وَالرَّابِعُ مِنَ الْمُحَرَّمَاتِ بِالصِّهْرِيَّةِ: حَلِيلَةُ الْأَبِ وَالْجَدِّ وَإِنْ عَلَا فَيَحْرُمُ عَلَى الْوَلَدِ وَوَلَدِ الْوَلَدِ بِنَفْسِ الْعَقْدِ سَوَاءٌ كَانَ الْأَبُ مِنَ الرِّضَاعِ أَوْ مِنَ النَّسَبِ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى: {وَلَا تَنْكِحُوا مَا نَكَحَ آبَاؤُكُمْ مِنَ النِّسَاءِ} وَقَدْ سَبَقَ ذِكْرُهُ.
Sıhriyet (evlilik) sebebiyle haram olanların dördüncüsü ise: Ne kadar yukarı çıkarsa çıksın babanın ve dedenin eşidir; baba ister süt yönünden ister nesep yönünden olsun, sadece akit yapmakla çocuğa ve çocuğun çocuğuna haram olur. Nitekim Yüce Allah: {وَلَا تَنْكِحُوا مَا نَكَحَ آبَاؤُكُمْ مِنَ النِّسَاءِ} “Babalarınızın nikâhladığı kadınlarla evlenmeyin” buyurmuştur ve bunun zikri daha önce geçmişti.
وَكُلُّ امْرَأَةٍ تَحْرُمُ عَلَيْكَ بِعَقْدِ النِّكَاحِ تَحْرُمُ بِالْوَطْءِ فِي مِلْكِ الْيَمِينِ، وَالْوَطْءُ بِشُبْهَةِ النِّكَاحِ، حَتَّى لَوْ وطئ امرأة ٨٢/أبِالشُّبْهَةِ أَوْ جَارِيَةً بِمِلْكِ الْيَمِينِ فَتَحْرُمُ عَلَى الْوَاطِئِ أُمُّ الْمَوْطُوءَةِ وَابْنَتُهَا وَتَحْرُمُ الْمَوْطُوءَةُ عَلَى أَبِ الْوَاطِئِ وَعَلَى ابْنِهِ.
Nikâh akdi ile sana haram olan her kadın, mülk-i yemîn (cariye) ile olan cinsel ilişki ve şüpheli nikâh ile olan cinsel ilişki sebebiyle de haram olur. Hatta bir kimse şüphe ile bir kadınla veya mülk-i yemîn ile bir câriye ile cinsel ilişkide bulunsa, ilişkiye girilen kadının annesi ve kızı ilişkiye girene haram olur; ilişkiye girilen kadın da ilişkiye girenin babasına ve oğluna haram olur.
وَلَوْ زَنَى بِامْرَأَةٍ فَقَدِ اخْتَلَفَ فِيهِ أَهْلُ الْعِلْمِ: فَذَهَبَتْ جَمَاعَةٌ إِلَى أَنَّهُ لَا تَحْرُمُ عَلَى الزَّانِي أُمُّ الْمَزْنِي بِهَا وَابْنَتُهَا، وَتَحْرُمُ الزَّانِيَةُ عَلَى أَبِ الزَّانِي وَابْنِهِ، وَهُوَ قَوْلُ عَلِيٍّ وَابْنِ مَسْعُودٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ ﵄، وَبِهِ قَالَ سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ وَعُرْوَةُ وَالزُّهْرِيُّ، وَإِلَيْهِ ذَهَبَ مَالِكٌ وَالشَّافِعِيٌّ رَحِمَهُمُ اللَّهُ تَعَالَى.
Bir kadınla zina etmesi durumunda ise ilim ehli ihtilaf etmiştir: Bir topluluk, zina edilen kadının annesinin ve kızının zina edene haram olmayacağı, zina edilen kadının da zina edenin babasına ve oğluna [haram olmayacağı] görüşüne gitmiştir. Bu Ali, İbn Mes‘ûd ve İbn Abbâs radıyallâhu anhüm'ün görüşüdür. Saîd b. el-Müseyyeb, Urve ve ez-Zührî de bu görüşü belirtmiştir; Mâlik ve Şâfiî -Allah Teâlâ onlara rahmet etsin- de bu görüşe gitmiştir.
وَذَهَبَ قَوْمٌ إِلَى التَّحْرِيمِ، يُرْوَى ذَلِكَ عَنْ عِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ ﵄، وَبِهِ قَالَ جَابِرُ بْنُ زَيْدٍ وَالْحَسَنُ وَهُوَ قَوْلُ أَصْحَابِ الرَّأْيِ.
Bir topluluk ise haram olduğu görüşüne gitmiştir; bu İmrân b. Husayn ve Ebû Hüreyre radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edilmiştir. Câbir b. Zeyd ve el-Hasan da bu görüşü belirtmiştir; re'y ehlinin (Hanefîlerin) görüşü de budur.
وَلَوْ لَمَسَ امْرَأَةً بِشَهْوَةٍ أَوْ قَبَّلَهَا، فَهَلْ يُجْعَلُ ذَلِكَ كَالدُّخُولِ فِي إِثْبَاتِ حُرْمَةِ الْمُصَاهَرَةِ؟ وَكَذَلِكَ لَوْ لَمَسَ امْرَأَةً بِشَهْوَةٍ فَهَلْ يُجْعَلُ كَالْوَطْءِ فِي تَحْرِيمِ الرَّبِيبَةِ؟ فِيهِ قَوْلَانِ، أَصَحُّهُمَا وَهُوَ قَوْلُ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ: أَنَّهُ تَثْبُتُ بِهِ الْحُرْمَةُ، وَالثَّانِي: لَا تَثْبُتُ كَمَا لَا تَثْبُتُ بِالنَّظَرِ بِالشَّهْوَةِ.
Bir kadına şehvetle dokunsa veya onu öpse, sıhriyet haramlığının sübutunda bu zifaf gibi sayılır mı? Aynı şekilde bir kadına şehvetle dokunsa, üvey kızın haram kılınmasında bu cinsel ilişki gibi sayılır mı? Bu konuda iki görüş vardır; en sahih olanı ki ilim ehlinin çoğunun görüşüdür: Bununla haramlık sabit olur. İkincisi ise: Şehvetle bakmakla sabit olmadığı gibi bununla da sabit olmaz.
قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَأَنْ تَجْمَعُوا بَيْنَ الْأُخْتَيْنِ} لَا يَجُوزُ لِلرَّجُلِ أَنْ يَجْمَعَ بَيْنَ الْأُخْتَيْنِ فِي النِّكَاحِ سَوَاءٌ كَانَتِ الْأُخُوَّةُ بَيْنَهُمَا بِالنَّسَبِ أَوْ بِالرِّضَاعِ، فَإِذَا نَكَحَ امْرَأَةً ثُمَّ طَلَّقَهَا بَائِنًا جَازَ لَهُ نِكَاحُ أُخْتِهَا، وَكَذَلِكَ لَوْ مَلَكَ أُخْتَيْنِ بِمِلْكِ الْيَمِينِ لَمْ يَجُزْ لَهُ أَنْ يَجْمَعَ بَيْنَهُمَا فِي الْوَطْءِ، فَإِذَا وَطِئَ إِحْدَاهُمَا لَمْ يَحِلَّ لَهُ وَطْءُ الْأُخْرَى حَتَّى يُحَرِّمَ الْأُولَى عَلَى نَفْسِهِ.
Yüce Allah'ın: {وَأَنْ تَجْمَعُوا بَيْنَ الْأُخْتَيْنِ} “...ve iki kız kardeşi bir arada almanız [da haram kılındı]” kavli. Aralarındaki kardeşlik ister nesep ister süt yoluyla olsun, erkeğin iki kız kardeşi nikâhta bir araya getirmesi caiz değildir. Bir kadınla evlenip ardından onu bâin (kesin) talakla boşarsa, kız kardeşiyle evlenmesi caiz olur. Aynı şekilde mülk-i yemîn ile iki kız kardeşe sahip olsa, cinsel ilişkide ikisini bir araya getirmesi caiz olmaz; birisiyle cinsel ilişkide bulunduğunda, birincisini kendisine haram kılmadıkça diğeriyle cinsel ilişkide bulunması helal olmaz.
وَكَذَلِكَ لَا يَجُوزُ أَنْ يَجْمَعَ بَيْنَ الْمَرْأَةِ وَعَمَّتِهَا وَلَا بَيْنَ الْمَرْأَةِ وَخَالَتِهَا، لِمَا أَخْبَرَنَا أَبُو الْحَسَنِ السَّرَخْسِيُّ،
Aynı şekilde kadın ile halasını, kadın ile teyzesini [nikâhta] bir araya getirmek de caiz değildir. Zira bize Ebu’l-Hasan es-Serahsî bildirdi;
أَخْبَرَنَا زَاهِرُ بْنُ أَحْمَدَ، أَنَا أَبُو إِسْحَاقَ الْهَاشِمِيُّ، أَنَا أَبُو مُصْعَبٍ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ أَبِي الزِّنَادِ، عَنْ الْأَعْرَجِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ﵃ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: "لَا يُجْمَعُ بَيْنَ الْمَرْأَةِ وَعَمَّتِهَا، وَلَا بَيْنَ الْمَرْأَةِ وَخَالَتِهَا" (١) .
bize Zâhir b. Ahmed bildirdi, bize Ebû İshâk el-Hâşimî bildirdi, bize Ebû Mus‘ab, Mâlik’ten, [o] Ebu’z-Zinâd’dan, [o] el-A‘rec’den, [o da] Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'tan Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’in şöyle buyurduğunu bildirdi: “Kadın ile halası, kadın ile teyzesi bir arada nikâhlanamaz” (١).
قَوْلُهُ تَعَالَى: {إِلَّا مَا قَدْ سَلَفَ} يَعْنِي: لَكِنْ مَا مَضَى فَهُوَ مَعْفُوٌّ عَنْهُ، لِأَنَّهُمْ كَانُوا يَفْعَلُونَهُ قَبْلَ الْإِسْلَامِ، وَقَالَ عَطَاءٌ وَالسُّدِّيُّ: إِلَّا مَا كَانَ مِنْ يَعْقُوبَ ﵇ فَإِنَّهُ جَمَعَ بَيْنَ لَيَّا أَمِّ يَهُوذَا وَرَاحِيلَ أَمِّ يُوسُفَ، وَكَانَتَا أُخْتَيْنِ. {إِنَّ اللَّهَ كَانَ غَفُورًا رَحِيمًا}
Yüce Allah'ın: {إِلَّا مَا قَدْ سَلَفَ} “Geçmişte olanlar müstesna” buyruğu; yani ancak geçmişte olanlar bağışlanmıştır, zira onlar bunu İslam'dan önce yapıyorlardı. Atâ ve es-Süddî şöyle demiştir: Ancak Ya'kûb aleyhisselâm'ın yaptığı müstesnadır; çünkü o, Yehûzâ'nın annesi Leyyâ ile Yûsuf'un annesi Râhîl'i bir arada nikâhı altında toplamıştı ve ikisi kız kardeştiler. {إِنَّ اللَّهَ كَانَ غَفُورًا رَحِيمًا} “Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.”
{وَالْمُحْصَنَاتُ مِنَ النِّسَاءِ إِلَّا مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ كِتَابَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَأُحِلَّ لَكُمْ مَا وَرَاءَ ذَلِكُمْ أَنْ تَبْتَغُوا بِأَمْوَالِكُمْ مُحْصِنِينَ غَيْرَ مُسَافِحِينَ فَمَا اسْتَمْتَعْتُمْ بِهِ مِنْهُنَّ فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ فَرِيضَةً وَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ فِيمَا تَرَاضَيْتُمْ بِهِ مِنْ بَعْدِ الْفَرِيضَةِ إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلِيمًا حَكِيمًا (٢٤) }
{وَالْمُحْصَنَاتُ مِنَ النِّسَاءِ إِلَّا مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ كِتَابَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَأُحِلَّ لَكُمْ مَا وَرَاءَ ذَلِكُمْ أَنْ تَبْتَغُوا بِأَمْوَالِكُمْ مُحْصِنِينَ غَيْرَ مُسَافِحِينَ فَمَا اسْتَمْتَعْتُمْ بِهِ مِنْهُنَّ فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ فَرِيضَةً وَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ فِيمَا تَرَاضَيْتُمْ بِهِ مِنْ بَعْدِ الْفَرِيضَةِ إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلِيمًا حَكِيمًا (٢٤)} “Evli kadınlar da -sağ ellerinizin mâlik oldukları (cariyeler) müstesna- [size haram kılındı]. Bunlar, Allah'ın üzerinize yazdığı farzıdır. Bunların dışındakileri, iffetli yaşamak ve zina etmemek şartıyla mallarınızla aramanız size helal kılındı. O hâlde onlardan hangisinden faydalandıysanız, mehirlerini farz olarak kendilerine verin. Mehri belirledikten sonra aranızda karşılıklı anlaştığınız şeyde size bir günah yoktur. Şüphesiz Allah hakkıyla bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَالْمُحْصَنَاتُ مِنَ النِّسَاءِ إِلَّا مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ} يَعْنِي: ذَوَاتَ الْأَزْوَاجِ، لَا يَحِلُّ لِلْغَيْرِ نِكَاحُهُنَّ قَبْلَ مُفَارَقَةِ الْأَزْوَاجِ، وَهَذِهِ السَّابِعَةُ مِنَ النِّسَاءِ اللَّاتِي حُرِّمَتْ (١) بِالسَّبَبِ.
Yüce Allah'ın: {وَالْمُحْصَنَاتُ مِنَ النِّسَاءِ إِلَّا مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ} “Evli kadınlar da -sağ ellerinizin mâlik oldukları müstesna- [size haram kılındı]” buyruğu; yani kocalı kadınlardır, kocalarından ayrılmadıkça başkasına onlarla evlenmek helal olmaz. Bu da sebep dolayısıyla haram kılınan kadınların yedincisidir (١).
قَالَ أَبُو سَعِيدٍ الْخُدْرِيُّ: نَزَلَتْ فِي نِسَاءٍ كُنَّ يُهَاجِرْنَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَلَهُنَّ أَزْوَاجٌ فَيَتَزَوَّجُهُنَّ بَعْضُ الْمُسْلِمِينَ، ثُمَّ قَدِمَ أَزْوَاجُهُنَّ مُهَاجِرِينَ فَنَهَى اللَّهُ الْمُسْلِمِينَ عَنْ نِكَاحِهِنَّ (٢) ، ثُمَّ اسْتَثْنَى فَقَالَ: {إِلَّا مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ} يَعْنِي: السَّبَايَا اللَّوَاتِي سُبِينَ وَلَهُنَّ أَزْوَاجٌ فِي دَارِ الْحَرْبِ فَيَحِلُّ لِمَالِكِهِنَّ وَطْؤُهُنَّ بَعْدَ الِاسْتِبْرَاءِ، لِأَنَّ بِالسَّبْيِ يَرْتَفِعُ النِّكَاحُ بَيْنَهَا وَبَيْنَ زَوْجِهَا.
Ebû Saîd el-Hudrî şöyle demiştir: Bu ayet, kocaları varken Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e hicret eden ve Müslümanlardan bazılarının kendileriyle evlendiği kadınlar hakkında indi; sonra kocaları da hicret ederek geldi, bunun üzerine Allah Müslümanları onlarla evlenmekten nehyetti (٢). Sonra istisna getirerek: {إِلَّا مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ} “Sağ ellerinizin mâlik oldukları müstesna” buyurdu; yani dârülharbde kocaları varken esir alınan kadınlardır ki, istibrâdan sonra (rahimlerinin boş olduğu anlaşıldıktan sonra) sahiplerine onlarla cinsel ilişkide bulunmak helal olur; çünkü esir alınmakla kadın ile kocası arasındaki nikâh ortadan kalkar.
قَالَ أَبُو سَعِيدٍ الْخُدْرِيُّ: بَعَثَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يَوْمَ حُنَيْنٍ جَيْشًا إِلَى أَوَطَاسٍ فَأَصَابُوا سَبَايَا لَهُنَّ أَزْوَاجٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ، فَكَرِهُوا غَشَيَانَهُنَّ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى هَذِهِ الْآيَةَ (٣) .
Ebû Saîd el-Hudrî şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Huneyn günü Evtâs'a bir ordu gönderdi. Müşriklerden kocaları bulunan kadın esirler elde ettiler ve onlarla ilişkiye girmeyi hoş görmediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ bu ayeti indirdi (٣).
وَقَالَ عَطَاءٌ: أَرَادَ بِقَوْلِهِ {إِلَّا مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ} أَنْ تَكُونَ أَمَتُهُ فِي نِكَاحِ عَبْدِهِ فَيَجُوزُ أَنْ يَنْزِعَهَا مِنْهُ.
Atâ ise şöyle demiştir: {إِلَّا مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ} “Sağ ellerinizin mâlik oldukları müstesna” buyruğuyla, kişinin cariyesinin kendi kölesinin nikâhında bulunması ve [efendisinin] onu ondan çekip almasının caiz olması kastedilmiştir.
وَقِيلَ: أَرَادَ بِالْمُحْصَنَاتِ الْحَرَائِرَ، وَمَعْنَاهُ: أَنَّ مَا فَوْقَ الْأَرْبَعِ حَرَامٌ مِنْهُنَّ إِلَّا مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ، فَإِنَّهُ لَا عَدَدَ عَلَيْكُمْ فِي الْجَوَارِي.
Bir görüşe göre: Muhsanât ile hür kadınlar kastedilmiştir. Manası şudur: Sağ ellerinizin mâlik oldukları müstesna, hür kadınlardan dörtten fazlası haramdır; zira cariyelerde sizin için bir sayı sınırı yoktur.
قَوْلُهُ تَعَالَى: {كِتَابَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ} نُصِبَ عَلَى الْمَصْدَرِ، أَيْ: كَتَبَ اللَّهُ عَلَيْكُمْ كِتَابَ اللَّهِ، وَقِيلَ: نُصِبَ عَلَى الْإِغْرَاءِ، أَيْ: الْزَمُوا كِتَابَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ، أَيْ: فَرْضُ اللَّهُ تعالى.
Yüce Allah'ın: {كِتَابَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ} “Allah'ın üzerinize yazdığı farzıdır” buyruğu mastar olarak nasb edilmiştir; yani 'Allah üzerinize Allah'ın kitabını yazdı/farz kıldı' demektir. Bir görüşe göre ise teşvik (iğrâ) üzere mansub kılınmıştır; yani 'Üzerinize olan Allah'ın kitabına/hükmüne sarılın', yani Allah Teâlâ'nın farzına [sarılın] demektir.
قوله تعال: {وَأُحِلَّ لَكُمْ مَا وَرَاءَ ذَلِكُمْ} قَرَأَ أَبُو جَعْفَرٍ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَحَفْصٌ "أُحِلَّ " بِضَمِّ الْأَوَّلِ وَكَسْرِ الْحَاءِ، لِقَوْلِهِ {حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ} وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِالنَّصْبِ، أَيْ: أَحَلَّ اللَّهُ لَكُمْ مَا وَرَاءَ ذَلِكُمْ، أَيْ: مَا سِوَى ذَلِكُمُ الَّذِي ذَكَرْتُ مِنَ الْمُحَرَّمَاتِ، {أَنْ تَبْتَغُوا} تَطْلُبُوا، {بِأَمْوَالِكُمْ} أَيْ تَنْكِحُوا بِصَدَاقٍ أَوْ تَشْتَرُوا بِثَمَنٍ، {مُحْصِنِينَ} أَيْ: مُتَزَوِّجِينَ أَوْ مُتَعَفِّفِينَ، {غَيْرَ مُسَافِحِينَ} أَيْ: غَيْرُ زَانِينَ، مَأْخُوذٌ مِنْ سَفْحِ الْمَاءِ وَصَبِّهِ وَهُوَ الْمَنِيُّ، {فَمَا اسْتَمْتَعْتُمْ بِهِ مِنْهُنَّ} اخْتَلَفُوا فِي مَعْنَاهُ، فَقَالَ الْحَسَنُ وَمُجَاهِدٌ: أَرَادَ مَا انْتَفَعْتُمْ وَتَلَذَّذْتُمْ بِالْجِمَاعِ مِنَ النِّسَاءِ بِالنِّكَاحِ الصَّحِيحِ، {فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ} أَيْ: مُهُورُهُنَّ، وَقَالَ آخَرُونَ: هُوَ نِكَاحُ الْمُتْعَةِ وَهُوَ أَنْ يَنْكِحَ امْرَأَةً إِلَى مُدَّةٍ فَإِذَا انْقَضَتْ تِلْكَ الْمُدَّةُ بَانَتْ مِنْهُ بِلَا طَلَاقٍ، وَتَسْتَبْرِئُ رَحِمهَا وَلَيْسَ بَيْنَهُمَا مِيرَاثٌ، وَكَانَ ذَلِكَ مُبَاحًا فِي ابْتِدَاءِ الْإِسْلَامِ، ثُمَّ نَهَى عَنْهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ.
Yüce Allah'ın: {وَأُحِلَّ لَكُمْ مَا وَرَاءَ ذَلِكُمْ} “Bunların dışındakiler size helal kılındı” buyruğunu; Ebû Ca‘fer, Hamza, el-Kisâî ve Hafs, {حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ} “Size haram kılındı” buyruğundan dolayı ilk harfin ötresi ve hâ harfinin kesresiyle "ühılle" (أُحِلَّ) şeklinde okumuştur. Diğerleri ise nasb ile ["ehalle" (أَحَلَّ)] okumuştur; yani 'Allah bunların dışındakileri size helal kıldı' demektir. Yani: Haram kılınanlardan zikrettiğim bu kimselerin dışındakileri [helal kıldı]. {أَنْ تَبْتَغُوا} aramanız, talep etmeniz, {بِأَمْوَالِكُمْ} yani mehir vererek nikâhlamanız veya bedelini ödeyerek satın almanız, {مُحْصِنِينَ} yani evlenerek veya iffetli davranarak, {غَيْرَ مُسَافِحِينَ} yani zina etmeksizin. Bu da suyun dökülüp akıtılması manasına gelen sefh (سَفْح) kelimesinden türemiştir ki o menidir. {فَمَا اسْتَمْتَعْتُمْ بِهِ مِنْهُنَّ} “O hâlde onlardan hangisinden faydalandıysanız” ifadesinin anlamında ihtilaf ettiler. el-Hasan ve Mücâhid: 'Sahih nikâh ile kadınlardan cinsel ilişki yoluyla faydalandığınız ve lezzet aldığınız şeyler' anlamını kastettiğini söylemiştir. {فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ} “Mehirlerini kendilerine verin” yani mehirlerini [verin]. Başkaları ise şöyle demiştir: Bu mut‘a nikâhıdır; o da bir kadınla belirli bir süreye kadar evlenmektir, o süre bittiğinde talak olmaksızın kadın ondan ayrılır, rahminin boş olduğunu belirler (istibrâ yapar) ve aralarında miras bağı olmaz. Bu, İslam'ın başlangıcında mubahtı; sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bunu yasakladı.
أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ عَبْدِ الْقَاهِرِ، أَنَا عَبْدُ الْغَافِرِ بْنُ مُحَمَّدٍ الْفَارِسِيُّ، أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عِيسَى الْجُلُودِيُّ، أَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ سُفْيَانَ، أَنَا مُسْلِمُ بْنُ الْحَجَّاجِ، أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ نُمَيْرٍ، أَنَا أَبِي، أَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ عُمَرَ، حَدَّثَنِي الرَّبِيعُ بْنُ سَبْرَةَ الْجُهَنِيُّ، أَنَّ أَبَاهُ حَدَّثَهُ أَنَّهُ كَانَ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَقَالَ: "يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنِّي كُنْتُ أَذِنْتُ لَكُمْ فِي الِاسْتِمْتَاعِ مِنَ النِّسَاءِ، وَإِنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَدْ حَرَّمَ ذَلِكَ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ، فَمَنْ كَانَ عِنْدَهُ مِنْهُنَّ شَيْءٌ فَلْيُخَلِّ سَبِيلَهُ وَلَا تَأْخُذُوا مِمَّا آتَيْتُمُوهُنَّ شَيْئًا" (١) .
Bize İsmâil b. Abdilkāhir bildirdi, bize Abdülġâfir b. Muhammed el-Fârisî bildirdi, bize Muhammed b. Îsâ el-Cülûdî bildirdi, bize İbrâhîm b. Muhammed b. Süfyân bildirdi, bize Müslim b. el-Haccâc bildirdi, bize Muhammed b. Abdillâh b. Nümeyr bildirdi, bize babam bildirdi, bize Abdülazîz b. Ömer bildirdi, bana er-Rebî‘ b. Sebre el-Cühenî, babasının Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte olduğunu ve [Resûlullah'ın] şöyle buyurduğunu anlattığını bildirdi: “Ey insanlar! Ben kadınlarla mut‘a yapmanıza izin vermiştim; şüphesiz Allah Teâlâ kıyamet gününe kadar bunu haram kılmıştır. Yanında bunlardan biri bulunan kimse hemen onu bıraksın ve onlara verdiklerinizden hiçbir şeyi geri almayın” (١).
أَخْبَرَنَا أَبُو الْحَسَنِ السَّرَخْسِيُّ، أَنَا زَاهِرُ بْنُ أَحْمَدَ، أَنَا أَبُو إِسْحَاقَ الْهَاشِمِيُّ، أَنَا أَبُو مُصْعَبٍ، عَنْ مَالِكٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ وَالْحَسْنِ ابْنَيْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ، عَنْ أَبِيهِمَا، عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ ﵃ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ نَهَى عَنْ مُتْعَةِ النِّسَاءِ يَوْمَ خَيْبَرَ، وَعَنْ أَكْلِ لُحُومِ الْحُمُرِ الْإِنْسِيَّةِ (٢) .
Bize Ebu’l-Hasan es-Serahsî bildirdi, bize Zâhir b. Ahmed bildirdi, bize Ebû İshâk el-Hâşimî bildirdi, bize Ebû Mus‘ab, Mâlik’ten, [o] İbn Şihâb’dan, [o] Muhammed b. Alî’nin iki oğlu Abdullah ve Hasan’dan, [onlar da] babalarından, [o da] Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh’tan Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’in Hayber günü kadınlarla mut‘a yapmayı ve evcil eşek etlerini yemeyi yasakladığını bildirdi (٢).
وَإِلَى هَذَا ذَهَبَ عَامَّةُ أَهْلِ الْعِلْمِ: أَنَّ نِكَاحَ الْمُتْعَةِ حَرَامٌ، وَالْآيَةُ مَنْسُوخَةٌ.
İlim ehlinin geneli de mut‘a nikâhının haram olduğu ve ayetin neshedildiği (hükmünün kaldırıldığı) görüşüne varmıştır.
وَكَانَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄ يَذْهَبُ إِلَى أَنَّ الْآيَةَ مُحْكَمَةٌ، وَيُرَخِّصُ فِي نِكَاحِ الْمُتْعَةِ. وَرُوِيَ عَنْ أَبِي نَضْرَةَ قَالَ سَأَلَتُ ابْنَ عَبَّاسٍ ﵄ عَنِ الْمُتْعَةِ، فَقَالَ: أَمَا تَقْرَأُ فِي سُورَةِ النِّسَاءِ: " فَمَا اسْتَمْتَعْتُمْ بِهِ مِنْهُنَّ إِلَى أَجَلٍ مُسَمَّى "؟ قُلْت: لَا أَقْرَأْهَا هَكَذَا، قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: هَكَذَا أَنْزَلَ اللَّهُ، ثَلَاثَ مَرَّاتٍ.
İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ ise ayetin muhkem olduğu görüşündeydi ve mut‘a nikâhına ruhsat veriyordu. Ebû Nadre'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'ya mut‘a hakkında sordum, o da: "Nisâ Suresi'nde: 'فَمَا اسْتَمْتَعْتُمْ بِهِ مِنْهُنَّ إِلَى أَجَلٍ مُسَمَّى' (Onlardan belirlenmiş bir vakte kadar faydalandığınız şeyler) şeklinde okumuyor musun?" dedi. Ben: "Bunu böyle okumuyorum" dedim. İbn Abbâs üç defa: "Allah bunu böyle indirdi" dedi.
وَقِيلَ: إِنَّ ابْنَ عَبَّاسٍ ﵄ رَجَعَ عَنْ ذَلِكَ (١) .
İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'nın bundan döndüğü de söylenmiştir (١).
وَرَوَى سَالِمٌ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ صَعَدَ الْمِنْبَرِ فَحَمِدَ اللَّهَ وَأَثْنَى عَلَيْهِ، وَقَالَ: مَا بَالُ رِجَالٍ يَنْكِحُونَ هَذِهِ الْمُتْعَةَ وَقَدْ نَهَى رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَنْهَا؟، لَا أَجِدُ رَجُلًا نَكَحَهَا إِلَّا رَجَمْتُهُ بِالْحِجَارَةِ، وَقَالَ: هَدْمُ الْمُتْعَةِ النِّكَاحُ وَالطَّلَاقُ وَالْعِدَّةُ وَالْمِيرَاثُ (٢) .
Sâlim, Abdullah b. Ömer'den rivayet etti ki Ömer b. el-Hattâb minbere çıktı, Allah'a hamd ve senâda bulundu ve şöyle dedi: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onu yasaklamışken bu mut‘ayı yapan adamlara ne oluyor? Bunu yapan bir adam bulursam onu mutlaka taşlarla recmederim." Ve şöyle dedi: "Mut‘ayı geçersiz kılan şeyler; nikâh, talak, iddet ve mirastır" (٢).
قَالَ الرَّبِيعُ بْنُ سُلَيْمَانَ: سَمِعْتُ الشَّافِعِيَّ ﵁ يَقُولُ: لَا أَعْلَمُ فِي الْإِسْلَامِ شَيْئًا أُحِلَّ ثُمَّ حُرِّمَ ثُمَّ أُحِلُّ ثُمَّ حُرِّمَ غَيْرَ الْمُتْعَةِ.
Er-Rebî‘ b. Süleymân dedi ki: Şâfiî radıyallâhu anh'ın şöyle dediğini işittim: "İslam'da mut‘a dışında helal kılınıp sonra haram kılınan, sonra helal kılınıp sonra tekrar haram kılınan başka bir şey bilmiyorum."
قَوْلُهُ تَعَالَى: {فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ} أَيْ: مُهُورَهُنَّ، {فَرِيضَةً وَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ فِيمَا تَرَاضَيْتُمْ بِهِ مِنْ بَعْدِ الْفَرِيضَةِ} فَمَنْ حَمَلَ مَا قَبْلَهُ عَلَى نِكَاحِ الْمُتْعَةِ أَرَادَ أَنَّهُمَا [إِذَا عَقَدَ عَقْدًا إِلَى أَجَلٍ بِمَالٍ]
Yüce Allah'ın: {فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ} “Onlara mehirlerini verin” yani mehirlerini [verin], {فَرِيضَةً وَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ فِيمَا تَرَاضَيْتُمْ بِهِ مِنْ بَعْدِ الْفَرِيضَةِ} “bir farz olarak. Farzın belirlenmesinden sonra karşılıklı rıza ile anlaştığınız hususlarda üzerinize bir günah yoktur” buyruğu: Bundan önceki kısmı mut‘a nikâhına hamleden kimse, ikisinin [bir mal karşılığında belirli bir vakte kadar akit yaptıkları takdirde]
فَإِذَا تَمَّ الْأَجَلُ فَإِنْ شَاءَتِ الْمَرْأَةُ زَادَتْ فِي الْأَجَلِ وَزَادَ الرَّجُلُ فِي الْأَجْرِ، وَإِنْ لَمْ يَتَرَاضَيَا فَارَقَهَا، وَمَنْ حَمَلَ الْآيَةَ عَلَى الِاسْتِمْتَاعِ بِالنِّكَاحِ الصَّحِيحِ، قَالَ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ {وَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ فِيمَا تَرَاضَيْتُمْ بِهِ} الْإِبْرَاءُ عَنِ الْمَهْرِ وَالِافْتِدَاءُ وَالِاعْتِيَاضُ {إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلِيمًا حَكِيمًا} [فَصَلٌ فِي قَدْرِ الصَّدَاقِ وَفِيمَا يُسْتَحَبُّ مِنْهُ]
süre tamamlandığında kadın dilerse süreyi artırır, erkek de ücreti artırır; eğer karşılıklı anlaşamazlarsa erkek kadından ayrılır [manasını] kastetmiştir. Ayeti sahih nikâh ile faydalanmaya hamleden kimse ise Yüce Allah'ın: {وَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ فِيمَا تَرَاضَيْتُمْ بِهِ} “Aranızda karşılıklı anlaştığınız şeyde size bir günah yoktur” buyruğu ile kastın; mehirden ibrâ etmek (vazgeçmek), fidye vermek ve bedel değişimi yapmak olduğunu söylemiştir. {إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلِيمًا حَكِيمًا} “Şüphesiz Allah hakkıyla bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir.” [Mehir Miktarı ve Müstehap Olanı Hakkında Bir Fasıl]
اعْلَمْ أَنَّهُ لَا تَقْدِيرَ لِأَكْثَرِ الصَّدَاقِ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: {وَآتَيْتُمْ إِحْدَاهُنَّ قِنْطَارًا فَلَا تَأْخُذُوا مِنْهُ شَيْئًا} وَالْمُسْتَحَبُّ أَنْ لَا يُغَالَى فِيهِ، قَالَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ: أَلَا لَا تُغَالُوا صَدُقَةَ النِّسَاءِ فَإِنَّهَا لَوْ كَانَتْ مَكْرُمَةً فِي الدُّنْيَا وَتَقْوًى عِنْدَ اللَّهِ لَكَانَ أَوْلَاكُمْ بِهَا نَبِيُّ اللَّهِ ﷺ مَا عَلِمْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ نَكَحَ شَيْئًا مِنْ نِسَائِهِ وَلَا أَنْكَحَ شَيْئًا مِنْ بَنَاتِهِ عَلَى أَكْثَرِ مِنِ اثْنَتَيْ عَشْرَةَ أُوقِيَّةً (١) .
Bil ki mehrin üst sınırı için bir takdir yoktur; zira Yüce Allah: {وَآتَيْتُمْ إِحْدَاهُنَّ قِنْطَارًا فَلَا تَأْخُذُوا مِنْهُ شَيْئًا} “Onlardan birine kantarla [mehir] vermiş olsanız bile ondan hiçbir şeyi geri almayın” buyurmuştur. Müstehap olan ise onda aşırıya kaçmamaktır. Ömer b. el-Hattâb şöyle demiştir: "Dikkat edin, kadınların mehirlerinde aşırıya kaçmayın! Zira bu dünyada bir ikram ve Allah katında bir takva olsaydı, buna en layık olanınız Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem olurdu. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in kadınlarından herhangi biriyle evlenirken de, kızlarından herhangi birini evlendirirken de on iki ukıyyeden fazlası üzerine nikâh kıydığını bilmiyorum" (١).
أَخْبَرَنَا أَبُو الْحَسَنِ السَّرَخْسِيُّ، أَنَا زَاهِرُ بْنُ أَحْمَدَ، أَنَا جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْمُفْلِسُ، أَنَا هَارُونُ بْنُ إِسْحَاقَ، أَنَا يَحْيَى بْنُ مُحَمَّدٍ الْحَارِثِيُّ، أَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْهَادِي، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ قَالَ: سَأَلَتْ عَائِشَةَ ﵂ كَمْ كَانَ صَدَاقُ النَّبِيِّ ﷺ لِأَزْوَاجِهِ؟ قَالَتْ: كَانَ صَدَاقُهُ لِأَزْوَاجِهِ اثْنَتَيْ عَشْرَةَ أُوقِيَّةً وَنَشًّا، قَالَتْ: أَتَدْرِي مَا النَّشُّ؟ قُلْتُ: لَا قَالَتْ: نِصْفُ أُوقِيَّةٍ، فَتِلْكَ خَمْسُمِائَةِ دِرْهَمٍ، هَذَا صَدَاقُ النَّبِيِّ ﷺ لِأَزْوَاجِهِ (٢) .
Bize Ebu’l-Hasan es-Serahsî bildirdi, bize Zâhir b. Ahmed bildirdi, bize Ca‘fer b. Muhammed el-Müflis bildirdi, bize Hârûn b. İshâk bildirdi, bize Yahyâ b. Muhammed el-Hârisî bildirdi, bize Abdülazîz b. Muhammed, Yezîd b. Abdillâh b. el-Hâd’dan, [o] Muhammed b. İbrâhîm’den, [o da] Ebû Seleme’den bildirdi, o şöyle dedi: Âişe radıyallâhu anhâ'ya "Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in hanımlarına verdiği mehir ne kadardı?" diye sordum. O da: "Onun hanımlarına verdiği mehir on iki ukıyye ve bir neş idi" dedi. Âişe: "Neş nedir bilir misin?" dedi. "Hayır" dedim. O: "Yarım ukıyyedir; bu da beş yüz dirhem eder. İşte Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in hanımlarına verdiği mehir budur" dedi (٢).
أَمَّا أَقَلُّ الصَّدَاقِ فَقَدِ اخْتَلَفُوا فِيهِ: فَذَهَبَ جَمَاعَةٌ إِلَى أَنَّهُ لَا تَقْدِيرَ لِأَقَلِّهِ، بَلْ مَا جَازَ أَنْ يَكُونَ مَبِيعًا أَوْ ثَمَنًا جَازَ أَنْ يَكُونَ صَدَاقًا، وَهُوَ قَوْلُ رَبِيعَةَ وَسُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ والشافعي وأحمد وإسحق، قَالَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ: فِي ثَلَاثِ قَبَضَاتِ زَبِيبٍ مَهْرٌ، وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ: لَوْ أَصْدَقَهَا سَوْطًا جَازَ.
Mehrin en az miktarına gelince, bu konuda ihtilaf etmişlerdir: Bir topluluk, en azı için bir sınırlandırma olmadığı, aksine satılan bir mal veya bir semen (bedel) olması caiz olan her şeyin mehir olmasının da caiz olduğu görüşüne gitmiştir. Bu Rebîa, Süfyân es-Sevrî, Şâfiî, Ahmed ve İshâk'ın görüşüdür. Ömer b. el-Hattâb: "Üç avuç kuru üzümde mehir vardır" demiştir. Saîd b. el-Müseyyeb ise: "Ona bir kamçı bile mehir verse caiz olur" demiştir.
وَقَالَ قَوْمٌ: يَتَقَدَّرُ: بِنِصَابِ السَّرِقَةِ، وَهُوَ قَوْلُ مَالِكٍ وَأَبِي حَنِيفَةَ، غَيْرَ أَنَّ نِصَابَ السَّرِقَةِ عِنْدَ مَالِكٍ ثَلَاثَةُ دَرَاهِمَ وَعِنْدَ أَبِي حَنِيفَةَ عَشَرَةُ دَرَاهِمَ.
Bir topluluk ise: "Hırsızlık nisabı ile takdir olunur" demiştir; bu Mâlik ve Ebû Hanîfe'nin görüşüdür. Ancak hırsızlık nisabı Mâlik'e göre üç dirhem, Ebû Hanîfe'ye göre ise on dirhemdir.
وَالدَّلِيلُ عَلَى أَنَّهُ لَا يَتَقَدَّرُ: مَا أَخْبَرَنَا أَبُو الْحَسَنِ السَّرَخْسِيُّ، قَالَ: أَخْبَرَنَا زَاهِرُ بْنُ أَحْمَدَ، أَخْبَرَنَا أَبُو إِسْحَاقٍ الْهَاشِمِيُّ، أَنَا أَبُو مُصْعَبٍ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ أَبِي حَازِمٍ، عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ السَّاعِدِيِّ ﵁ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ جَاءَتْهُ امْرَأَةٌ فَقَالَتْ: يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي قَدْ وَهَبْتُ نَفْسِي لَكَ، فَقَامَتْ قِيَامًا طَوِيلًا فَقَامَ
[Mehrin en azı için] bir sınırlandırma bulunmadığına delil şudur: Bize Ebu'l-Hasan es-Serahsî haber verip dedi ki: Bize Zâhir b. Ahmed haber verdi, bize Ebû İshâk el-Hâşimî haber verdi, bize Ebû Mus'ab, Mâlik'ten, [o] Ebû Hâzim'den, [o da] Sehl b. Sa'd es-Sâidî'den radıyallâhu anh rivayet etti ki: Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem bir kadın gelip: «Ey Allah'ın Resûlü! Şüphesiz ben kendimi sana hibe ettim» dedi ve uzun bir süre ayakta durdu. Bunun üzerine...
رَجُلٌ فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ زَوِّجْنِيهَا إِنْ لَمْ يَكُنْ لَكَ فِيهَا حَاجَةٌ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ "هَلْ عِنْدَكَ مِنْ شَيْءٍ تُصْدِقُهَا"؟ قَالَ: مَا عِنْدِي إِلَّا إِزَارِي هَذَا، قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "إِنْ أَعْطَيْتهَا جَلَسْتَ لَا إِزَارَ لَكَ، فَالْتَمِسْ شَيْئًا"، فَقَالَ: مَا أَجِدُ، فَقَالَ: "فَالْتَمِسْ وَلَوْ خَاتَمًا مِنْ حَدِيدٍ"، فَالْتَمَسَ فَلَمْ يَجِدْ شَيْئًا، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "هَلْ مَعَكَ مِنَ الْقُرْآنِ شَيْءٌ"؟ قَالَ: نَعَمْ سُورَةُ كَذَا وَسُورَةُ كَذَا -لِسُورٍ سَمَّاهَا -فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: "قَدْ زَوَّجْتُكَهَا بِمَا مَعَكَ مِنَ الْقُرْآنِ" (١) .
bir adam ayağa kalkıp: "Ey Allah'ın Resûlü! Eğer senin ona ihtiyacın yoksa onu benimle evlendir" dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Ona mehir olarak verebileceğin bir şeyin var mı?" buyurdu. Adam: "Şu izârımdan başka bir şeyim yok" dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Eğer onu verirsen izârsız oturup kalırsın; bir şey ara" buyurdu. Adam: "Bir şey bulamıyorum" dedi. [Allah Resûlü]: "Demirden bir yüzük bile olsa ara" buyurdu. Adam aradı fakat hiçbir şey bulamadı. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Ezberinde Kur'an'dan bir şey var mı?" buyurdu. Adam: "Evet, falan sure ve filan sure var" diyerek ismini verdiği bazı sureleri saydı. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: "Ezberindeki Kur'an sebebiyle onu seninle evlendirdim" buyurdu (١).
وَفِيهِ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّهُ لَا تَقْدِيرَ لِأَقَلِّ الصَّدَاقِ، لِأَنَّهُ قَالَ: "الْتَمِسْ شَيْئًا" فَهَذَا يَدُلُّ عَلَى جَوَازِ أَيِّ شَيْءٍ كَانَ مِنَ الْمَالِ، وَقَالَ: "وَلَوْ خَاتَمًا مِنْ حَدِيدٍ" وَلَا قِيمَةَ لِخَاتَمِ الْحَدِيدِ إِلَّا الْقَلِيلَ التَّافِهَ.
Bunda, mehrin en azı için bir sınırlandırma olmadığına delil vardır; çünkü o: "Bir şey ara" buyurmuştur ve bu da mal nevinden olan her şeyin caiz olduğuna delalet eder. Ayrıca: "Demirden bir yüzük bile olsa" buyurmuştur; demir yüzüğün ise pek az ve değersiz bir kıymeti vardır.
وَفِي الْحَدِيثِ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّهُ يجوز تَعْلِيمُ الْقُرْآنِ صَدَاقًا وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ ﵀، وَذَهَبَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِلَى أَنَّهُ لَا يَجُوزُ، وَهُوَ قَوْلُ أَصْحَابِ الرَّأْيِ، وَكُلُّ عَمَلٍ جَازَ الِاسْتِئْجَارُ عَلَيْهِ مِثْلُ الْبِنَاءِ وَالْخِيَاطَةِ وَغَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْأَعْمَالِ جَازَ أَنْ يُجْعَلَ صَدَاقًا، وَلِمَ يُجَوِّزْ أَبُو حَنِيفَةَ ﵁ أَنْ يُجْعَلَ مَنْفَعَةُ الْحُرِّ صَدَاقًا، وَالْحَدِيثُ حُجَّةٌ لِمَنْ جَوَّزَهُ بَعْدَمَا أَخْبَرَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْ شُعَيْبٍ ﵇ حَيْثُ زَوَّجَ ابْنَتَهُ مِنْ مُوسَى ﵉ عَلَى الْعَمَلِ، فَقَالَ: "إِنِّي أُرِيدُ أَنْ أُنِكحَكَ إِحْدَى ابْنَتَيَّ هَاتَيْنِ عَلَى أَنْ تَأْجُرَنِي ثَمَانِيَ حِجَجٍ" (الْقَصَصِ -٢٧) .
Hadiste, Kur'an öğretmenin mehir kılınmasının caiz olduğuna delil vardır; Şâfiî rahimehullâh'ın görüşü de budur. İlim ehlinden bazıları ise bunun caiz olmadığı görüşüne gitmiştir ki bu re'y ehlinin (Hanefîlerin) görüşüdür. İnşaat, terzilik ve diğer işler gibi ücret karşılığı tutulması caiz olan her işin mehir kılınması caizdir. Ebû Hanîfe radıyallâhu anh ise hür kimsenin menfaatinin mehir kılınmasını caiz görmemiştir. Allah Teâlâ'nın, Şuayb aleyhisselâm'ın kızını bir iş karşılığında Mûsâ aleyhisselâm ile evlendirdiğini haber verip: "Bana sekiz yıl çalışman şartıyla şu iki kızımdan birini sana nikâhlamak istiyorum" (Kasas - 27) buyurmasından sonra, bu hadis bunu caiz gören kimse için bir delildir.
{وَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ مِنْكُمْ طَوْلًا أَنْ يَنْكِحَ الْمُحْصَنَاتِ الْمُؤْمِنَاتِ فَمِن مَّا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ مِنْ فَتَيَاتِكُمُ الْمُؤْمِنَاتِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِإِيمَانِكُمْ بَعْضُكُمْ مِنْ بَعْضٍ فَانْكِحُوهُنَّ بِإِذْنِ أَهْلِهِنَّ وَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ مُحْصَنَاتٍ غَيْرَ مُسَافِحَاتٍ وَلَا مُتَّخِذَاتِ أَخْدَانٍ فَإِذَا أُحْصِنَّ فَإِنْ أَتَيْنَ بِفَاحِشَةٍ فَعَلَيْهِنَّ نِصْفُ مَا عَلَى الْمُحْصَنَاتِ مِنَ الْعَذَابِ ذَلِكَ لِمَنْ خَشِيَ الْعَنَتَ مِنْكُمْ وَأَنْ تَصْبِرُوا خَيْرٌ لَكُمْ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٢٥) }
{وَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ مِنْكُمْ طَوْلًا أَنْ يَنْكِحَ الْمُحْصَنَاتِ الْمُؤْمِنَاتِ فَمِن مَّا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ مِنْ فَتَيَاتِكُمُ الْمُؤْمِنَاتِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِإِيمَانِكُمْ بَعْضُكُمْ مِنْ بَعْضٍ فَانْكِحُوهُنَّ بِإِذْنِ أَهْلِهِنَّ وَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ مُحْصَنَاتٍ غَيْرَ مُسَافِحَاتٍ وَلَا مُتَّخِذَاتِ أَخْدَانٍ فَإِذَا أُحْصِنَّ فَإِنْ أَتَيْنَ بِفَاحِشَةٍ فَعَلَيْهِنَّ نِصْفُ مَا عَلَى الْمُحْصَنَاتِ مِنَ الْعَذَابِ ذَلِكَ لِمَنْ خَشِيَ الْعَنَتَ مِنْكُمْ وَأَنْ تَصْبِرُوا خَيْرٌ لَكُمْ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٢٥)} “İçinizden her kim hür ve mümin kadınlarla evlenmeye güç yetiremezse, ellerinizin altında bulunan mümin cariyelerinizden [alsın]. Allah sizin imanınızı çok iyi bilir. Siz birbirinizdensiniz. O hâlde onları, iffetli yaşamaları, zina etmemeleri ve gizli dostlar edinmemeleri şartıyla sahiplerinin izniyle nikâhlayın ve mehirlerini de güzellikle kendilerine verin. Evlendikten sonra bir hayasızlık (zina) yaparlarsa, onlara hür kadınlara uygulanan cezanın yarısı gerekir. Bu [cariye ile evlenme ruhsatı], içinizden günaha girmekten (zinadan) korkan kimse içindir. Sabretmeniz ise sizin için daha hayırlıdır. Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ مِنْكُمْ طَوْلًا} أَيْ: فَضْلًا وَسَعَةً، {أَنْ يَنْكِحَ الْمُحْصَنَاتِ} الْحَرَائِرَ {الْمُؤْمِنَاتِ} قَرَأَ الْكِسَائِيُّ {الْمُحْصِنَاتِ} بِكَسْرِ الصَّادِ حَيْثُ كَانَ، إِلَّا قَوْلَهُ فِي هَذِهِ السُّورَةِ وَالْمُحْصَنَاتِ مِنَ النِّسَاءِ، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِفَتْحِ جَمِيعِهَا، {فَمِن مَّا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ مِنْ فَتَيَاتِكُمُ} إِمَائِكُمْ، {الْمُؤْمِنَاتِ}
Yüce Allah'ın: {وَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ مِنْكُمْ طَوْلًا} “İçinizden kimin gücü/maddi imkânı yetmezse” kavli; yani serveti ve genişliği [yetmezse], {أَنْ يَنْكِحَ الْمُحْصَنَاتِ} “hür kadınları nikâhlamaya” -el-Muhsanât (الْمُحْصَنَاتِ); hür kadınlar [demektir]-, {الْمُؤْمِنَاتِ} “mümin [olan]”. Kisâî, bu suredeki {وَالْمُحْصَنَاتِ مِنَ النِّسَاءِ} ayeti hariç, geçtiği her yerde {الْمُحْصِنَاتِ} kelimesini sâd (ص) harfinin kesresiyle (esre ile) okumuştur. Diğer [kıraat imamları] ise hepsini fetha ile (üstünle) okumuştur. {فَمِن مَّا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ مِنْ فَتَيَاتِكُمُ} “sahip olduğunuz genç kızlarınızdan (cariyelerinizden)” -cariyelerinizden [alsın]-, {الْمُؤْمِنَاتِ} “mümin olan [cariyelerden].”
أَيْ: مَنْ لَمْ يَقْدِرْ عَلَى مَهْرِ الْحُرَّةِ الْمُؤْمِنَةِ، فَلْيَتَزَوَّجِ الْأَمَةَ الْمُؤْمِنَةَ.
Yani: Hür ve mümin kadının mehrine gücü yetmeyen kimse, mümin olan cariyeyle evlensin.
وَفِيهِ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّهُ لَا يَجُوزُ لِلْحُرِّ نِكَاحُ الْأَمَةِ إِلَّا بِشَرْطَيْنِ، أَحَدُهُمَا: أَنْ لَا يَجِدَ مَهْرَ حُرَّةٍ، وَالثَّانِي أَنْ يَكُونَ خَائِفًا عَلَى نَفْسِهِ مِنَ الْعَنَتِ، وَهُوَ الزِّنَا، لِقَوْلِهِ تَعَالَى فِي آخِرِ الْآيَةِ: {ذَلِكَ لِمَنْ خَشِيَ الْعَنَتَ مِنْكُمْ} وَهُوَ قَوْلُ جَابِرٍ ﵁، وَبِهِ قَالَ طَاوُسٌ وَعَمْرُو بْنُ دِينَارٍ، وَإِلَيْهِ ذَهَبَ مَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ.
Bunda, hür kimsenin cariye ile nikâhlanmasının ancak iki şartla caiz olacağına delil vardır: Birincisi: Hür kadının mehrini bulamamasıdır; ikincisi ise: Kendisi için anetten yani zinadan korkuyor olmasıdır. Zira Yüce Allah ayetin sonunda: {ذَلِكَ لِمَنْ خَشِيَ الْعَنَتَ مِنْكُمْ} “Bu, içinizden günaha girmekten (zinadan) korkan kimse içindir” buyurmuştur. Bu Câbir radıyallâhu anh'ın görüşüdür; Tâvûs ve Amr b. Dînâr da bu görüşü belirtmiştir; Mâlik ve Şâfiî de bu görüşe gitmiştir.
وَجَوَّزَ أَصْحَابُ الرَّأْيِ لِلْحُرِّ نِكَاحُ الْأَمَةِ إِلَّا أَنْ تَكُونَ فِي نِكَاحِهِ حُرَّةٌ، أَمَّا الْعَبْدُ فَيَجُوزُ لَهُ نِكَاحُ الْأَمَةِ وَإِنْ كَانَ فِي نِكَاحِهِ حُرَّةٌ أَوْ أَمَةٌ، وَعِنْدَ أَبِي حَنِيفَةَ ﵁ لَا يَجُوزُ إِذَا كَانَتْ تَحْتَهُ حُرَّةٌ، كَمَا يَقُولُ فِي الْحُرِّ.
Re'y ehli ise nikâhı altında hür bir kadın bulunmaması kaydıyla hür kimseye cariye ile evlenmeyi caiz görmüştür. Köleye gelince, nikâhı altında hür veya cariye bir kadın olsa bile cariye ile evlenmesi caizdir. Ebû Hanîfe radıyallâhu anh'a göre ise, hür kimse hakkında söylediği gibi nikâhı altında hür bir kadın olduğunda [köle için de] caiz değildir.
وَفِي الْآيَةِ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّهُ لَا يَجُوزُ لِلْمُسْلِمِ نِكَاحُ الْأَمَةِ الْكِتَابِيَّةِ لِأَنَّهُ قَالَ {فَمِن مَّا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ مِنْ فَتَيَاتِكُمُ الْمُؤْمِنَاتِ} جَوَّزَ نِكَاحَ الْأَمَةِ بِشَرْطِ أَنْ تَكُونَ مُؤْمِنَةً، وَقَالَ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ: "وَطَعَامُ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابِ حِلٌّ لَكُمْ وَطَعَامُكُمْ حِلٌّ لَهُمْ وَالْمُحْصَنَاتُ مِنَ الْمُؤْمِنَاتِ وَالْمُحْصَنَاتُ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ" (الْمَائِدَةِ -٥) أَيْ: الْحَرَائِرُ، جَوَّزَ نِكَاحَ الْكِتَابِيَّةِ، بِشَرْطِ أَنْ تَكُونَ حُرَّةً، وَجَوَّزَ أَصْحَابُ الرَّأْيِ لِلْمُسْلِمِ نِكَاحَ الْأَمَةِ الْكِتَابِيَّةِ، وَبِالِاتِّفَاقِ يَجُوزُ وَطْؤُهَا بِمِلْكِ الْيَمِينِ.
Ayette, Müslüman kimsenin Ehl-i kitap bir cariye ile nikâhlanmasının caiz olmadığına delil vardır; zira {فَمِن مَّا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ مِنْ فَتَيَاتِكُمُ الْمُؤْمِنَاتِ} “Ellerinizin altında bulunan mümin cariyelerinizden...” buyurarak cariye ile nikâhlanmayı mümin olması şartıyla caiz kılmıştır. Başka bir yerde ise: "Kitap verilenlerin yiyeceği size helal, sizin yiyeceğiniz de onlara helaldir; müminlerden hür kadınlar ile sizden önce kendilerine kitap verilenlerden hür kadınlar da..." (Mâide - 5) yani hür kadınlar buyurarak Ehl-i kitap kadınla nikâhlanmayı hür olması şartıyla caiz kılmıştır. Re'y ehli ise Müslüman kimsenin Ehl-i kitap cariye ile evlenmesini caiz görmüştür. İttifakla ise mülk-i yemîn (cariye edinme) yoluyla onunla cinsel ilişkide bulunmak caizdir.
[ {وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِإِيمَانِكُمْ} أَيْ: لَا تَتَعَرَّضُوا لِلْبَاطِنِ فِي الْإِيمَانِ وَخُذُوا بِالظَّاهِرِ فَإِنَّ اللَّهَ أَعْلَمُ بِإِيمَانِكُمْ] (١) .
[ {وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِإِيمَانِكُمْ} “Allah sizin imanınızı çok iyi bilir”; yani imanda bâtına/gizliye karışmayın, zâhire göre hükmedin; zira Allah sizin imanınızı en iyi bilendir] (١).
{بَعْضُكُمْ مِنْ بَعْضٍ} قِيلَ: بَعْضُكُمْ إِخْوَةٌ لِبَعْضٍ، وَقِيلَ: كُلُّكُمْ مِنْ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ فَلَا تَسْتَنْكِفُوا مِنْ نِكَاحِ الْإِمَاءِ، {فَانْكِحُوهُنَّ} يَعْنِي: الْإِمَاءَ {بِإِذْنِ أَهْلِهِنَّ} أَيْ: مَوَالِيهِنَّ، {وَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ} مُهُورَهُنَّ، {بِالْمَعْرُوفِ} مِنْ غَيْرِ مَطْلٍ وَضِرَارٍ، {مُحْصَنَاتٍ} عَفَائِفَ بِالنِّكَاحِ، {غَيْرَ مُسَافِحَاتٍ} أَيْ: غَيْرَ زَانِيَاتٍ، {وَلَا مُتَّخِذَاتِ أَخْدَانٍ} أَيْ: أَحْبَابٍ تَزْنُونَ بِهِنَّ فِي السِّرِّ، قَالَ الْحَسَنُ: الْمُسَافِحَةُ هِيَ أَنَّ كُلَّ مَنْ دَعَاهَا تَبِعَتْهُ، وَذَاتُ أَخْدَانٍ أَيْ: تَخْتَصُّ بِوَاحِدٍ لَا تَزْنِي إِلَّا مَعَهُ، وَالْعَرَبُ كَانَتْ تُحَرِّمُ الْأُولَى وَتُجَوِّزُ الثَّانِيَةِ، {فَإِذَا أُحْصِنَّ} قَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَأَبُو بَكْرٍ بِفَتْحِ الْأَلِفِ وَالصَّادِ، أَيْ: حَفِظْنَ فُرُوجَهُنَّ، وَقَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ: أَسْلَمْنَ، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ: {أُحْصِنَّ} بِضَمِّ الْأَلْفِ وَكَسْرِ الصَّادِ، أَيْ: زُوِّجْنَ {فَإِنْ أَتَيْنَ بِفَاحِشَةٍ} يَعْنِي: الزِّنَا، {فَعَلَيْهِنَّ نِصْفُ مَا عَلَى الْمُحْصَنَاتِ} أَيْ: مَا عَلَى الْحَرَائِرِ الْأَبْكَارِ إِذَا زَنَيْنَ، {مِنَ الْعَذَابِ} يَعْنِي: الْحَدَّ، فَيُجْلَدُ الرَّقِيقُ إِذَا زَنَى خَمْسِينَ جَلْدَةً، وَهَلْ يُغَرَّبُ؟ فِيهِ قَوْلَانِ، فَإِنْ قُلْنَا يُغَرَّبُ فَيُغَرَّبُ نِصْفَ سَنَةٍ عَلَى الْقَوْلِ الْأَصَحِّ وَلَا رَجْمَ عَلَى الْعَبِيدِ.
{بَعْضُكُمْ مِنْ بَعْضٍ} “Siz birbirinizdensiniz” denildi ki: Birbirinizin kardeşlerisiniz; denildi ki: Hepiniz tek bir nefistensiniz, o hâlde cariyelerle evlenmekten çekinmeyin. {فَانْكِحُوهُنَّ} “O hâlde onları nikâhlayın” yani cariyeleri [nikâhlayın], {بِإِذْنِ أَهْلِهِنَّ} “Sahiplerinin izniyle” yani efendilerinin [izniyle], {وَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ} “Mehirlerini onlara verin” yani mehirlerini [verin], {بِالْمَعْرُوفِ} “Güzellikle” ertelemeden ve zarar vermeden, {مُحْصَنَاتٍ} “İffetli yaşamaları şartıyla” nikâh ile iffetli olanlar, {غَيْرَ مُسَافِحَاتٍ} “Zina etmeksizin” yani fahişelik yapmayanlar, {وَلَا مُتَّخِذَاتِ أَخْدَانٍ} “Gizli dostlar edinmeksizin” yani gizlice kendileriyle zina edeceğiniz sevgililer [edinmeksizin]. el-Hasan şöyle demiştir: 'Müsâfiha', kendisini her çağıranın peşinden giden kadındır; 'dost edinen' ise tek bir kişiye has olan ve sadece onunla zina eden kadındır; Araplar birincisini haram sayar, ikincisini ise caiz görürlerdi. {فَإِذَا أُحْصِنَّ} “Evlendikten sonra”; Hamza, el-Kisâî ve Ebû Bekr elif ve sâd'ın fethasıyla ["ahsanne" (أَحْصَنَّ)] okumuştur; yani iffetlerini koruduklarında demektir. İbn Mes‘ûd: 'Müslüman olduklarında' demiştir. Diğerleri ise {أُحْصِنَّ} şeklinde elifin ötresi ve sâd'ın kesresiyle okumuştur; yani evlendirildiklerinde demektir. {فَإِنْ أَتَيْنَ بِفَاحِشَةٍ} “Eğer bir hayasızlık yaparlarsa” yani zina [yaparlarsa], {فَعَلَيْهِنَّ نِصْفُ مَا عَلَى الْمُحْصَنَاتِ} “Onlara hür kadınlara gerekenin yarısı gerekir” yani hür ve bekâr kadınlar zina ettiğinde onlara gereken cezanın [yarısı], {مِنَ الْعَذَابِ} “Cezadan” yani hadden. Dolayısıyla köle zina ettiğinde elli celde (kırbaç) vurulur. Sürgün edilir mi edilmez mi? Bu hususta iki görüş vardır; şayet sürgün edilir dersek, en sahih görüşe göre yarım yıl sürgün edilir; köleler üzerine recm cezası ise yoktur.
رُوِيَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَيَّاشِ بْنِ أَبِي رَبِيعَةَ قَالَ: أَمَرَنِي عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ ﵁ فِي فِتْيَةٍ مِنْ
Abdullah b. Ayyâş b. Ebî Rebîa'dan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh, Kureyş'ten birtakım gençlerle birlikte bana emretti de
قُرَيْشٍ فَجَلَدْنَا وَلَائِدَ مِنْ وَلَائِدِ (١) الْإِمَارَةِ خَمْسِينَ فِي الزِّنَا.
emirlik cariyelerinden bir cariyeye zina suçundan dolayı elli celde vurduk (١).
وَلَا فَرْقَ فِي حَدِّ الْمَمْلُوكِ بَيْنَ مَنْ تَزَوَّجَ أَوْ لَمْ يَتَزَوَّجْ عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ، وَذَهَبَ بَعْضُهُمْ إِلَى أَنَّهُ لَا حَدَّ عَلَى مَنْ لَمْ يَتَزَوَّجْ مِنَ الْمَمَالِيكِ إِذَا زَنَى، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَالَ: {فَإِنْ أَتَيْنَ بِفَاحِشَةٍ فَعَلَيْهِنَّ نِصْفُ مَا عَلَى الْمُحْصَنَاتِ} وَرَوِيَ ذَلِكَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄، وَبِهِ قَالَ طَاوُسٌ.
İlim ehlinin çoğuna göre, köleye uygulanacak had cezasında evlenmiş olan ile evlenmemiş olan arasında bir fark yoktur. Bazıları ise kölelerden evlenmemiş olan kimseye zina ettiği zaman had cezası uygulanmayacağı görüşüne gitmiştir; zira Yüce Allah: {فَإِنْ أَتَيْنَ بِفَاحِشَةٍ فَعَلَيْهِنَّ نِصْفُ مَا عَلَى الْمُحْصَنَاتِ} “Evlendikten sonra eğer bir hayasızlık yaparlarsa, onlara hür kadınlara uygulanan cezanın yarısı gerekir” buyurmuştur. Bu İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edilmiştir; Tâvûs da bu görüşü belirtmiştir.
وَمَعْنَى الْإِحْصَانُ عِنْدَ الْآخَرِينَ الْإِسْلَامُ، وَإِنْ كَانَ الْمُرَادُ مِنْهُ التَّزْوِيجَ فَلَيْسَ الْمُرَادُ مِنْهُ أَنَّ التَّزْوِيجَ شَرْطٌ لِوُجُوبِ الْحَدِّ عَلَيْهِ، بَلِ الْمُرَادُ مِنْهُ التَّنْبِيهُ عَلَى أَنَّ الْمَمْلُوكَ وَإِنْ كَانَ مُحْصَنًا بِالتَّزْوِيجِ فَلَا رَجْمَ عَلَيْهِ، إِنَّمَا حَدُّهُ الْجِلْدُ بخلاف الحرّ، ٨٣/أفَحَدُّ الْأَمَةِ ثَابِتٌ بِهَذِهِ الْآيَةِ، وَبَيَانُ أَنَّهُ بِالْجِلْدِ فِي الْخَبَرِ وَهُوَ مَا أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ أَحْمَدَ الْمُلَيْحِيُّ، أَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النُّعَيْمِيُّ، أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، أَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنِي اللَّيْثُ، عَنْ سَعِيدٍ يَعْنِي الْمُقْبُرِيَّ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ﵃ قَالَ: سَمِعْتُ النَّبِيَّ ﷺ يَقُولُ: "إِذَا زَنَتْ أَمَةُ أَحَدِكُمْ فَتَبَيِّنَ زِنَاهَا فَلْيَجْلِدْهَا الْحَدَّ وَلَا يُثَرِّبْ عَلَيْهَا، ثُمَّ إِنْ زَنَتْ فَلْيَجْلِدْهَا الْحَدَّ وَلاَ يُثَرِّبْ ثُمَّ إِنْ زَنَتِ الثَّالِثَةَ فَتَبَيَّنَ زِنَاهَا فَلْيَبِعْهَا وَلَوْ بِحَبْلٍ مِنْ شَعَرٍ" (٢) .
Diğerlerine göre ihsânın anlamı İslam'dır. Şayet bundan kastedilen evlilik ise, bunun anlamı haddin vacip olması için evliliğin şart olması demek değildir; aksine bundan kastedilen, köle evlilik yoluyla muhsan olsa bile onun üzerine recm cezasının bulunmadığına, hür kimsenin aksine cezasının sadece celde (kırbaç) olduğuna dikkat çekmektir. Cariyenin haddi bu ayet ile sabittir; onun celde ile olduğunun beyanı ise haberdedir (hadistedir). Nitekim bize Abdülvâhid b. Ahmed el-Melîhî bildirdi, bize Ahmed b. Abdillâh en-Nu‘aymî bildirdi, bize Muhammed b. Yûsuf bildirdi, bize Muhammed b. İsmâil bildirdi, bize Abdülazîz b. Abdillâh bildirdi, bana el-Leys, Saîd yani el-Makburî’den, [o] babasından, [o da] Ebû Hüreyre radıyallâhu anh’tan Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’i şöyle buyururken işittiğini anlattı: “Birinizin cariyesi zina eder ve zinası açığa çıkarsa ona had cezasını vursun ve onu azarlayıp kınamasın. Sonra tekrar zina ederse ona had cezasını vursun ve azarlayıp kınamasın. Sonra üçüncü defa zina eder ve zinası açığa çıkarsa kıldan bir ip karşılığında bile olsa onu satsın” (٢).
قَوْلُهُ تَعَالَى: {ذَلِكَ} يَعْنِي: نِكَاحَ الْأَمَةِ عِنْدَ عَدَمِ الطَّوْلِ، {لِمَنْ خَشِيَ الْعَنَتَ مِنْكُمْ} يَعْنِي: الزِّنَا، يُرِيدُ الْمَشَقَّةَ لِغَلَبَةِ الشَّهْوَةِ، {وَإِنْ تَصْبِرُوا} عَنْ نِكَاحِ الْإِمَاءِ مُتَعَفِّفِينَ، {خَيْرٌ لَكُمْ} لِئَلَّا يُخْلَقُ الْوَلَدُ رَقِيقًا {وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ}
Yüce Allah'ın: {ذَلِكَ} “Bu” yani güç yetirememe durumunda cariye ile evlenmek, {لِمَنْ خَشِيَ الْعَنَتَ مِنْكُمْ} “İçinizden günaha girmekten (zinadan) korkan kimse içindir” yani zinadan [korkan]; şehvetin baskın gelmesi sebebiyle meşakkati kastetmektedir. {وَأَنْ تَصْبِرُوا} “Sabretmeniz” iffetli kalarak cariyelerle evlenmekten sabretmeniz, {خَيْرٌ لَكُمْ} “Sizin için daha hayırlıdır” çocuk köle olarak doğmasın diye. {وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ} “Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.”
{يُرِيدُ اللَّهُ لِيُبَيِّنَ لَكُمْ وَيَهْدِيَكُمْ سُنَنَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَيَتُوبَ عَلَيْكُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (٢٦) }
{يُرِيدُ اللَّهُ لِيُبَيِّنَ لَكُمْ وَيَهْدِيَكُمْ سُنَنَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَيَتُوبَ عَلَيْكُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (٢٦)} “Allah size açıklamak, sizi sizden öncekilerin yollarına iletmek ve tevbelerinizi kabul etmek ister. Allah hakkıyla bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: {يُرِيدُ اللَّهُ لِيُبَيِّنَ لَكُمْ} أَيْ: أَنْ يُبَيِّنَ لَكُمْ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: "وَأُمِرْتُ لِأَعْدِلَ بَيْنَكُمُ" (الشُّورَى -١٥) أَيْ: أَنَّ أَعْدَلَ، وَقَوْلُهُ: "وَأُمِرْنَا لِنُسْلِمَ لِرَبِّ الْعَالَمِينَ" (الْأَنْعَامِ -٧١) ، وَقَالَ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ "وَأُمِرْتُ أَنْ أُسْلِمَ" (غَافِرٍ -٦٦) .
Yüce Allah'ın: {يُرِيدُ اللَّهُ لِيُبَيِّنَ لَكُمْ} “Allah size açıklamak ister” buyruğu; yani 'size açıklamasını [ister]' demektir; nitekim Yüce Allah'ın: “Aranızda adalet yapmam emrolundu” (Şûrâ - 15) yani 'adalet yapmam' ve O'nun: “Âlemlerin Rabbine teslim olmamız emrolundu” (En‘âm - 71) kavlinde olduğu gibidir; başka bir yerde de: “Teslim olmakla emrolundum” (Mü'min/Gâfir - 66) buyurmuştur.
وَمَعْنَى الْآيَةِ: يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُبَيِّنَ لَكُمْ، أَيْ: يُوَضِّحَ لَكُمْ شَرَائِعَ دِينِكُمْ وَمَصَالِحَ أُمُورِكُمْ، قَالَ عَطَاءٌ: يُبَيِّنُ لَكُمْ مَا يُقَرِّبُكُمْ مِنْهُ، قَالَ الْكَلْبِيُّ: يُبَيِّنُ لَكُمْ أَنَّ الصَّبْرَ عَنْ نِكَاحِ الْإِمَاءِ خَيْرٌ لَكُمْ، {وَيَهْدِيَكُمْ} وَيُرْشِدَكُمْ، {سُنَنَ} شَرَائِعَ، {الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ} فِي تَحْرِيمِ الْأُمَّهَاتِ وَالْبَنَاتِ وَالْأَخَوَاتِ، فَإِنَّهَا كَانَتْ مُحَرَّمَةً عَلَى مَنْ قَبِلَكُمْ.
Ayetin anlamı şudur: Allah size açıklamak ister; yani dininizin hükümlerini ve işlerinizin yararlarını size açıklığa kavuşturmak [ister]. Atâ şöyle demiştir: Sizi Kendisine yaklaştıracak şeyleri size açıklar. Kelbî ise şöyle demiştir: Cariyelerle evlenmekten sakınarak sabretmenizin sizin için daha hayırlı olduğunu size açıklar. {وَيَهْدِيَكُمْ} “ve sizi iletmek [ister]”, yani sizi irşad etmek [ister], {سُنَنَ} “yollarına”, yani şeriatlerine, {الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ} “sizden öncekilerin”; annelerin, kızların ve kız kardeşlerin haram kılınması hususunda; zira bunlar sizden öncekilere de haram kılınmıştı.
وَقِيلَ: وَيَهْدِيَكُمُ الْمِلَّةَ الْحَنِيفِيَّةَ وَهِيَ مِلَّةُ إِبْرَاهِيمَ ﵇، {وَيَتُوبَ عَلَيْكُمْ} وَيَتَجَاوَزَ عَنْكُمْ مَا أَصَبْتُمْ قَبْلَ أَنْ يُبَيِّنَ لَكُمْ، وَقِيلَ: يَرْجِعُ بِكُمْ مِنَ الْمَعْصِيَةِ الَّتِي كُنْتُمْ عَلَيْهَا إِلَى طَاعَتِهِ، وَقِيلَ: يُوَفِّقُكُمْ لِلتَّوْبَةِ {وَاللَّهُ عَلِيمٌ} بِمَصَالِحِ عِبَادِهِ فِي أَمْرِ دِينِهِمْ وَدُنْيَاهُمْ، {حَكِيمٌ} فِيمَا دَبَّرَ مِنْ أُمُورِهِمْ.
Şöyle de denildi: Sizi Hanif dinine, yani İbrahim aleyhisselâm'ın dinine iletmek [ister]. {وَيَتُوبَ عَلَيْكُمْ} “ve tevbelerinizi kabul etmek [ister]”, yani size açıklama yapmadan önce işlediğiniz günahları bağışlamak [ister]. Şöyle de denildi: Üzerinde bulunduğunuz günahtan Kendisine itaate sizi döndürmek [ister]. Şöyle de denildi: Sizi tevbeye muvaffak kılmak [ister]. {وَاللَّهُ عَلِيمٌ} “Allah hakkıyla bilendir”, din ve dünya işlerinde kullarının maslahatlarını hakkıyla bilendir. {حَكِيمٌ} “Hüküm ve hikmet sahibidir”, onların işlerinden takdir edip düzenlediği hususlarda [hikmet sahibidir].
{وَاللَّهُ يُرِيدُ أَنْ يَتُوبَ عَلَيْكُمْ وَيُرِيدُ الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الشَّهَوَاتِ أَنْ تَمِيلُوا مَيْلًا عَظِيمًا (٢٧) يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُخَفِّفَ عَنْكُمْ وَخُلِقَ الْإِنْسَانُ ضَعِيفًا (٢٨) يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَأْكُلُوا أَمْوَالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْبَاطِلِ إِلَّا أَنْ تَكُونَ تِجَارَةً عَنْ تَرَاضٍ مِنْكُمْ وَلَا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ إِنَّ اللَّهَ كَانَ بِكُمْ رَحِيمًا (٢٩) }
{وَاللَّهُ يُرِيدُ أَنْ يَتُوبَ عَلَيْكُمْ وَيُرِيدُ الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الشَّهَوَاتِ أَنْ تَمِيلُوا مَيْلًا عَظِيمًا (٢٧) يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُخَفِّفَ عَنْكُمْ وَخُلِقَ الْإِنْسَانُ ضَعِيفًا (٢٨) يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَأْكُلُوا أَمْوَالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْبَاطِلِ إِلَّا أَنْ تَكُونَ تِجَارَةً عَنْ تَرَاضٍ مِنْكُمْ وَلَا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ إِنَّ اللَّهَ كَانَ بِكُمْ رَحِيمًا (٢٩)} “Allah sizin tevbelerinizi kabul etmek ister; şehvetlerine uyanlar ise sizin büyük bir sapışla (doğru yoldan) sapmanızı isterler. (27) Allah sizden (yükünüzü) hafifletmek ister. Çünkü insan zayıf yaratılmıştır. (28) Ey iman edenler! Mallarınızı aranızda batıl yollarla yemeyin; ancak karşılıklı rızaya dayanan bir ticaret olması müstesnadır. Kendinizi de öldürmeyin. Şüphesiz Allah size karşı çok merhametlidir. (29)”
{وَاللَّهُ يُرِيدُ أَنْ يَتُوبَ عَلَيْكُمْ} إِنْ وَقْعَ مِنْكُمْ تَقْصِيرٌ فِي أَمْرِ دِينِهِ {وَيُرِيدُ الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الشَّهَوَاتِ أَنْ تَمِيلُوا} عَنِ الْحَقِّ، {مَيْلًا عَظِيمًا} بِإِتْيَانِكُمْ مَا حَرَّمَ عَلَيْكُمْ، وَاخْتَلَفُوا فِي الْمَوْصُوفِينَ بِاتِّبَاعِ الشَّهَوَاتِ، قَالَ السُّدِّيُّ: هُمُ الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى، وَقَالَ بَعْضُهُمْ: هُمُ الْمَجُوسُ لِأَنَّهُمْ يُحِلُّونَ نِكَاحَ الْأَخَوَاتِ وَبَنَاتُ الْأَخِ وَالْأُخْتِ، وَقَالَ مُجَاهِدٌ: هُمُ الزُّنَاةُ يُرِيدُونَ أَنْ تَمِيلُوا عَنِ الْحَقِّ فَتَزْنُونَ كَمَا يَزْنُونَ، وَقِيلَ: هُمْ جَمِيعُ أَهْلِ الْبَاطِلِ.
{وَاللَّهُ يُرِيدُ أَنْ يَتُوبَ عَلَيْكُمْ} “Allah sizin tevbelerinizi kabul etmek ister”, eğer O'nun dini hususunda sizden bir kusur vaki olursa. {وَيُرِيدُ الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الشَّهَوَاتِ أَنْ تَمِيلُوا} “Şehvetlerine uyanlar ise sizin sapmanızı isterler” haktan, {مَيْلًا عَظِيمًا} “Büyük bir sapışla” size haram kılınan şeyleri işlemeniz suretiyle. Şehvetlere uymakla nitelenenlerin kimler olduğu hususunda ihtilaf ettiler: es-Süddî: 'Onlar Yahudiler ve Hristiyanlardır' demiştir. Bazıları: 'Onlar Mecusilerdir; çünkü onlar kız kardeşlerle, erkek kardeşin ve kız kardeşin kızlarıyla evlenmeyi helal sayarlar' demiştir. Mücâhid: 'Onlar zina edenlerdir; haktan sapmanızı ve kendileri zina ettikleri gibi sizin de zina etmenizi isterler' demiştir. Şöyle de denildi: 'Onlar batıl ehlinin tamamıdır.'
{يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُخَفِّفَ عَنْكُمْ} يُسَهِّلَ عَلَيْكُمْ فِي أَحْكَامِ الشَّرْعِ، وَقَدْ سَهَّلَ كَمَا قَالَ جَلَّ ذِكْرُهُ: "وَيَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ" (الْأَعْرَافِ -١٥٧) وَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: "بُعِثْتُ بالحنيفية السمحة السلهة" (١) ، {وَخُلِقَ الْإِنْسَانُ ضَعِيفًا} قال طاووس وَالْكَلْبِيُّ وَغَيْرُهُمَا فِي أَمْرِ النِّسَاءِ: لَا يُصْبَرُ عَنْهُنَّ، وَقَالَ ابْنُ كَيْسَانَ: {وَخُلِقَ الْإِنْسَانُ ضَعِيفًا} يَسْتَمِيلُهُ هَوَاهُ وَشَهْوَتُهُ، وَقَالَ الْحَسَنُ: هُوَ أَنَّهُ خُلِقَ مِنْ مَاءٍ مَهِينٍ، بَيَانُهُ قَوْلِهِ تَعَالَى: "اللَّهُ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ ضَعْفٍ" (الرُّومِ -٥٤) .
{يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُخَفِّفَ عَنْكُمْ} “Allah sizden (yükünüzü) hafifletmek ister”, şeriatın hükümlerinde size kolaylık sağlamak [ister]. Zikri yüce olan Allah'ın: “Onların ağır yüklerini indirir” (A'râf - 157) buyurduğu gibi kolaylaştırmıştır. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de: “Ben müsamahakâr ve kolay olan Haniflikle gönderildim” buyurmuştur (١). {وَخُلِقَ الْإِنْسَانُ ضَعِيفًا} “Çünkü insan zayıf yaratılmıştır.” Tâvûs, el-Kelbî ve başkaları: 'Kadınlar konusunda [zayıftır], onlara karşı sabredemez' dediler. İbn Keysân: {وَخُلِقَ الْإِنْسَانُ ضَعِيفًا} “Çünkü insan zayıf yaratılmıştır”, hevası ve şehveti onu [doğru yoldan] meylettirir, demiştir. el-Hasan ise: 'O değersiz bir sudan yaratılmıştır; bunun açıklaması Yüce Allah'ın: “Allah sizi bir zayıflıktan yaratan...” (Rûm - 54) kavlidir' demiştir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَأْكُلُوا أَمْوَالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْبَاطِلِ} بِالْحَرَامِ، يَعْنِي: بِالرِّبَا وَالْقُمَارِ وَالْغَصْبِ وَالسَّرِقَةِ وَالْخِيَانَةِ وَنَحْوَهَا، وَقِيلَ: هُوَ الْعُقُودُ الْفَاسِدَةُ {إِلَّا أَنْ تَكُونَ تِجَارَةً} ، قَرَأَ أَهْلُ الْكُوفَةِ {تِجَارَةً} نُصِبَ عَلَى خَبَرِ كَانَ، أَيْ: إِلَّا أَنْ تَكُونَ الْأَمْوَالُ تِجَارَةً، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِالرَّفْعِ، أَيْ: إِلَّا أَنْ تَقَعَ تِجَارَةٌ، {عَنْ تَرَاضٍ مِنْكُمْ} أَيْ: بِطِيبَةِ نَفْسِ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْكُمْ.
Yüce Allah'ın: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَأْكُلُوا أَمْوَالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْبَاطِلِ} “Ey iman edenler! Mallarınızı aranızda batıl yollarla yemeyin” buyruğu; haram yollarla; yani faiz, kumar, gasp, hırsızlık, hıyanet ve benzeri yollarla [yemeyin demektir]. Fâsit akitler olduğu da söylenmiştir. {إِلَّا أَنْ تَكُونَ تِجَارَةً} “Ancak bir ticaret olması müstesnadır”; Kûfeliler {تِجَارَةً} kelimesini kâne'nin haberi olarak nasb ile [“ticâraten” diye] okudular; yani 'malların ticaret olması müstesnadır' [demektir]. Diğerleri ise ref ile [“ticâratün” diye] okudular; yani 'bir ticaretin vuku bulması müstesnadır' [demektir]. {عَنْ تَرَاضٍ مِنْكُمْ} “Karşılıklı rızaya dayanan” yani her birinizin gönül hoşnutluğuyla [olması müstesnadır].
وَقِيلَ: هُوَ أَنْ يُجِيزَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنَ الْمُتَبَايِعَيْنِ صَاحِبَهُ بَعْدَ الْبَيْعِ، فَيَلْزَمُ، وَإِلَّا فَلَهُمَا الْخِيَارُ مَا لَمْ يَتَفَرَّقَا
Şöyle de denilmiştir: [Karşılıklı rıza], alışverişten sonra iki taraftan her birinin diğerine [satış akdini feshetmeyip] geçerli kılmasıdır; böylece [satış] bağlayıcı hâle gelir. Aksi takdirde, birbirlerinden ayrılmadıkları müddetçe her ikisinin de muhayyerlik hakkı vardır.
لِمَا أَخْبَرَنَا أَبُو الْحَسَنِ السَّرَخْسِيُّ، أَخْبَرَنَا زَاهِرُ بْنُ أَحْمَدَ، أَنَا أَبُو إِسْحَاقَ الْهَاشِمِيُّ، أَنَا أَبُو مُصْعَبٍ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ نَافِعٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: "الْمُتَبَايِعَانِ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا بِالْخِيَارِ عَلَى صَاحِبِهِ، مَا لَمْ يَتَفَرَّقَا إِلَّا بَيْعَ الْخِيَارِ" (١) .
Nitekim bize Ebu'l-Hasan es-Serahsî haber verdi, bize Zâhir b. Ahmed haber verdi, bize Ebu İshak el-Hâşimî bildirdi, bize Ebu Mus'ab, Mâlik'ten, [o] Nâfi'den, [o da] Abdullah b. Ömer'den rivayet etti ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Alışveriş yapan iki taraf, -muhayyerlik şartıyla yapılan satış hariç- birbirlerinden ayrılmadıkları müddetçe her biri diğeri karşısında muhayyerdir” (١).
{وَلَا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ} قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: أَيْ لَا تُهْلِكُوهَا، كَمَا قَالَ: "وَلَا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ" (الْبَقَرَةِ -١٩٥) ، وَقِيلَ: لَا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ بِأَكْلِ الْمَالِ بِالْبَاطِلِ.
{وَلَا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ} “Kendinizi de öldürmeyin.” Ebu Ubeyde: 'Yani kendinizi helake sürüklemeyin; nitekim [Allah]: “Kendi ellerinizle kendinizi tehlikeye atmayın” (Bakara - 195) buyurmuştur' dedi. Batıl yollarla mal yiyerek kendinizi helak etmeyin, şeklinde de söylenmiştir.
وَقِيلَ: أَرَادَ بِهِ قَتْلَ الْمُسْلِمِ نَفْسَهُ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ بْنُ مُحَمَّدٍ الْخَطِيبُ، أَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ أَحْمَدَ الْخَلَّالُ، أَنَا أَبُو الْعَبَّاسِ الْأَصَمُّ، أَنَا الرَّبِيعُ، أَنَا الشَّافِعِيُّ، أَنَا ابْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ أَبِي قِلَابَةَ عَنْ ثَابِتِ بْنِ الضَّحَّاكِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: "مَنْ قَتَلَ نَفْسَهُ بِشَيْءٍ فِي الدُّنْيَا عُذِّبَ بِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ" (٢) .
Bununla Müslümanın intihar etmesini kastettiği de söylenmiştir. Bize Abdülvehhâb b. Muhammed el-Hatîb haber verdi, bize Abdülazîz b. Ahmed el-Hallâl bildirdi, bize Ebu'l-Abbâs el-Esam bildirdi, bize er-Rebî' bildirdi, bize eş-Şâfiî bildirdi, bize İbn Uyeyne, Eyyûb'dan, [o] Ebu Kılâbe'den, [o da] Sâbit b. ed-Dahhâk'tan bildirdi ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Kim dünyada kendisini herhangi bir şeyle öldürürse kıyamet gününde onunla azap görür” (٢).
حَدَّثَنَا أَبُو الْفَضْلِ زِيَادُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْحَنَفِيُّ، أَخْبَرَنَا أَبُو مُعَاذٍ عَبْدُ الرَّحْمَنِ الْمُزَنِيُّ، أَنَا أَبُو إِسْحَاقَ إِبْرَاهِيمُ بْنُ حَمَّادٍ الْقَاضِي، أَنَا أَبُو مُوسَى الزَّمِنُ، أَنَا وَهْبُ بْنُ جَرِيرٍ، أَخْبَرَنَا أَبِي، قَالَ سَمِعْتُ الْحَسَنَ: أَخْبَرَنَا جُنْدَبُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "خَرَجَ بِرَجُلٍ فِيمَنْ كَانَ قَبْلَكُمْ أَرَابٌ فَجَزِعَ مِنْهُ، فَأَخْرَجَ سِكِّينًا فَحَزَّ بِهَا يَدَهُ فَمَا رَقَأَ الدَّمُ حَتَّى مَاتَ" فَقَالَ اللَّهُ ﷿: بَادَرَنِي عَبْدِي بِنَفْسِهِ فَحَرَّمْتُ عَلَيْهِ الْجَنَّةَ" (٣)
Bize Ebu'l-Fadl Ziyâd b. Muhammed el-Hanefî anlattı, bize Ebu Muâz Abdurrahman el-Müzenî haber verdi, bize Ebu İshak İbrâhim b. Hammâd el-Kâdî bildirdi, bize Ebu Mûsâ ez-Zemin bildirdi, bize Vehb b. Cerîr bildirdi, bize babam haber verip dedi ki: Hasan'ı şöyle derken işittim: Bize Cündeb b. Abdillâh radıyallâhu anh haber verip dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Sizden öncekiler arasında bir adamda bir yara/çıban çıktı ve bundan dolayı feryat edip sabırsızlandı; bir bıçak çıkarıp onunla elini kesti. Kan durmadı, nihayet öldü. Bunun üzerine Allah celle celâluhu şöyle buyurdu: Kulum canına kıymakta benden önce davrandı; Ben de ona cenneti haram kıldım” (٣).
وَقَالَ الْحَسَنُ: {وَلَا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ} يَعْنِي: إِخْوَانَكُمْ، أَيْ: لَا يَقْتُلُ بَعْضُكُمْ بَعْضًا، {إِنَّ اللَّهَ كَانَ بِكُمْ رَحِيمًا} أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ الْمُلَيْحِيُّ، أَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النُّعَيْمِيُّ، أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، أَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ، أَنَا شُعْبَةُ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ مُدْرِكٍ، قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا زُرْعَةَ بْنَ عَمْرِو بْنِ جَرِيرٍ عَنْ جَدِّهِ قَالَ: قَالَ لِي رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ: "اسْتَنْصَتَ النَّاسَ" ثُمَّ قَالَ: "لَا تَرْجِعُنَّ بَعْدِي كُفَّارًا يَضْرِبُ بَعْضُكُمْ رِقَابَ بَعْضٍ" (٤) .
el-Hasan şöyle dedi: {وَلَا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ} “Kendinizi de öldürmeyin” yani kardeşlerinizi [öldürmeyin], yani bir kısmınız diğer bir kısmınızı öldürmesin. {إِنَّ اللَّهَ كَانَ بِكُمْ رَحِيمًا} “Şüphesiz Allah size karşı çok merhametlidir.” Bize Abdülvâhid el-Melîhî haber verdi, bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî bildirdi, bize Muhammed b. Yûsuf bildirdi, bize Muhammed b. İsmâil bildirdi, bize Süleymân b. Harb bildirdi, bize Şu'be, Ali b. Müdrik'ten bildirdi; o şöyle dedi: Ebu Zür'a b. Amr b. Cerîr'i dedesinden naklederken işittim, o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Veda Haccı'nda bana: “İnsanları susturup dinlet” buyurdu, sonra da: “Benden sonra birbirinizin boyunlarını vuran kâfirlere dönmeyin!” buyurdu (٤).
{وَمَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ عُدْوَانًا وَظُلْمًا فَسَوْفَ نُصْلِيهِ نَارًا وَكَانَ ذَلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرًا (٣٠) إِنْ تَجْتَنِبُوا كَبَائِرَ مَا تُنْهَوْنَ عَنْهُ نُكَفِّرْ عَنْكُمْ سَيِّئَاتِكُمْ وَنُدْخِلْكُمْ مُدْخَلًا كَرِيمًا (٣١) }
{وَمَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ عُدْوَانًا وَظُلْمًا فَسَوْفَ نُصْلِيهِ نَارًا وَكَانَ ذَلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرًا (٣٠) إِنْ تَجْتَنِبُوا كَبَائِرَ مَا تُنْهَوْنَ عَنْهُ نُكَفِّرْ عَنْكُمْ سَيِّئَاتِكُمْ وَنُدْخِلْكُمْ مُدْخَلًا كَرِيمًا (٣١)} “Kim haddi aşarak ve zulmederek bunu yaparsa, biz onu ateşe sokacağız. Bu da Allah'a pek kolaydır. (30) Eğer yasaklandığınız büyük günahlardan kaçınırsanız, sizin küçük günahlarınızı örteriz ve sizi şerefli bir makama girdiririz. (31)”
{وَمَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ} يَعْنِي: مَا سَبَقَ ذِكْرُهُ مِنَ الْمُحَرَّمَاتِ، {عُدْوَانًا وَظُلْمًا} فَالْعَدُوَّانُ مُجَاوَزَةُ
{وَمَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ} “Kim bunu yaparsa” yani daha önce zikredilen haramları [işlerse], {عُدْوَانًا وَظُلْمًا} “Haddi aşarak ve zulmederek” [bunu yaparsa]; haddi aşmak (el-udvân), aşmaktır...
الْحَدِّ وَالظُّلْمُ وَضْعُ الشَّيْءِ فِي غَيْرِ مَوْضِعِهِ، {فَسَوْفَ نُصْلِيهِ} نُدْخِلُهُ فِي الْآخِرَةِ، {نَارًا} يُصْلَى فِيهَا، {وَكَانَ ذَلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرًا} هَيِّنًا.
sınırı aşmaktır; zulüm ise bir şeyi yerinden başka bir yere koymaktır. {فَسَوْفَ نُصْلِيهِ} “Biz onu sokacağız” ahirette sokacağız, {نَارًا} “Bir ateşe” içinde yanacağı [bir ateşe]. {وَكَانَ ذَلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرًا} “Bu da Allah'a pek kolaydır” pek basittir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: {إِنْ تَجْتَنِبُوا كَبَائِرَ مَا تُنْهَوْنَ عَنْهُ} اخْتَلَفُوا فِي الْكَبَائِرِ الَّتِي جَعَلَ اللَّهُ اجْتِنَابَهَا تَكْفِيرًا لِلصَّغَائِرِ: أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ أَحْمَدَ الْمُلَيْحِيُّ، أَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النُّعَيْمِيُّ، أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مُقَاتِلٍ، أَنَا النَّضْرُ، أَخْبَرَنَا شُعْبَةُ، أَنَا فِرَاسٌ، قَالَ: سَمِعْتُ الشَّعْبِيَّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ ﵄ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: "الْكَبَائِرُ: الْإِشْرَاكُ بِاللَّهِ، وَعُقُوقُ الْوَالِدَيْنِ، وَقَتْلُ النَّفْسِ، وَالْيَمِينُ الْغَمُوسِ" (١) .
Yüce Allah'ın: {إِنْ تَجْتَنِبُوا كَبَائِرَ مَا تُنْهَوْنَ عَنْهُ} “Eğer yasaklandığınız büyük günahlardan kaçınırsanız” buyruğu; Allah'ın, kaçınılmasını küçük günahlara kefaret kıldığı büyük günahların neler olduğu hususunda ihtilaf ettiler: Bize Abdülvâhid b. Ahmed el-Melîhî haber verdi, bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî bildirdi, bize Muhammed b. Yûsuf bildirdi, bize Muhammed b. İsmâil bildirdi, bize Muhammed b. Mukâtil bildirdi, bize en-Nadr bildirdi, bize Şu'be haber verdi, bize Firâs bildirdi; o şöyle dedi: Şa'bî'yi Abdullah b. Amr radıyallâhu anhümâ'dan, [o da] Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den naklederken işittim; şöyle buyurmuştur: “Büyük günahlar şunlardır: Allah'a ortak koşmak, ana-babaya itaatsizlik etmek, adam öldürmek ve yalan yere yemin etmek (yemin-i gamûs)” (١).
أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ الْمُلَيْحِيُّ، أَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النُّعَيْمِيُّ، أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، أَنَا مُسَدَّدٌ، أَنَا بِشْرُ بْنُ الْمُفَضَّلِ، أَنَا الْجَرِيرِيُّ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي بَكَرَةَ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "أَلَّا أُنْبِئُكُمْ بِأَكْبَرِ الْكَبَائِرِ؟ " ثَلَاثًا قَالُوا: بَلَى يَا رَسُولَ اللَّهِ، قَالَ: "الْإِشْرَاكُ بِاللَّهِ ﷿، وَعُقُوقُ الْوَالِدَيْنِ، وَجَلَسَ وَكَانَ مُتَّكِئًا فَقَالَ: أَلَّا وَقَوْلُ الزُّورِ أَلَّا وَقَوْلُ الزُّورِ، فَمَا زَالَ يُكَرِّرُهَا حَتَّى قُلْنَا لَيْتَهُ سَكَتَ" (٢) .
Bize Abdülvâhid el-Melîhî haber verdi, bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî bildirdi, bize Muhammed b. Yûsuf bildirdi, bize Muhammed b. İsmâil bildirdi, bize Müsedded bildirdi, bize Bişr b. el-Mufaddal bildirdi, bize el-Cüreyrî, Abdurrahman b. Ebî Bekre'den, [o da] babasından bildirdi; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: “Büyük günahların en büyüğünü size haber vereyim mi?” diye üç defa buyurdu. 'Evet, ey Allah'ın Resûlü' dediler. Şöyle buyurdu: “Allah celle celâluhu'ya ortak koşmak ve ana-babaya itaatsizlik etmektir.” Yaslanmış durumdayken doğrulup oturdu ve şöyle buyurdu: “Dikkat edin, bir de yalan sözdür! Dikkat edin, bir de yalan sözdür!” Bunu o kadar çok tekrarladı ki; 'keşke sussa' dedik (٢).
أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الصَّالِحِيُّ، أَنَا أَبُو سَعِيدٍ مُحَمَّدُ بْنُ مُوسَى الصَّيْرَفِيُّ، أَنَا أَبُو عَبْدِ اللَّهِ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الصَّفَّارُ، أَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى الْبَرْتِيُّ، أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ كَثِيرٍ، أَنَا سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ، عَنِ الْأَعْمَشِ وَمَنْصُورٍ، وَوَاصِلٍ الْأَحْدَبِ عَنْ أَبِي وَائِلٍ عَنْ عَمْرِو بْنِ شُرَحْبِيلَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ ﵄ قَالَ: قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَيُّ الذَّنْبِ أَعْظَمُ عِنْدَ اللَّهِ؟ قَالَ: "أَنْ تَجْعَلَ لِلَّهِ نِدًّا وَهُوَ خَلَقَكَ، قُلْتُ: ثُمَّ أَيُّ؟ قَالَ: أَنْ تَقْتُلَ وَلَدَكَ خَشْيَةَ أَنْ يَأْكُلَ مَعَكَ، قُلْتُ: ثُمَّ أَيُّ؟ قَالَ: أَنْ تُزَانِيَ حليلة جارك"، ٨٣/ب فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى تَصْدِيقَ قَوْلِ النَّبِيِّ ﷺ: {وَالَّذِينَ لَا يَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ وَلَا يَقْتُلُونَ النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلَّا بِالْحَقِّ وَلَا يَزْنُونَ} الْآيَةَ.
Bize Ahmed b. Abdillâh es-Sâlihî haber verdi, bize Ebû Saîd Muhammed b. Mûsâ es-Sayrafî bildirdi, bize Ebû Abdillâh Muhammed b. Abdillâh es-Saffâr bildirdi, bize Ahmed b. Muhammed b. Îsâ el-Bertî bildirdi, bize Muhammed b. Kesîr bildirdi, bize Süfyân es-Sevrî; el-A'meş, Mansûr ve Vâsıl el-Ahdeb'den, [onlar] Ebû Vâil'den, [o] Amr b. Şurahbîl'den, [o da] Abdullah [b. Mes'ûd] radıyallâhu anh'tan bildirdi; o şöyle dedi: "Ey Allah'ın Resûlü! Allah katında hangi günah en büyüktür?" dedim. «Seni yaratmış olduğu halde Allah'a bir denk (ortak) koşmandır» buyurdu. "Sonra hangisidir?" dedim. «Seninle birlikte yemesinden korkarak çocuğunu öldürmendir» buyurdu. "Sonra hangisidir?" dedim. «Komşunun helaliyle (eşiyle) zina etmendir» buyurdu. [83/b] Bunun üzerine Yüce Allah, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in sözünü tasdik eden şu ayeti indirdi: {وَالَّذِينَ لَا يَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ وَلَا يَقْتُلُونَ النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلَّا بِالْحَقِّ وَلَا يَزْنُونَ} “Onlar, Allah ile beraber başka bir ilaha ibadet ve dua etmezler, Allah'ın haram kıldığı canı haklı bir gerekçe olmaksızın öldürmezler ve zina etmezler...” ayetini [indirdi].
أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ الْمُلَيْحِيُّ، أَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النُّعَيْمِيُّ، أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، أَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنِي سُلَيْمَانُ، عَنْ ثَوْرِ بْنِ زَيْدٍ، عَنْ أَبِي الْغَيْثِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ﵁ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: "اجْتَنِبُوا السَّبْعَ الْمُوبِقَاتِ:، قَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّهِ وَمَا هُنَّ؟ قَالَ: "الشِّرْكُ بِاللَّهِ وَالسِّحْرُ وَقَتْلُ النَّفْسِ الَّتِي حَرَّمُ اللَّهُ إِلَّا بِالْحَقِّ، وَأَكْلُ الرِّبَا وَأَكْلُ مَالِ الْيَتِيمِ، وَالتَّوَلِّي يَوْمَ الزَّحْفِ، وَقَذَفُ الْمُحْصَنَاتِ الْمُؤْمِنَاتِ الْغَافِلَاتِ" (١) .
Bize Abdülvâhid el-Melîhî haber verdi, bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî bildirdi, bize Muhammed b. Yûsuf bildirdi, bize Muhammed b. İsmâil bildirdi, bize Abdülazîz b. Abdillâh bildirdi, bana Süleymân, Sevr b. Zeyd'den, [o] Ebu'l-Gays'tan, [o da] Ebu Hureyre radıyallâhu anh'tan bildirdi ki Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Helak edici yedi şeyden kaçının!” 'Ey Allah'ın Resûlü, onlar nelerdir?' dediler. Şöyle buyurdu: “Allah'a ortak koşmak, sihir yapmak, Allah'ın haram kıldığı canı haksız yere öldürmek, faiz yemek, yetim malı yemek, savaş meydanından kaçmak ve [kötülükten] habersiz, iffetli mümin kadınlara iftira atmaktır” (١).
وَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْعُودٍ ﵁: أَكْبَرُ الْكَبَائِرِ: الْإِشْرَاكُ بِاللَّهِ وَالْأَمْنُ مِنْ مَكْرِ اللَّهِ وَالْقُنُوطُ مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ وَالْيَأْسُ مِنْ رَوْحِ اللَّهِ (٢) .
Abdullah b. Mes'ûd radıyallâhu anh şöyle demiştir: “Büyük günahların en büyüğü: Allah'a ortak koşmak, Allah'ın mekrine karşı kendini güvende hissetmek, Allah'ın rahmetinden ümidini kesmek ve Allah'ın lütfundan büsbütün yeise düşmektir” (٢).
أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ الْمُلَيْحِيُّ، أَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ أَبِي شُرَيْح، أَنَا أَبُو الْقَاسِمِ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ الْبَغَوِيُّ، أَنَا عَلِيُّ بْنُ الْجَعْدِ، أَنَا شُعْبَةُ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ، قَالَ: سَمِعْتُ حُمَيْدَ بْنَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ يُحَدِّثُ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو، عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: "مِنَ الْكَبَائِرِ أَنْ يَسُبَّ الرَّجُلُ وَالِدَيْهِ، قَالُوا: وَكَيْفَ يَسُبُّ الرَّجُلُ وَالِدَيْهِ؟ قَالَ: يَسُبُّ الرَّجُلُ أَبَا الرَّجُلِ فَيَسُبُّ أَبَاهُ وَيَسُبُّ أُمَّهُ" (٣) .
Bize Abdülvâhid el-Melîhî haber verdi, bize Abdurrahman b. Ebî Şüreyh bildirdi, bize Ebu'l-Kâsım Abdullah b. Muhammed el-Begavî bildirdi, bize Ali b. el-Ca'd bildirdi, bize Şu'be, Saîd b. İbrâhim'den bildirdi; o şöyle dedi: Humeyd b. Abdirrahman'ı Abdullah b. Amr'dan, [o da] Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den naklederken işittim; şöyle buyurmuştur: “Kişinin ana-babasına sövmesi büyük günahlardandır.” 'Bir kişi ana-babasına nasıl söver?' dediler. “Bir adamın babasına söver, o da onun babasına söver; [bir adamın] annesine söver, o da onun annesine söver” buyurdu (٣).
وَعَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ: أَنَّ رَجُلًا سَأَلَ ابْنَ عَبَّاسٍ ﵄ عَنِ الْكَبَائِرِ: أَسَبْعٌ هِيَ؟ قَالَ: هُنَّ إِلَى السَّبْعِمِائَةِ أَقْرَبُ إِلَّا أَنَّهُ لَا كَبِيرَةَ مَعَ الِاسْتِغْفَارِ وَلَا صَغِيرَةَ مَعَ الْإِصْرَارِ، وَقَالَ: كُلُّ شَيْءٍ عُصِيَ اللَّهُ بِهِ فَهُوَ كَبِيرَةٌ، فَمَنْ عَمِلَ شَيْئًا مِنْهَا فَلْيَسْتَغْفِرْ فَإِنَّ اللَّهَ لَا يُخَلِّدُ فِي النَّارِ مِنْ هَذِهِ الْأُمَّةِ إِلَّا رَاجِعًا عَنِ الْإِسْلَامِ أَوْ جَاحِدًا فَرِيضَةً أَوْ مُكَذِّبًا بِقَدَرٍ (٤) .
Saîd b. Cübeyr'den rivayet edildiğine göre bir adam İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'ya büyük günahlar hakkında: 'Onlar yedi tane midir?' diye sordu. O şöyle dedi: “Onlar yedi yüze daha yakındır; şu var ki istiğfar ile birlikte hiçbir günah büyük kalmaz, ısrar ile birlikte de hiçbir günah küçük kalmaz.” Ve şöyle dedi: “Allah'a karşı isyan edilen her şey büyük günahtır; kim bunlardan birini işlerse istiğfar etsin. Zira Allah bu ümmetten sadece İslam'dan dönen, bir farzı inkâr eden veya kaderi yalanlayan kimseleri ateşte ebedî bırakır” (٤).
وَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْعُودٍ: مَا نَهَى اللَّهُ تَعَالَى عَنْهُ فِي هَذِهِ السُّورَةِ إِلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: "إِنْ تَجْتَنِبُوا كَبَائِرَ مَا تُنْهَوْنَ عَنْهُ" فَهُوَ كَبِيرَةٌ.
Abdullah b. Mes'ûd şöyle demiştir: “Yüce Allah'ın bu surede ‘Eğer yasaklandığınız büyük günahlardan kaçınırsanız’ kavline kadar yasakladığı her şey büyük günahtır.”
وَقَالَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَلْحَةَ: هِيَ كُلُّ ذَنْبٍ خَتَمَهُ اللَّهُ بِنَارٍ أَوْ غَضِبٍ أَوْ لَعْنَةٍ أَوْ عَذَابٍ.
Ali b. Ebî Talha da şöyle demiştir: “O [büyük günahlar], Allah'ın [sonunu] bir ateş, bir gazap, bir lanet veya bir azap ile mühürlediği her günahtır.”
وَقَالَ الضَّحَّاكُ: مَا أَوْعَدَ اللَّهُ عَلَيْهِ حَدًّا فِي الدُّنْيَا أَوْ عَذَابًا فِي الْآخِرَةِ.
ed-Dahhâk şöyle demiştir: “Allah'ın hakkında dünyada bir had cezası veya ahirette bir azap vadettiği her şeydir.”
وَقَالَ الْحَسَنُ (١) بْنُ الْفَضْلِ: مَا سَمَّاهُ اللَّهُ فِي الْقُرْآنِ كَبِيرًا أَوْ عَظِيمًا نَحْوَ قَوْلِهِ تَعَالَى: "إِنَّهُ كَانَ حُوبًا كَبِيرًا" (النِّسَاءِ -٢) ، "إِنَّ قَتْلَهُمْ كَانَ خِطْئًا كَبِيرًا" (الْإِسْرَاءِ -٣١) ، "إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ" (لُقْمَانَ -١٣) ، "إِنَّ كَيْدَكُنَّ عَظِيمٌ" (يُوسُفَ -٢٨) "سُبْحَانَكَ هَذَا بُهْتَانٌ عَظِيمٌ" (النُّورِ -١٦) "إِنَّ ذَلِكُمْ كَانَ عِنْدَ اللَّهِ عَظِيمًا" (الْأَحْزَابِ -٥٣) .
el-Hasen (١) b. el-Fadl şöyle demiştir: “Yüce Allah'ın Kur'an'da 'kebîr' (büyük) veya 'azîm' (pek büyük) diye isimlendirdiği günahlardır; Yüce Allah'ın şu kavilleri gibi: ‘Şüphesiz bu büyük bir günahtır’ (Nisâ - 2), ‘Onları öldürmek gerçekten büyük bir günahtır’ (İsrâ - 31), ‘Şüphesiz şirk pek büyük bir zulümdür’ (Lokmân - 13), ‘Muhakkak ki sizin tuzağınız pek büyüktür’ (Yûsuf - 28), ‘Hâşâ! Bu büyük bir iftiradır’ (Nûr - 16), ‘Şüphesiz bu, Allah katında pek büyük [bir vebal] idi’ (Ahzâb - 53).”
قَالَ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ: الْكَبَائِرُ مَا كَانَ فِيهِ الْمَظَالِمُ بَيْنَكَ وَبَيْنَ الْعِبَادِ، وَالصَّغَائِرُ مَا كَانَ بَيْنَكَ وَبَيْنَ اللَّهِ تَعَالَى، لِأَنَّ اللَّهَ كَرِيمٌ يَعْفُو (٢) ، وَاحْتَجَّ بِمَا أَخْبَرَنَا الشَّيْخُ أَبُو الْقَاسِمِ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَلِيٍّ الْكِرْمَانِيُّ، أَنَا أَبُو طَاهِرٍ مُحَمَّدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ مَحْمَشٍ الزِّيَادِيُّ، أَنَا أَبُو جَعْفَرٍ مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ سَعِيدٍ، أَنَا الْحُسَيْنُ بْنُ دَاؤُدَ الْبَلْخِيُّ، أَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، أَنَا حُمَيْدٌ الطَّوِيلُ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ ﵄ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "يُنَادِي مُنَادٍ مِنْ بُطْنَانِ الْعَرْشِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ: يَا أُمَّةَ مُحَمَّدٍ إِنَّ اللَّهَ ﷿ قَدْ عَفَا عَنْكُمْ جَمِيعًا الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ، تَوَاهَبُوا الْمَظَالِمَ وَادْخُلُوا الْجَنَّةَ بِرَحْمَتِي" (٣) .
Süfyân es-Sevrî şöyle dedi: “Büyük günahlar, seninle kullar arasında olan kul haklarıdır; küçük günahlar ise seninle Yüce Allah arasında olandır; çünkü Allah kerîmdir, affeder” (٢). Şeyh Ebu'l-Kâsım Abdullah b. Ali el-Kirmânî'nin bize haber verdiği şu rivayeti delil getirdi: Bize Ebu Tâhir Muhammed b. Muhammed b. Mahmiş ez-Ziyâdî bildirdi, bize Ebu Ca'fer Muhammed b. Ahmed b. Saîd bildirdi, bize el-Hüseyin b. Dâvûd el-Belhî bildirdi, bize Yezîd b. Hârûn bildirdi, bize Humeyd et-Tavîl, Enes b. Mâlik radıyallâhu anhümâ'dan bildirdi; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Kıyamet gününde Arş'ın içinden bir münadi şöyle seslenir: Ey Muhammed ümmeti! Şüphesiz Allah celle celâluhu mümin erkekler ve mümin kadınlar olarak hepinizi bağışlamıştır; aranızdaki kul haklarını birbirinize bağışlayın ve rahmetimle cennete girin!” (٣).
وَقَالَ مَالِكُ بْنِ مِغْوَلٍ: الْكَبَائِرُ ذُنُوبُ أَهْلِ الْبِدَعِ، وَالسَّيِّئَاتُ ذُنُوبُ أَهْلِ السُّنَّةِ.
Mâlik b. Migvel şöyle demiştir: “Büyük günahlar bidat ehlinin günahlarıdır; seyyiât (küçük günahlar) ise Ehl-i Sünnet'in günahlarıdır.”
وَقِيلَ: الْكَبَائِرُ ذُنُوبُ الْعَمْدِ، وَالسَّيِّئَاتُ الْخَطَأُ وَالنِّسْيَانُ وَمَا أُكْرِهَ عَلَيْهِ، وَحَدِيثُ النَّفْسِ الْمَرْفُوعُ عَنْ هَذِهِ الْأُمَّةِ.
Şöyle de denildi: Büyük günahlar kasten işlenen günahlardır; seyyiât ise hata, unutma, zor altında kalınan şeyler ve bu ümmetten sorumluluğu kaldırılmış olan vesvesedir (içten geçen düşüncelerdir).
وَقِيلَ: الْكَبَائِرُ ذُنُوبُ الْمُسْتَحِلِّينَ مِثْلَ ذَنْبِ إِبْلِيسَ، وَالصَّغَائِرُ ذُنُوبُ الْمُسْتَغْفِرِينَ مِثْلَ ذَنْبٍ آدَمَ ﵇.
Şöyle de denildi: Büyük günahlar, İblis'in günahı gibi [günahı] helal sayanların günahlarıdır; küçük günahlar ise Âdem aleyhisselâm'ın günahı gibi istiğfar edenlerin günahlarıdır.
وَقَالَ السُّدِّيُّ: الْكَبَائِرُ مَا نَهَى اللَّهُ عَنْهُ مِنَ الذُّنُوبِ الْكَبَائِرِ، وَالسَّيِّئَاتُ مُقَدِّمَاتُهَا وَتَوَابِعُهَا مِمَّا يَجْتَمِعُ فِيهِ الصَّالِحُ وَالْفَاسِقُ، مِثْلَ النَّظْرَةِ وَاللَّمْسَةِ وَالْقُبْلَةِ وَأَشْبَاهِهَا. قَالَ النَّبِيُّ ﷺ: "الْعَيْنَانِ تَزْنِيَانِ، وَالْيَدَانِ تَزْنِيَانِ، وَالرِّجْلَانِ تَزْنِيَانِ، وَيُصَدِّقُ ذَلِكَ الْفَرْجُ أَوْ يُكَذِّبُهُ" (٤) .
es-Süddî şöyle demiştir: “Büyük günahlar, Allah'ın yasakladığı büyük günahlardır; seyyiât ise sâlih olan ile fâsık olanın kendisinde ortaklaşabildiği [harama] bakış, dokunuş, öpüş ve benzeri gibi onun öncüleri ve tâbileridir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: ‘İki göz zina eder, iki el zina eder, iki ayak zina eder; tenasül uzvu da bunu ya doğrular ya da yalanlar’” (٤).
وَقِيلَ: الْكَبَائِرُ مَا يَسْتَحْقِرُهُ الْعِبَادُ، وَالصَّغَائِرُ مَا يَسْتَعْظِمُونَهُ فَيَخَافُونَ مُوَاقَعَتَهُ، كَمَا أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ
Şöyle de denildi: Büyük günahlar kulların küçümsediği şeylerdir; küçük günahlar ise [gözlerinde] büyüttükleri ve [bu yüzden] içine düşmekten korktukları şeylerdir; nitekim bize Abdülvâhid haber verdi...
الْمُلَيْحِيُّ، أَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النُّعَيْمِيُّ، أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، أَنَا أَبُو الْوَلِيدِ، أَنَا مَهْدِيُّ بْنُ غَيْلَانَ، عَنْ أَنَسٍ قَالَ: إِنَّكُمْ لَتَعْمَلُونَ أَعْمَالًا هِيَ أَدَقُّ فِي أَعْيُنِكُمْ مِنَ الشَّعْرِ، إِنْ كُنَّا نَعُدُّهَا عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ مِنَ الْمُوبِقَاتِ (١) .
el-Melîhî haber verdi, bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî bildirdi, bize Muhammed b. Yûsuf bildirdi, bize Muhammed b. İsmâil bildirdi, bize Ebu'l-Velîd bildirdi, bize Mehdî b. Gaylân, Enes'ten bildirdi; o şöyle demiştir: “Sizler gözünüzde kıldan daha ince görünen ameller işliyorsunuz ki biz onları Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem döneminde helak edici günahlardan sayardık” (١).
وَقِيلَ: الْكَبَائِرُ الشِّرْكُ وَمَا يُؤَدِّي إِلَيْهِ، وَمَا دُونَ الشِّرْكِ فَهُوَ السَّيِّئَاتُ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: "إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذَلِكَ لِمَنْ يَشَاءُ" (النِّسَاءِ -٤٨، ١١٦) .
Şöyle de denildi: Büyük günahlar şirk ve şirke götüren şeylerdir; şirk dışındakiler ise seyyiâttır. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: “Şüphesiz Allah, kendisine ortak koşulmasını bağışlamaz; bunun dışındakileri ise dilediği kimse için bağışlar” (Nisâ - 48, 116).
وَقَوْلُهُ تَعَالَى: {إِنْ تَجْتَنِبُوا كَبَائِرَ مَا تُنْهَوْنَ عَنْهُ نُكَفِّرْ عَنْكُمْ سَيِّئَاتِكُمْ} أَيْ: مِنَ الصَّلَاةِ إِلَى الصَّلَاةِ وَمِنَ الْجُمُعَةِ إِلَى الْجُمُعَةِ وَمِنْ رَمَضَانَ إِلَى رَمَضَانَ.
Yüce Allah'ın: {إِنْ تَجْتَنِبُوا كَبَائِرَ مَا تُنْهَوْنَ عَنْهُ نُكَفِّرْ عَنْكُمْ سَيِّئَاتِكُمْ} “Eğer yasaklandığınız büyük günahlardan kaçınırsanız, sizin küçük günahlarınızı örteriz” buyruğu; yani namazdan namaza, cumadan cumaya ve ramazandan ramazana [işlenenleri örteriz].
أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ عَبْدِ الْقَاهِرِ، أَنَا عَبْدُ الْغَافِرِ بْنُ مُحَمَّدٍ، أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عِيسَى الْجُلُودِيُّ، أَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ سُفْيَانَ، أَنَا مُسْلِمُ بْنُ الْحَجَّاجِ، حَدَّثَنِي هَارُونُ بْنُ سَعِيدٍ الْأَيْلِيُّ أَنَا ابْنُ وَهْبٍ عَنْ أَبِي صَخْرٍ أَنَّ عُمَرَ بْنَ إِسْحَاقَ مَوْلَى زَائِدَةَ حَدَّثَهُ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ﵁ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ كَانَ يَقُولُ: "الصَّلَوَاتُ الْخَمْسُ وَالْجُمُعَةُ إِلَى الْجُمُعَةِ، وَرَمَضَانُ إِلَى رَمَضَانَ، مُكَفِّرَاتٌ لِمَا بَيْنَهُنَّ إِذَا اجْتُنِبَ الْكَبَائِرُ" (٢) .
Bize İsmâil b. Abdilkâhir haber verdi, bize Abdülgâfir b. Muhammed bildirdi, bize Muhammed b. Îsâ el-Cülûdî bildirdi, bize İbrâhim b. Muhammed b. Süfyân bildirdi, bize Müslim b. el-Haccâc bildirdi, bana Hârûn b. Saîd el-Eylî anlattı, bize İbn Vehb, Ebu Sahr'dan bildirdi ki Zâide'nin azatlısı Ömer b. İshak ona babasından, [o da] Ebu Hureyre radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmaktaydı: “Büyük günahlardan kaçınıldığı müddetçe beş vakit namaz, cumadan cumaya ve ramazandan ramazana, aralarındakilere kefarettir” (٢).
قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَنُدْخِلْكُمْ مُدْخَلًا كَرِيمًا} أَيْ: حَسَنًا وَهُوَ الْجَنَّةُ، قَرَأَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ {مَدْخَلًا} بِفَتْحِ الْمِيمِ هَاهُنَا وَفِي الْحَجِّ، وَهُوَ مَوْضِعُ الدُّخُولِ، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِالضَّمِّ عَلَى الْمَصْدَرِ بِمَعْنَى الْإِدْخَالِ.
Yüce Allah'ın: {وَنُدْخِلْكُمْ مُدْخَلًا كَرِيمًا} “Ve sizi şerefli bir makama girdiririz” buyruğu; yani güzel [bir makama], o da cennettir. Medineliler burada ve Hac suresinde {مَدْخَلًا} kelimesini mim harfinin fethasıyla [“medhalen” şeklinde] okudular ki bu giriş yeridir. Diğerleri ise girdirme anlamında masdar olarak damme ile [“müdhalen” şeklinde] okudular.
{وَلَا تَتَمَنَّوْا مَا فَضَّلَ اللَّهُ بِهِ بَعْضَكُمْ عَلَى بَعْضٍ لِلرِّجَالِ نَصِيبٌ مِمَّا اكْتَسَبُوا وَلِلنِّسَاءِ نَصِيبٌ مِمَّا اكْتَسَبْنَ وَاسْأَلُوا اللَّهَ مِنْ فَضْلِهِ إِنَّ اللَّهَ كَانَ بِكُلِ شَيْءٍ عَلِيمًا (٣٢) }
{وَلَا تَتَمَنَّوْا مَا فَضَّلَ اللَّهُ بِهِ بَعْضَكُمْ عَلَى بَعْضٍ لِلرِّجَالِ نَصِيبٌ مِمَّا اكْتَسَبُوا وَلِلنِّسَاءِ نَصِيبٌ مِمَّا اكْتَسَبْنَ وَاسْأَلُوا اللَّهَ مِنْ فَضْلِهِ إِنَّ اللَّهَ كَانَ بِكُلِ شَيْءٍ عَلِيمًا (٣٢)} “Allah'ın birbirinize üstün kıldığı şeyleri temenni etmeyin. Erkeklere kazandıklarından bir pay vardır; kadınlara da kazandıklarından bir pay vardır. Allah'tan O'nun lütfunu isteyin. Şüphesiz Allah her şeyi hakkıyla bilendir. (32)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَلَا تَتَمَنَّوْا مَا فَضَّلَ اللَّهُ بِهِ بَعْضَكُمْ عَلَى بَعْضٍ} الْآيَةَ، قَالَ مُجَاهِدٌ: قَالَتْ أُمُّ سَلَمَةَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ الرِّجَالَ يَغْزُونَ وَلَا نَغْزُو وَلَهُمْ ضِعْفُ مَا لَنَا مِنَ الْمِيرَاثِ، فَلَوْ كُنَّا رِجَالًا غَزَوْنَا كَمَا غَزَوْا وَأَخَذْنَا مِنَ الْمِيرَاثِ مِثْلَ مَا أَخَذُوا. فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ (٣) .
Yüce Allah'ın: {وَلَا تَتَمَنَّوْا مَا فَضَّلَ اللَّهُ بِهِ بَعْضَكُمْ عَلَى بَعْضٍ} “Allah'ın birbirinize üstün kıldığı şeyleri temenni etmeyin” ayeti hakkında Mücâhid şöyle dedi: Ümmü Seleme: 'Ey Allah'ın Resûlü! Erkekler savaşa katılıyor, biz katılamıyoruz; mirastan da bize verilenin iki katı onlara veriliyor. Keşke biz de erkek olsaydık da onların savaştığı gibi savaşsaydık ve mirastan onların aldığı gibi alsaydık' dedi. Bunun üzerine bu ayet indi (٣).
وَقِيلَ: لَمَّا جَعَلَ اللَّهُ ﷿ لِلذَّكَرِ مِثْلَ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ فِي الْمِيرَاثِ، قَالَتِ النِّسَاءُ: نَحْنُ أَحَقُّ وَأَحْوَجُ إِلَى الزِّيَادَةِ مِنَ الرِّجَالِ، لِأَنَّا ضُعَفَاءُ وَهُمْ أَقْوَى وَأَقْدَرُ عَلَى طَلَبِ الْمَعَاشِ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى: {وَلَا تَتَمَنَّوْا مَا فَضَّلَ اللَّهُ بِهِ بَعْضَكُمْ عَلَى بَعْضٍ}
Şöyle de denildi: Allah azze ve celle mirasta erkeğe iki dişinin hissesi kadar pay verdiğinde kadınlar: 'Biz fazlalığa erkeklerden daha layık ve daha muhtacız; çünkü biz zayıfız, onlar ise daha güçlü ve geçim temin etmeye daha muktedirdir' dediler. Bunun üzerine Yüce Allah: {وَلَا تَتَمَنَّوْا مَا فَضَّلَ اللَّهُ بِهِ بَعْضَكُمْ عَلَى بَعْضٍ} “Allah'ın birbirinize üstün kıldığı şeyleri temenni etmeyin” [ayetini] indirdi.
وَقَالَ قَتَادَةُ وَالسُّدِّيُّ لَمَّا نَزَلَ قَوْلُهُ: {لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ} قَالَ الرِّجَالُ إِنَّا لِنَرْجُوَ أَنْ نُفَضَّلَ عَلَى النِّسَاءِ بِحَسَنَاتِنَا فِي الْآخِرَةِ فَيَكُونُ أَجْرُنَا عَلَى الضِّعْفِ مِنْ أَجْرِ النِّسَاءِ كَمَا فُضِّلْنَا عَلَيْهِنَّ فِي الْمِيرَاثِ (١) فَقَالَ اللَّهُ تَعَالَى: {لِلرِّجَالِ نَصِيبٌ مِمَّا اكْتَسَبُوا} مِنَ الْأَجْرِ {وَلِلنِّسَاءِ نَصِيبٌ مِمَّا اكْتَسَبْنَ}
Katâde ve es-Süddî şöyle dediler: {لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ} “Erkeğe iki dişinin payı kadar...” kavli indiğinde, erkekler: 'Biz ahirette sevaplarımız hususunda da kadınlara üstün kılınmayı, nitekim mirasta onlara üstün kılındığımız gibi mükâfatımızın da kadınların mükâfatının iki katı olmasını umuyoruz' dediler (١). Bunun üzerine Yüce Allah şöyle buyurdu: {لِلرِّجَالِ نَصِيبٌ مِمَّا اكْتَسَبُوا} “Erkeklere kazandıklarından bir pay vardır” sevaptan, {وَلِلنِّسَاءِ نَصِيبٌ مِمَّا اكْتَسَبْنَ} “Kadınlara da kazandıklarından bir pay vardır.”
مَعْنَاهُ: أَنَّ الرِّجَالَ وَالنِّسَاءَ فِي الْأَجْرِ فِي الْآخِرَةِ سَوَاءٌ، وَذَلِكَ أَنَّ الْحَسَنَةَ تَكُونُ بِعَشْرِ أَمْثَالِهَا يَسْتَوِي فِيهَا الرِّجَالُ وَالنِّسَاءُ، وَإِنْ فُضِّلَ الرِّجَالُ فِي الدُّنْيَا عَلَى النِّسَاءِ.
Manası şudur: Ahirette mükâfat konusunda erkekler ve kadınlar eşittir; çünkü bir iyilik on misliyle karşılanır ve bunda erkekler ile kadınlar eşittir; dünyada erkekler kadınlara üstün kılınmış olsa bile.
وَقِيلَ: مَعْنَاهُ لِلرِّجَالِ نَصِيبٌ مِمَّا اكْتَسَبُوا مِنْ أَمْرِ الْجِهَادِ وَلِلنِّسَاءِ نَصِيبٌ مِمَّا اكْتَسَبْنَ مِنْ طَاعَةِ الْأَزْوَاجِ وَحِفْظِ الْفُرُوجِ، يَعْنِي إِنْ كَانَ لِلرِّجَالِ فَضْلُ الْجِهَادِ فَلِلنِّسَاءِ فَضْلُ طَاعَةِ الْأَزْوَاجِ وَحِفْظِ الْفُرُوجِ.
Şöyle de denildi: Bunun manası, cihat amelinden kazandıklarından erkeklere bir pay vardır; kocalarına itaat etmekten ve iffetlerini korumaktan kazandıklarından kadınlara da bir pay vardır. Yani eğer erkekler için cihat fazileti varsa kadınlar için de kocalarına itaat ve iffetlerini koruma fazileti vardır.
قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَاسْأَلُوا اللَّهَ مِنْ فَضْلِهِ} قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَالْكِسَائِيُّ وَسَلُوا، وَسَلْ، وَفَسَلْ إِذَا كَانَ قَبْلَ السِّينِ وَاوٌ أَوْ فَاءٌ بِغَيْرِ هَمْزٍ، وَنَقْلِ حَرَكَةِ الْهَمْزَةِ إِلَى السِّينِ، وَالْبَاقُونَ بِسُكُونِ السِّينِ مَهْمُوزًا. فَنَهَى اللَّهُ تَعَالَى عَنِ التَّمَنِّي لِمَا فِيهِ مِنْ دَوَاعِي الْحَسَدِ، وَالْحَسَدُ أَنْ يَتَمَنَّى زَوَالَ النِّعْمَةِ عَنْ صَاحِبِهِ وَيَتَمَنَّاهَا لِنَفْسِهِ، وَهُوَ حَرَامٌ، وَالْغِبْطَةُ أَنْ يتمنى لنفسه ٨٤/أمِثْلَ مَا لِصَاحِبِهِ وَهُوَ جَائِزٌ. قَالَ الْكَلْبِيُّ: لَا يَتَمَنَّى الرَّجُلُ مَالَ أَخِيهِ وَلَا امْرَأَتِهِ وَلَا خَادِمِهِ، وَلَكِنْ لِيَقُلِ اللَّهُمَّ ارْزُقْنِي مِثْلَهُ، وَهُوَ كَذَلِكَ فِي التَّوْرَاةِ كَذَلِكَ فِي الْقُرْآنِ. قَوْلُهُ: {وَاسْأَلُوا اللَّهَ مِنْ فَضْلِهِ} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: وَاسْأَلُوا اللَّهَ مِنْ فَضْلِهِ: أَيْ: مِنْ رِزْقِهِ، قَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: مِنْ عِبَادَتِهِ، فَهُوَ سُؤَالُ التَّوْفِيقِ لِلْعِبَادَةِ، قَالَ سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ: لَمْ يَأْمُرْ بِالْمَسْأَلَةِ إِلَّا لِيُعْطِيَ. {إِنَّ اللَّهَ كَانَ بِكُلِ شَيْءٍ عَلِيمًا}
Yüce Allah'ın: {وَاسْأَلُوا اللَّهَ مِنْ فَضْلِهِ} “Allah'tan O'nun lütfunu isteyin” buyruğu; İbn Kesîr ve el-Kisâî, sin harfinden önce vav veya fâ harfi bulunduğunda hemzesiz olarak ve hemzenin harekesini sin harfine naklederek “ve'selû”, “sel” ve “fes'el” şeklinde okudular; diğerleri ise sin harfinin sükûnuyla hemzeli [“ves'elû”] olarak okudular. Yüce Allah temenniyi yasakladı; zira onda hasede sevk eden sebepler vardır. Hased, kişinin sahibinden nimetin yok olmasını temenni etmesi ve onu kendisi için istemesidir ki bu haramdır. Gıpta ise kişinin sahibinde olanın benzerini kendisi için temenni etmesidir ki bu caizdir. el-Kelbî şöyle dedi: Kişi kardeşinin malını, eşini ve hizmetçisini temenni etmesin; lakin 'Allahım, bana da benzerini rızık olarak ver' desin; bu Tevrat'ta da böyledir, Kur'an'da da böyledir. O'nun: {وَاسْأَلُوا اللَّهَ مِنْ فَضْلِهِ} “Allah'tan O'nun lütfunu isteyin” kavli hakkında İbn Abbâs: “Allah'tan lütfunu isteyin, yani rızkından [isteyin]” dedi. Saîd b. Cübeyr: “İbadetinden [isteyin]; bu da ibadete muvaffak kılınmayı istemektir” dedi. Süfyân b. Uyeyne: “İstemeyi ancak vermek için emretmiştir” dedi. {إِنَّ اللَّهَ كَانَ بِكُلِ شَيْءٍ عَلِيمًا} “Şüphesiz Allah her şeyi hakkıyla bilendir.”
{وَلِكُلٍّ جَعَلْنَا مَوَالِيَ مِمَّا تَرَكَ الْوَالِدَانِ وَالْأَقْرَبُونَ وَالَّذِينَ عَقَدَتْ أَيْمَانُكُمْ فَآتُوهُمْ نَصِيبَهُمْ إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدًا (٣٣) }
{وَلِكُلٍّ جَعَلْنَا مَوَالِيَ مِمَّا تَرَكَ الْوَالِدَانِ وَالْأَقْرَبُونَ وَالَّذِينَ عَقَدَتْ أَيْمَانُكُمْ فَآتُوهُمْ نَصِيبَهُمْ إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدًا (٣٣)} “Ana-babanın ve yakın akrabanın geride bıraktıklarından her biri için vârisler kıldık. Yeminlerinizin bağladığı kimselere de paylarını verin. Şüphesiz Allah her şeye hakkıyla şahittir. (33)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَلِكُلٍّ جَعَلْنَا مَوَالِيَ} أَيْ: وَلِكُلِّ وَاحِدٍ مِنَ الرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ جَعَلْنَا مَوَالِيَ، أَيْ: عُصْبَةً يُعْطُونَ {مِمَّا تَرَكَ الْوَالِدَانِ وَالْأَقْرَبُونَ} وَالْوَالِدَانِ وَالْأَقْرَبُونَ هُمُ الْمُوَرِّثُونَ، [وَقِيلَ: مَعْنَاهُ وَلِكُلٍّ جَعَلْنَا مَوَالِيَ أَيْ: وَرَثَةً، مِمَّا تَرَكَ أَيْ: مِنَ الَّذِينَ تَرَكَهُمْ وَيَكُونُ " مَا " بِمَعْنَى {مِنْ} ، ثُمَّ فَسَّرَ {الْمَوَالِيَ} فَقَالَ: "الْوَالِدَانِ وَالْأَقْرَبُونَ"، هُمُ الْوَارِثُونَ] (٢) .
Yüce Allah'ın: {وَلِكُلٍّ جَعَلْنَا مَوَالِيَ} “Her biri için vârisler kıldık” buyruğu; yani erkek ve kadınlardan her biri için mevâlî, yani kendilerine {مِمَّا تَرَكَ الْوَالِدَانِ وَالْأَقْرَبُونَ} “Ana-babanın ve yakın akrabanın geride bıraktıklarından...” [pay] verilen asabe (vârisler) kıldık. Ana-baba ve yakın akrabalar miras bırakanlardır. [Şöyle de denildi: Bunun manası, her biri için vârisler kıldık; geride bıraktıklarından yani geride bıraktığı kimselerden demektir ve "mâ" edatı "men" (kimseler) anlamındadır; sonra mevâlîyi açıklayarak "ana-baba ve yakın akrabalar" demiştir ki onlar vâris olanlardır] (٢).
{وَالَّذِينَ عَقَدَتْ أَيْمَانُكُمْ} قَرَأَ أَهْلُ الْكُوفَةِ {عَقَدَتْ} بِلَا أَلْفٍ، أَيْ: عَقَدَتْ لَهُمْ أَيْمَانُكُمْ، وَقَرَأَ
{وَالَّذِينَ عَقَدَتْ أَيْمَانُكُمْ} “Yeminlerinizin bağladığı kimselere de...” Kûfe ehli [bu kelimeyi] elifsiz olarak {عَقَدَتْ} şeklinde okudular; yani: “Yeminlerinizin kendileri için akit yaptığı [kimseler]” demektir. Diğerleri ise şöyle okudular:
الْآخَرُونَ: " عَاقَدَتْ أَيْمَانُكُمْ " وَالْمُعَاقَدَةُ: الْمُحَالَفَةُ وَالْمُعَاهَدَةُ، وَالْأَيْمَانُ جَمْعُ يَمِينٍ، مِنَ الْيَدِ وَالْقَسَمِ، وَذَلِكَ أَنَّهُمْ كَانُوا عِنْدَ الْمُحَالَفَةِ يَأْخُذُ بَعْضُهُمْ بِيَدِ بَعْضٍ عَلَى الْوَفَاءِ وَالتَّمَسُّكِ بِالْعَهْدِ. وَمُحَالَفَتُهُمْ أَنَّ الرَّجُلَ كَانَ فِي الْجَاهِلِيَّةِ يُعَاقِدُ الرَّجُلَ فَيَقُولُ: دَمِي دَمُكَ وَهَدْمِي هَدْمُكَ وَثَأْرِي ثَأْرُكَ وَحَرْبِي حَرْبُكَ وَسِلْمِي سِلْمُكَ وَتَرِثُنِي وَأَرِثُكَ وَتَطْلُبُ بِي وَأَطْلُبُ بِكَ وَتَعْقِلُ عَنِّي وَأَعْقِلُ عَنْكَ، فَيَكُونُ لِلْحَلِيفِ السُّدُسُ مِنْ مَالِ الْحَلِيفِ، وَكَانَ ذَلِكَ ثَابِتًا فِي ابْتِدَاءِ الْإِسْلَامِ فَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: {فَآتُوهُمْ نَصِيبَهُمْ} أَيْ: أَعْطُوهُمْ حَظَّهُمْ مِنَ الْمِيرَاثِ، ثُمَّ نُسِخَ ذَلِكَ بقوله تعالى "وأولوا الْأَرْحَامِ بَعْضُهُمْ أَوْلَى بِبَعْضٍ فِي كِتَابِ اللَّهِ" (الْأَحْزَابِ ٦) .
“Âkadet eymânüküm” şeklinde okudular. el-Muâkade: Karşılıklı yeminleşmek ve sözleşmektir. el-Eymân, el ve yemin anlamındaki yemîn kelimesinin çoğuludur. Bu da onların sözleşme esnasında ahde vefa ve bağlılık göstermek üzere birbirlerinin elini tutmalarından ileri gelmektedir. Onların sözleşmesi şöyleydi: Cahiliye döneminde bir adam başka bir adamla sözleşir ve şöyle derdi: 'Kanım kanın, yıkımım yıkımın, intikamım intikamın, savaşım savaşın, barışım barışındır; sen bana vâris olursun ben sana vâris olurum; sen benim hakkımı ararsın ben senin hakkını ararım; benim yerime diyeti sen ödersin senin yerine diyeti ben öderim.' Böylece müttefik olan kimse, müttefikinin malından altıda bir pay alırdı. Bu durum İslam'ın başlangıcında da sabitti; nitekim Yüce Allah'ın: {فَآتُوهُمْ نَصِيبَهُمْ} “Onlara paylarını verin” yani mirastan nasiplerini verin buyruğu buna işaret eder. Daha sonra bu hüküm, Yüce Allah'ın: “Akrabalar Allah'ın kitabında birbirlerine daha yakındırlar” (Ahzâb - 6) kavliyle neshedildi.
وَقَالَ إِبْرَاهِيمُ وَمُجَاهِدٌ: أَرَادَ فَآتُوهُمْ نَصِيبَهُمْ مِنَ النَّصْرِ وَالرِّفْدِ وَلَا مِيرَاثَ، وَعَلَى هَذَا تَكُونُ هَذِهِ الْآيَةُ غَيْرَ مَنْسُوخَةٍ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: "أَوْفُوا بِالْعُقُودِ" (الْمَائِدَةِ -١) وَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فِي خُطْبَةِ يَوْمِ فَتْحِ مَكَّةَ: "لَا تُحْدِثُوا حِلْفًا فِي الْإِسْلَامِ، وَمَا كَانَ مِنْ حِلْفٍ فِي الْجَاهِلِيَّةِ فَتَمَسَّكُوا فِيهِ فَإِنَّهُ لَمْ يَزِدْهُ الْإِسْلَامُ إِلَّا شِدَّةً" (١) .
İbrâhim ve Mücâhid şöyle dediler: 'Onlara yardım ve destekten paylarını verin kastetmiştir, mirası değil.' Bu görüşe göre, Yüce Allah'ın: “Akitleri yerine getirin” (Mâide - 1) kavli gereğince bu ayet mensuh (hükmü kaldırılmış) değildir. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de Mekke'nin fethi günü irat ettiği hutbesinde şöyle buyurmuştur: “İslam'da yeni bir müttefiklik (hilf) ihdas etmeyin; Cahiliye dönemindeki ittifaklara ise bağlı kalın, zira İslam onu ancak daha da pekiştirmiştir” (١).
وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: أُنْزِلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ فِي الَّذِينَ آخَى بَيْنَهُمْ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ وَالْأَنْصَارِ حِينَ قَدِمُوا الْمَدِينَةَ وَكَانُوا يَتَوَارَثُونَ بِتِلْكَ الْمُؤَاخَاةِ دُونَ الرَّحِمِ، فَلَمَّا نَزَلَتْ {وَلِكُلٍّ جَعَلْنَا مَوَالِيَ} نُسِخَتْ، ثُمَّ قَالَ: {وَالَّذِينَ عَقَدَتْ أَيْمَانُكُمْ فَآتُوهُمْ نَصِيبَهُمْ} النَّصْرُ وَالرِّفَادَةُ وَالنَّصِيحَةُ، وَقَدْ ذَهَبَ الْمِيرَاثُ فَيُوصِي لَهُ . وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ: كَانُوا يَتَوَارَثُونَ بِالتَّبَنِّي وَهَذِهِ الْآيَةُ فِيهِ ثُمَّ نُسِخَ. {إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلَى كُلِ شَيْءٍ شَهِيدًا}
İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: Bu ayet, Medine'ye geldiklerinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Muhacirler ile Ensar arasında kardeşlik kurduğu kimseler hakkında inmiştir. Onlar akrabalık bağı olmaksızın bu kardeşlik sebebiyle birbirlerine mirasçı oluyorlardı. {وَلِكُلٍّ جَعَلْنَا مَوَالِيَ} “Herkes için mirasçılar kıldık” ayeti nazil olunca bu [hüküm] neshedildi. Sonra [Allah Teâlâ]: {وَالَّذِينَ عَقَدَتْ أَيْمَانُكُمْ فَآتُوهُمْ نَصِيبَهُمْ} “Yeminlerinizin bağladığı kimselere de kendi paylarını verin” buyurdu. [Bu pay;] yardım, maddî destek ve nasihattir (samimi öğüttür). Miras ise kalkmıştır; artık ona vasiyette bulunabilir. Saîd b. el-Müseyyeb de şöyle demiştir: Onlar evlatlık edinme yoluyla birbirlerine mirasçı oluyorlardı; bu ayet de onun hakkındadır, sonra neshedilmiştir. {إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلَى كُلِ شَيْءٍ شَهِيدًا} “Şüphesiz Allah her şeye hakkıyla şahittir.”
{الرِّجَالُ قَوَّامُونَ عَلَى النِّسَاءِ بِمَا فَضَّلَ اللَّهُ بَعْضَهُمْ عَلَى بَعْضٍ وَبِمَا أَنْفَقُوا مِنْ أَمْوَالِهِمْ فَالصَّالِحَاتُ قَانِتَاتٌ حَافِظَاتٌ لِلْغَيْبِ بِمَا حَفِظَ اللَّهُ وَاللَّاتِي تَخَافُونَ نُشُوزَهُنَّ فَعِظُوهُنَّ وَاهْجُرُوهُنَّ فِي الْمَضَاجِعِ وَاضْرِبُوهُنَّ فَإِنْ أَطَعْنَكُمْ فَلَا تَبْغُوا عَلَيْهِنَّ سَبِيلًا إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلِيًّا كَبِيرًا (٣٤) }
{الرِّجَالُ قَوَّامُونَ عَلَى النِّسَاءِ بِمَا فَضَّلَ اللَّهُ بَعْضَهُمْ عَلَى بَعْضٍ وَبِمَا أَنْفَقُوا مِنْ أَمْوَالِهِمْ فَالصَّالِحَاتُ قَانِتَاتٌ حَافِظَاتٌ لِلْغَيْبِ بِمَا حَفِظَ اللَّهُ وَاللَّاتِي تَخَافُونَ نُشُوزَهُنَّ فَعِظُوهُنَّ وَاهْجُرُوهُنَّ فِي الْمَضَاجِعِ وَاضْرِبُوهُنَّ فَإِنْ أَطَعْنَكُمْ فَلَا تَبْغُوا عَلَيْهِنَّ سَبِيلًا إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلِيًّا كَبِيرًا (٣٤)} “Allah'ın bazısını bazısına üstün kılması ve mallarından harcamaları sebebiyle erkekler kadınlar üzerinde yöneticidirler (hâkim ve koruyucudurlar). Sâliha kadınlar ise itaatkârdırlar ve Allah'ın korumasına karşılık gaybı (namus ve hakları) koruyanlardır. Baş kaldırmasından (hırçınlık ve itaatsizliğinden) endişe ettiğiniz kadınlara gelince; onlara öğüt verin, yataklarında onları yalnız bırakın ve (son çare olarak) onları dövün. Eğer size itaat ederlerse artık onların aleyhine bir yol aramayın. Şüphesiz Allah çok yücedir, çok büyüktür. (34)”