakitlerinde sarhoş olmaktan kaçındılar (٢).

وَقَالَ الضَّحَّاكُ بْنُ مُزَاحِمٍ: أَرَادَ بِهِ سُكْرَ النَّوْمِ، نَهَى عَنِ الصَّلَاةِ عِنْدَ غَلَبَةِ النَّوْمِ، أَخْبَرَنَا أَبُو الْحَسَنِ السَّرَخْسِيُّ، أَنَا زَاهِرُ بْنُ أَحْمَدَ، أَنَا أَبُو الْقَاسِمِ جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ الْمُغَلِّسِ أَنَا هَارُونُ بْنُ إِسْحَاقَ الْهَمَذَانِيُّ، أَخْبَرَنَا عَبَدَةُ بْنُ سُلَيْمَانَ عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَائِشَةَ ﵂ قَالَتْ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "إِذَا نَعَسَ أَحَدُكُمْ وَهُوَ يُصَلِّي فَلْيَرْقُدْ حَتَّى يَذْهَبَ عَنْهُ النَّوْمُ فَإِنَّ أَحَدَكُمْ إِذَا صَلَّى وَهُوَ يَنْعَسُ لَعَلَّهُ يَذْهَبُ يَسْتَغْفِرُ فَيَسِبَ نَفْسَهُ" (٣) .

Dahhâk b. Müzâhim ise: Bununla uyku sarhoşluğunu kastetmiştir; uykunun bastırması anında namaz kılmaktan nehyetmiştir, dedi. Bize Ebu'l-Hasan es-Serahsî bildirdi, bize Zâhir b. Ahmed haber verdi, bize Ebu'l-Kāsım Ca'fer b. Muhammed b. el-Muğallis haber verdi, bize Hârûn b. İshâk el-Hemedânî haber verdi, bize Abde b. Süleymân, Hişâm b. Urve'den, o babasından, o da Âişe radıyallâhu anhâ'dan şöyle rivayet etti: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: “Sizden biri namaz kılarken uyuklarsa uykusu gidinceye kadar uyusun. Zira sizden biri uyuklarken namaz kılarsa belki de bağışlanma dileyecekken kendine söver” (٣).

قَوْلُهُ تَعَالَى: {حَتَّى تَعْلَمُوا مَا تَقُولُونَ وَلَا جُنُبًا} نَصْبٌ عَلَى الْحَالِ، يَعْنِي: وَلَا تَقْرَبُوا الصَّلَاةَ وَأَنْتُمْ جُنُبٌ، يُقَالُ: رَجُلٌ جُنُبٌ وَامْرَأَةٌ جُنُبٌ، وَرِجَالٌ جُنُبٌ وَنِسَاءٌ جُنُبٌ.

Yüce Allah'ın: {حَتَّى تَعْلَمُوا مَا تَقُولُونَ وَلَا جُنُبًا} “Ne dediğinizi bilinceye kadar ve cünüp iken de [namaza yaklaşmayın]” kavlindeki ["cünüben" kelimesi] hâl olarak nasb edilmiştir (üstün okunmuştur). Yani: Cünüp olduğunuz halde de namaza yaklaşmayın demektir. [Arapçada hem tekil hem çoğul hem de eril ve dişil için aynı lafız kullanılarak] “cünüp adam” (raculün cünüb), “cünüp kadın” (imraetün cünüb), “cünüp adamlar” (ricālün cünüb) ve “cünüp kadınlar” (nisāün cünüb) denir.

وَأَصْلُ الْجَنَابَةِ: الْبُعْدُ وَسُمِّيَ جُنُبًا لِأَنَّهُ يَتَجَنَّبُ مَوْضِعَ الصَّلَاةِ، أَوْ لِمُجَانَبَتِهِ النَّاسَ وَبُعْدِهِ مِنْهُمْ، حَتَّى يَغْتَسِلَ.

Cenâbetin kök anlamı uzaklıktır. Namaz yerinden uzak durduğu veya boy abdesti alıncaya kadar insanlardan çekinip onlardan uzak durduğu için kişiye cünüp denilmiştir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: {إِلَّا عَابِرِي سَبِيلٍ حَتَّى تَغْتَسِلُوا} اخْتَلَفُوا فِي مَعْنَاهُ، فَقَالُوا: [إِلَّا أَنْ تَكُونُوا مُسَافِرِينَ وَلَا تَجِدُونَ الْمَاءَ فَتَيَمَّمُوا، مَنَعَ الْجُنُبَ مِنَ الصَّلَاةِ حَتَّى يَغْتَسِلَ] (١) إِلَّا أَنْ يَكُونَ فِي سَفَرٍ وَلَا يَجِدُ مَاءً فَيُصَلِّي بِالتَّيَمُّمِ، وَهَذَا قَوْلُ عَلِيٍّ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَسَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ وَمُجَاهِدٍ ﵃.

Yüce Allah'ın: {إِلَّا عَابِرِي سَبِيلٍ حَتَّى تَغْتَسِلُوا} “Yolcu olmanız müstesna, boy abdesti alıncaya kadar...” kavlinin anlamı hakkında ihtilaf etmişlerdir: [“Yolcu olup da su bulamamanız ve bu sebeple teyemmüm etmeniz müstesna; cünüp olan kimseyi boy abdesti alıncaya kadar namazdan menetmiştir”] (١), meğerki yolculukta olup su bulamasın ve teyemmümle namaz kılsın, demişlerdir. Bu, Ali, İbn Abbâs, Saîd b. Cübeyr ve Mücâhid radıyallâhu anhüm'ün görüşüdür.

وَقَالَ الْآخَرُونَ: الْمُرَادُ مِنَ الصَّلَاةِ مَوْضِعَ الصَّلَاةِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: "وَبِيَعٌ وَصَلَوَاتٌ" (الْحَجِّ -٤٠) ، وَمَعْنَاهُ: لَا تَقْرَبُوا الْمَسْجِدَ وَأَنْتُمْ جُنُبٌ إِلَّا مُجْتَازِينَ فِيهِ لِلْخُرُوجِ مِنْهُ، مِثْلَ أَنْ يَنَامَ فِي الْمَسْجِدِ فَيَجْنُبَ أَوْ تُصِيبَهُ جَنَابَةٌ وَالْمَاءُ فِي الْمَسْجِدِ أَوْ يَكُونَ طَرِيقُهُ عَلَيْهِ، فَيَمُرُّ فِيهِ وَلَا يُقِيمُ وَهَذَا قَوْلُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ وَسَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ وَالضَّحَّاكُ وَالْحَسَنُ وَعِكْرِمَةُ وَالنَّخَعِيُّ وَالزُّهْرِيُّ، وَذَلِكَ أَنَّ قَوْمًا مِنَ الْأَنْصَارِ كَانَتْ أَبْوَابُهُمْ فِي الْمَسْجِدِ فَتُصِيبُهُمُ الْجَنَابَةُ وَلَا مَاءَ عِنْدَهُمْ وَلَا مَمَرَّ لَهُمْ إِلَّا فِي الْمَسْجِدِ، فَرُخِّصَ لَهُمْ فِي الْعُبُورِ.

Diğerleri ise şöyle demiştir: Namazdan kasıt, Yüce Allah'ın: “Manastırlar ve havralar (namaz kılınan yerler)” (el-Hac - 40) kavlinde olduğu gibi namaz kılınan yerdir (mescittir). Anlamı şudur: Çıkmak üzere içinden geçip gitmeniz müstesna, cünüp iken mescide yaklaşmayın. Örneğin mescitte uyuyup cünüp olmak veya cünüp olup suyun mescitte bulunması yahut yolunun mescit üzerinden geçmesi gibi; bu durumda mescitte durmayıp oradan geçer gider. Bu; Abdullâh b. Mes'ûd, Saîd b. el-Müseyyeb, Dahhâk, Hasan, İkrime, en-Nehaî ve ez-Zührî'nin görüşüdür. Bunun sebebi şudur: Ensardan bir grubun kapıları mescide açılıyordu; cünüp olduklarında yanlarında su bulunmuyor ve mescitten başka geçecek yolları da olmuyordu. Bunun üzerine onların oradan geçmelerine ruhsat verildi.

وَاخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِيهِ: فَأَبَاحَ بَعْضُهُمْ الْمُرُورَ فِيهِ عَلَى الْإِطْلَاقِ، وَهُوَ قَوْلُ الْحَسَنِ وَبِهِ قَالَ مَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ ﵏، وَمَنَعَ بَعْضُهُمْ عَلَى الْإِطْلَاقِ وَهُوَ قَوْلُ أَصْحَابِ الرَّأْيِ، وَقَالَ بَعْضُهُمْ: يَتَيَمَّمُ لِلْمُرُورِ فِيهِ.

İlim ehli bu konuda ihtilaf etmiştir: Bir kısmı mescitten geçmeyi mutlak olarak mubah görmüştür; bu Hasan'ın görüşüdür ve Mâlik ile Şâfiî rahimehumallâh da bu görüştedir. Bir kısmı ise mutlak olarak menetmiştir ki bu re'y ehlinin görüşüdür. Bir kısmı da: Oradan geçmek için teyemmüm eder, demiştir.

أَمَّا الْمُكْثُ فَلَا يَجُوزُ عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ لِمَا رَوَيْنَا عَنْ عَائِشَةَ ﵂ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: "وَجِّهُوا هَذِهِ الْبُيُوتَ عَنِ الْمَسْجِدِ فَإِنِّي لَا أُحِلُّ الْمَسْجِدَ لِحَائِضٍ وَلَا جُنُبَ" (٢) ، وَجَوَّزَ أَحْمَدُ الْمُكْثَ فِيهِ وَضُعِّفَ الْحَدِيثُ لِأَنَّ رَاوِيَهُ مَجْهُولٌ، وَبِهِ قَالَ الْمُزْنِيُّ.

Mescitte kalmaya gelince, Âişe radıyallâhu anhâ'dan Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in: “Bu evlerin yönünü mescitten çevirin, zira ben mescidi ne hayızlıya ne de cünübe helal kılarım” (٢) buyurduğu yönündeki rivayetimiz sebebiyle ilim ehlinin çoğunluğuna göre caiz değildir. Ahmed ise râvisi meçhul olduğu için hadis zayıf sayılarak mescitte kalmayı caiz görmüştür; el-Müzenî de bu görüştedir.

وَلَا يَجُوزُ لِلْجُنُبِ الطَّوَافُ كَمَا لَا يَجُوزُ لَهُ الصَّلَاةُ وَلَا يَجُوزُ لَهُ قِرَاءَةُ الْقُرْآنِ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ أَحْمَدَ الْمُلَيْحِيُّ أَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ أَبِي شُرَيْحٍ أَنَا أَبُو الْقَاسِمِ الْبَغَوِيُّ أَنَا عَلِيُّ بْنُ الْجَعْدِ أَنَا شُعْبَةُ أَخْبَرَنِي عَمْرُو بْنُ مُرَّةَ قَالَ سَمِعْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ سَلَمَةَ يَقُولُ: دَخَلْتُ عَلَى عَلِيٍّ ﵁ فَقَالَ: كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يَقْضِي الْحَاجَةَ وَيَأْكُلُ مَعَنَا اللَّحْمَ وَيَقْرَأُ الْقُرْآنَ وَكَانَ لَا يَحْجُبُهُ أَوْ لَا يَحْجِزُهُ عَنْ قِرَاءَةِ الْقُرْآنِ شَيْءٌ إِلَّا الْجَنَابَةَ" .

Cünüp olan kimseye namaz kılmak caiz olmadığı gibi tavaf etmek de caiz değildir; yine ona Kur'an okumak da caiz değildir. Bize Abdülvâhid b. Ahmed el-Muleyhî bildirdi, bize Abdurrahman b. Ebî Şüreyh haber verdi, bize Ebu'l-Kâsım el-Begavî haber verdi, bize Ali b. el-Ca'd haber verdi, bize Şu'be haber verdi, bana Amr b. Mürre haber verip dedi ki: Abdullah b. Seleme'yi şöyle derken işittim: Ali radıyallâhu anh'ın yanına girdim, şöyle dedi: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ihtiyacını giderir, bizimle et yer ve Kur'an okurdu; cünüplük dışında hiçbir şey onu Kur'an okumaktan alıkoymazdı -veya engellemezdi-».

وَغُسْلُ الْجَنَابَةِ يَجِبُ بِأَحَدِ الْأَمْرَيْنِ: إِمَّا بِنُزُولِ الْمَنِيِّ أَوْ بِالْتِقَاءِ الْخِتَانَيْنِ، وَهُوَ تَغْيِيبُ الْحَشَفَةِ فِي الْفَرَجِ وَإِنْ لَمْ يُنْزِلْ، وَكَانَ الْحُكْمُ فِي الِابْتِدَاءِ أَنَّ مَنْ جَامَعَ امْرَأَتَهُ فَأَكْسَلَ لَا يَجِبُ عَلَيْهِ الْغُسْلُ ثُمَّ صَارَ مَنْسُوخًا.

Cenâbet boy abdesti iki şeyden biriyle vacip olur: Ya meninin gelmesiyle ya da sünnet mahallerinin birbirine kavuşmasıyla; bu da meni gelmese bile sünnet yerinin (haşefenin) fercin içine girmesidir. Başlangıçta hüküm, hanımıyla cinsi münasebette bulunup da meni getiremeyen kimseye boy abdestinin vacip olmaması şeklindeydi, daha sonra ise bu neshedildi.

أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ بْنُ مُحَمَّدٍ الْخَطِيبُ، أَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ أَحْمَدَ الْخَلَّالُ، أَنَا أَبُو الْعَبَّاسِ الْأَصَمُّ، أَنَا الرَّبِيعُ، أَنَا الشَّافِعِيُّ، أَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ زَيْدٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ أَنَّ أَبَا مُوسَى الْأَشْعَرِيَّ سَأَلَ عَائِشَةَ ﵂ عَنِ الْتِقَاءِ الْخِتَانَيْنِ فَقَالَتْ عَائِشَةُ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "إِذَا الْتَقَى الْخِتَانَانِ، أَوْ مَسَّ الْخِتَانُ الْخِتَانَ فَقَدْ وَجَبَ الْغُسْلُ" (١) .

Bize Abdülvehhâb b. Muhammed el-Hatîb bildirdi, bize Abdülazîz b. Ahmed el-Hallâl haber verdi, bize Ebu'l-Abbâs el-Esam haber verdi, bize er-Rebî' haber verdi, bize eş-Şâfiî haber verdi, bize Süfyân, Ali b. Zeyd'den, o Saîd b. el-Müseyyeb'den bildirdi ki: Ebû Mûsâ el-Eş'arî, Âişe radıyallâhu anhâ'ya sünnet mahallerinin birbirine kavuşmasını sordu; Âişe şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: “İki sünnet yeri birbirine kavuştuğunda veya sünnet yeri sünnet yerine değdiğinde boy abdesti kesinlikle vacip olur” buyurdu (١).

قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضَى} جَمْعُ مَرِيضٍ، وَأَرَادَ بِهِ مَرِيضًا يَضُرُّهُ إِمْسَاسُ (٢) الْمَاءِ مِثْلَ الْجُدَرِيِّ وَنَحْوَهُ، أَوْ كَانَ عَلَى مَوْضِعِ طَهَارَتِهِ جِرَاحَةٌ يَخَافُ مِنِ اسْتِعْمَالِ الْمَاءِ فِيهَا التَّلَفَ أَوْ زِيَادَةَ الْوَجَعِ، فَإِنَّهُ يُصَلِّي بِالتَّيَمُّمِ وَإِنْ كَانَ الْمَاءُ مَوْجُودًا، وَإِنْ كَانَ بَعْضُ أَعْضَاءِ طَهَارَتِهِ صَحِيحًا وَالْبَعْضُ جَرِيحًا غَسَلَ الصَّحِيحَ مِنْهَا وَتَيَمَّمَ لِلْجَرِيحِ، لِمَا أَخْبَرَنَا أَبُو طَاهِرٍ عُمَرُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ الْقَاشَانِيُّ، أَنَا أَبُو عُمَرَ الْقَاسِمُ بْنُ جَعْفَرٍ الْهَاشِمِيُّ، أَنَا أَبُو عَلِيٍّ مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ عَمْرٍو اللُّؤْلُؤِيُّ، أَنَا أَبُو دَاوُدَ سُلَيْمَانُ بْنُ الْأَشْعَثِ السِّجِسْتَانِيُّ، أَنَا مُوسَى بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْأَنْطَاكِيُّ، أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سَلَمَةَ عَنِ الزُّبَيْرِ بْنِ خُرَيقٍ عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: خَرَجْنَا فِي سَفَرٍ فَأَصَابَ رَجُلًا مِنَّا حَجَرٌ فَشَجَّهُ فِي رَأْسِهِ، فَاحْتَلَمَ فَسَأَلَ أَصْحَابَهُ: هَلْ تَجِدُونَ لِي رُخْصَةً فِي التَّيَمُّمِ؟ قَالُوا: مَا نَجِدُ لَكَ رُخْصَةً وَأَنْتِ تَقْدِرُ عَلَى الْمَاءِ، فَاغْتَسَلَ فَمَاتَ، فَلَمَّا قَدِمْنَا عَلَى النَّبِيِّ ﷺ أُخْبِرَ بِذَلِكَ فَقَالَ: "قَتَلُوهُ قَتَلَهُمُ اللَّهُ، أَلَّا سَأَلُوا إِذَا لَمْ يَعْلَمُوا فَإِنَّمَا شِفَاءُ الْعِيِّ السُّؤَالُ إِنَّمَا كَانَ يَكْفِيهِ أَنْ يَتَيَمَّمَ وَيَعْصِرَ أَوْ يَعْصِبَ -شك الراوي - ٨٦/ب عَلَى جُرْحِهِ خِرْقَةً ثُمَّ يَمْسَحَ عَلَيْهَا وَيَغْسِلَ سَائِرَ جَسَدِهِ" (٣) .

Yüce Allah'ın: {وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضَى} “Eğer hasta olursanız...” kavli, marîz (hasta) kelimesinin çoğuludur. Bununla; su çiçeği ve benzeri gibi suyun temas etmesinin kendisine zarar vereceği bir hastayı yahut abdest/gusül organlarında su kullanmaktan dolayı telef olmaktan veya acısının artmasından korkulan bir yarası bulunan kimseyi kastetmiştir. Böyle bir kimse su bulunsa dahi teyemmümle namaz kılar. Eğer abdest/gusül organlarının bir kısmı sağlam bir kısmı yaralı ise sağlam olanları yıkar, yaralı olan için ise teyemmüm eder. Nitekim bize Ebû Tâhir Ömer b. Abdilazîz el-Kâşânî bildirdi, bize Ebû Ömer el-Kāsım b. Ca'fer el-Hâşimî haber verdi, bize Ebû Ali Muhammed b. Ahmed b. Amr el-Lü'lüî haber verdi, bize Ebû Dâvûd Süleymân b. el-Eş'as es-Sicistânî haber verdi, bize Mûsâ b. Abdirrahmân el-Antâkî haber verdi, bize Muhammed b. Seleme, Zübeyr b. Hurayk'tan, o Câbir b. Abdillâh'tan şöyle rivayet etti: Bir yolculuğa çıkmıştık. Bizden bir adama taş isabet edip başını yardı. Sonra adam ihtilam oldu ve arkadaşlarına: “Benim için teyemmüm konusunda bir ruhsat bulabilir misiniz?” diye sordu. Onlar: “Suya güç yetirebildiğin sürece senin için bir ruhsat göremiyoruz” dediler. Adam yıkandı ve öldü. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzuruna geldiğimizde durum kendisine haber verildi; bunun üzerine: “Onu öldürdüler, Allah da onları öldürsün! Bilmediklerinde sorsalardı ya! Şüphesiz bilgisizliğin şifası sormaktır. Ona sadece teyemmüm etmesi ve yarasının üzerine bir bez sıkması yahut sarması -râvi şüphe etti- 86/b sonra üzerine meshedip bedeninin geri kalanını yıkaması yeterliydi” buyurdu (٣).

وَلَمْ يُجَوِّزْ أَصْحَابُ الرَّأْيِ الْجَمْعَ بَيْنَ التَّيَمُّمِ وَالْغُسْلِ، وَقَالُوا: إِنْ كَانَ أَكْثَرُ أَعْضَائِهِ صَحِيحًا غُسِلَ

Rey ehli ise teyemmüm ile guslün bir arada yapılmasını caiz görmemiş ve şöyle demişlerdir: Şayet organlarının çoğu sağlamsa

الصَّحِيحُ وَلَا يَتَيَمَّمُ عَلَيْهِ، وَإِنْ كَانَ الْأَكْثَرُ جَرِيحًا اقْتَصَرَ عَلَى التَّيَمُّمِ.

sağlam olan yıkanır ve onun üzerine teyemmüm edilmez; şayet çoğu yaralı ise sadece teyemmümle yetinilir.

وَالْحَدِيثُ حُجَّةٌ لِمَنْ أَوْجَبَ الْجَمْعَ بَيْنَهُمَا.

Hadis ise ikisini bir arada yapmayı vacip görenler için bir delildir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: {أَوْ عَلَى سَفَرٍ} أَرَادَ أَنَّهُ إِذَا كَانَ فِي سَفَرٍ طَوِيلًا كَانَ أَوْ قَصِيرًا، وَعُدِمَ الْمَاءُ فَإِنَّهُ يُصَلِّي بِالتَّيَمُّمِ وَلَا إِعَادَةَ عَلَيْهِ، لِمَا رُوِيَ عَنْ أَبِي ذَرٍّ قَالَ: قَالَ النَّبِيُّ ﷺ: "إِنَّ الصَّعِيدَ الطَّيِّبَ وُضُوءُ الْمُسْلِمِ وَإِنْ لَمْ يَجِدِ الْمَاءَ عَشْرَ سِنِينَ، فَإِذَا وَجَدَ الْمَاءَ فَلِيَمَسَّهُ بَشَرَهُ" (١) .

Yüce Allah'ın: {أَوْ عَلَى سَفَرٍ} “Yahut yolculukta bulunursanız...” kavliyle, yolculuk ister uzun ister kısa olsun seferde bulunduğu ve su da bulunmadığı takdirde teyemmümle namaz kılacağını ve iade etmesi gerekmediğini kastetmiştir. Nitekim Ebû Zerr'den rivayet edildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: “Temiz toprak, on yıl su bulamasa bile Müslümanın abdest suyudur. Suyu bulduğu zaman ise onu tenine değdirsin” buyurmuştur (١).

أَمَّا إِذَا لَمْ يَكُنِ الرَّجُلُ مَرِيضًا وَلَا فِي سَفَرٍ لَكِنَّهُ عَدِمَ الْمَاءَ فِي مَوْضِعٍ لَا يُعْدَمُ فِيهِ الْمَاءُ غَالِبًا بِأَنْ كَانَ فِي قَرْيَةٍ انْقَطَعَ مَاؤُهَا فَإِنَّهُ يُصَلِّي بِالتَّيَمُّمِ ثُمَّ يُعِيدُ إِذَا قَدَرَ عَلَى الْمَاءِ عِنْدَ الشَّافِعِيِّ، وَعِنْدَ مَالِكٍ والأَوْزَاعِيِّ لَا إِعَادَةَ عَلَيْهِ، وَعِنْدَ أَبِي حَنِيفَةَ ﵁ يُؤَخِّرُ الصَّلَاةَ حَتَّى يَجِدَ الْمَاءَ (٢) .

Kişi hasta veya yolcu olmayıp da suyu genellikle tükenmeyen bir yerde -mesela suyu kesilen bir köyde- bulunup suyu bulamazsa, Şâfiî'ye göre teyemmümle namaz kılar, sonra suya güç yetirdiğinde namazı iade eder. Mâlik ve Evzâî'ye göre ise iade gerekmez. Ebû Hanîfe radıyallâhu anh'a göre ise suyu buluncaya kadar namazı geciktirir (٢).

قَوْلُهُ تَعَالَى: {أَوْ جَاءَ أَحَدٌ مِنْكُمْ مِنَ الْغَائِطِ} أَرَادَ بِهِ إِذَا أَحْدَثَ، وَالْغَائِطُ: اسْمٌ لِلْمُطْمَئِنِّ مِنَ الْأَرْضِ، وَكَانَتْ عَادَةُ الْعَرَبِ إتْيَانَ الْغَائِطِ لِلْحَدَثِ فَكُنِيَّ عَنِ الْحَدَثِ بِالْغَائِطِ، {أَوْ لَامَسْتُمُ النِّسَاءَ} قَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ " لَمَسَتْمُ " هَاهُنَا وَفِي الْمَائِدَةِ، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ {لَامَسْتُمُ النِّسَاءَ}

Yüce Allah'ın: {أَوْ جَاءَ أَحَدٌ مِنْكُمْ مِنَ الْغَائِطِ} “Yahut biriniz abdest bozmaktan gelirse...” kavli, abdesti bozulduğu zamanı kastetmiştir. Gāit (الْغَائِط): Yerin çukur ve alçak yerine verilen isimdir. Arapların âdeti abdest bozmak için çukur yere gitmekti; bu sebeple abdest bozmaktan gāit olarak kinaye yoluyla bahsedilmiştir. {أَوْ لَامَسْتُمُ النِّسَاءَ} “Ya da kadınlara dokunursanız...” kısmını Hamza ve Kisâî burada ve Mâide Suresi'nde "لَمَسْتُمُ" şeklinde okumuşlar, diğerleri ise {لَامَسْتُمُ النِّسَاءَ} şeklinde okumuşlardır.

وَاخْتَلَفُوا فِي مَعْنَى اللَّمْسِ وَالْمُلَامَسَةِ، فَقَالَ قَوْمٌ: الْمُجَامَعَةُ، وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ وَالْحَسَنِ وَمُجَاهِدٍ وَقَتَادَةَ، وَكَنَّيَّ بِاللَّمْسِ [عَنِ الْجِمَاعِ لِأَنَّ الْجِمَاعَ لَا يَحْصُلُ إِلَّا بِاللَّمْسِ] (٣) .

Lems (dokunma) ve mülâmese (dokunma/temas) kelimelerinin anlamı hakkında ihtilaf etmişlerdir: Bir grup bunun cinsi münasebet olduğunu söylemiştir; bu İbn Abbâs, Hasan, Mücâhid ve Katâde'nin görüşüdür. [Cinsi münasebet ancak temasla gerçekleştiği için] lems kelimesi ile [cinsi münasebetten kinaye yapılmıştır] (٣).

وَقَالَ قَوْمٌ: هُمَا الْتِقَاءُ الْبَشَرَتَيْنِ سَوَاءٌ كَانَ بِجِمَاعٍ أَوْ غَيْرِ جِمَاعٍ، وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ مَسْعُودٍ وَابْنِ عُمَرَ، وَالشَّعْبِيِّ وَالنَّخَعِيِّ.

Bir grup ise: Bu ikisi, ister cinsi münasebetle olsun ister cinsi münasebet olmaksızın iki tenin birbirine değmesidir, demişlerdir; bu da İbn Mes'ûd, İbn Ömer, Şa'bî ve Nehaî'nin görüşüdür.

وَاخْتَلَفَ الْفُقَهَاءُ فِي حُكْمِ الْآيَةِ فَذَهَبَ جَمَاعَةٌ إِلَى أَنَّهُ إِذَا أَفْضَى الرَّجُلُ بِشَيْءٍ مِنْ بَدَنِهِ إِلَى شَيْءٍ مِنْ بَدَنِ الْمَرْأَةِ وَلَا حَائِلَ بينهما، ينتقض وضوؤهما، وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ مَسْعُودٍ وَابْنِ عُمَرَ ﵄، وَبِهِ قَالَ الزُّهْرِيُّ والأَوْزَاعِيُّ وَالشَّافِعِيُّ ﵃.

Fakihler ayetin hükmü konusunda ihtilaf etmişlerdir: Bir grup; erkek, bedeninden bir şeyi kadının bedeninden bir şeye arada bir engel olmaksızın değdirdiğinde her ikisinin de abdestinin bozulacağı görüşüne varmıştır. Bu, İbn Mes'ûd ve İbn Ömer radıyallâhu anhümâ'nın görüşüdür; Zührî, Evzâî ve Şâfiî rahimehumullâh da bu görüşü benimsemiştir.

وَقَالَ مَالِكٌ وَاللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ: إِنْ كَانَ اللَّمْسُ بِشَهْوَةٍ نَقَضَ الطُّهْرَ، وَإِنْ لَمْ يَكُنْ

Mâlik, Leys b. Sa'd, Ahmed ve İshâk ise şöyle demişlerdir: Eğer dokunma şehvetle olursa abdesti bozar; şayet [şehvetle] olmazsa

بِشَهْوَةٍ فَلَا يَنْتَقِضُ.

şehvetle olmazsa bozulmaz.

وَقَالَ قَوْمٌ: لَا يَنْتَقِضُ الْوُضُوءُ بِاللَّمْسِ بِحَالٍ، وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ وَبِهِ قَالَ الْحَسَنُ وَالثَّوْرِيُّ.

Bir topluluk ise: Dokunmakla hiçbir şekilde abdest bozulmaz, demiştir. Bu, İbn Abbâs'ın görüşüdür; Hasan ve Sevrî de bu görüştedir.

وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ ﵁ لَا يَنْتَقِضُ إِلَّا أَنْ يَحْدُثَ الِانْتِشَارُ (١) .

Ebû Hanîfe radıyallâhu anh ise: İntişâr (cinsel uyarılma/sertleşme) meydana gelmedikçe abdest bozulmaz, demiştir (١).

وَاحْتَجَّ مَنْ لَمْ يُوجِبِ الْوُضُوءَ بِاللَّمْسِ بِمَا أَخْبَرَنَا أَبُو الْحَسَنِ السَّرَخْسِيُّ، أَنَا زَاهِرُ بْنُ أَحْمَدَ، أَنَا أَبُو إِسْحَاقَ الْهَاشِمِيُّ، أَنَا أَبُو مُصْعَبٍ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ أَبِي النَّضِرِ مَوْلَى عُمَرَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ عَائِشَةَ ﵂ زَوْجِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهَا قَالَتْ: كُنْتُ أَنَامُ بَيْنَ يَدَيْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَرِجْلَايَ فِي قِبْلَتِهِ فَإِذَا سَجَدَ غَمَزَنِي فَقَبَضْتُ رَجِلِي وَإِذَا قَامَ بَسَطْتُهُمَا، قَالَتْ وَالْبُيُوتُ يَوْمئِذٍ لَيْسَ فِيهَا مَصَابِيحُ (٢) .

Dokunma sebebiyle abdesti gerekli görmeyenler, bize Ebu'l-Hasan es-Serahsî'nin bildirdiği, bize Zâhir b. Ahmed'in haber verdiği, bize Ebû İshâk el-Hâşimî'nin haber verdiği, bize Ebû Mus'ab'ın Mâlik'ten, onun Ömer b. Abdillâh'ın azatlısı Ebü'n-Nadr'dan, onun Ebû Seleme b. Abdirrahmân'dan, onun da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in zevcesi Âişe radıyallâhu anhâ'dan naklettiği şu rivayeti delil getirmişlerdir: Âişe şöyle demiştir: “Ben Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in önünde uyurdum ve ayaklarım onun kıblesinde (secde edeceği yerde) olurdu. Secdeye vardığında beni dürterdi, ben de ayaklarımı çekerdim; ayağa kalktığında ise onları uzatırdım.” Âişe: “O günlerde evlerde kandiller yoktu” demiştir (٢).

أَخْبَرَنَا أَبُو الْحَسَنِ السَّرَخْسِيُّ، أَنَا زَاهِرُ بْنُ أَحْمَدَ، أَنَا أَبُو إِسْحَاقَ الْهَاشِمِيُّ، أَنَا أَبُو مُصْعَبٍ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ بْنِ الْحَارِثِ التَيْمِيِّ، أَنْ عَائِشَةَ ﵂ زَوْجَ النَّبِيِّ ﷺ قَالَتْ: كُنْتُ نَائِمَةً إِلَى جَنْبِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَفَقَدْتُهُ مِنَ اللَّيْلِ فَلَمَسْتُهُ بِيَدِي فَوَضَعْتُ يَدِي عَلَى قَدَمَيْهِ وَهُوَ سَاجِدٌ وَهُوَ يَقُولُ: "أَعُوذُ بِرِضَاكَ مِنْ سَخَطِكَ وَبِمُعَافَاتِكَ مِنْ عُقُوبَتِكِ وَبِكَ مِنْكَ لَا أُحْصِي ثَنَاءً عَلَيْكَ أَنْتَ كَمَا أَثْنَيْتَ عَلَى نَفْسِكَ" (٣) .

Bize Ebu'l-Hasan es-Serahsî bildirdi, bize Zâhir b. Ahmed haber verdi, bize Ebû İshâk el-Hâşimî haber verdi, bize Ebû Mus'ab, Mâlik'ten, o Yahyâ b. Saîd'den, o Muhammed b. İbrâhim b. el-Hâris et-Teymî'den bildirdi ki Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in zevcesi Âişe radıyallâhu anhâ şöyle demiştir: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanında uyuyordum; geceleyin onu [yanımda] bulamadım ve elimle onu aradım. O secdede iken elim ayaklarına değdi; o şöyle diyordu: 'Gazabından rızana, cezalandırmandan affına sığınırım; Senden yine Sana sığınırım! Sana övgüyü sayıp bitiremem; Sen kendini övdüğün gibisin'” (٣).

وَاخْتَلَفَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ ﵁ فِيمَا لَوْ لَمَسَ امْرَأَةً مِنْ مَحَارِمِهِ كَالْأُمِّ وَالْبِنْتِ وَالْأُخْتِ أَوْ لَمَسَ أَجْنَبِيَّةً صَغِيرَةً، أَصَحُّ الْقَوْلَيْنِ أَنَّهُ لَا يَنْقُضُ الْوُضُوءَ لِأَنَّهَا لَيْسَتْ بِمَحَلِّ الشَّهْوَةِ كَمَا لَوْ لَمَسَ رَجُلًا.

Kişinin anne, kız ve kız kardeş gibi mahremlerinden bir kadına dokunması veya küçük bir yabancı kıza dokunması durumu hakkında Şâfiî radıyallâhu anh'ın kavli farklılık göstermiştir; iki görüşünden en sahih olanı, bir erkeğe dokunmuş gibi şehvet mahalli olmadığı için abdestin bozulmayacağıdır.

وَاخْتَلَفَ قَوْلُهُ فِي انْتِقَاضِ وُضُوءِ الْمَلْمُوسِ عَلَى قَوْلَيْنِ، أَحَدُهُمَا: يَنْتَقِضُ لِاشْتِرَاكِهِمَا فِي الِالْتِذَاذِ كَمَا يَجِبُ الْغُسْلُ عَلَيْهِمَا بِالْجِمَاعِ، وَالثَّانِي: لَا يَنْتَقِضُ لِحَدِيثِ عَائِشَةَ ﵂ حَيْثُ قَالَتْ: فَوَضَعْتُ يَدِي عَلَى قَدَمَيْهِ وَهُوَ سَاجِدٌ.

Dokunulan kimsenin abdestinin bozulup bozulmayacağı hususunda da iki görüşü vardır: Birincisi; cinsi münasebet sebebiyle her ikisine de boy abdestinin vacip olması gibi, lezzette ortak oldukları için abdest bozulur. İkincisi ise; Âişe radıyallâhu anhâ'nın: “O secdede iken elim ayaklarına değdi” hadisi sebebiyle bozulmaz.

وَلَوْ لَمَسَ شَعْرَ امْرَأَةٍ أَوْ سِنَّهَا أَوْ ظُفْرَهَا لم ينتقض وضوؤه عِنْدَهُ.

Eğer kadının saçına, dişine veya tırnağına dokunursa ona (Şâfiî'ye) göre abdesti bozulmaz.

وَاعْلَمْ أَنَّ الْمُحْدِثَ لَا تَصِحُّ صِلَاتُهُ مَا لَمْ يَتَوَضَّأْ إِذَا وَجَدَ الْمَاءَ أَوْ يَتَيَمَّمْ إِذَا لَمْ يَجِدِ الْمَاءَ. أَخْبَرَنَا حَسَّانُ بْنُ سَعِيدٍ الْمَنِيعِيُّ، أَخْبَرَنَا أَبُو طَاهِرٍ الزِّيَادَيُّ، أَنَا أَبُو بَكْرٍ مُحَمَّدُ بْنُ الْحُسَيْنِ الْقَطَّانُ، أَنَا أَحْمَدُ بْنُ يُوسُفَ السُّلَمِيُّ، أَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَنَا مَعْمَرٌ، عَنْ هَمَّامِ بْنِ مُنَبِّهٍ، أَنَا أَبُو هُرَيْرَةَ ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ

Bil ki, abdestsiz kimsenin su bulduğu takdirde abdest almadıkça veya su bulamadığında teyemmüm etmedikçe namazı sahih olmaz. Bize Hassân b. Saîd el-Menîî haber verdi, bize Ebû Tâhir ez-Ziyâdî haber verdi, bize Ebû Bekr Muhammed b. el-Hüseyn el-Kattân haber verdi, bize Ahmed b. Yûsuf es-Sülemî haber verdi, bize Abdürrezzâk haber verdi, bize Ma‘mer, Hemmâm b. Münebbih'ten haber verdi; [o da] bize Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'ın şöyle dediğini haber verdi: Resûlullah

صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: " لَا تُقْبَلُ صَلَاةُ أَحَدِكُمْ إِذَا أَحْدَثَ حَتَّى يَتَوَضَّأَ" (١) .

sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Sizden birinin abdesti bozulduğunda, abdest alıncaya kadar namazı kabul olunmaz” (١).

وَالْحَدَثُ هُوَ خُرُوجُ الْخَارِجِ مِنْ أَحَدِ الْفَرْجَيْنِ عَيْنًا كَانَ أَوْ أَثَرًا، وَالْغَلَبَةُ عَلَى الْعَقْلِ بِجُنُونٍ أَوْ إِغْمَاءٍ عَلَى أَيِّ حَالٍ كَانَ، وَأَمَّا النَّوْمُ فَمَذْهَبُ الشَّافِعِيِّ ﵁ أَنَّهُ يُوجِبُ الْوُضُوءَ إِلَّا أَنْ يَنَامَ قَاعِدًا مُتَمَكِّنًا فَلَا وُضُوءَ عَلَيْهِ، لِمَا أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ بْنُ مُحَمَّدٍ الْخَطِيبُ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ الْخَلَّالُ، أَنَا أَبُو الْعَبَّاسِ الْأَصَمُّ، أَخْبَرَنَا الرَّبِيعُ، أَنَا الشَّافِعِيُّ، أَنَا الثِّقَةُ عَنْ حُمَيْدٍ الطَّوِيلِ، عَنْ أَنَسٍ ﵄ قَالَ: كَانَ أَصْحَابُ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ يَنْتَظِرُونَ الْعِشَاءَ فَيَنَامُونَ، أَحْسَبُهُ قَالَ قُعُودًا حتى تخفق رؤوسهم ثُمَّ يصلون ولا يتوضؤون (٢) .

Hades (abdestin bozulması); iki organdan birinden -ister somut bir madde ister bir iz olsun- bir şey çıkması ve her ne şekilde olursa olsun delilik veya baygınlık sebebiyle aklın örtülmesidir. Uykuda ise Şâfiî radıyallâhu anh'ın mezhebine göre makatını yere sağlamca yerleştirip oturarak uyuması müstesna abdesti gerektirir; bu halde uyursa abdest gerekmez. Nitekim bize Abdülvehhâb b. Muhammed el-Hatîb bildirdi, bize Abdülazîz el-Hallâl haber verdi, bize Ebu'l-Abbâs el-Esam haber verdi, bize er-Rebî' haber verdi, bize eş-Şâfiî haber verdi, bize sika (güvenilir râvi), Humeyd et-Tavîl'den, o da Enes radıyallâhu anh'tan şöyle rivayet etti: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabı yatsı namazını beklerken uyurlardı -sanırım oturarak dedi- hatta başları öne düşerdi; sonra namaz kılarlar ve abdest almazlardı (٢).

وَذَهَبَ قَوْمٌ إِلَى أَنَّ النَّوْمَ يُوجِبُ الْوُضُوءَ بِكُلِّ حَالٍ وَهُوَ قَوْلُ أَبِي هُرَيْرَةَ ﵁ وَعَائِشَةَ ﵂، وَبِهِ قَالَ الْحَسَنُ وَإِسْحَاقُ وَالْمُزَنِيُّ، وَذَهَبَ قَوْمٌ إِلَى أَنَّهُ لَوْ نَامَ قَائِمًا أَوْ قَاعِدًا أَوْ سَاجِدًا فَلَا وُضُوءَ عَلَيْهِ حَتَّى يَنَامَ مُضْطَجِعًا وَبِهِ قَالَ الثَّوْرِيُّ وَابْنُ الْمُبَارَكِ وَأَصْحَابُ الرَّأْيِ.

Bir grup uykunun her halükârda abdesti gerektirdiği görüşüne varmıştır ki bu Ebû Hüreyre radıyallâhu anh ve Âişe radıyallâhu anhâ'nın görüşüdür; Hasan, İshâk ve Müzenî de bu görüştedir. Bir grup ise ayakta, oturarak veya secdede uyusa dahi yan üzeri uzanıp yatmadıkça abdestin gerekmeyeceği görüşüne varmıştır; Sevrî, İbnü'l-Mübârek ve re'y ehli de bu görüştedir.

وَاخْتَلَفُوا فِي مَسِّ الْفَرَجِ مِنْ نَفْسِهِ أَوْ مِنْ غَيْرِهِ فَذَهَبَ جَمَاعَةٌ إِلَى أَنَّهُ يُوجِبُ الْوُضُوءَ وَهُوَ قَوْلُ عُمَرَ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَسَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَاصٍّ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَعَائِشَةَ ﵂، وَبِهِ قَالَ سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ وَسُلَيْمَانُ بْنُ يَسَارٍ وَعُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ، وَإِلَيْهِ ذَهَبَ الْأَوْزَاعِيُّ وَالشَّافِعِيُّ، وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ، وَكَذَلِكَ الْمَرْأَةُ تَمَسُّ فَرْجَهَا، غَيْرَ أَنَّ الشَّافِعِيَّ ﵁ يَقُولُ لَا يَنْتَقِضُ إِلَّا أَنْ يَمَسَّ بِبَطْنِ الْكَفِّ أَوْ بُطُونِ الْأَصَابِعِ.

Kişinin kendi avret yerine veya başkasınınkine dokunması hakkında ihtilaf etmişlerdir: Bir grup bunun abdesti gerektirdiği görüşüne varmıştır ki bu Ömer, İbn Abbâs, Sa'd b. Ebî Vakkās, Ebû Hüreyre ve Âişe radıyallâhu anhüm'ün görüşüdür; Saîd b. el-Müseyyeb, Süleymân b. Yesâr ve Urve b. ez-Zübeyr de bu görüştedir; Evzâî, Şâfiî, Ahmed ve İshâk da buna kail olmuşlardır. Aynı şekilde kadının kendi fercine dokunması da böyledir; ancak Şâfiî radıyallâhu anh elin içiyle veya parmakların iç kısmıyla dokunmadıkça abdestin bozulmayacağını söyler.