أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ الْمُلَيْحِيُّ أَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النُّعَيْمِيُّ، أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، أَخْبَرَنَا مُسْلِمُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، أَنَا وُهَيْبٌ أَنَا ابْنُ طَاوُسٍ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ "أَلْحِقُوا الْفَرَائِضَ بِأَهْلِهَا فَمَا بَقِيَ فَهُوَ لِأَوْلَى رَجُلٍ ذَكَرٍ" (١) .
Bize Abdülvâhid el-Müleyhî bildirdi, [o dedi ki]: Bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî haber verdi, [o dedi ki]: Bize Muhammed b. Yûsuf haber verdi, [o dedi ki]: Bize Muhammed b. İsmâîl haber verdi, [o dedi ki]: Bize Müslim b. İbrâhîm haber verdi, [o dedi ki]: Bize Vüheyb haber verdi, [o dedi ki]: Bize İbn Tâvûs babasından, [o da] İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ’dan haber verdi; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Farz payları sahiplerine verin. Geriye ne kalırsa, o da [ölen kişiye] en yakın erkek kişinindir." (١) buyurdu.
وَفِي الْحَدِيثِ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ بَعْضَ الْوَرَثَةِ يَحْجُبُ الْبَعْضَ، وَالْحَجْبُ نَوْعَانِ حَجْبُ نُقْصَانٍ وَحَجْبُ حِرْمَانٍ:
Bu hadiste, mirasçıların bazısının bazısını hacbettiğine (mirastan düşürdüğüne veya payını azalttığına) delil vardır. Hacb iki kısımdır: Hacb-i noksan (payı azaltan hacb) ve hacb-i hırmân (mirastan tamamen mahrum bırakan hacb).
فَأَمَّا حَجْبُ النُّقْصَانِ فَهُوَ أَنَّ الْوَلَدَ وَوَلَدَ الِابْنِ يَحْجُبُ الزَّوْجَ مِنَ النِّصْفِ إِلَى الرُّبُعِ وَالزَّوْجَةَ مِنَ الرُّبُعِ إِلَى الثُّمُنِ، وَالْأُمَّ مِنَ الثُّلُثِ إِلَى السُّدُسِ، وَكَذَلِكَ الِاثْنَانِ فَصَاعِدًا مِنَ الْإِخْوَةِ يَحْجُبُونَ الْأُمَّ مِنَ الثُّلُثِ إِلَى السُّدُسِ.
Hacb-i noksana gelince: Çocuk ve oğlun çocuğu; kocayı yarımdan dörtte bire, zevceyi dörtte birden sekizde bire, anneyi de üçte birden altıda bire düşürür (hacbeder). Aynı şekilde iki veya daha fazla kardeş de anneyi üçte birden altıda bire düşürür.
وَحَجْبُ الْحِرْمَانِ هُوَ أَنَّ الْأُمَّ تُسْقِطُ الْجَدَّاتِ، وَأَوْلَادُ الْأُمِّ -وَهُمُ الْإِخْوَةُ وَالْأَخَوَاتُ لِلْأُمِّ -يَسْقُطُونَ بِأَرْبَعَةٍ: بِالْأَبِ وَالْجَدِّ وَإِنْ عَلَا وَبِالْوَلَدِ وَوَلَدِ الِابْنِ وَإِنْ سَفَلَ، وَأَوْلَادُ الْأَبِ وَالْأُمِّ يَسْقُطُونَ بِثَلَاثَةٍ بِالْأَبِ وَالِابْنِ وَابْنِ الِابْنِ وَإِنْ سَفَلُوا، وَلَا يَسْقُطُونَ بِالْجَدِّ عَلَى مَذْهَبِ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ، وَهُوَ قَوْلُ عُمَرَ وَعُثْمَانَ وَعَلِيٍّ وَابْنِ مَسْعُودٍ ﵃، وَبِهِ قَالَ مَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ وَالَأَوْزاعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ﵏.
Hacb-i hırmân ise şudur: Anne nineleri düşürür. Anne bir çocuklar -ki onlar anne bir erkek ve kız kardeşlerdir- dört kişi sebebiyle düşerler: Baba, ne kadar yukarı çıkarsa çıksın dede, çocuk ve ne kadar aşağı inerse insin oğlun çocuğu. Ana-baba bir çocuklar ise üç kişiyle düşerler: Baba, oğul ve ne kadar aşağı inerse insin oğlun oğlu. Zeyd b. Sâbit’in mezhebine göre ise dede ile düşmezler; bu Ömer, Osman, Ali ve İbn Mes‘ûd radıyallâhu anhüm'ün görüşüdür; Mâlik, Şâfiî, Evzâî, Ahmed ve İshâk rahimehumullâh da bu görüşü benimsemiştir.
وَأَوْلَادُ الْأَبِ يَسْقُطُونَ بِهَؤُلَاءِ الثَّلَاثَةِ وَبِالْأَخِ لِلْأَبِ وَالْأُمِّ، وَذَهَبَ قَوْمٌ إِلَى أَنَّ الْإِخْوَةَ جَمِيعًا يَسْقُطُونَ بِالْجَدِّ كَمَا يَسْقُطُونَ بِالْأَبِ، وَهُوَ قَوْلُ أَبِي بَكْرٍ الصديق وابن عابس وَمُعَاذٍ وَأَبِي الدَّرْدَاءِ وَعَائِشَةَ ﵃، وَبِهِ قَالَ الْحَسَنُ وَعَطَاءٌ وَطَاوُسٌ وَأَبُو حَنِيفَةَ ﵏.
Baba bir çocuklar ise bu üç kişi ile ve ana-baba bir erkek kardeş ile düşerler. Bir topluluk ise kardeşlerin tamamının tıpkı baba ile düştükleri gibi dede ile de düşeceği görüşüne varmıştır; bu Ebû Bekir es-Sıddîk, İbn Abbâs, Muâz, Ebû’d-Derdâ ve Âişe radıyallâhu anhüm’ün görüşüdür; Hasan, Atâ, Tâvûs ve Ebû Hanîfe rahimehumullâh da bu görüşü benimsemiştir.
وَأَقْرَبُ الْعَصِبَاتِ يُسْقِطُ الْأَبْعَدَ مِنَ الْعُصُوبَةِ، وَأَقْرَبُهُمْ الِابْنُ ثُمَّ ابْنُ الِابْنِ وَإِنْ سَفَلَ، ثُمَّ الْأَبُ ثُمَّ الْجَدُّ أَبُو الْأَبِ وَإِنْ عَلَا فَإِنْ كَانَ مَعَ الْجَدِّ أَحَدٌ مِنَ الْإِخْوَةِ أَوِ الْأَخَوَاتِ لِلْأَبِ وَالْأُمِّ أَوْ لِلْأَبِ فَيَشْتَرِكَانِ فِي الْمِيرَاثِ، فَإِنْ لَمْ يَكُنْ جَدٌّ فَالْأَخُ لِلْأَبِ وَالْأُمِّ ثُمَّ الْأَخُ لِلْأَبِ ثُمَّ بَنُو الْإِخْوَةِ يُقَدَّمُ أَقْرَبُهُمْ سَوَاءٌ كَانَ لِأَبٍ وَأُمٍّ أَوْ لِأَبٍ، فَإِنِ اسْتَوَيَا فِي الدَّرَجَةِ فَالَّذِي هُوَ لِأَبٍ وَأُمٍّ أَوْلَى ثُمَّ الْعَمُّ لِلْأَبِ وَالْأُمِّ ثُمَّ الْعَمُّ لِلْأَبِ ثُمَّ بَنُوهُمْ عَلَى تَرْتِيبِ بَنِي الْإِخْوَةِ، ثُمَّ عُمُّ الْأَبِ ثُمَّ عُمُّ الْجَدِّ عَلَى هَذَا التَّرْتِيبِ.
Asabelerin en yakını, asabelikten daha uzak olanı düşürür. Onların en yakını oğuldur, sonra ne kadar aşağı inerse insin oğlun oğludur, sonra babadır, sonra ne kadar yukarı çıkarsa çıksın babanın babası olan dededir. Şayet dedeyle birlikte ana-baba bir yahut baba bir erkek veya kız kardeşlerden biri bulunursa mirasa ortak olurlar. Şayet dede yoksa ana-baba bir erkek kardeş, sonra baba bir erkek kardeş, sonra kardeşlerin oğulları [gelir]; ister ana-baba bir olsun ister baba bir olsun en yakın olanları öne geçirilir. Şayet derecede eşit olurlarsa ana-baba bir olan daha önceliklidir. Sonra ana-baba bir amca, sonra baba bir amca, sonra kardeş oğullarının sırasına göre onların oğulları, sonra babanın amcası, sonra dedenin amcası bu sıralama üzere [mirasçı olurlar].
فَإِنْ لَمْ يَكُنْ أَحَدٌ مِنْ عَصَبَاتِ النَّسَبِ وَعَلَى الْمَيِّتِ وَلَاءٌ فَالْمِيرَاثُ لِلْمُعَتِقِ، فَإِنْ لَمْ يَكُنْ حَيًّا فَلِعَصِبَاتِ الْمُعَتِقِ.
Eğer nesep asabelerinden hiç kimse bulunmazsa ve ölünün üzerinde bir velâ hakkı varsa, miras azat eden efendinindir. Şayet o hayatta değilse, azat edenin asabelerinindir.
وَأَرْبَعَةٌ مِنَ الذُّكُورِ يَعْصِبُونَ الْإِنَاثَ، الِابْنُ وَابْنُ الِابْنِ وَالْأَخُ لِلْأَبِ وَالْأُمِّ وَالْأَخُ لِلْأَبِ، حَتَّى لَوْ مَاتَ عَنِ ابْنٍ وَبِنْتٍ أَوْ عَنْ أَخٍ وَأُخْتٍ لِأَبٍ وَأُمٍّ أَوْ لِأَبٍ فَإِنَّهُ يَكُونُ الْمَالُ بَيْنَهُمَا لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ، وَلَا يُفْرَضُ
Erkeklerden dördü kadınları asabe kılarlar: Oğul, oğlun oğlu, ana-baba bir erkek kardeş ve baba bir erkek kardeş. Öyle ki şayet [bir kimse] geride bir oğul ile bir kız yahut ana-baba bir veya baba bir bir erkek kardeş ile bir kız kardeş bırakarak vefat etse, mal aralarında erkeğe iki dişinin payı kadar paylaştırılır ve takdir edilmez
لِلْبِنْتِ وَالْأُخْتِ.
kıza ve kız kardeşe farz [pay] takdir edilmez.
وَكَذَلِكَ ابْنُ الِابْنِ يَعْصِبُ مَنْ فِي دَرَجَتِهِ مِنَ الْإِنَاثِ، وَمَنْ فَوْقَهُ إِذَا لَمْ يَأْخُذْ مِنَ الثُّلُثَيْنِ شَيْئًا حَتَّى لَوْ مَاتَ عَنْ بِنْتَيْنِ وَبِنْتِ ابْنٍ فَلِلْبِنْتَيْنِ الثُّلُثَانِ وَلَا شَيْءَ لَبَنَتِ الِابْنِ، فَإِنْ كَانَ فِي دَرَجَتِهَا ابْنُ ابْنٍ أَوْ أَسْفَلَ مِنْهَا ابْنُ ابْنِ ابْنٍ كَانَ الْبَاقِي بَيْنَهُمَا لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ.
Aynı şekilde oğlun oğlu da kendi derecesindeki kadınları ve üçte ikiden bir pay alamadığı takdirde kendisinden üst derecedekini asabe yapar. Öyle ki bir kimse iki kız ve bir oğul kızı bırakarak ölürse, üçte iki iki kızındır, oğlun kızına ise bir şey kalmaz. Şayet onun derecesinde bir oğul oğlu yahut ondan daha aşağıda bir oğlun oğlunun oğlu bulunursa, kalan [mal] aralarında erkeğe iki dişinin payı kadar olacak şekilde paylaştırılır.
وَالْأُخْتُ لِلْأَبِ وَالْأُمِّ وَلِلْأَبِ تَكُونُ عَصَبَةً مَعَ الْبِنْتِ حَتَّى لَوْ مَاتَ عَنْ بِنْتٍ وَأُخْتٍ كَانَ النِّصْفُ لِلْبِنْتِ وَالْبَاقِي لِلْأُخْتِ، فَلَوْ مَاتَ عَنْ بِنْتَيْنِ وَأُخْتٍ فَلِلْبِنْتَيْنِ الثُّلُثَانِ وَالْبَاقِي لِلْأُخْتِ.
Ana-baba bir ve baba bir kız kardeş de [ölenin] kızı ile birlikte asabe olur. Öyle ki bir kimse bir kız ve bir kız kardeş bırakarak ölürse, yarısı kızındır, kalanı ise kız kardeşindir. Şayet iki kız ve bir kız kardeş bırakarak ölürse, üçte ikisi iki kızındır, kalanı ise kız kardeşindir.
وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ مَا أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ الْمُلَيْحِيُّ، أَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النُّعَيْمِيُّ، أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، أَنَا آدَمُ، أَنَا شُعْبَةُ، أَنَا أَبُو قَيْسٍ، قَالَ: سَمِعْتُ هُذَيْلَ بْنَ شُرَحْبِيلَ قَالَ: سُئِلَ أَبُو مُوسَى عَنِ ابْنَةٍ وَبِنْتِ ابْنٍ وَأُخْتٍ فَقَالَ: لِلْبِنْتِ النِّصْفُ وَلِلْأُخْتِ النِّصْفُ، وَائْتِ ابْنَ مَسْعُودٍ فَسَيُتَابِعُنِي فَسُئِلَ ابْنُ مَسْعُودٍ وَأُخْبِرَ بِقَوْلِ أَبِي مُوسَى فَقَالَ: لَقَدْ ضَلَلْتُ إذًا وَمَا أَنَا مِنَ الْمُهْتَدِينَ أَقْضِي فِيهَا بِمَا قَضَى بِهِ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: لِلْبِنْتِ النِّصْفُ وَلِابْنَةِ الِابْنِ السُّدُسُ تَكْمِلَةُ الثُّلْثَيْنِ وَمَا بَقِيَ فَلِلْأُخْتِ، فَأَتَيْنَا أَبَا مُوسَى فَأَخْبَرْنَاهُ بِقَوْلِ ابْنِ مَسْعُودٍ ﵁، فَقَالَ: لَا تَسْأَلُونِي مَا دَامَ هَذَا الْحَبْرُ فِيكُمْ (١) .
Bunun delili, Abdülvâhid el-Müleyhî'nin bize bildirdiği, [onun dediğine göre] Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî'nin bize haber verdiği, [onun dediğine göre] Muhammed b. Yûsuf'un bize haber verdiği, [onun dediğine göre] Muhammed b. İsmâîl'in bize haber verdiği, [onun dediğine göre] Âdem'in bize haber verdiği, [onun dediğine göre] Şu‘be'nin bize haber verdiği, [onun dediğine göre] Ebû Kays'ın bize haber verdiği rivayettir; o şöyle demiştir: Hüzeyl b. Şürahbîl'den işittim, şöyle dedi: Ebû Mûsâ'ya bir kız, bir oğul kızı ve bir kız kardeş hakkında soruldu; o: "Yarısı kızındır, yarısı kız kardeşindir; İbn Mes‘ûd'a da git, o da bana uyacaktır." dedi. Bunun üzerine İbn Mes‘ûd'a soruldu ve Ebû Mûsâ'nın sözü kendisine haber verildi. O: "O takdirde şüphesiz sapıtmış ve hidayete erenlerden olmamış olurum! Bu konuda Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in hükmettiği şekilde hükmediyorum: Yarısı kızındır, altıda biri üçte ikiyi tamamlayıcı olarak oğlun kızınındır ve geriye kalan da kız kardeşindir." dedi. Biz Ebû Mûsâ'ya gelip İbn Mes‘ûd radıyallâhu anh'ın sözünü ona haber verdik. Bunun üzerine o: "Bu allâme aranızda bulunduğu müddetçe bana sormayınız!" (١) dedi.
رَجَعْنَا إِلَى تَفْسِيرِ الْآيَةِ: وَاخْتَلَفُوا فِي سَبَبِ نُزُولِهَا. أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ الْمُلَيْحِيُّ، أَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النُّعَيْمِيُّ، أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، أَخْبَرَنَا أَبُو الْوَلِيدِ، أَنَا شُعْبَةُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْمُنْكَدِرِ: سَمِعْتُ جَابِرًا يَقُولُ جَاءَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يَعُودُنِي وَأَنَا مَرِيضٌ لَا أَعْقِلُ فَتَوَضَّأَ وَصَبَّ عَلَيَّ مِنْ وَضُوئِهِ فَعَقَلَتُ، فَقُلْتُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ لِمَنِ الْمِيرَاثُ إِنَّمَا يَرِثُنِي كَلَالَةً؟ فَنَزَلَتْ آيَةُ الْفَرَائِضِ (٢) .
Ayetin tefsirine geri döndük: [Âlimler] ayetin iniş sebebi hakkında ihtilaf ettiler. Bize Abdülvâhid el-Müleyhî bildirdi, [o dedi ki]: Bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî haber verdi, [o dedi ki]: Bize Muhammed b. Yûsuf haber verdi, [o dedi ki]: Bize Muhammed b. İsmâîl haber verdi, [o dedi ki]: Bize Ebu'l-Velîd haber verdi, [o dedi ki]: Bize Şu‘be, Muhammed b. el-Münkendir'den haber verdi: Câbir'in şöyle dediğini işittim: Ben hastalanmış ve aklım başımdan gitmiş vaziyette iken Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem beni ziyarete geldi. Abdest aldı ve abdest suyundan üzerime serpti, ben de kendime geldim. Dedim ki: "Ey Allah'ın Resûlü! Miras kime aittir, bana ancak kelâle olarak varis olunuyor?" Bunun üzerine feraiz (miras) ayeti indi (٢).
وَقَالَ مُقَاتِلٌ وَالْكَلْبِيُّ: نَزَلَتْ فِي أُمِّ كُجَّةَ امْرَأَةِ أَوْسِ بْنِ ثَابِتٍ وَبَنَاتِهِ (٣) .
Mukâtil ve el-Kelbî şöyle dediler: [Bu ayet] Evs b. Sâbit'in karısı Ümmü Kucce ve kızları hakkında inmiştir (٣).
وَقَالَ عَطَاءٌ: اسْتُشْهِدَ سَعْدُ بْنُ الرَّبِيعِ النَّقِيبُ يَوْمَ أُحُدٍ وَتَرَكَ امْرَأَةً وَبِنْتَيْنِ وَأَخًا، فَأَخَذَ الْأَخُ الْمَالَ فَأَتَتِ امْرَأَةُ سَعِدٍ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ بِابْنَتَيْ سَعِدٍ [فَقَالَتْ: يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ هَاتَيْنِ ابْنَتَا سعد وإنّ سَعْدٍ] قُتِلَ يَوْمَ أُحُدٍ شَهِيدًا، وَإِنَّ عَمَّهُمَا أَخَذَ مَالَهُمَا وَلَا تُنْكَحَانِ إِلَّا وَلَهُمَا مَالٌ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "ارْجِعِي فَلَعَلَّ اللَّهَ سَيَقْضِي فِي ذَلِكَ"، فَنَزَلَ {يُوصِيكُمُ اللَّهُ} إِلَى آخِرِهَا، فَدَعَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَمَّهُمَا فَقَالَ لَهُ: "أَعْطِ ابْنَتَيْ سَعِدٍ الثُّلُثَيْنِ وَأَمَّهُمَا الثُّمُنُ وَمَا بَقِيَ فَهُوَ لَكَ" ، فَهَذَا أَوَّلُ مِيرَاثٍ قُسِّمَ فِي الْإِسْلَامِ.
Atâ şöyle demiştir: Nakîb [olan] Sa‘d b. er-Rebî‘ Uhud günü şehit düştü ve geride bir eş, iki kız çocuğu ve bir erkek kardeş bıraktı. Bunun üzerine erkek kardeş [bütün] malı aldı. Sa‘d’ın hanımı, Sa‘d’ın iki kızıyla birlikte Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’e gelip [şöyle dedi: “Ey Allah’ın Resûlü! Şunlar Sa‘d’ın iki kızıdır. Sa‘d ise] Uhud günü şehit olarak öldürüldü. Amcaları ise onların mallarını aldı; malları olmadıkça da onlar evlenemezler.” Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Dön [evine git], umulur ki Allah bu konuda bir hüküm verir» buyurdu. Ardından sonuna kadar {يُوصِيكُمُ اللَّهُ} “Allah size tavsiye eder (emreder)...” [ayeti] indi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de onların amcasını çağırıp ona: «Sa‘d’ın iki kızına üçte iki, annelerine sekizde bir pay ver; geriye kalan ise senindir» buyurdu. İşte bu, İslâm’da paylaştırılan ilk mirastır.
قَوْلُهُ ﷿: {يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلَادِكُمْ} أَيْ: يَعْهَدُ إِلَيْكُمْ وَيَفْرِضُ عَلَيْكُمْ فِي أَوْلَادِكُمْ، أَيْ: فِي أَمْرِ أَوْلَادِكُمْ إِذَا مِتُّمْ، لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ. {فَإِنْ كُنَّ} يَعْنِي: الْمَتْرُوكَاتِ مِنَ الْأَوْلَادِ، {نِسَاءً فَوْقَ اثْنَتَيْنِ} أَيْ: ابْنَتَيْنِ فَصَاعِدًا {فَوْقَ} صِلَةٍ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: "فَاضْرِبُوا فَوْقَ الْأَعْنَاقِ" (الْأَنْفَالِ -١٢) ، {فَلَهُنَّ ثُلُثَا مَا تَرَكَ وَإِنْ كَانَتْ} يَعْنِي: الْبِنْتَ، {وَاحِدَةً} قِرَاءَةُ الْعَامَّةِ بِالنَّصْبِ عَلَى خَبَرٍ كَانَ، وَرَفَعَهَا أَهْلُ الْمَدِينَةِ عَلَى مَعْنَى: إِنْ وَقَعَتْ وَاحِدَةٌ، {فَلَهَا النِّصْفُ وَلِأَبَوَيْهِ} يَعْنِي لِأَبَوَيِ الْمَيِّتِ، كِنَايَةً عَنْ غَيْرِ مَذْكُورٍ، {لِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا السُّدُسُ مِمَّا تَرَكَ إِنْ كَانَ لَهُ وَلَدٌ} أَرَادَ أَنَّ الْأَبَ وَالْأُمَّ يَكُونُ لِكُلٍّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا سُدُسُ الْمِيرَاثِ عِنْدَ وُجُودِ الْوَلَدِ أَوْ وَلَدِ الِابْنِ، وَالْأَبُ يَكُونُ صَاحِبَ فَرْضٍ {فَإِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ وَلَدٌ وَوَرِثَهُ أَبَوَاهُ فَلِأُمِّهِ الثُّلُثُ} قَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ {فَلِأُمِّهِ} بكسر الهمزة استثقلالا لِلضَّمَّةِ بَعْدَ الْكَسْرَةِ، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِالضَّمِّ عَلَى الْأَصْلِ {فَإِنْ كَانَ لَهُ إِخْوَةٌ} اثْنَانِ أَوْ أَكْثَرُ ذُكُورًا أَوْ إِنَاثًا {فَلِأُمِّهِ السُّدُسُ} وَالْبَاقِي يَكُونُ لِلْأَبِ إِنْ كَانَ مَعَهَا أَبٌ، وَالْإِخْوَةُ لَا مِيرَاثَ لَهُمْ مَعَ الْأَبِ، وَلَكِنَّهُمْ يَحْجُبُونَ الْأُمَّ مِنَ الثُّلُثِ إِلَى السُّدُسِ.
Aziz ve Celil olan Allah'ın şu buyruğu: {يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلَادِكُمْ} “Allah size çocuklarınız hakkında tavsiye eder (emreder)” yani: Öldüğünüz takdirde çocuklarınız hususunda size ahdeder ve üzerinize farz kılar: {لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ} “Erkeğe, iki dişinin payı kadar [pay vardır].” {فَإِنْ كُنَّ} “Şayet onlar” yani geriye bırakılan çocuklar {نِسَاءً فَوْقَ اثْنَتَيْنِ} “ikiden fazla kadın iseler” yani iki veya daha fazla kız iseler; buradaki {فَوْقَ} sıladır (zâidedir), nitekim Yüce Allah'ın: "Boyunların üstüne vurun" (el-Enfâl - 12) ayetindeki gibidir. {فَلَهُنَّ ثُلُثَا مَا تَرَكَ وَإِنْ كَانَتْ} “Bıraktığının üçte ikisi onlarındır. Şayet o” yani kız çocuğu {وَاحِدَةً} “tek bir tane ise” cumhurun kıraati kânenin haberi olarak nasb iledir. Medineliler ise "şayet tek [kız] vaki olursa" anlamında merfû olarak okumuşlardır; {فَلَهَا النِّصْفُ وَلِأَبَوَيْهِ} “yarısı onundur. [Ölenin] anne babasına gelince” yani zikredilmeyenden kinaye olarak ölünün anne babasına, {لِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا السُّدُسُ مِمَّا تَرَكَ إِنْ كَانَ لَهُ وَلَدٌ} “eğer onun çocuğu varsa, bıraktığından her birine altıda bir düşer.” Çocuk yahut oğlun çocuğu bulunduğunda mirasın altıda birinin baba ve annenin her birine ait olmasını murad etmiştir ve baba bu durumda farz sahibi olur. {فَإِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ وَلَدٌ وَوَرِثَهُ أَبَوَاهُ فَلِأُمِّهِ الثُّلُثُ} “Eğer onun çocuğu yoksa ve ona yalnız ana-babası varis oluyorsa, annesine üçte bir düşer.” Hamza ve el-Kisâî, kesreden sonra zammeyi ağır buldukları için hemzenin kesresiyle {فَلِأُمِّهِ} okumuşlardır; diğerleri ise asıl üzere zamme ile okumuşlardır. {فَإِنْ كَانَ لَهُ إِخْوَةٌ} “Eğer onun” erkek veya dişi iki yahut daha fazla “kardeşleri varsa” {فَلِأُمِّهِ السُّدُسُ} “annesi için altıda bir pay vardır.” Annesiyle birlikte bir baba bulunuyorsa geri kalan babanındır. Kardeşlerin baba ile birlikte miras payları yoktur; fakat onlar anneyi üçte birden altıda bire düşürürler.
وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: لَا يَحْجُبُ الْإِخْوَةُ الْأُمَّ مِنَ الثُّلُثِ إِلَى السُّدُسِ إِلَّا أَنْ يَكُونُوا ثَلَاثَةً، وَقَدْ تَفَرَّدَ بِهِ، وَقَالَ: لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَالَ: {فَإِنْ كَانَ لَهُ إِخْوَةٌ فَلِأُمِّهِ السُّدُسُ} وَلَا يُقَالُ لِلِاثْنَيْنِ إِخْوَةٌ، فَنَقُولُ اسْمُ الْجَمْعِ قَدْ يَقَعُ عَلَى التَّثْنِيَةِ لِأَنَّ الْجَمْعَ ضَمُّ شَيْءٍ إِلَى شَيْءٍ وَهُوَ مَوْجُودٌ فِي الِاثْنَيْنِ كَمَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: "فَقَدْ صَغَتْ قُلُوبُكُمَا" (التَّحْرِيمِ -٤) ذَكَرَ الْقَلْبُ بِلَفْظِ الْجَمْعِ، وَأَضَافَهُ إلى الاثنين ٨٠/أ
İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: Kardeşler üç kişi olmadıkça anneyi üçte birden altıda bire düşürmezler. O bu görüşte tek kalmıştır ve şöyle demiştir: Çünkü Yüce Allah: {فَإِنْ كَانَ لَهُ إِخْوَةٌ فَلِأُمِّهِ السُّدُسُ} “Eğer kardeşleri varsa annesine altıda bir düşer” buyurmuştur, iki kişiye ise "ihveh (kardeşler/çoğul)" denmez. Biz ise deriz ki: Çoğul ismi tesniyeye (ikile) de kullanılabilir; zira çoğul bir şeyi diğer bir şeye eklemektir ve bu da ikide mevcuttur; nitekim Yüce Allah: "İkinizin kalpleri meyletmiştir" (et-Tahrîm - 4) buyurmuş, kalbi çoğul lafzıyla zikretmiş ve onu iki kişiye izafe etmiştir. ٨٠/أ
قَوْلُهُ تَعَالَى: {مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصِي بِهَا أَوْ دَيْنٍ} قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَابْنُ عَامِرٍ وَأَبُو بَكْرٍ {يُوصِي} بِفَتْحِ الصَّادِ عَلَى مَا لَمْ يُسَمَّ فَاعِلُهُ، وَكَذَلِكَ الثَّانِيَةُ، وَوَافَقَ حَفْصَ فِي الثَّانِيَةِ، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِكَسْرِ الصَّادِ لِأَنَّهُ جَرَى ذِكْرُ الْمَيِّتِ مِنْ قَبْلُ، بِدَلِيلِ قَوْلِهِ تَعَالَى: {مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصِينَ بِهَا} وَ {تُوصُونَ}
Yüce Allah'ın: {مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصِي بِهَا أَوْ دَيْنٍ} “[Bütün bunlar,] edeceği bir vasiyetten yahut borçtan sonradır” buyruğunda; İbn Kesîr, İbn Âmir ve Ebû Bekir meçhul fiil kalıbıyla sâd harfinin fethasıyla {يُوصَى} okumuşlardır, ikinci [ayette geçen kelimeyi] de böyledir; Hafs da ikinci kelimede ona muvafakat etmiştir. Diğerleri ise, Yüce Allah'ın: {مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصِينَ بِهَا} “edecekleri vasiyetten sonra” ve {تُوصُونَ} “edeceğiniz vasiyet” buyruğunun delaletiyle daha önce ölünün zikri geçtiği için sâd harfinin kesresiyle [yûsî] okumuşlardır.
قَالَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ ﵁ "إنكم تقرؤون الْوَصِيَّةَ قَبْلَ الدَّيْنِ، وَبَدَأَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بِالدَّيْنِ قَبْلَ الْوَصِيَّةِ" . وَهَذَا إِجْمَاعٌ أَنَّ الدَّيْنَ مُقَدَّمٌ عَلَى الْوَصِيَّةِ. وَمَعْنَى الْآيَةِ الْجَمْعُ لَا التَّرْتِيبُ، وَبَيَانُ أَنَّ
Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh şöyle demiştir: «Sizler vasiyeti borçtan önce okuyorsunuz; hâlbuki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem vasiyetten önce borç [ödemesi] ile başladı.» Bu durum, borcun vasiyetten önce geldiğine dair bir icmadır. Ayetin anlamı ise sıraya koyma (tertib) değil, bir araya getirmedir (cem); ve [şunun] beyanıdır:
الْمِيرَاثَ مُؤَخَّرٌ عَنِ الدَّيْنِ وَالْوَصِيَّةِ جَمِيعًا، مَعْنَاهُ: مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ إِنْ كَانَتْ، أَوْ دَيْنٍ إِنْ كَانَ، فَالْإِرْثُ مُؤَخَّرٌ عَنْ كُلٍّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا.
mirasın hem borçtan hem de vasiyetten sonra geleceğinin beyanıdır. Anlamı şudur: Şayet varsa vasiyetten veya şayet varsa borçtan sonra; dolayısıyla miras her ikisinden de sonradır.
{آبَاؤُكُمْ وَأَبْنَاؤُكُمْ} يَعْنِي: الَّذِينَ يَرِثُونَكُمْ آبَاؤُكُمْ وَأَبْنَاؤُكُمْ، {لَا تَدْرُونَ أَيُّهُمْ أَقْرَبُ لَكُمْ نَفْعًا} أَيْ: لَا تَعْلَمُونَ أَنَّهُمْ أَنْفَعُ لَكُمْ فِي الدِّينِ وَالدُّنْيَا فَمِنْكُمْ مَنْ يَظُنُّ أَنَّ الْأَبَ أَنْفَعُ لَهُ، فَيَكُونُ الِابْنُ أَنْفَعَ لَهُ، وَمِنْكُمْ مَنْ يَظُنُّ أَنَّ الِابْنَ أَنْفَعُ لَهُ فَيَكُونُ الْأَبُ أَنْفَعَ لَهُ، وَأَنَا الْعَالِمُ بِمَنْ هُوَ أَنْفَعُ لَكُمْ، وَقَدْ دَبَّرْتُ أَمْرَكُمْ عَلَى مَا فِيهِ الْمَصْلَحَةُ فَاتَّبِعُوهُ، وَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبَّاسٍ ﵄: أَطْوعُكُمْ لِلَّهِ ﷿ مِنَ الْآبَاءِ وَالْأَبْنَاءِ أَرْفَعُكُمْ دَرَجَةً يَوْمَ الْقِيَامَةِ، وَاللَّهُ تَعَالَى يُشَفِّعُ الْمُؤْمِنِينَ بَعْضَهُمْ فِي بَعْضٍ، فَإِنْ كَانَ الْوَالِدُ أَرْفَعَ دَرَجَةً فِي الْجَنَّةِ رُفِعَ إِلَيْهِ وَلَدُهُ وَإِنْ كَانَ الْوَلَدُ أَرْفَعَ دَرَجَةً رُفِعَ إِلَيْهِ وَالِدُهُ لِتَقَرَّ بِذَلِكَ أَعْيُنُهُمْ، {فَرِيضَةً مِنَ اللَّهِ} أَيْ: مَا قَدَّرَ مِنَ الْمَوَارِيثِ، {إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلِيمًا} بِأُمُورِ الْعِبَادِ، {حَكِيمًا} بِنُصُبِ الْأَحْكَامِ.
{آبَاؤُكُمْ وَأَبْنَاؤُكُمْ} “Babalarınız ve oğullarınız” yani: Size varis olanlar babalarınız ve oğullarınızdır. {لَا تَدْرُونَ أَيُّهُمْ أَقْرَبُ لَكُمْ نَفْعًا} “Hangisinin fayda bakımından size daha yakın olduğunu bilemezsiniz” yani: Din ve dünya hususunda hangisinin size daha faydalı olduğunu bilemezsiniz. Sizden kimisi babanın kendisine daha faydalı olduğunu sanır, hâlbuki oğul ona daha faydalı olur; sizden kimisi de oğlun kendisine daha faydalı olduğunu sanır, hâlbuki baba ona daha faydalı olur. Size kimin daha faydalı olduğunu en iyi bilen Ben'im ve sizin işinizi maslahata uygun şekilde Ben düzenledim; artık O'na uyunuz. Abdullah b. Abbâs radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: Babalardan ve oğullardan Allah Azze ve Celle'ye en çok itaatkâr olanınız, kıyamet gününde derece bakımından en yükseğinizdir. Yüce Allah müminleri birbirine şefaatçi kılar; şayet baba cennette daha yüksek bir derecede ise çocuğu onun yanına yükseltilir; şayet çocuk daha yüksek bir derecede ise, gözleri aydın olsun diye babası onun yanına yükseltilir. {فَرِيضَةً مِنَ اللَّهِ} “[Bunlar] Allah'tan birer farzdır” yani: Miraslardan takdir ettiği şeydir. {إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلِيمًا} “Şüphesiz Allah hakkıyla bilendir” kulların durumlarını, {حَكِيمًا} “hikmet sahibidir” hükümleri koymada.
{وَلَكُمْ نِصْفُ مَا تَرَكَ أَزْوَاجُكُمْ إِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُنَّ وَلَدٌ فَإِنْ كَانَ لَهُنَّ وَلَدٌ فَلَكُمُ الرُّبُعُ مِمَّا تَرَكْنَ مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصِينَ بِهَا أَوْ دَيْنٍ وَلَهُنَّ الرُّبُعُ مِمَّا تَرَكْتُمْ إِنْ لَمْ يَكُنْ لَكُمْ وَلَدٌ فَإِنْ كَانَ لَكُمْ وَلَدٌ فَلَهُنَّ الثُّمُنُ مِمَّا تَرَكْتُمْ مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ تُوصُونَ بِهَا أَوْ دَيْنٍ وَإِنْ كَانَ رَجُلٌ يُورَثُ كَلَالَةً أَوِ امْرَأَةٌ وَلَهُ أَخٌ أَوْ أُخْتٌ فَلِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا السُّدُسُ فَإِنْ كَانُوا أَكْثَرَ مِنْ ذَلِكَ فَهُمْ شُرَكَاءُ فِي الثُّلُثِ مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصَى بِهَا أَوْ دَيْنٍ غَيْرَ مُضَارٍّ وَصِيَّةً مِنَ اللَّهِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَلِيمٌ (١٢) }
{وَلَكُمْ نِصْفُ مَا تَرَكَ أَزْوَاجُكُمْ إِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُنَّ وَلَدٌ فَإِنْ كَانَ لَهُنَّ وَلَدٌ فَلَكُمُ الرُّبُعُ مِمَّا تَرَكْنَ مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصِينَ بِهَا أَوْ دَيْنٍ وَلَهُنَّ الرُّبُعُ مِمَّا تَرَكْتُمْ إِنْ لَمْ يَكُنْ لَكُمْ وَلَدٌ فَإِنْ كَانَ لَكُمْ وَلَدٌ فَلَهُنَّ الثُّمُنُ مِمَّا تَرَكْتُمْ مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ تُوصُونَ بِهَا أَوْ دَيْنٍ وَإِنْ كَانَ رَجُلٌ يُورَثُ كَلَالَةً أَوِ امْرَأَةٌ وَلَهُ أَخٌ أَوْ أُخْتٌ فَلِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا السُّدُسُ فَإِنْ كَانُوا أَكْثَرَ مِنْ ذَلِكَ فَهُمْ شُرَكَاءُ فِي الثُّلُثِ مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصَى بِهَا أَوْ دَيْنٍ غَيْرَ مُضَارٍّ وَصِيَّةً مِنَ اللَّهِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَلِيمٌ (١٢) } “Eğer hanımlarınızın çocuğu yoksa, onların geride bıraktıklarının yarısı sizindir. Şayet onların çocuğu varsa, bıraktıklarının dörtte biri —edecekleri vasiyet yahut borçtan sonra— sizindir. Eğer sizin çocuğunuz yoksa, bıraktığınızın dörtte biri onlarındır. Şayet sizin çocuğunuz varsa, bıraktığınızın sekizde biri —edeceğiniz vasiyet yahut borçtan sonra— onlarındır. Eğer mirası aranan bir erkek yahut kadına kelâle olarak (babasız ve çocuksuz) varis olunuyorsa ve onun bir erkek yahut bir kız kardeşi bulunuyorsa, onlardan her birine altıda bir düşer. Bundan daha fazla iseler, —kimse zarara uğratılmaksızın edilecek bir vasiyet yahut borçtan sonra— onlar üçte birde ortaktırlar. [Bütün bunlar] Allah'tan bir vasiyettir (emirdir). Allah hakkıyla bilendir, hilim sahibidir. (12)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَلَكُمْ نِصْفُ مَا تَرَكَ أَزْوَاجُكُمْ إِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُنَّ وَلَدٌ فَإِنْ كَانَ لَهُنَّ وَلَدٌ فَلَكُمُ الرُّبُعُ مِمَّا تَرَكْنَ مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصِينَ بِهَا أَوْ دَيْنٍ} وَهَذَا فِي مِيرَاثِ الْأَزْوَاجِ، {وَلَهُنَّ الرُّبُعُ} يَعْنِي: لِلزَّوْجَاتِ الرُّبُعُ، {مِمَّا تَرَكْتُمْ إِنْ لَمْ يَكُنْ لَكُمْ وَلَدٌ فَإِنْ كَانَ لَكُمْ وَلَدٌ فَلَهُنَّ الثُّمُنُ مِمَّا تَرَكْتُمْ مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ تُوصُونَ بِهَا أَوْ دَيْنٍ} هَذَا فِي مِيرَاثِ الزَّوْجَاتِ وَإِذَا كَانَ لِلرَّجُلِ أَرْبَعُ نِسْوَةٍ فَهُنَّ يَشْتَرِكْنَ فِي الرُّبُعِ وَالثُّمُنِ.
Yüce Allah'ın: {وَلَكُمْ نِصْفُ مَا تَرَكَ أَزْوَاجُكُمْ إِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُنَّ وَلَدٌ فَإِنْ كَانَ لَهُنَّ وَلَدٌ فَلَكُمُ الرُّبُعُ مِمَّا تَرَكْنَ مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصِينَ بِهَا أَوْ دَيْنٍ} “Eğer hanımlarınızın çocuğu yoksa, onların geride bıraktıklarının yarısı sizindir. Şayet onların çocuğu varsa, bıraktıklarının dörtte biri —edecekleri vasiyet yahut borçtan sonra— sizindir” buyruğu, kocaların mirası hakkındadır. {وَلَهُنَّ الرُّبُعُ} “Onlar içindir dörtte bir” yani: Zevceler içindir dörtte bir, {مِمَّا تَرَكْتُمْ إِنْ لَمْ يَكُنْ لَكُمْ وَلَدٌ فَإِنْ كَانَ لَكُمْ وَلَدٌ فَلَهُنَّ الثُّمُنُ مِمَّا تَرَكْتُمْ مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ تُوصُونَ بِهَا أَوْ دَيْنٍ} “bıraktığınızdan; eğer sizin çocuğunuz yoksa. Şayet sizin çocuğunuz varsa, bıraktığınızın sekizde biri —edeceğiniz vasiyet yahut borçtan sonra— onlarındır” buyruğu ise zevcelerin mirası hakkındadır. Bir erkeğin dört hanımı olduğunda, onlar dörtte bire ve sekizde bire ortak olurlar.
قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَإِنْ كَانَ رَجُلٌ يُورَثُ كَلَالَةً أَوِ امْرَأَةٌ} تُورَثُ كَلَالَةً، وَنَظْمُ الْآيَةِ: وَإِنْ كَانَ رَجُلٌ أَوِ
Yüce Allah'ın: {وَإِنْ كَانَ رَجُلٌ يُورَثُ كَلَالَةً أَوِ امْرَأَةٌ} “Eğer bir erkeğe kelâle olarak varis olunuyorsa yahut bir kadına” kelâle olarak varis olunuyorsa buyruğunun cümle yapısı şöyledir: Eğer bir erkek yahut
امْرَأَةٌ يُورَثُ كَلَالَةً وَهُوَ نَصْبٌ عَلَى الْمَصْدَرِ، وَقِيلَ: عَلَى خَبَرٍ مَا لَمْ يُسَمَّ فَاعِلُهُ، وَتَقْدِيرُهُ: إِنْ كَانَ رَجُلٌ يُورَثُ مَالُهُ كَلَالَةً.
kadına kelâle olarak varis olunuyorsa; bu lafız masdar olarak mansubdur; nâib-i fâilin haberi olarak mansub olduğu da söylenmiştir ve takdiri şöyledir: Eğer bir erkeğin malına kelâle olarak varis olunuyorsa.
وَاخْتَلَفُوا فِي الْكَلَالَةِ فَذَهَبَ أَكْثَرُ الصَّحَابَةِ إِلَى أَنَّ الْكَلَالَةَ مَنْ لَا وَلَدَ لَهُ وَلَا وَالِدَ لَهُ. وَرُوِيَ عَنِ الشَّعْبِيِّ قَالَ: سُئِلَ أَبُو بَكْرٍ ﵁ عَنِ الْكَلَالَةِ فَقَالَ: إِنِّي سَأَقُولُ فِيهَا قَوْلًا بِرَأْيِي فَإِنْ كَانَ صَوَابًا فَمِنَ اللَّهِ وَإِنْ كَانَ خَطَأً فَمِنِّي وَمِنَ الشَّيْطَانِ، أَرَاهُ مَا خَلَا الْوَالِدُ وَالْوَلَدُ، فَلَمَّا اسْتُخْلِفَ عُمَرُ ﵄ قَالَ: إِنِّي لِأَسْتَحْيِي مِنَ اللَّهِ أَنْ أَرُدَّ شَيْئًا قَالَهُ أَبُو بَكْرٍ ﵁ (١) .
Kelâle hakkında ihtilaf ettiler: Sahabenin çoğu, kelâlenin çocuğu ve babası olmayan kimse olduğu görüşüne vardı. Şa‘bî'den rivayet edildiğine göre şöyle demiştir: Ebû Bekir radıyallâhu anh'a kelâle hakkında soruldu; o: "Ben bu konuda kendi re'yimle bir söz söyleyeceğim; eğer doğru olursa Allah'tandır, eğer yanlış olursa bendendir ve şeytandandır; bence o, baba ve çocuk dışındakilerdir." dedi. Ömer radıyallâhu anh halife olunca şöyle dedi: "Ebû Bekir radıyallâhu anh'ın söylediği bir şeyi reddetmekten Allah'a karşı gerçekten haya ederim." (١)
وَذَهَبَ طَاوُسٌ إِلَى أَنَّ الْكَلَالَةَ مَنْ لَا وَلَدَ لَهُ، وَهُوَ إِحْدَى الرِّوَايَتَيْنِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄، وَأَحَدُ الْقَوْلَيْنِ عَنْ عُمَرَ ﵁ (٢) ، وَاحْتَجَّ مَنْ ذَهَبَ إِلَى هَذَا بِقَوْلِ اللَّهِ تَعَالَى: {قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِي الْكَلَالَةِ إِنِ امْرُؤٌ هَلَكَ لَيْسَ لَهُ وَلَدٌ} وَبَيَانُهُ عِنْدَ الْعَامَّةِ مَأْخُوذٌ مِنْ حَدِيثِ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، لِأَنَّ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِيهِ وَلَمْ يَكُنْ لَهُ يَوْمَ نُزُولِهَا أَبٌ وَلَا ابْنٌ، لِأَنَّ أَبَاهُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ حَرَامٍ قُتِلَ يَوْمَ أُحُدٍ، وَآيَةُ الْكَلَالَةِ نَزَلَتْ فِي آخِرِ عُمْرِ النَّبِيِّ ﷺ، فَصَارَ شَأْنُ جَابِرٍ بَيَانًا لِمُرَادِ الْآيَةِ لِنُزُولِهَا فِيهِ.
Tâvûs ise kelâlenin çocuğu olmayan kimse olduğu görüşüne gitmiştir ki bu, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan gelen iki rivayetten biri ve Ömer radıyallâhu anh'tan nakledilen iki görüşten biridir (٢). Bu görüşe gidenler Yüce Allah'ın: {قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِي الْكَلَالَةِ إِنِ امْرُؤٌ هَلَكَ لَيْسَ لَهُ وَلَدٌ} “De ki: Allah size kelâle hakkında fetva veriyor: Şayet bir kimse ölür de çocuğu bulunmazsa...” buyruğu ile delil getirmişlerdir. Bunun cumhur nezdindeki açıklaması ise Câbir b. Abdillâh'ın hadisinden alınmıştır; zira ayet onun hakkında inmiştir ve ayetin indiği gün onun ne babası ne de oğlu vardı, çünkü babası Abdullah b. Harâm Uhud günü öldürülmüştü. Kelâle ayeti ise Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ömrünün sonlarında inmiştir; böylece Câbir'in durumu hakkında indiği için ayetin muradına bir açıklama olmuştur.
وَاخْتَلَفُوا فِي أَنَّ الْكَلَالَةَ اسْمٌ لِمَنْ؟ مِنْهُمْ مَنْ قَالَ: اسْمٌ لِلْمَيِّتِ، وَهُوَ قَوْلُ عَلِيٍّ وَابْنِ مَسْعُودٍ ﵄، لِأَنَّهُ مَاتَ عَنْ ذَهَابِ طَرَفَيْهِ، فَكَلَّ عَمُودُ نَسَبِهِ، وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: اسْمٌ لِلْوَرَثَةِ، وَهُوَ قَوْلُ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، لِأَنَّهُمْ يَتَكَلَّلُونَ الْمَيِّتَ مِنْ جَوَانِبِهِ، وَلَيْسَ فِي عَمُودِ نَسَبِهِ أَحَدٌ، كَالْإِكْلِيلِ يُحِيطُ بِالرَّأْسِ وَوَسَطَ الرَّأْسِ مِنْهُ خَالٍ، وَعَلَيْهِ يَدُلُّ حَدِيثُ جَابِرٍ ﵁ حَيْثُ قَالَ: إِنَّمَا يَرِثُنِي كَلَالَةً، أَيْ: يَرِثُنِي وَرَثَةٌ لَيْسُوا بِوَلَدٍ وَلَا وَالِدٍ،.
Kelâlenin kime verilen bir isim olduğu konusunda ihtilaf ettiler: Onlardan kimi: "Ölünün ismidir" demiştir; bu, Ali ve İbn Mes‘ûd radıyallâhu anhümâ'nın görüşüdür; çünkü o iki tarafı (babası ve çocuğu) yok olarak ölmüş, nesep direği zayıflamıştır (kelle). Onlardan kimi de: "Mirasçıların ismidir" demiştir; bu da Saîd b. Cübeyr'in görüşüdür; çünkü onlar ölüyü etrafından kuşatırlar (yetekellelûne), nesep direğinde ise hiç kimse yoktur; tıpkı başın ortası boş kalıp etrafını saran taç (iklîl) gibidir. Câbir radıyallâhu anh'ın: "Bana ancak kelâle olarak varis olunuyor", yani ne çocuk ne de baba olan mirasçılar bana varis oluyor sözü de buna delalet eder.
وَقَالَ النَّضْرُ بْنُ شُمَيْلٍ: الْكَلَالَةُ اسْمٌ لِلْمَالِ، وَقَالَ أَبُو الْخَيْرِ: سَأَلَ رَجُلٌ عُقْبَةَ عَنِ الْكَلَالَةِ فَقَالَ: أَلَا تَعْجَبُونَ مِنْ هَذَا يَسْأَلُنِي عَنِ الْكَلَالَةِ، وَمَا أَعْضَلَ بِأَصْحَابِ النَّبِيِّ ﷺ مَا أَعْضَلَتْ بِهِمُ الْكَلَالَةُ.
en-Nadr b. Şümeyl: "Kelâle malın ismidir" demiştir. Ebu'l-Hayr ise şöyle demiştir: Bir adam Ukbe'ye kelâle hakkında sordu. Bunun üzerine o: "Şuna şaşmıyor musunuz, bana kelâleden soruyor! Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabına kelâle kadar zor ve karmaşık gelen başka hiçbir mesele olmamıştır." dedi.
وَقَالَ عُمَرُ ﵁ "ثَلَاثٌ لِأَنْ يَكُونَ النَّبِيُّ ﷺ بَيَّنَهُنَّ لَنَا أَحَبُّ إِلَيْنَا مِنَ الدُّنْيَا وَمَا فِيهَا: الْكَلَالَةُ وَالْخِلَافَةُ وَأَبْوَابُ الرِّبَا" (٣) .
Ömer radıyallâhu anh da şöyle demiştir: "Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in bize açıklamış olması bizim için dünyadan ve içindekilerden daha sevimli olan üç şey vardır: Kelâle, hilafet ve faiz kapıları." (٣)
وَقَالَ مَعْدَانُ بْنُ أَبِي طَلْحَةَ: خَطَبَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ ﵁ فَقَالَ: إِنِّي لَا أَدَعُ بَعْدِي شَيْئًا أَهَمَّ عِنْدِي مِنَ الْكَلَالَةِ، مَا رَاجَعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فِي شَيْءٍ مَا رَاجَعْتُهُ فِي الْكَلَالَةِ، وَمَا أَغْلَظَ لِي فِي
Ma‘dân b. Ebî Talha şöyle demiştir: Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh bir hutbe irad edip şöyle dedi: "Şüphesiz ben, ardımda benim için kelâleden daha mühim hiçbir şey bırakmıyorum. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e kelâle hususunda tekrar tekrar müracaat edip sorduğum kadar başka hiçbir şeyde müracaat etmedim. Ve bana hiçbir konuda...
شَيْءٍ مَا أَغْلَظَ لِي فِي الْكَلَالَةِ، حَتَّى طَعَنَ بِأُصْبُعِهِ فِي صَدْرِي قَالَ: "يَا عُمَرُ أَلَا تَكْفِيكَ آيَةُ الصَّيْفِ الَّتِي فِي آخِرِ سُورَةِ النِّسَاءِ" وَإِنِّي إِنْ أَعِشْ أَقْضِ فِيهَا بِقَضِيَّةٍ يَقْضِي بِهَا مَنْ يَقْرَأُ الْقُرْآنَ وَمَنْ لَا يَقْرَأُ الْقُرْآنَ (١) .
kelâle hususunda sert çıktığı kadar hiçbir şeyde sert çıkmadı; hatta parmağıyla göğsüme dokunup: 'Ey Ömer! Nisâ sûresinin sonundaki yaz ayeti sana yetmiyor mu?' buyurdu. Şayet yaşarsam, bu konuda öyle bir hüküm vereceğim ki Kur'an okuyan da okumayan da onunla hükmedecektir." (١)
وَقَوْلُهُ أَلَا تَكْفِيكَ آيَةُ الصَّيْفِ؟ أَرَادَ: أَنَّ اللَّهَ ﷿ أَنْزَلَ فِي الْكَلَالَةِ آيَتَيْنِ إِحْدَاهُمَا فِي الشِّتَاءِ وَهِيَ الَّتِي فِي أَوَّلِ سُورَةِ النِّسَاءِ وَالْأُخْرَى فِي الصَّيْفِ، وَهِيَ الَّتِي فِي آخِرِهَا، وَفِيهَا مِنَ الْبَيَانِ مَا لَيْسَ فِي آيَةِ الشِّتَاءِ، فَلِذَلِكَ أَحَالَهُ عَلَيْهَا.
"Yaz ayeti sana yetmiyor mu?" sözüyle şunu murad etmiştir: Allah Azze ve Celle kelâle hakkında iki ayet indirmiştir; biri kışın inmiştir ki Nisâ sûresinin başındaki ayettir, diğeri ise yazın inmiştir ki sûrenin sonundaki ayettir. Onda kış ayetinde bulunmayan bir açıklama vardır; bu sebeple onu o ayete havale etmiştir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَلَهُ أَخٌ أَوْ أُخْتٌ فَلِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا السُّدُسُ} أَرَادَ بِهِ الْأَخَ وَالْأُخْتَ مِنَ الْأُمِّ بِالِاتِّفَاقِ، قَرَأَ سَعْدُ بْنُ أَبِي وَقَّاصٍ "وَلَهُ أَخٌ أَوْ أُخْتٌ مِنْ أُمٍّ" وَلَمْ يَقُلْ لَهُمَا مَعَ ذِكْرِ الرَّجُلِ وَالْمَرْأَةِ مِنْ قَبْلُ، عَلَى عَادَةِ الْعَرَبِ إِذَا ذَكَرَتِ اسْمَيْنِ ثُمَّ أَخْبَرَتْ عَنْهُمَا، وَكَانَا فِي الْحُكْمِ سَوَاءٌ رُبَّمَا أَضَافَتْ إِلَى أَحَدِهِمَا، وَرُبَّمَا أَضَافَتْ إِلَيْهِمَا، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: "وَاسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلَاةِ وَإِنَّهَا لِكَبِيرَةٌ" (الْبَقَرَةِ -١٥٣) ، {فَإِنْ كَانُوا أَكْثَرَ مِنْ ذَلِكَ فَهُمْ شُرَكَاءُ فِي الثُّلُثِ} فِيهِ إِجْمَاعٌ أَنَّ أَوْلَادَ الْأُمِّ إِذَا كَانُوا اثْنَيْنِ فَصَاعِدًا يَشْتَرِكُونَ فِي الثُّلُثِ ذَكَرُهُمْ وَأُنْثَاهُمْ، قَالَ أَبُو بَكْرٍ الصَّدِّيقُ ﵁ فِي خُطْبَتِهِ: أَلَا إِنَّ الْآيَةَ الَّتِي أَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى فِي أَوَّلِ سُورَةِ النِّسَاءِ فِي شَأْنِ الْفَرَائِضِ أَنْزَلَهَا فِي الْوَلَدِ وَالْوَالِدِ. وَالْآيَةُ الثَّانِيَةُ فِي الزَّوْجِ وَالزَّوْجَةِ وَالْإِخْوَةِ مِنَ الْأُمِّ، وَالْآيَةُ الَّتِي خَتَمَ بِهَا سُورَةَ النِّسَاءِ فِي الْإِخْوَةِ وَالْأَخَوَاتِ مِنَ الْأَبِ وَالْأُمِّ، وَالْآيَةُ الَّتِي خَتَمَ بِهَا سُورَةَ الْأَنْفَالِ أَنْزَلَهَا فِي أُولِي الْأَرْحَامِ بَعْضُهُمْ أَوْلَى بِبَعْضٍ فِي كِتَابِ اللَّهِ، {مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصَى بِهَا أَوْ دَيْنٍ غَيْرَ مُضَارٍّ} أَيْ: غَيْرَ مُدْخَلٍ الضَّرَرَ عَلَى الْوَرَثَةِ بِمُجَاوَزَتِهِ الثُّلُثَ فِي الْوَصِيَّةِ، قَالَ الْحَسَنُ هُوَ أَنْ يُوصِيَ بِدَيْنٍ لَيْسَ عَلَيْهِ، {وَصِيَّةً مِنَ اللَّهِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَلِيمٌ} قَالَ قَتَادَةُ: كَرِهَ اللَّهُ الضِّرَارَ فِي الْحَيَاةِ وَعِنْدَ الْمَوْتِ، وَنَهَى عَنْهُ وَقَدَّمَ فِيهِ.
Yüce Allah'ın: {وَلَهُ أَخٌ أَوْ أُخْتٌ فَلِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا السُّدُسُ} “Onun bir erkek veya bir kız kardeşi varsa her birine altıda bir düşer” buyruğunda, ittifakla anne bir erkek ve kız kardeşi kastetmiştir. Sa‘d b. Ebî Vakkâs bunu: "Ve onun anne bir erkek veya kız kardeşi varsa" şeklinde okumuştur. Daha önce erkek ve kadını zikretmiş olmasına rağmen "lehümâ (ikisi için)" demeyip "lehû (onun için)" demiştir; zira Araplar iki ismi zikredip ardından onlardan haber verdiklerinde, hükümde eşit oldukları takdirde bazen birine izafe eder, bazen de her ikisine izafe ederler; nitekim Yüce Allah'ın: "Sabır ve namazla yardım dileyin; şüphesiz o pek ağırdır" (el-Bakara - 153) buyruğunda olduğu gibidir. {فَإِنْ كَانُوا أَكْثَرَ مِنْ ذَلِكَ فَهُمْ شُرَكَاءُ فِي الثُّلُثِ} “Bundan daha fazla iseler onlar üçte birde ortaktırlar” buyruğunda, anne bir çocukların iki veya daha fazla olduklarında erkeği ve dişisiyle üçte bire ortak olacaklarına dair icmâ vardır. Ebû Bekir es-Sıddîk radıyallâhu anh hutbesinde şöyle demiştir: "Haberiniz olsun ki, Yüce Allah'ın Nisâ sûresinin başında feraiz (miras payları) hakkında indirdiği ayet, çocuk ve anne-baba hakkındadır. İkinci ayet, koca, zevce ve anne bir kardeşler hakkındadır. Nisâ sûresini kendisiyle bitirdiği ayet, ana-baba bir erkek ve kız kardeşler hakkındadır. Enfâl sûresini kendisiyle bitirdiği ayeti ise akrabalar hakkında indirmiştir; 'Allah'ın Kitabı'nda akrabalar birbirine daha önceliklidir'." {مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصَى بِهَا أَوْ دَيْنٍ غَيْرَ مُضَارٍّ} “Kimse zarara uğratılmaksızın edilecek bir vasiyet yahut borçtan sonra” yani: Vasiyette üçte biri aşarak mirasçılara zarar sokmaksızın. Hasan [el-Basrî]: "O, üzerinde bulunmayan bir borcu vasiyet etmesidir" demiştir. {وَصِيَّةً مِنَ اللَّهِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَلِيمٌ} “[Bütün bunlar] Allah'tan bir vasiyettir. Allah hakkıyla bilendir, hilim sahibidir.” Katâde şöyle demiştir: Allah, hayatta iken ve ölüm anında zarar vermeyi kerih görmüş, onu yasaklamış ve bu konuda uyarılarda bulunmuştur.
{تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ يُدْخِلْهُ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا وَذَلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ (١٣) وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَيَتَعَدَّ حُدُودَهُ يُدْخِلْهُ نَارًا خَالِدًا فِيهَا وَلَهُ عَذَابٌ مُهِينٌ (١٤) }
{تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ يُدْخِلْهُ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا وَذَلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ (١٣) وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَيَتَعَدَّ حُدُودَهُ يُدْخِلْهُ نَارًا خَالِدًا فِيهَا وَلَهُ عَذَابٌ مُهِينٌ (١٤) } “İşte bunlar Allah'ın sınırlarıdır. Kim Allah'a ve Resûlüne itaat ederse, [Allah] onu altından ırmaklar akan, içinde ebedî kalacakları cennetlere sokar. İşte büyük kurtuluş budur. (13) Kim de Allah'a ve Resûlüne isyan eder ve O'nun sınırlarını aşarsa, [Allah] onu içinde ebedî kalacağı bir ateşe sokar. Onun için alçaltıcı bir azap vardır. (14)”
{تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ} يَعْنِي: مَا ذَكَرَ مِنَ الْفُرُوضِ الْمَحْدُودَةِ، {وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ يُدْخِلْهُ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا وَذَلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ}
{تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ} “İşte bunlar Allah'ın sınırlarıdır” yani: Zikredilen belirli farzlardır. {وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ يُدْخِلْهُ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا وَذَلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ} “Kim Allah'a ve Resûlüne itaat ederse, [Allah] onu altından ırmaklar akan, içinde ebedî kalacakları cennetlere sokar. İşte büyük kurtuluş budur.”
{وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَيَتَعَدَّ حُدُودَهُ يُدْخِلْهُ نَارًا خَالِدًا فِيهَا وَلَهُ عَذَابٌ مُهِينٌ} ٨٠/ب قَرَأَ أَهْلُ
{وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَيَتَعَدَّ حُدُودَهُ يُدْخِلْهُ نَارًا خَالِدًا فِيهَا وَلَهُ عَذَابٌ مُهِينٌ} “Kim de Allah'a ve Resûlüne isyan eder ve O'nun sınırlarını aşarsa, [Allah] onu içinde ebedî kalacağı bir ateşe sokar. Onun için alçaltıcı bir azap vardır.” [80/b] Medine ehli
الْمَدِينَةِ وَابْنُ عَامِرٍ "نُدْخِلْهُ جَنَّاتٍ، وَنُدْخِلْهُ نَارًا"، وَفِي سُورَةِ الْفَتْحِ {نُدْخِلْهُ} و {نُعَذِّبْهُ} وَفِي سُورَةِ التَّغَابُنِ {نُكَفِّرْ} و {نَدْخِلْهُ} وَفِي سُورَةِ الطَّلَاقِ {نُدْخِلْهُ} بِالنُّونِ فِيهِنَّ، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِالْيَاءِ.
ve İbn Âmir: "Onu cennetlere sokarız ve onu ateşe sokarız" şeklinde [nûn ile]; Fetih sûresinde {نُدْخِلْهُ} “onu sokarız” ve {نُعَذِّبْهُ} “ona azap ederiz”; Tegâbün sûresinde {نُكَفِّرْ} “örteriz” ve {نَدْخِلْهُ} “onu sokarız”; Talâk sûresinde ise {نُدْخِلْهُ} “onu sokarız” kelimelerini hepsinde nûn harfiyle okumuşlardır. Diğerleri ise yâ harfiyle okumuşlardır.
{وَاللَّاتِي يَأْتِينَ الْفَاحِشَةَ مِنْ نِسَائِكُمْ فَاسْتَشْهِدُوا عَلَيْهِنَّ أَرْبَعَةً مِنْكُمْ فَإِنْ شَهِدُوا فَأَمْسِكُوهُنَّ فِي الْبُيُوتِ حَتَّى يَتَوَفَّاهُنَّ الْمَوْتُ أَوْ يَجْعَلَ اللَّهُ لَهُنَّ سَبِيلًا (١٥) }
{وَاللَّاتِي يَأْتِينَ الْفَاحِشَةَ مِنْ نِسَائِكُمْ فَاسْتَشْهِدُوا عَلَيْهِنَّ أَرْبَعَةً مِنْكُمْ فَإِنْ شَهِدُوا فَأَمْسِكُوهُنَّ فِي الْبُيُوتِ حَتَّى يَتَوَفَّاهُنَّ الْمَوْتُ أَوْ يَجْعَلَ اللَّهُ لَهُنَّ سَبِيلًا (١٥) } “Kadınlarınızdan çirkin fiili (zinayı) işleyenlere karşı aranızdan dört şahit getirin. Eğer şahitlik ederlerse, ölüm onları alıp götürünceye yahut Allah onlar için bir yol açıncaya kadar onları evlerde tutun (hapsedin). (15)”
قَوْلُهُ ﷿: {وَاللَّاتِي يَأْتِينَ الْفَاحِشَةَ} يَعْنِي: الزِّنَا، {مِنْ نِسَائِكُمْ فَاسْتَشْهِدُوا عَلَيْهِنَّ أَرْبَعَةً مِنْكُمْ} يَعْنِي: مِنَ الْمُسْلِمِينَ، وَهَذَا خِطَابٌ لِلْحُكَّامِ، أَيْ: فَاطْلُبُوا عَلَيْهِنَّ أَرْبَعَةً مِنَ الشُّهُودِ، وَفِيهِ بَيَانُ أَنَّ الزِّنَا لَا يَثْبُتُ إِلَّا بِأَرْبَعَةٍ مِنَ الشُّهُودِ. {فَإِنْ شَهِدُوا فَأَمْسِكُوهُنَّ} فَاحْبِسُوهُنَّ، {فِي الْبُيُوتِ حَتَّى يَتَوَفَّاهُنَّ الْمَوْتُ أَوْ يَجْعَلَ اللَّهُ لَهُنَّ سَبِيلًا} وَهَذَا كَانَ فِي أَوَّلِ الْإِسْلَامِ قَبْلَ نُزُولِ الْحُدُودِ، كَانَتِ الْمَرْأَةُ إِذَا زَنَتْ حُبِسَتْ فِي الْبَيْتِ حَتَّى تَمُوتَ، ثُمَّ نُسِخَ ذَلِكَ فِي حَقِّ الْبِكْرِ بِالْجَلْدِ وَالتَّغْرِيبِ، وَفِي حَقِّ الثَّيِّبِ بِالْجَلْدِ وَالرَّجْمِ.
Aziz ve Celil olan Allah'ın şu buyruğu: {وَاللَّاتِي يَأْتِينَ الْفَاحِشَةَ} “Çirkin fiili işleyen kadınlar” yani: Zinayı işleyenler, {مِنْ نِسَائِكُمْ فَاسْتَشْهِدُوا عَلَيْهِنَّ أَرْبَعَةً مِنْكُمْ} “kadınlarınızdan; onlara karşı aranızdan dört şahit getirin” yani: Müslümanlardan [şahit getirin]. Bu hitap yöneticileredir; yani: Onların aleyhine dört şahit isteyin. Bunda zinanın ancak dört şahitle sabit olacağına bir beyan vardır. {فَإِنْ شَهِدُوا فَأَمْسِكُوهُنَّ} “Eğer şahitlik ederlerse onları tutun” yani hapsedin, {فِي الْبُيُوتِ حَتَّى يَتَوَفَّاهُنَّ الْمَوْتُ أَوْ يَجْعَلَ اللَّهُ لَهُنَّ سَبِيلًا} “ölüm onları alıp götürünceye yahut Allah onlar için bir yol açıncaya kadar evlerde.” Bu uygulama, hadler (cezalar) inmeden önce İslam'ın başlangıcında idi; kadın zina ettiği zaman ölünceye kadar evde hapsedilirdi. Sonra bu hüküm bekâr hakkında yüz sopa ve bir yıl sürgün ile, dul/evli hakkında ise yüz sopa ve recm ile neshedildi.
أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ بْنُ مُحَمَّدٍ الْخَطِيبُ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ أَحْمَدَ الْخَلَّالُ، أَنَا أَبُو الْعَبَّاسِ الْأَصَمُّ، أَنَا الرَّبِيعُ، أَخْبَرَنَا الشَّافِعِيُّ ﵁ أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ عَنْ يُونُسَ عَنِ الْحَسَنِ عَنْ عُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ ﵁ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: "خُذُوا عَنِّي خُذُوا عَنِّي: قَدْ جَعَلَ اللَّهُ لَهُنَّ سَبِيلًا الْبِكْرُ بِالْبِكْرِ جَلْدُ مِائَةٍ وَتَغْرِيبُ عَامٍ، وَالثَّيِّبُ بِالثَّيِّبِ جَلْدُ مِائَةٍ وَالرَّجْمُ" (١) ، قَالَ الشَّافِعِيُّ ﵁: وَقَدْ حَدَّثَنِي الثِّقَةُ أَنَّ الْحَسَنَ كَانَ يُدْخِلُ بَيْنَهُ وَبَيْنَ عُبَادَةَ حَطَّانَ الرَّقَاشِيَّ، وَلَا أَدْرِي أَدْخَلَهُ عَبْدُ الْوَهَّابِ بَيْنَهُمَا فَنَزَلَ عَنْ كِتَابِي أَمْ لَا.
Bize Abdülvehhâb b. Muhammed el-Hatîb bildirdi, [o dedi ki]: Bize Abdülazîz b. Ahmed el-Hallâl haber verdi, [o dedi ki]: Bize Ebu'l-Abbâs el-Esam bildirdi, [o dedi ki]: Bize er-Rebî‘ bildirdi, [o dedi ki]: Bize Şâfiî radıyallâhu anh haber verdi, [o dedi ki]: Bize Abdülvehhâb, Yûnus'tan, [o] Hasan'dan, [o da] Ubâde b. es-Sâmit radıyallâhu anh'tan haber verdi; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Benden alın, benden alın! Allah onlar için bir yol kıldı: Bekârın bekârla [zinasında ceza] yüz sopa ve bir yıl sürgündür; evlinin/dulun evliyle/dulla [zinasında ceza] yüz sopa ve recmdir." (١) Şâfiî radıyallâhu anh şöyle demiştir: Güvenilir bir ravi bana, Hasan'ın kendisi ile Ubâde arasına Hıttân er-Rakâşî'yi dâhil ettiğini nakletti; Abdülvehhâb'ın onu aralarına dâhil edip de bunun benim kitabımdan düşüp düşmediğini bilmiyorum.
قَالَ شَيْخُنَا الْإِمَامُ: الْحَدِيثُ صَحِيحٌ رَوَاهُ مُسْلِمُ بْنُ الْحَجَّاجِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْمُثَنَّى عَنْ عَبْدِ الْأَعْلَى عَنْ سَعِيدٍ عَنْ قَتَادَةَ عَنِ الْحَسَنِ عَنْ حِطَّانَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ عُبَادَةَ (٢) ، ثُمَّ نُسِخَ الْجِلْدُ فِي حَقِّ الثَّيِّبِ وَبَقِيَ الرَّجْمُ عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ.
Şeyhimiz İmam [Begavî] şöyle dedi: Hadis sahihtir; onu Müslim b. el-Haccâc, Muhammed b. el-Müsennâ'dan, [o] Abdül‘alâ'dan, [o] Saîd'den, [o] Katâde'den, [o] el-Hasan'dan, [o] Hıttân b. Abdillâh'tan, [o da] Ubâde'den rivayet etmiştir (٢). Sonra ilim ehlinin çoğuna göre evli/dul hakkındaki sopa cezası neshedilmiş ve recm cezası baki kalmıştır.
وَذَهَبَ طَائِفَةٌ إِلَى أَنَّهُ يُجْمَعُ بَيْنَهُمَا. رُوِيَ عَنْ عَلِيٍّ ﵁: أَنَّهُ جَلَدَ شُرَاحَةَ الهَمْدَانِيَّةَ يَوْمَ
Bir grup [âlim] ise ikisinin [sopa ve recmin] bir arada uygulanacağı görüşüne varmıştır. Ali radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre o, Şürâha el-Hemdâniyye'ye ... günü
الْخَمِيسِ مِائَةً ثُمَّ رَجَمَهَا يَوْمَ الْجُمُعَةِ، وَقَالَ: "جَلَدْتُهَا بِكِتَابِ اللَّهِ وَرَجَمْتُهَا بِسُنَّةِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ" (١) .
perşembe günü yüz sopa vurmuş, cuma günü ise onu recmetmiş ve: "Ona Allah'ın Kitabı ile sopa vurdum, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in sünneti ile de onu recmettim." (١) demiştir.
وَعَامَّةُ الْعُلَمَاءِ عَلَى أَنَّ الثَّيِّبَ لَا يُجْلَدُ مَعَ الرَّجْمِ لِأَنَّ النَّبِيَّ ﷺ رَجَمَ مَاعِزًا وَالْغَامِدِيَّةَ وَلَمْ يَجْلِدْهُمَا.
Âlimlerin geneli ise evli/dul kimseye recm ile birlikte sopa vurulmayacağı görüşündedir; zira Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Mâiz'i ve Gâmidiyye'yi recmetmiş fakat onlara sopa vurmamıştır.
وَعِنْدَ أَبِي حَنِيفَةَ ﵁: التَّغْرِيبُ أَيْضًا مَنْسُوخٌ فِي حَقِّ الْبِكْرِ. وَأَكْثَرُ أَهْلِ الْعِلْمِ عَلَى أَنَّهُ ثَابِتٌ، رَوَى نَافِعٌ عَنِ ابْنِ عُمَرَ ﵄ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ ضَرَبَ وَغَرَّبَ، وَأَنَّ أَبَا بَكْرٍ ﵁ ضَرَبَ وَغَرَّبَ، وَأَنَّ عُمَرَ ﵁ ضَرَبَ وَغَرَّبَ (٢) .
Ebû Hanîfe radıyallâhu anh'a göre sürgün de bekâr hakkında neshedilmiştir. İlim ehlinin çoğuna göre ise sabittir. Nâfi‘, İbn Ömer radıyallâhu anhümâ'dan rivayet etmiştir ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem sopa vurdu ve sürgün etti; Ebû Bekir radıyallâhu anh sopa vurdu ve sürgün etti; Ömer radıyallâhu anh da sopa vurdu ve sürgün etti (٢).
وَاخْتَلَفُوا فِي أَنَّ الْإِمْسَاكَ فِي الْبَيْتِ كَانَ حَدًّا فَنُسِخَ أَمْ كَانَ حَبْسًا لِيَظْهَرَ الْحَدُّ؟ عَلَى قَوْلَيْنِ.
Evde tutmanın (hapsin) bir had cezası olup sonra mı neshedildiği, yoksa haddin ortaya çıkması için bir alıkoyma mı olduğu hususunda iki görüş üzere ihtilaf etmişlerdir.
{وَاللَّذَانِ يَأْتِيَانِهَا مِنْكُمْ فَآذُوهُمَا فَإِنْ تَابَا وَأَصْلَحَا فَأَعْرِضُوا عَنْهُمَا إِنَّ اللَّهَ كَانَ تَوَّابًا رَحِيمًا (١٦) }
{وَاللَّذَانِ يَأْتِيَانِهَا مِنْكُمْ فَآذُوهُمَا فَإِنْ تَابَا وَأَصْلَحَا فَأَعْرِضُوا عَنْهُمَا إِنَّ اللَّهَ كَانَ تَوَّابًا رَحِيمًا (١٦) } “İçinizden onu (çirkin fiili) işleyenlerin ikisine de eziyet edin. Eğer tevbe eder ve kendilerini ıslah ederlerse artık onlardan vazgeçin. Şüphesiz Allah tevbeleri çokça kabul edendir, çok merhamet edendir. (16)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَاللَّذَانِ يَأْتِيَانِهَا مِنْكُمْ} يَعْنِي: الرَّجُلَ وَالْمَرْأَةَ، وَالْهَاءُ رَاجِعَةٌ إِلَى الْفَاحِشَةِ، قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ "اللَّذَانِ، وَاللَّذَيْنِ، وَهَاتَانِ، وَهَذَانَ" مُشَدِّدَةُ النُّونِ لِلتَّأْكِيدِ، وَوَافَقَهُ أَهْلُ الْبَصْرَةِ فِي {فَذَانِكَ} وَالْآخَرُونَ بِالتَّخْفِيفِ، قَالَ أَبُو عُبَيْدٍ: خَصَّ أَبُو عَمْرٍو {فَذَانِكَ} بِالتَّشْدِيدِ لِقِلَّةِ الْحُرُوفِ فِي الِاسْمِ {فَآذُوهُمَا} قَالَ عَطَاءٌ وَقَتَادَةُ: فَعَيِّرُوهُمَا بِاللِّسَانِ: أَمَا خِفْتَ اللَّهَ؟ أَمَا اسْتَحْيَيْتَ مِنَ اللَّهِ حَيْثُ زَنَيْتَ؟ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: سُبُّوهُمَا وَاشْتُمُوهُمَا، قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: هُوَ بِاللِّسَانِ وَالْيَدِ يُؤْذَى بِالتَّعْيِيرِ وَضَرْبِ النِّعَالِ.
Yüce Allah'ın: {وَاللَّذَانِ يَأْتِيَانِهَا مِنْكُمْ} “İçinizden onu işleyenlerin ikisi” buyruğunda, erkek ve kadın kastedilmiştir; zamir ise fahşaya (zinaya) dönmektedir. İbn Kesîr tekit için "ellezânni", "ellezeynni", "hâtânni" ve "hâzânni" kelimelerini şeddeli nûn ile okumuştur; Basralılar da {فَذَانِكَ} kelimesinde ona muvafakat etmiş, diğerleri ise şeddesiz (tahfîf ile) okumuşlardır. Ebû Ubeyd şöyle demiştir: Ebû Amr, isimdeki harflerin azlığından dolayı sadece {فَذَانِكَ} kelimesini şeddeli kılmıştır. {فَآذُوهُمَا} “Onlara eziyet edin” hakkında Atâ ve Katâde şöyle demiştir: Onları dille kınayınız: "Allah'tan korkmadın mı? Zina ederken Allah'tan utanmadın mı?" [deyiniz]. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ: "Onlara sövüp hakaret ediniz" demiştir. Yine İbn Abbâs: "Bu dil ile ve el iledir; kınama ve ayakkabılarla vurma şeklinde eziyet edilir." demiştir.
فَإِنْ قِيلَ: ذُكِرَ الْحَبْسُ فِي الْآيَةِ الْأُولَى وَذُكِرَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْإِيذَاءُ، فَكَيْفَ وَجْهُ الْجَمْعِ؟. قِيلَ: الْآيَةُ الْأُولَى فِي النِّسَاءِ وَهَذِهِ فِي الرِّجَالِ، وَهُوَ قَوْلُ مُجَاهِدٍ، وَقِيلَ: الْآيَةُ الْأُولَى فِي الثَّيِّبِ وَهَذِهِ فِي الْبِكْرِ.
Eğer: "İlk ayette hapsetmek zikredildi, bu ayette ise eziyet zikredildi; bunların arasını birleştirmenin vechi nedir?" denilirse, şöyle denir: İlk ayet kadınlar hakkındadır, bu ayet ise erkekler hakkındadır; bu Mücâhid'in görüşüdür. Bir diğer görüşe göre ise: İlk ayet evli/dul kadınlar hakkında, bu ayet ise bekârlar hakkındadır.
{فَإِنْ تَابَا} مِنَ الْفَاحِشَةِ {وَأَصْلَحَا} الْعَمَلَ فِيمَا بَعْدُ، {فَأَعْرِضُوا عَنْهُمَا} فَلَا تُؤْذُوهُمَا، {إِنَّ اللَّهَ كَانَ تَوَّابًا رَحِيمًا}
{فَإِنْ تَابَا} “Eğer tevbe ederlerse” [o] çirkin fiilden {وَأَصْلَحَا} “ve ıslah ederlerse” bundan sonraki amellerini, {فَأَعْرِضُوا عَنْهُمَا} “artık onlardan vazgeçin” onlara eziyet etmeyiniz. {إِنَّ اللَّهَ كَانَ تَوَّابًا رَحِيمًا} “Şüphesiz Allah tevbeleri çokça kabul edendir, çok merhamet edendir.”
وَهَذَا كُلُّهُ كَانَ قَبْلَ نُزُولِ الْحُدُودِ، فَنُسِخَتْ بِالْجَلْدِ وَالرَّجْمِ، فَالْجَلْدُ فِي الْقُرْآنِ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: "الزَّانِيَةُ وَالزَّانِي فَاجْلِدُوا كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا مِائَةَ جَلْدَةٍ" (النُّورِ -٢) وَالرَّجْمُ فِي السُّنَّةِ. أَخْبَرَنَا أَبُو الْحَسَنِ مُحَمَّدُ بْنُ مُحَمَّدٍ السَّرَخْسِيُّ، أَخْبَرَنَا أَبُو عَلِيٍّ زَاهِرُ بْنُ أَحْمَدَ السَّرَخْسِيُّ، أَنَا أَبُو إِسْحَاقَ إِبْرَاهِيمُ بْنُ عَبْدِ الصَّمَدِ الْهَاشِمِيُّ، أَخْبَرَنَا أَبُو مُصْعَبٍ، عَنْ مَالِكٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ بْنِ مَسْعُودٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَزَيْدِ بْنِ
Bütün bunlar had cezaları inmeden önceydi; ardından [bu hükümler] celde (sopa/kırbaç) ve recm ile neshedildi. Celde Kur'an'dadır. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { الزَّانِيَةُ وَالزَّانِي فَاجْلِدُوا كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا مِائَةَ جَلْدَةٍ } “Zina eden kadın ve zina eden erkekten her birine yüzer celde (kırbaç) vurun.” (en-Nûr, 2). Recm ise sünnettedir. Bize Ebu'l-Hasen Muhammed b. Muhammed es-Serahsî haber verdi, bize Ebû Ali Zâhir b. Ahmed es-Serahsî haber verdi, bize Ebû İshâk İbrâhîm b. Abdissamed el-Hâşimî bildirdi, bize Ebû Mus'ab, Mâlik'ten haber verdi, [o] İbn Şihâb'dan, [o] Ubeydullâh b. Utbe b. Mes'ûd'dan, [o da] Ebû Hüreyre ve Zeyd b.
خَالِدٍ الْجُهَنِيُّ ﵄ أَنَّهُمَا أَخْبَرَاهُ أَنَّ رَجُلَيْنِ اخْتَصَمَا إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَقَالَ أَحَدُهُمَا: اقْضِ يَا رَسُولَ اللَّهِ بَيْنَنَا بِكِتَابِ اللَّهِ، وَقَالَ الْآخَرُ وَكَانَ أَفْقَهَهُمَا: أَجَلْ يَا رَسُولَ اللَّهِ فَاقْضِ بَيْنَنَا بِكِتَابِ اللَّهِ، وَائْذَنْ لِي أَنْ أَتَكَلَّمَ، قَالَ: تَكَلَّمْ، قَالَ: إِنَّ ابْنِي كَانَ عَسِيفًا عَلَى هَذَا، فَزَنَى بِامْرَأَتِهِ فَأَخْبَرُونِي أَنَّ عَلَى ابْنِي الرَّجْمَ، فَافْتَدَيْتُ مِنْهُ بِمِائَةِ شَاةٍ وَبِجَارِيَةٍ لِي، ثُمَّ إِنِّي سَأَلْتُ أَهْلَ الْعِلْمِ فَأَخْبَرُونِي أَنَّمَا عَلَى ابْنِي جَلْدُ مِائَةٍ وَتَغْرِيبُ سَنَةٍ، وَإِنَّمَا الرَّجْمُ عَلَى امْرَأَتِهِ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "أَمَا وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ لِأَقْضِيَنَّ بَيْنَكُمَا بِكِتَابِ اللَّهِ، أَمَّا غَنَمُكَ وَجَارِيَتُكَ فَرَدٌّ عَلَيْكَ، وَجَلَدَ ابْنَهُ مِائَةً وَغَرَّبَهُ عاما، وأمر أُنيس الْأَسْلَمِيَّ أَنْ يَأْتِيَ امْرَأَةَ الْآخَرِ فَإِنِ اعْتَرَفَتْ رَجَمَهَا" فَاعْتَرَفَتْ، فَرَجَمَهَا (١) .
Hâlid el-Cühenî radıyallâhu anhümâ'dan haber verdiğine göre bu ikisi ona şunu bildirmişlerdir: İki adam Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzurunda davalaştılar. Onlardan biri: "Ey Allah'ın Resûlü, aramızda Allah'ın Kitabı ile hükmet!" dedi. Diğeri ki o ikisinden daha fakih olanıydı: "Evet ey Allah'ın Resûlü, aramızda Allah'ın Kitabı ile hükmet ve bana konuşmam için izin ver." dedi. [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: "Konuş" buyurdu. Adam şöyle dedi: "Benim oğlum bu adamın yanında işçi (asîf) idi ve onun karısıyla zina etti. Bana oğlumun üzerine recim cezası gerektiği bildirildi; ben de yüz koyun ve bir cariyemi fidye vererek onu kurtardım. Sonra ilim ehline sordum, onlar bana oğluma ancak yüz celde (sopa) ve bir yıl sürgün cezası olduğunu, recmin ise o adamın karısına gerektiğini haber verdiler." Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Nefsim elinde olan [Allah]'a yemin olsun ki, aranızda mutlaka Allah'ın Kitabı ile hükmedeceğim! Koyunların ve cariyen sana geri verilecektir." [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem] onun oğluna yüz sopa vurdurdu ve bir yıl sürgün etti; Üneys el-Eslemî'ye de diğerinin karısına gitmesini, şayet itiraf ederse onu recmetmesini emretti. Kadın itiraf etti, o da onu recmetti (١).
أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ أَحْمَدَ الْمُلَيْحِيُّ، أَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النُّعَيْمِيُّ، أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنِي إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعْدٍ عَنْ صَالِحٍ عَنِ ابْنِ شِهَابٍ عَنْ عُبَيْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ بْنِ مَسْعُودٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: قَالَ عُمَرُ ﵁ "أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى بَعَثَ مُحَمَّدًا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ بِالْحَقِّ وَأَنْزَلَ عَلَيْهِ الْكِتَابَ، فَكَانَ مِمَّا أَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى آيَةَ الرَّجْمِ فَقَرَأْنَاهَا وَعَقَلْنَاهَا وَوَعَيْنَاهَا، رَجَمَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَرَجَمْنَا بَعْدَهُ، فَأَخْشَى إِنْ طَالَ بِالنَّاسِ زَمَانٌ أَنْ يَقُولَ قَائِلٌ: وَاللَّهِ مَا نَجِدُ آيَةَ الرَّجْمِ فِي كِتَابِ اللَّهِ تَعَالَى، فَيَضِلُّوا بِتَرْكِ فَرِيضَةٍ أَنْزَلَهَا اللَّهُ تَعَالَى، وَالرَّجْمُ فِي كِتَابِ اللَّهِ تَعَالَى حَقٌ عَلَى مَنْ زَنَى إِذَا أَحْصَنَ مِنَ الرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ، إِذَا قَامَتِ الْبَيِّنَةُ أَوْ كَانَ الْحَبَلُ أَوِ الِاعْتِرَافُ" (٢) .
Bize Abdülvâhid b. Ahmed el-Muleyhî haber verdi, bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî bildirdi, bize Muhammed b. Yûsuf bildirdi, bize Muhammed b. İsmâil haber verdi, bize Abdülazîz b. Abdillâh haber verdi, bana İbrâhîm b. Sa'd, Sâlih'ten, [o] İbn Şihâb'dan, [o] Ubeydullâh b. Abdillâh b. Utbe b. Mes'ûd'dan, [o da] İbn Abbâs'tan anlattı; dedi ki: Ömer radıyallâhu anh şöyle demiştir: "Şüphesiz Yüce Allah, Muhammed Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i hak ile gönderdi ve ona Kitab'ı indirdi. Yüce Allah'ın indirdikleri arasında recim ayeti de vardı; biz onu okuduk, aklettik ve kavradık. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem recmetti, biz de ondan sonra recmettik. İnsanların üzerinden uzun bir zaman geçip de bir kimsenin: 'Vallahi biz recim ayetini Yüce Allah'ın Kitabı'nda bulamıyoruz' diyerek Allah Teâlâ'nın indirdiği bir farzı terk etmek suretiyle sapmalarından endişe ederim. Recim, Yüce Allah'ın Kitabı'nda, erkek ve kadınlardan muhsan olup da zina eden, delil ikame edilen veya gebelik yahut itiraf bulunan kimseler üzerine haktır (farzdır)" (٢).
وَجُمْلَةُ حَدِّ الزِّنَا: أَنَّ الزَّانِيَ إِذَا كَانَ مُحْصَنًا -وَهُوَ الَّذِي اجْتَمَعَ فِيهِ أَرْبَعَةُ أَوْصَافٍ: الْعَقْلُ وَالْبُلُوغُ وَالْحُرِّيَّةُ وَالْإِصَابَةُ بِالنِّكَاحِ الصَّحِيحِ -فَحَدُّهُ الرَّجْمُ، مُسْلِمًا كَانَ أَوْ ذِمِّيًّا، وَهُوَ الْمُرَادُ مِنَ الثَّيِّبِ الْمَذْكُورِ فِي الْحَدِيثِ، وَذَهَبَ أَصْحَابُ الرَّأْيِ إِلَى أَنَّ الْإِسْلَامَ مِنْ شَرَائِطَ الْإِحْصَانِ، وَلَا يُرْجَمُ الذِّمِّيُّ (٣) ، وَقَدْ صَحَّ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ أَنَّهُ رَجَمَ يَهُودِيَّيْنِ زَنَيَا، وَكَانَا قَدْ أَحْصَنَا.
Zina haddinin özeti şudur: Zina eden kişi şayet muhsan ise -ki muhsan; akıl, büluğ, hürriyet ve sahih bir nikâh ile cinsel birliktelik şartlarının kendisinde toplandığı kimsedir- ister Müslüman ister zimmî olsun cezası recimdir. Hadiste geçen 'es-seyyib' kelimesinden kastedilen de budur. Re'y ehli ise İslâm'ın ihsanın şartlarından olduğu, dolayısıyla zimmînin recmedilmeyeceği görüşüne varmıştır (٣). Nitekim Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den, zina eden ve muhsan olan iki Yahudiyi recmettiği sahih olarak rivayet edilmiştir.
وَإِنْ كَانَ الزَّانِي غَيْرَ مُحْصَنٍ بِأَنْ لَمْ تَجْتَمِعْ فِيهِ هَذِهِ الْأَوْصَافُ نَظَرَ: إِنْ كَانَ غَيْرَ بَالِغٍ أَوْ كَانَ مَجْنُونًا فَلَا حَدَّ عَلَيْهِ، وَإِنْ كَانَ حُرًّا عَاقِلًا بَالِغًا، غَيْرَ أَنَّهُ لَمْ يُصِبْ بِنِكَاحٍ صَحِيحٍ فَعَلَيْهِ جَلْدُ مِائَةٍ وَتَغْرِيبُ عَامٍ، وَإِنْ كَانَ عَبْدًا فَعَلَيْهِ جَلْدُ خَمْسِينَ، وَفِي تَغْرِيبِهِ قَوْلَانِ، إِنْ قُلْنَا يُغَرَّبُ فِيهِ قَوْلَانِ، أَصَحُّهُمَا نِصْفُ سَنَةٍ، كَمَا يُجْلَدُ خَمْسِينَ عَلَى نِصْفِ حَدِّ الْحُرِّ.
Şayet zina eden kimse gayrimuhsan ise -ki bu [zikredilen] niteliklerin kendisinde toplanmamış olmasıdır- duruma bakılır: Şayet büluğa ermemiş veya akıl hastası (mecnun) ise ona hiçbir had cezası yoktur. Eğer hür, akıllı ve bâliğ olup da sadece sahih bir nikâh ile cinsel birliktelik yaşamamışsa, ona yüz celde (sopa) ve bir yıl sürgün cezası gerekir. Şayet köle ise ona elli celde gerekir. Sürgünü hususunda ise iki görüş vardır; şayet sürgün edilir dersek, [bu sürenin miktarı hakkında da] iki görüş söz konusudur. Bunların en sahih olanı, hür kimsenin had cezasının yarısı olarak elli celde vurulduğu gibi yarım yıl [sürgün edilmesidir].
{إِنَّمَا التَّوْبَةُ عَلَى اللَّهِ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السُّوءَ بِجَهَالَةٍ ثُمَّ يَتُوبُونَ مِنْ قَرِيبٍ فَأُولَئِكَ يَتُوبُ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَكَانَ اللَّهُ عَلِيمًا حَكِيمًا (١٧) }
{إِنَّمَا التَّوْبَةُ عَلَى اللَّهِ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السُّوءَ بِجَهَالَةٍ ثُمَّ يَتُوبُونَ مِنْ قَرِيبٍ فَأُولَئِكَ يَتُوبُ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَكَانَ اللَّهُ عَلِيمًا حَكِيمًا (١٧) } “Allah'ın kabul edeceği tevbe, ancak bilmeyerek (cahillikle) kötülük işleyip de ardından çok geçmeden tevbe edenlerin tevbesidir. İşte Allah bunların tevbelerini kabul eder. Allah her şeyi bilendir, tam hüküm ve hikmet sahibidir. (17)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: {إِنَّمَا التَّوْبَةُ عَلَى اللَّهِ} قَالَ الْحَسَنُ: يَعْنِي التَّوْبَةَ الَّتِي يَقْبَلُهَا، فَيَكُونُ عَلَى بِمَعْنَى عِنْدَ، وَقِيلَ: مِنَ اللَّهِ، {لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السُّوءَ بِجَهَالَةٍ} قَالَ قَتَادَةُ: أَجْمَعَ أَصْحَابُ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ عَلَى أَنَّ كُلَّ مَا عُصِيَ بِهِ اللَّهُ فَهُوَ جَهَالَةٌ عَمْدًا كَانَ أَوْ لَمْ يَكُنْ، وَكُلَّ مَنْ عَصَى اللَّهَ فَهُوَ جَاهِلٌ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: الْمُرَادُ مِنَ الْآيَةِ: الْعَمْدُ، قَالَ الْكَلْبِيُّ: لَمْ يَجْهَلْ أنه ذنب ٨١/ألَكِنَّهُ جَهِلَ عُقُوبَتَهُ، وَقِيلَ: مَعْنَى الْجَهَالَةِ: اخْتِيَارُهُمُ اللَّذَّةَ الْفَانِيَةَ عَلَى اللَّذَّةِ الْبَاقِيَةِ.
Yüce Allah'ın: {إِنَّمَا التَّوْبَةُ عَلَى اللَّهِ} “Allah'ın kabul edeceği tevbe ancak...” buyruğu hakkında Hasan: "Yani kabul ettiği tevbe" demiştir; böylece 'alâ' (عَلَى) edatı 'inde' (عِنْدَ / katında) manasındadır. 'Allah'tan olan tevbe' manasında olduğu da söylenmiştir. {لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السُّوءَ بِجَهَالَةٍ} “Bilmeyerek/cahillikle kötülük işleyenler içindir.” Katâde şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabı, kasten olsun veya olmasın Allah'a karşı işlenen her günahın bir cehalet olduğu ve Allah'a isyan eden herkesin cahil olduğu hususunda icma etmiştir. Mücâhid: "Ayetten kastedilen kasten işlemektir." demiştir. Kelbî: "Onun günah olduğunu bilmemezlik etmemiştir, ٨١/a lâkin cezasını bilmemiştir." demiştir. Cehaletin anlamının, fani lezzeti baki lezzete tercih etmeleri olduğu da söylenmiştir.
{ثُمَّ يَتُوبُونَ مِنْ قَرِيبٍ} قِيلَ: مَعْنَاهُ قَبْلَ أَنْ يُحِيطَ السُّوءُ بِحَسَنَاتِهِ فَيُحْبِطُهَا، وَقَالَ السُّدِّيُّ وَالْكَلْبِيُّ: الْقَرِيبُ: أَنْ يَتُوبَ فِي صِحَّتِهِ قَبْلَ مَرَضِ مَوْتِهِ، وَقَالَ عِكْرِمَةُ: قَبْلَ الْمَوْتِ، وَقَالَ الضَّحَّاكُ: قَبْلَ مُعَايَنَةِ مَلَكِ الْمَوْتِ.
{ثُمَّ يَتُوبُونَ مِنْ قَرِيبٍ} “Sonra çok geçmeden tevbe edenler...” [ifadesinin] manasının, kötülük iyiliklerini kuşatıp da onları boşa çıkarmadan önce [tevbe etmeleri] olduğu söylenmiştir. Süddî ve Kelbî: "Karîb (yakın zaman), ölüm hastalığından önce sıhhatli iken tevbe etmesidir." demiştir. İkrime: "Ölümden önce"; Dahhâk ise: "Ölüm meleğini görmeden önce" demiştir.
أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ أَحْمَدَ الْمُلَيْحِيُّ، أَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ أَبِي شُرَيْحٍ أَنَا أَبُو الْقَاسِمِ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ الْبَغْوَيُّ، أَنَا عَلِيُّ بْنُ الْجَعْدِ، أَنَا ابْنُ ثَوْبَانَ وَهُوَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ ثَابِتِ بْنِ ثَوْبَانَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ مَكْحُولٍ، عَنْ جُبَيْرِ بْنِ نُفَيْرٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ ﵄ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: "إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى يَقْبَلُ تَوْبَةَ الْعَبْدِ مَا لَمْ يُغَرْغِرْ" (١) .
Bize Abdülvâhid b. Ahmed el-Muleyhî haber verdi, bize Abdurrahman b. Ebî Şüreyh bildirdi, bize Ebu'l-Kâsım Abdullâh b. Muhammed b. Abdilazîz el-Begavî bildirdi, bize Ali b. el-Ca'd bildirdi, bize İbn Sevbân -ki o Abdurrahman b. Sâbit b. Sevbân'dır- babasından, [o] Mekhûl'den, [o] Cübeyr b. Nüfeyr'den, [o da] Abdullâh b. Ömer radıyallâhu anhümâ'dan, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu bildirdi: "Şüphesiz Yüce Allah, kulun canı boğazına gelmediği (hırıldamadığı) müddetçe tevbesini kabul eder" (١).
وَأَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ أَحْمَدَ الْمُلَيْحِيُّ، أَنَا أَبُو مَنْصُورٍ مُحَمَّدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ سَمْعَانَ، أَنَا أَبُو جَعْفَرٍ مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ الرَّيَّانَيُّ، أَنَا حُمَيْدُ بْنُ زَنْجَوَيْهِ، أَنَا أَبُو الْأُسُودِ، أَنَا ابْنُ لَهِيعَةَ، عَنْ دَرَّاجٍ، عَنْ أَبِي الْهَيْثَمِ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ ﵄ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: "إِنَّ الشَّيْطَانَ قَالَ: وَعِزَّتِكَ يَا رَبِّ لَا أَبْرَحُ أُغْوِي عِبَادَكَ مَا دَامَتْ أَرْوَاحُهُمْ فِي أَجْسَادِهِمْ، فَقَالَ الرَّبُّ: وَعِزَّتِي وَجَلَالِي وَارْتِفَاعِ مَكَانِي لَا أَزَالُ أَغْفِرُ لَهُمْ مَا اسْتَغْفَرُونِي" .
Bize Abdülvâhid b. Ahmed el-Muleyhî haber verdi, bize Ebû Mansûr Muhammed b. Muhammed b. Sem'ân bildirdi, bize Ebû Ca'fer Muhammed b. Ahmed b. Abdilcebbâr er-Reyyânî bildirdi, bize Humeyd b. Zenceveyh bildirdi, bize Ebu'l-Esvad bildirdi, bize İbn Lehîa, Derrâc'dan, [o] Ebu'l-Heysem'den, [o da] Ebû Saîd el-Hudrî radıyallâhu anh'tan [naklen] bildirdi ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Şeytan şöyle dedi: İzzetine yemin olsun ki ey Rabbim! Ruhları bedenlerinde olduğu müddetçe kullarını saptırmaktan vazgeçmeyeceğim. Rab Teâlâ da şöyle buyurdu: İzzetime, celâlime ve yüce makamıma yemin olsun ki, onlar benden bağışlanma diledikleri sürece Ben de onları bağışlamaya devam edeceğim.»
قَوْلُهُ تَعَالَى: {فَأُولَئِكَ يَتُوبُ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَكَانَ اللَّهُ عَلِيمًا حَكِيمًا}
Yüce Allah'ın: {فَأُولَئِكَ يَتُوبُ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَكَانَ اللَّهُ عَلِيمًا حَكِيمًا} “İşte Allah bunların tevbelerini kabul eder. Allah her şeyi bilendir, tam hüküm ve hikmet sahibidir.”
{وَلَيْسَتِ التَّوْبَةُ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السَّيِّئَاتِ حَتَّى إِذَا حَضَرَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قَالَ إِنِّي تُبْتُ الْآنَ وَلَا الَّذِينَ يَمُوتُونَ وَهُمْ كُفَّارٌ أُولَئِكَ أَعْتَدْنَا لَهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا (١٨) يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَرِثُوا النِّسَاءَ كَرْهًا وَلَا تَعْضُلُوهُنَّ لِتَذْهَبُوا بِبَعْضِ مَا آتَيْتُمُوهُنَّ إِلَّا أَنْ يَأْتِينَ بِفَاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ وَعَاشِرُوهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ فَإِنْ كَرِهْتُمُوهُنَّ فَعَسَى أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئًا وَيَجْعَلَ اللَّهُ فِيهِ خَيْرًا كَثِيرًا (١٩) }
{وَلَيْسَتِ التَّوْبَةُ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السَّيِّئَاتِ حَتَّى إِذَا حَضَرَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قَالَ إِنِّي تُبْتُ الْآنَ وَلَا الَّذِينَ يَمُوتُونَ وَهُمْ كُفَّارٌ أُولَئِكَ أَعْتَدْنَا لَهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا (١٨) يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَرِثُوا النِّسَاءَ كَرْهًا وَلَا تَعْضُلُوهُنَّ لِتَذْهَبُوا بِبَعْضِ مَا آتَيْتُمُوهُنَّ إِلَّا أَنْ يَأْتِينَ بِفَاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ وَعَاشِرُوهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ فَإِنْ كَرِهْتُمُوهُنَّ فَعَسَى أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئًا وَيَجْعَلَ اللَّهُ فِيهِ خَيْرًا كَثِيرًا (١٩) } “Yoksa kötülükleri yapıp yapıp da kendilerinden birine ölüm gelip çatınca: 'İşte ben şimdi tevbe ettim' diyenlerin ve kâfir olarak ölenlerin tevbesi geçerli değildir. İşte onlar için elem verici bir azap hazırladık. (18) Ey iman edenler! Kadınlara zorla mirasçı olmanız size helal değildir. Apaçık bir hayasızlık yapmadıkları takdirde, onlara verdiğiniz şeylerin bir kısmını geri almak için onları sıkıştırmayın/engellemeyin. Onlarla güzellikle geçinin. Eğer onlardan hoşlanmadıysanız, olabilir ki siz bir şeyden hoşlanmazsınız da Allah onda pek çok hayır var eder. (19)”
{وَلَيْسَتِ التَّوْبَةُ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السَّيِّئَاتِ} يَعْنِي: الْمَعَاصِي {حَتَّى إِذَا حَضَرَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ} وَوَقَعَ فِي النَّزْعِ، {قَالَ إِنِّي تُبْتُ الْآنَ} وَهِيَ حَالَةُ السَّوْقِ حِينَ تُسَاقُ رُوحُهُ، لَا يُقْبَلُ مِنْ كَافِرٍ إِيمَانٌ وَلَا مِنْ عَاصٍ تَوْبَةٌ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: "فَلَمْ يَكُ يَنْفَعُهُمْ إِيمَانُهُمْ لَمَّا رَأَوْا بَأْسَنَا" (غَافِرِ -٨٥) ، وَلِذَلِكَ لَمْ يَنْفَعُ إِيمَانُ فِرْعَوْنَ حِينَ أَدْرَكَهُ الْغَرَقُ. {وَلَا الَّذِينَ يَمُوتُونَ وَهُمْ كُفَّارٌ أُولَئِكَ أَعْتَدْنَا} أَيْ: هَيَّأْنَا وَأَعْدَدْنَا، {لَهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا}
{وَلَيْسَتِ التَّوْبَةُ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السَّيِّئَاتِ} “Kötülükleri yapanlar için tevbe yoktur” yani günahları [yapanlar için]. {حَتَّى إِذَا حَضَرَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ} “Nihayet onlardan birine ölüm gelip çattığı” ve can çekişme anına düştüğü vakit, {قَالَ إِنِّي تُبْتُ الْآنَ} “'İşte ben şimdi tevbe ettim' der”. Bu, ruhunun çekilip sürüldüğü sevk halidir; [bu anda] ne kâfirin imanı kabul edilir ne de günahkârın tevbesi. Yüce Allah: "فَلَمْ يَكُ يَنْفَعُهُمْ إِيمَانُهُمْ لَمَّا رَأَوْا بَأْسَنَا" “Fakat azabımızı gördüklerinde imanları kendilerine fayda vermedi” (el-Mü'min/Gâfir, 85) buyurmuştur. Bundan dolayıdır ki boğulma anı kendisine ulaştığında Firavun'un imanı fayda vermemiştir. {وَلَا الَّذِينَ يَمُوتُونَ وَهُمْ كُفَّارٌ أُولَئِكَ أَعْتَدْنَا} “Kâfir olarak ölenler için de [tevbe yoktur]. İşte onlar için hazırladık” yani hazırlayıp var ettik, {لَهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا} “onlar için elem verici bir azap.”
{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَرِثُوا النِّسَاءَ كَرْهًا} نَزَلَتْ فِي أَهْلِ الْمَدِينَةِ كَانُوا فِي الْجَاهِلِيَّةِ وَفِي أَوَّلِ الْإِسْلَامِ، إِذَا مَاتَ الرَّجُلُ وَلَهُ امْرَأَةٌ جَاءَ ابْنُهُ مِنْ غَيْرِهَا أَوْ قَرِيبُهُ مِنْ عَصَبَتِهِ فَأَلْقَى ثَوْبَهُ عَلَى تِلْكَ الْمَرْأَةِ وَعَلَى خِبَائِهَا، فَصَارَ أَحَقَّ بِهَا مِنْ نَفْسِهَا وَمِنْ غَيْرِهِ، فَإِنْ شَاءَ تَزَوُّجَهَا بِغَيْرِ صَدَاقٍ إِلَّا الصَّدَاقَ الْأَوَّلَ الَّذِي أَصْدَقَهَا الْمَيِّتُ، وَإِنْ شَاءَ زَوَّجَهَا غَيْرَهُ وَأَخَذَ صَدَاقَهَا، وَإِنْ شَاءَ عَضَلَهَا وَمَنَعَهَا مِنَ الْأَزْوَاجِ يُضَارُّهَا لِتَفْتَدِيَ مِنْهُ بِمَا وَرِثَتْهُ مِنَ الْمَيِّتِ، أَوْ تَمُوتَ هِيَ فَيَرِثُهَا، فَإِنْ ذَهَبَتِ الْمَرْأَةُ إِلَى أَهْلِهَا قَبْلَ أَنْ يُلْقِيَ عَلَيْهَا وَلِيُّ زَوْجِهَا ثَوْبَهُ فَهِيَ أَحَقُّ بِنَفْسِهَا، فَكَانُوا عَلَى هَذَا حَتَّى تُوُفِّيَ أَبُو قَيْسِ بْنُ الْأَسْلَتِ الْأَنْصَارِيُّ وَتَرَكَ امْرَأَتَهُ كُبَيْشَةَ بِنْتَ مَعْنٍ الْأَنْصَارِيَّةَ، فَقَامَ ابْنٌ لَهُ مِنْ غَيْرِهَا يُقَالُ لَهُ حِصْنٌ، وَقَالَ مُقَاتِلُ بْنُ حَيَّانَ: اسْمُهُ قَيْسُ بْنُ أَبِي قَيْسٍ، فَطَرَحَ ثَوْبَهُ عَلَيْهَا فَوَرِثَ نِكَاحَهَا، ثُمَّ تَرَكَهَا وَلَمْ يُنْفِقْ عَلَيْهَا، يُضَارُّهَا لِتَفْتَدِيَ مِنْهُ، فَأَتَتْ كُبَيْشَةُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فَقَالَتْ: يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ أَبَا قَيْسٍ تُوُفِّيَ وَوَرِثَ نِكَاحِي ابْنُهُ فَلَا هُوَ يُنْفِقُ عَلَيَّ وَلَا يَدْخُلُ بِي وَلَا يُخَلِّي سَبِيلِي، فَقَالَ: "اقْعُدِي فِي بَيْتِكِ حَتَّى يَأْتِيَ فِيكِ أَمْرُ اللَّهِ"، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى هَذِهِ الْآيَةَ:
{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَرِثُوا النِّسَاءَ كَرْهًا} “Ey iman edenler! Kadınlara zorla mirasçı olmanız size helal değildir” ayeti Medine ehli hakkında indi. Onlar Cahiliye devrinde ve İslâm'ın ilk döneminde, bir adam öldüğünde ve geride bir kadın bıraktığında, o adamın başka kadından olan oğlu veya asabeden bir akrabası gelir, elbisesini o kadının ve çadırının üzerine atardı. Böylece o kadının üzerinde kadının bizzat kendisinden ve başkalarından daha hak sahibi olurdu. Dilerse onu, ölenin verdiği ilk mehir dışında hiçbir mehir vermeksizin nikâhlardı; dilerse onu başkasıyla evlendirip mehrini kendisi alırdı; dilerse de kadına zarar verip ölen kimseden miras aldığını kendisine fidye olarak versin ya da kadın ölsün de ona mirasçı olsun diye evlenmesine engel olur, onu sıkıştırırdı. Şayet kadın, kocasının velisi elbisesini üzerine atmadan önce ailesinin yanına giderse, kendisi üzerinde daha çok hak sahibi olurdu. Onlar bu hal üzere idiler; nihayet Ebû Kays b. el-Eslet el-Ensârî vefat etti ve geride karısı Kübeyşe bint Ma'n el-Ensâriyye'yi bıraktı. Bunun üzerine onun başka kadından olan ve Hısn denilen bir oğlu -Mukâtil b. Hayyân onun isminin Kays b. Ebî Kays olduğunu söylemiştir- kalkıp elbisesini kadının üzerine attı ve onun nikâhına mirasçı oldu; sonra da fidye versin diye ona zarar vermek kastıyla kadını öylece terk etti, nafakada bulunmadı. Kübeyşe, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: "Ey Allah'ın Resûlü! Ebû Kays vefat etti ve oğlu benim nikâhıma mirasçı oldu; ne bana nafaka veriyor, ne benimle gerdeğe giriyor, ne de yolumu serbest bırakıyor!" dedi. Resûlullah: "Senin hakkında Allah'ın emri gelinceye kadar evinde otur" buyurdu. Bunun üzerine Yüce Allah şu ayeti indirdi:
{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَرِثُوا النِّسَاءَ كَرْهًا} (١) .
{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَرِثُوا النِّسَاءَ كَرْهًا} “Ey iman edenler! Kadınlara zorla mirasçı olmanız size helal değildir” (١).
قَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ: كُرْهًا بِضَمِّ الْكَافِ، هَاهُنَا وَفِي التَّوْبَةِ وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِالْفَتْحِ، قَالَ الْكِسَائِيُّ: هُمَا لُغَتَانِ. قَالَ الْفَرَّاءُ: الْكَرْهُ بِالْفَتْحِ مَا أُكْرِهُ عَلَيْهِ، وَبِالضَّمِّ مَا كَانَ مِنْ قِبَلِ نَفْسِهِ مِنَ الْمَشَقَّةِ.
Hamza ve Kisâî, burada ve Tevbe suresinde kâf harfinin zammesiyle "kürhen" (كُرْهًا) şeklinde okumuşlar, diğerleri ise fetha ile okumuşlardır. Kisâî: "Bunlar iki ayrı lehçedir" demiştir. Ferrâ ise şöyle demiştir: Fetha ile olan 'kerh' (الْكَرْهُ), kişinin zorlandığı şeydir; zamme ile olan 'kürh' (الْكُرْهُ) ise bizzat kendisinden kaynaklanan meşakkattir.
{وَلَا تَعْضُلُوهُنَّ لِتَذْهَبُوا بِبَعْضِ مَا آتَيْتُمُوهُنَّ} أَيْ: لَا تَمْنَعُوهُنَّ مِنَ الْأَزْوَاجِ لِتَضْجَرَ فَتَفْتَدِيَ بِبَعْضِ مَالِهَا، قِيلَ: هَذَا خِطَابٌ لِأَوْلِيَاءِ الْمَيِّتِ، وَالصَّحِيحُ أَنَّهُ خِطَابٌ لِلْأَزْوَاجِ.
{وَلَا تَعْضُلُوهُنَّ لِتَذْهَبُوا بِبَعْضِ مَا آتَيْتُمُوهُنَّ} “Onlara verdiğiniz şeylerin bir kısmını geri almak için onları sıkıştırmayın/engellemeyin” yani bıksın da malının bir kısmını fidye olarak versin diye onları başka kocalarla evlenmekten menetmeyiniz. Bu hitabın ölünün velilerine yönelik olduğu söylenmiştir; sahih olan ise kocalarına yönelik bir hitap olmasıdır.
قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: هَذَا فِي الرَّجُلِ تَكُونُ لَهُ الْمَرْأَةُ وَهُوَ كَارِهٌ لِصُحْبَتِهَا وَلَهَا عَلَيْهِ مَهْرٌ فَيُضَارُّهَا لِتَفْتَدِيَ وَتَرُدَّ إِلَيْهِ مَا سَاقَ إِلَيْهَا مِنَ الْمَهْرِ، فَنَهَى اللَّهُ تَعَالَى عَنْ ذَلِكَ، ثُمَّ قَالَ: {إِلَّا أَنْ يَأْتِينَ بِفَاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ} فَحِينَئِذٍ يَحِلُّ لَكُمْ إِضْرَارُهَنَّ لِيَفْتَدِينَ مِنْكُمْ.
İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: Bu, adamın yanında bir kadın olup adamın onunla beraberlikten hoşlanmadığı ve kadının adam üzerinde mehrinin bulunduğu, adamın da kadına fidye verdirip ona verdiği mehri geri alması için zarar verdiği durumlar hakkındadır. Yüce Allah bunu yasaklamış, sonra da: {إِلَّا أَنْ يَأْتِينَ بِفَاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ} “Apaçık bir hayasızlık yapmadıkları takdirde” buyurmuştur; işte o vakit sizden fidye ile kurtulmaları için onlara zarar vermeniz size helal olur.
وَاخْتَلَفُوا فِي الْفَاحِشَةِ، قَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ وَقَتَادَةُ: هِيَ النُّشُوزُ، وَقَالَ بَعْضُهُمْ وَهُوَ قَوْلُ الْحَسَنِ: هِيَ الزِّنَا، يَعْنِي: الْمَرْأَةُ إِذَا نَشَزَتْ، أَوْ زَنَتْ حَلَّ لِلزَّوْجِ أَنْ يَسْأَلَهَا الْخُلْعَ، وَقَالَ عَطَاءٌ: كَانَ الرَّجُلُ إِذَا أَصَابَتِ امْرَأَتُهُ فَاحِشَةً أَخَذَ مِنْهَا مَا سَاقَ إِلَيْهَا وَأَخْرَجَهَا، فَنَسَخَ اللَّهُ تَعَالَى ذَلِكَ بِالْحُدُودِ.
Fahşa (hayasızlık) hakkında ihtilaf etmişlerdir. İbn Mes'ûd ve Katâde: "O, nüşûzdur (itaatsizlik/geçimsizliktir)" demiştir. Bazıları -ki bu Hasan'ın görüşüdür- şöyle demiştir: "O, zinadır; yani kadın itaatsizlik eder veya zina ederse kocanın ondan hul' (bedel karşılığı boşanma) istemesi helal olur." Atâ ise şöyle demiştir: Adamın karısı fahşa (çirkin bir fiil) işlediğinde, ona verdiği mehrini geri alır ve kadını çıkarıp atardı; Allah Teâlâ bunu had cezalarıyla neshetti.
وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو بَكْرٍ " مُبَيَّنَةٍ وَمُبَيَّنَاتٍ " بِفَتْحِ الْيَاءِ، وَوَافَقَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ وَالْبَصْرَةِ فِي " مُبَيَّنَاتٍ " وَالْبَاقُونَ بِكَسْرِهَا،.
İbn Kesîr ve Ebû Bekir yâ harfinin fethasıyla "mubeyyenetin" (مُبَيَّنَةٍ) ve "mubeyyenâtin" (مُبَيَّنَاتٍ) şeklinde okumuşlardır. Medine ve Basra ehli de "mubeyyenâtin" kelimesinde onlara muvafakat etmiştir; diğerleri ise [yâ harfinin] kesresiyle okumuşlardır.
{وَعَاشِرُوهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ} قَالَ الْحَسَنُ: رَجَعَ إِلَى أَوَّلِ الْكَلَامِ، يَعْنِي {وَآتُوا النِّسَاءَ صَدُقَاتِهِنَّ نِحْلَةً} {وَعَاشِرُوهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ} وَالْمُعَاشَرَةُ بِالْمَعْرُوفِ: هِيَ الْإِجْمَالُ فِي الْقَوْلِ وَالْمَبِيتِ وَالنَّفَقَةِ، وَقِيلَ: هُوَ أَنْ يَتَصَنَّعَ لَهَا كَمَا تَتَصَنَّعُ لَهُ، {فَإِنْ كَرِهْتُمُوهُنَّ فَعَسَى أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئًا وَيَجْعَلَ اللَّهُ فِيهِ خَيْرًا كَثِيرًا} قِيلَ: هُوَ وَلَدٌ صَالِحٌ، أَوْ يَعْطِفُهُ اللَّهُ عَلَيْهَا.
{وَعَاشِرُوهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ} “Onlarla iyi (maruf üzere) geçinin”. Hasan [el-Basrî] şöyle demiştir: [Bu emir] sözün başına dönmektedir; yani {وَآتُوا النِّسَاءَ صَدُقَاتِهِنَّ نِحْلَةً} “Kadınlara mehirlerini gönül rızasıyla verin” [ve] {وَعَاشِرُوهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ} “onlarla iyi geçinin” [demektir]. Maruf üzere muaşeret (iyi geçim); sözde, geceyi bölüşmede ve nafakada güzellikle muamele etmektir. Bir rivayette: Kadının kendisi için süslenip hazırlandığı gibi, erkeğin de onun için süslenip hazırlanmasıdır, denilmiştir. {فَإِنْ كَرِهْتُمُوهُنَّ فَعَسَى أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئًا وَيَجْعَلَ اللَّهُ فِيهِ خَيْرًا كَثِيرًا} “Şayet onlardan hoşlanmazsanız, olabilir ki siz bir şeyi kerih görürsünüz de Allah onda pek çok hayır var eder”. [Bu hayrın] salih bir çocuk olduğu yahut Allah’ın [erkeğin kalbini] kadına meylettirmesi/ısındırması olduğu söylenmiştir.
{وَإِنْ أَرَدتُّمُ اسْتِبْدَالَ زَوْجٍ مَكَانَ زَوْجٍ وَآتَيْتُمْ إِحْدَاهُنَّ قِنْطَارًا فَلَا تَأْخُذُوا مِنْهُ شَيْئًا أَتَأْخُذُونَهُ بُهْتَانًا وَإِثْمًا مُبِينًا (٢٠) }
{وَإِنْ أَرَدتُّمُ اسْتِبْدَالَ زَوْجٍ مَكَانَ زَوْجٍ وَآتَيْتُمْ إِحْدَاهُنَّ قِنْطَارًا فَلَا تَأْخُذُوا مِنْهُ شَيْئًا أَتَأْخُذُونَهُ بُهْتَانًا وَإِثْمًا مُبِينًا (٢٠) } “Eğer bir eşi bırakıp yerine başka bir eş almak isterseniz, onlardan birine kantarla [mehir] vermiş olsanız bile ondan hiçbir şey geri almayın. İftira ederek ve apaçık bir günaha girerek mi onu alacaksınız? (20)”
{وَإِنْ أَرَدتُّمُ اسْتِبْدَالَ زَوْجٍ مَكَانَ زَوْجٍ} أَرَادَ بِالزَّوْجِ الزَّوْجَةَ وَلَمْ يَكُنْ مِنْ قِبَلِهَا نُشُوزٌ وَلَا فَاحِشَةٌ، {وَآتَيْتُمْ إِحْدَاهُنَّ قِنْطَارًا} وَهُوَ الْمَالُ الْكَثِيرُ، صَدَاقًا، {فَلَا تَأْخُذُوا مِنْهُ} مِنَ الْقِنْطَارِ، {شَيْئًا أَتَأْخُذُونَهُ} اسْتِفْهَامٌ بِمَعْنَى التَّوْبِيخِ، {بُهْتَانًا وَإِثْمًا مُبِينًا} انْتِصَابُهُمَا مِنْ وَجْهَيْنِ أَحَدُهُمَا بِنَزْعِ الْخَافِضِ، وَالثَّانِي بِالْإِضْمَارِ تَقْدِيرُهُ: تُصِيبُونَ فِي أَخْذِهِ بُهْتَانًا وَإِثْمًا ثُمَّ قَالَ: {وَكَيْفَ تَأْخُذُونَهُ}
{وَإِنْ أَرَدتُّمُ اسْتِبْدَالَ زَوْجٍ مَكَانَ زَوْجٍ} “Eğer bir eşin yerine başka bir eş almak isterseniz”; zevc ile hanımı kastetmiştir, kadının tarafından bir nüşûz (itaatsizlik) veya fahşa (hayasızlık) olmadığı halde. {وَآتَيْتُمْ إِحْدَاهُنَّ قِنْطَارًا} “Onlardan birine kantarla [mal] vermiş olsanız bile”, bu da mehir olarak verilen çok maldır; {فَلَا تَأْخُذُوا مِنْهُ} “ondan hiçbir şey almayın”, o kantardan. {شَيْئًا أَتَأْخُذُونَهُ} “Hiçbir şey... Onu alacak mısınız?” Bu, kınama (tevbih) manasında bir soru/istifhamdır. {بُهْتَانًا وَإِثْمًا مُبِينًا} “İftira ederek ve apaçık bir günahla mı?” Bu ikisinin mansub oluşu iki yöndendir: Birincisi hazf-i hâfız (harf-i cerrin düşürülmesi) yoluyladır; ikincisi ise gizli bir fiil takdiri iledir ki takdiri: 'Onu almakla iftira ve günah işlemiş olursunuz' şeklindedir. Sonra şöyle buyurmuştur: {وَكَيْفَ تَأْخُذُونَهُ}
{وَكَيْفَ تَأْخُذُونَهُ وَقَدْ أَفْضَى بَعْضُكُمْ إِلَى بَعْضٍ وَأَخَذْنَ مِنْكُمْ مِيثَاقًا غَلِيظًا (٢١) وَلَا تَنْكِحُوا مَا نَكَحَ آبَاؤُكُمْ مِنَ النِّسَاءِ إِلَّا مَا قَدْ سَلَفَ إِنَّهُ كَانَ فَاحِشَةً وَمَقْتًا وَسَاءَ سَبِيلًا (٢٢) }
{وَكَيْفَ تَأْخُذُونَهُ وَقَدْ أَفْضَى بَعْضُكُمْ إِلَى بَعْضٍ وَأَخَذْنَ مِنْكُمْ مِيثَاقًا غَلِيظًا (٢١) وَلَا تَنْكِحُوا مَا نَكَحَ آبَاؤُكُمْ مِنَ النِّسَاءِ إِلَّا مَا قَدْ سَلَفَ إِنَّهُ كَانَ فَاحِشَةً وَمَقْتًا وَسَاءَ سَبِيلًا (٢٢) } “Vaktiyle birbirinizle baş başa kalıp içli dışlı olmuşken ve onlar sizden sağlam bir teminat almışken onu nasıl alırsınız? (21) Geçmişte olanlar bir yana, babalarınızın evlendiği kadınlarla evlenmeyin. Şüphesiz bu, bir hayasızlık, iğrenç bir şey ve pek kötü bir yoldur. (22)”
{وَكَيْفَ تَأْخُذُونَهُ} عَلَى طَرِيقِ الِاسْتِعْظَامِ، {وَقَدْ أَفْضَى بَعْضُكُمْ إِلَى بَعْضٍ} أَرَادَ بِهِ الْمُجَامَعَةَ، وَلَكِنَّ اللَّهَ حَيِيٌّ يُكَنِّي، وَأَصْلُ الْإِفْضَاءِ: الْوُصُولُ إِلَى الشَّيْءِ مِنْ غَيْرِ وَاسِطَةٍ.
{وَكَيْفَ تَأْخُذُونَهُ} “Onu nasıl alırsınız?” Bu ifade durumu çirkin görüp kınama (isti'zâm) üslubundadır. {وَقَدْ أَفْضَى بَعْضُكُمْ إِلَى بَعْضٍ} “Birbirinizle baş başa kalıp içli dışlı olmuşken...” Bununla cinsel birlikteliği kastetmiştir; ancak Allah hayâ sahibidir, kinaye yapar. İfdâ (الْإِفْضَاء) kelimesinin aslı, bir şeye vasıtasız olarak ulaşmaktır.
{وَأَخَذْنَ مِنْكُمْ مِيثَاقًا غَلِيظًا} قَالَ الْحَسَنُ وَابْنُ سِيرِينَ وَالضَّحَّاكُ وَقَتَادَةُ: هُوَ قَوْلُ الْوَلِيِّ عِنْدَ الْعَقْدِ: زَوَّجْتُكَهَا عَلَى مَا أَخَذَ اللَّهُ لِلنِّسَاءِ عَلَى الرِّجَالِ مِنْ إِمْسَاكٍ بِمَعْرُوفٍ أَوْ تَسْرِيحٍ بِإِحْسَانٍ، وَقَالَ الشَّعْبِيُّ وَعِكْرِمَةُ: هُوَ مَا رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: "اتَّقُوا اللَّهَ فِي النِّسَاءِ فَإِنَّكُمْ أَخَذْتُمُوهُنَّ بِأَمَانَةِ اللَّهِ تَعَالَى وَاسْتَحْلَلْتُمْ فُرُوجَهُنَّ بِكَلِمَةِ اللَّهِ تَعَالَى " (١) .
{وَأَخَذْنَ مِنْكُمْ مِيثَاقًا غَلِيظًا} “Ve onlar sizden sağlam bir teminat almışken...” Hasan, İbn Sîrîn, Dahhâk ve Katâde şöyle demişlerdir: Bu, nikâh akdi sırasında velinin söylediği: 'Allah'ın erkeklerden kadınlar için aldığı; güzellikle tutmak veya iyilikle salıvermek şartı üzere onu sana nikâhladım' sözüdür. Şa'bî ve İkrime ise şöyle demiştir: Bu, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet edilen şu sözdür: "Kadınlar hakkında Allah'tan sakının! Çünkü siz onları Allah Teâlâ'nın bir emaneti olarak aldınız ve onların namuslarını Allah Teâlâ'nın kelimesiyle helal edindiniz" (١).
قَوْلُهُ ﷿: {وَلَا تَنْكِحُوا مَا نَكَحَ آبَاؤُكُمْ مِنَ النِّسَاءِ} كَانَ أَهْلُ الْجَاهِلِيَّةِ يَنْكِحُونَ أَزْوَاجَ آبَائِهِمْ، قَالَ الْأَشْعَثُ بْنُ سَوَّارٍ: تُوُفِّيَ أَبُو قَيْسٍ وَكَانَ مِنْ صَالِحِي الْأَنْصَارِ فَخَطَبَ ابْنُهُ قَيْسٌ امْرَأَةَ أَبِيهِ فَقَالَتْ: إِنِّي اتَّخَذْتُكَ وَلَدًا وَأَنْتَ مِنْ صَالِحِي قَوْمِكَ، وَلَكِنِّي آتِي رَسُولَ اللَّهِ ﷺ أَسْتَأْمِرْهُ، فَأَتَتْهُ فَأَخْبَرَتْهُ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى: {وَلَا تَنْكِحُوا مَا نَكَحَ آبَاؤُكُمْ مِنَ النِّسَاءِ إِلَّا مَا قَدْ سَلَفَ} (٢) ، قِيلَ: بَعْدَ مَا سَلَفَ، وَقِيلَ: مَعْنَاهُ لَكِنْ مَا سَلَفَ، أَيْ: مَا مَضَى فِي الْجَاهِلِيَّةِ فَهُوَ مَعْفُوٌّ عَنْهُ، {إِنَّهُ كَانَ فَاحِشَةً} أَيْ: إِنَّهُ فَاحِشَةٌ، و"كَانَ" فِيهِ صِلَةٌ، وَالْفَاحِشَةُ أَقْبَحُ الْمَعَاصِي، {وَمَقْتًا} أَيْ: يُورِثُ مَقْتَ اللَّهِ، وَالْمَقْتُ: أَشَدُّ الْبُغْضِ، {وَسَاءَ سَبِيلًا} وَبِئْسَ ذَلِكَ طَرِيقًا وَكَانَتِ الْعَرَبُ تَقُولُ لِوَلَدِ الرَّجُلِ مِنِ امْرَأَةِ أَبِيهِ {مَقِيتٌ} وَكَانَ مِنْهُمُ الْأَشْعَثُ بْنُ قَيْسٍ وَأَبُو مُعِيطِ بْنُ أَبِي عَمْرِو بْنِ أُمَيَّةَ (٣) .
Aziz ve Celil olan [Allah]'ın: {وَلَا تَنْكِحُوا مَا نَكَحَ آبَاؤُكُمْ مِنَ النِّسَاءِ} “Babalarınızın evlendiği kadınlarla evlenmeyin” buyruğunda olduğu üzere, Cahiliye ehli babalarının hanımlarıyla evlenirlerdi. Eş'as b. Sevvâr şöyle demiştir: Ebû Kays vefat etti -ki o Ensar'ın salihlerindendi-; bunun üzerine oğlu Kays babasının hanımına talip oldu. Kadın: 'Ben seni bir evlat edindim, üstelik sen kavminin salihlerindensin; lâkin ben Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gidip ona danışayım' dedi. Kadın Resûlullah'a gelip durumu bildirdi; bunun üzerine Allah Teâlâ: {وَلَا تَنْكِحُوا مَا نَكَحَ آبَاؤُكُمْ مِنَ النِّسَاءِ إِلَّا مَا قَدْ سَلَفَ} “Geçmişte olanlar bir yana, babalarınızın evlendiği kadınlarla evlenmeyin” (٢) ayetini indirdi. 'Geçmiş olandan sonra' anlamında olduğu söylenmiştir; 'lâkin geçmiş olanlar müstesna' yani Cahiliye döneminde geçmiş olanlar affedilmiştir manasında olduğu da söylenmiştir. {إِنَّهُ كَانَ فَاحِشَةً} “Şüphesiz bu bir hayasızlıktır” yani şüphesiz o hayasızlıktır; buradaki 'kâne' (كَانَ) zaiddir (sıladır). Fahşa, günahların en çirkinidir. {وَمَقْتًا} “ve iğrenç bir şeydir” yani Allah'ın gazabını ve nefretini kazandırır; 'makt' (الْمَقْتُ) nefretin en şiddetlisidir. {وَسَاءَ سَبِيلًا} “ve pek kötü bir yoldur”, o ne kötü bir yoldur! Araplar babasının hanımından doğan çocuğa 'makît' derlerdi. Bunlardan biri Eş'as b. Kays, diğeri de Ebû Muayt b. Ebî Amr b. Ümeyye idi (٣).
أَخْبَرَنَا محمد بن ٨١/ب الْحَسَنِ الْمَرْوَزِيُّ، أَخْبَرَنَا أَبُو سَهْلٍ مُحَمَّدُ بْنُ عَمْرٍو السِّجْزِيُّ، أَنَا الْإِمَامُ أَبُو سُلَيْمَانَ الْخَطَّابِيُّ، أَنَا أَحْمَدُ بْنُ هِشَامٍ الْحَضْرَمِيُّ، أَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ الْجَبَّارِ الْعُطَارِدِيُّ، عَنْ حَفْصِ بْنِ غِيَاثٍ، عَنْ أَشْعَثَ بْنِ سَوَّارٍ، عَنْ عَدِيِّ بْنِ ثَابِتٍ، عَنِ الْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ قَالَ: مَرَّ بِي خَالِي وَمَعَهُ لِوَاءٌ فَقُلْتُ: أَيْنَ تَذْهَبُ؟ قَالَ: بَعَثَنِي النَّبِيُّ ﷺ إِلَى رَجُلٍ تَزَوَّجَ امْرَأَةَ أَبِيهِ آتِيهِ بِرَأْسِهِ" .
Bize Muhammed b. el-Hasen el-Mervezî haber verdi, bize Ebû Sehl Muhammed b. Amr es-Siczî haber verdi, bize İmam Ebû Süleymân el-Hattâbî bildirdi, bize Ahmed b. Hişâm el-Hadramî bildirdi, bize Ahmed b. Abdilcebbâr el-Utâridî, Hafs b. Gıyâs'tan, [o] Eş'as b. Sevvâr'dan, [o] Adiy b. Sâbit'ten, [o da] el-Berâ b. Âzib'den [şöyle] rivayet etti: Dayım yanında bir sancak olduğu hâlde yanıma uğradı. [Ona]: “Nereye gidiyorsun?” diye sordum. O da: «Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem beni, babasının hanımıyla evlenen bir adama, kellesini getirmem için gönderdi» dedi.
{حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهَاتُكُمْ وَبَنَاتُكُمْ وَأَخَوَاتُكُمْ وَعَمَّاتُكُمْ وَخَالَاتُكُمْ وَبَنَاتُ الْأَخِ وَبَنَاتُ الْأُخْتِ وَأُمَّهَاتُكُمُ اللَّاتِي أَرْضَعْنَكُمْ وَأَخَوَاتُكُمْ مِنَ الرَّضَاعَةِ وَأُمَّهَاتُ نِسَائِكُمْ وَرَبَائِبُكُمُ اللَّاتِي فِي حُجُورِكُمْ مِنْ نِسَائِكُمُ اللَّاتِي دَخَلْتُمْ بِهِنَّ فَإِنْ لَمْ تَكُونُوا دَخَلْتُمْ بِهِنَّ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ وَحَلَائِلُ أَبْنَائِكُمُ الَّذِينَ مِنْ أَصْلَابِكُمْ وَأَنْ تَجْمَعُوا بَيْنَ الْأُخْتَيْنِ إِلَّا مَا قَدْ سَلَفَ إِنَّ اللَّهَ كَانَ غَفُورًا رَحِيمًا (٢٣) }
{حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهَاتُكُمْ وَبَنَاتُكُمْ وَأَخَوَاتُكُمْ وَعَمَّاتُكُمْ وَخَالَاتُكُمْ وَبَنَاتُ الْأَخِ وَبَنَاتُ الْأُخْتِ وَأُمَّهَاتُكُمُ اللَّاتِي أَرْضَعْنَكُمْ وَأَخَوَاتُكُمْ مِنَ الرَّضَاعَةِ وَأُمَّهَاتُ نِسَائِكُمْ وَرَبَائِبُكُمُ اللَّاتِي فِي حُجُورِكُمْ مِنْ نِسَائِكُمُ اللَّاتِي دَخَلْتُمْ بِهِنَّ فَإِنْ لَمْ تَكُونُوا دَخَلْتُمْ بِهِنَّ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ وَحَلَائِلُ أَبْنَائِكُمُ الَّذِينَ مِنْ أَصْلَابِكُمْ وَأَنْ تَجْمَعُوا بَيْنَ الْأُخْتَيْنِ إِلَّا مَا قَدْ سَلَفَ إِنَّ اللَّهَ كَانَ غَفُورًا رَحِيمًا (٢٣) } “Size şunlar haram kılındı: Analarınız, kızlarınız, kız kardeşleriniz, halalarınız, teyzeleriniz, erkek kardeş kızları, kız kardeş kızları, sizi emziren sütanneleriniz, sütkardeşleriniz, karılarınızın anaları, kendileriyle gerdeğe girdiğiniz karılarınızdan olup evlerinizde bulunan üvey kızlarınız -eğer onlarla gerdeğe girmemişseniz (kızlarıyla evlenmenizde) size bir günah yoktur-, kendi sulbünüzden olan oğullarınızın eşleri ve geçmişte olanlar bir yana, iki kız kardeşi bir arada almanız. Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir. (23)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: {حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهَاتُكُمْ} الْآيَةَ، بَيَّنَ اللَّهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْمُحَرَّمَاتِ بِسَبَبِ الْوُصْلَةِ، وَجُمْلَةُ الْمُحَرَّمَاتِ فِي كِتَابِ اللَّهِ تَعَالَى أَرْبَعَ عَشْرَةَ: سَبْعٌ بِالنَّسَبِ، وَسَبْعٌ بِالسَّبَبِ.
Yüce Allah'ın: {حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهَاتُكُمْ} “Size analarınız haram kılındı” ayeti hakkında: Yüce Allah bu ayette bağ/hısımlık sebebiyle haram olanları açıklamıştır. Allah Teâlâ'nın Kitabı'nda haram kılınan kadınların toplamı on dörttür: Yedisi nesep yoluyla, yedisi ise sebep yoluyladır.
فَأَمَّا السَّبْعُ بِالسَّبَبِ فَمِنْهَا اثْنَتَانِ بِالرِّضَاعِ وَأَرْبَعٌ بِالصِّهْرِيَّةِ وَالسَّابِعَةُ الْمُحْصَنَاتُ، وَهُنَّ ذَوَاتُ الْأَزْوَاجِ.
Sebep yoluyla olan yediye gelince: Bunlardan ikisi süt emzirme ile, dördü sıhriyet (evlilik hısımlığı) ile, yedincisi ise muhsan kadınlar yani evli kadınlardır.
وَأَمَّا السَّبْعُ بِالنَّسَبِ فَقَوْلُهُ تَعَالَى: {حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهَاتُكُمْ} وَهِيَ جَمْعُ أُمٍّ فَيَدْخُلُ فِيهِنَّ الْجَدَّاتُ وَإِنْ عَلَوْنَ مِنْ قِبَلِ الْأُمِّ وَمِنْ قِبَلِ الْأَبِ، {وَبَنَاتُكُمْ} جَمْعُ: الْبِنْتِ، فَيَدْخُلُ فِيهِنَّ بَنَاتُ الْأَوْلَادِ وَإِنْ سَفَلْنَ، {وَأَخَوَاتُكُمْ} جَمْعُ الْأُخْتِ سَوَاءٌ كَانَتْ مِنْ قِبَلِ الْأَبِ وَالْأُمِّ أَوْ مِنْ قِبَلِ أَحَدِهِمَا، {وَعَمَّاتُكُمْ} جَمْعُ الْعَمَّةِ، وَيَدْخُلُ فِيهِنَّ جَمِيعُ أَخَوَاتِ آبَائِكَ وَأَجْدَادِكَ وَإِنْ عَلَوْنَ، {وَخَالَاتُكُمْ} جَمْعُ خَالَةٍ، وَيَدْخُلُ فِيهِنَّ جَمِيعُ أَخَوَاتِ أُمَّهَاتِكَ وَجَدَّاتِكَ، {وَبَنَاتُ الْأَخِ وَبَنَاتُ الْأُخْتِ} وَيَدْخُلُ فِيهِنَّ بَنَاتَ أَوْلَادِ الْأَخِ وَالْأُخْتِ وَإِنْ سَفَلْنَ، وَجُمْلَتُهُ: أَنَّهُ يَحْرُمُ عَلَى الرَّجُلِ أُصُولُهُ وَفُصُولُهُ وَفُصُولُ أَوَّلِ أُصُولِهِ وَأَوَّلُ فَصْلٍ مِنْ كُلِّ أَصْلٍ بَعْدَهُ، وَالْأُصُولُ هِيَ الْأُمَّهَاتُ وَالْجَدَّاتُ، وَالْفُصُولُ الْبَنَاتُ وَبَنَاتُ الْأَوْلَادِ، وَفُصُولُ أَوَّلِ أُصُولِهِ هِيَ الْأَخَوَاتُ وَبَنَاتُ الْإِخْوَةِ وَالْأَخَوَاتِ، وَأَوَّلُ فَصْلٍ مِنْ كُلِّ أَصْلٍ بَعْدَهُ هُنَّ الْعَمَّاتُ وَالْخَالَاتُ وَإِنْ عَلَوْنَ.
Nesep yoluyla olan yediye gelince, Yüce Allah'ın şu buyruğudur: {حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهَاتُكُمْ} “Size analarınız haram kılındı”; bu, 'ümm' (anne) kelimesinin çoğuludur, böylece anne ve baba cihetinden ne kadar yukarı çıkarsa çıksın nineler de buna dâhildir. {وَبَنَاتُكُمْ} “ve kızlarınız”; 'bint' kelimesinin çoğuludur, ne kadar aşağı inerse insin evlatların kızları da buna dâhildir. {وَأَخَوَاتُكُمْ} “ve kız kardeşleriniz”; 'uht' kelimesinin çoğuludur, ister ana-baba bir olsun ister yalnız birinden olsun [buna dâhildir]. {وَعَمَّاتُكُمْ} “ve halalarınız”; 'amme' kelimesinin çoğuludur, ne kadar yukarı çıkarsa çıksın babalarınızın ve dedelerinizin bütün kız kardeşleri buna dâhildir. {وَخَالَاتُكُمْ} “ve teyzeleriniz”; 'hâle' kelimesinin çoğuludur, annelerinizin ve ninelerinizin bütün kız kardeşleri buna dâhildir. {وَبَنَاتُ الْأَخِ وَبَنَاتُ الْأُخْتِ} “ve erkek kardeş kızları, kız kardeş kızları”; ne kadar aşağı inerse insin erkek kardeşin ve kız kardeşin çocuklarının kızları da buna dâhildir. Bunun özeti şudur: Erkeğe usûlü, fürûu, ilk usûlünün fürûu ve ondan sonraki her asıldan gelen ilk fürû haramdır. Usûl; anneler ve ninelerdir. Fürû; kızlar ve çocukların kızlarıdır. İlk usûlünün fürûu; kız kardeşler ile erkek ve kız kardeşlerin kızlarıdır. Ondan sonraki her asıldan gelen ilk fürû ise ne kadar yukarı çıkarsa çıksın halalar ve teyzelerdir.
وَأَمَّا الْمُحَرَّمَاتُ بِالرَّضَاعِ فَقَوْلُهُ تَعَالَى: {وَأُمَّهَاتُكُمُ اللَّاتِي أَرْضَعْنَكُمْ وَأَخَوَاتُكُمْ مِنَ الرَّضَاعَةِ}
Süt yoluyla haram kılınanlara gelince, Yüce Allah'ın şu buyruğudur: {وَأُمَّهَاتُكُمُ اللَّاتِي أَرْضَعْنَكُمْ وَأَخَوَاتُكُمْ مِنَ الرَّضَاعَةِ} “ve sizi emziren sütanneleriniz ile sütkardeşleriniz.”
وَجُمْلَتُهُ: أَنَّهُ يَحْرُمُ مِنَ الرَّضَاعَةِ مَا يَحْرُمُ مِنَ النَّسَبِ، أَخْبَرَنَا أَبُو الْحَسَنِ السَّرَخْسِيُّ، أَنَا زَاهِرُ بْنُ أَحْمَدَ، أَنَا أَبُو إِسْحَاقَ الْهَاشِمِيُّ، أَنَا أَبُو مُصْعَبٍ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ دِينَارٍ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ يَسَارٍ عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرَ عَنْ عَائِشَةَ زَوْجِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: "يَحْرُمُ مِنَ الرَّضَاعَةِ مَا يَحْرُمُ مِنَ الْوِلَادَةِ" (١) .
Bunun özeti şudur: Nesepten haram olan her şey süt emmeden de haram olur. Bize Ebu'l-Hasan es-Serahsî haber verdi, bize Zâhir b. Ahmed bildirdi, bize Ebû İshâk el-Hâşimî bildirdi, bize Ebû Mus'ab, Mâlik'ten, [o] Abdullâh b. Dînâr'dan, [o] Süleymân b. Yesâr'dan, [o] Urve b. ez-Zübeyr'den, [o da] Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in zevcesi Âişe'den bildirdi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Doğumdan (nesepten) haram olanlar sütten de haram olur" buyurmuştur (١).
أَخْبَرَنَا أَبُو الْحَسَنِ السَّرَخْسِيُّ، أَنَا زَاهِرُ بْنُ أَحْمَدَ، أَنَا أَبُو إِسْحَاقَ الْهَاشِمِيُّ، قَالَ: أَخْبَرَنَا أَبُو مُصْعَبٍ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ، عَنْ عَمْرَةَ بِنْتِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ عَائِشَةَ زَوْجِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهَا أَخْبَرَتْهَا أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ كَانَ عِنْدَهَا وَأَنَّهَا سَمِعَتْ صَوْتَ رَجُلٍ يَسْتَأْذِنُ فِي بَيْتِ حَفْصَةَ، فَقَالَتْ عَائِشَةُ ﵂ فَقُلْتُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ لَوْ كَانَ فُلَانٌ حَيًّا -لِعَمِّهَا مِنَ الرَّضَاعَةِ -أَيَدْخُلُ عَلَيَّ؟ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ "نَعَمْ إِنَّ الرَّضَاعَةَ تُحَرِّمُ مَا يَحْرُمُ مِنَ الْوِلَادَةِ" (٢) .
Bize Ebu'l-Hasan es-Serahsî haber verdi, bize Zâhir b. Ahmed bildirdi, bize Ebû İshâk el-Hâşimî bildirdi, dedi ki: Bize Ebû Mus'ab, Mâlik'ten, [o] Abdullâh b. Ebî Bekir'den, [o] Amre bint Abdirrahmân'dan, [o da] Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in zevcesi Âişe'den haber verdi ki Âişe radıyallâhu anhâ şöyle demiştir: Dedim ki: "Ey Allah'ın Resûlü, falan kimse -süt amcasını kastederek- hayatta olsaydı yanıma girebilir miydi?" Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Evet, şüphesiz doğumdan haram olanı süt emmek de haram kılar" buyurdu (٢).
وَإِنَّمَا تَثْبُتُ حُرْمَةُ الرَّضَاعِ بِشَرْطَيْنِ، أَحَدُهُمَا: أَنْ يَكُونَ قَبْلَ اسْتِكْمَالِ الْمَوْلُودِ حَوْلَيْنِ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى "وَالْوَالِدَاتُ يُرْضِعْنَ أَوْلَادَهُنَّ حَوْلَيْنِ كَامِلَيْنِ" (الْبَقَرَةِ -٢٣٣) وَرُوِيَ عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ ﵂ قَالَتْ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "لَا يُحَرِّمُ مِنَ الرَّضَاعِ إِلَّا مَا فَتَقَ الْأَمْعَاءَ" (٣) . وَعَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ ﵁ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: "لَا رَضَاعَ إِلَّا مَا أَنْشَزَ الْعَظْمَ وَأَنْبَتَ اللَّحْمَ" (٤) ، وَإِنَّمَا يَكُونُ هَذَا فِي حَالِ الصِّغَرِ.
Süt emmenin haramlığı ancak iki şartla sabit olur. Birincisi: Çocuğun iki yaşını tamamlamasından önce olmasıdır; zira Yüce Allah: "وَالْوَالِدَاتُ يُرْضِعْنَ أَوْلَادَهُنَّ حَوْلَيْنِ كَامِلَيْنِ" “Anneler çocuklarını tam iki yıl emzirirler” (el-Bakara, 233) buyurmuştur. Ümmü Seleme radıyallâhu anhâ'dan rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Süt emmeden ancak bağırsakları yaran (açan/besleyen) şey haram kılar" buyurmuştur (٣). İbn Mes'ûd radıyallâhu anh'tan rivayetle de Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Süt emme ancak kemiği geliştiren ve eti bitiren (besleyen) şeydir" (٤). Bu da ancak küçüklük halindeyken olur.
وَعِنْدَ أَبِي حَنِيفَةَ ﵁: مُدَّةَ الرِّضَاعِ ثَلَاثُونَ شَهْرًا، لِقَوْلِهِ تَعَالَى: "وَحَمْلُهُ وَفِصَالُهُ ثَلَاثُونَ شَهْرًا" (الْأَحْقَافِ -١٥) ، وَهُوَ عِنْدَ الْأَكْثَرِينَ لِأَقَلِّ مُدَّةِ الْحَمْلِ، وَأَكْثَرِ مُدَّةِ الرِّضَاعِ وَأَقَلُّ مُدَّةِ الْحَمْلِ سِتَّةُ أَشْهُرٍ.
Ebû Hanîfe radıyallâhu anh'a göre ise süt emme süresi otuz aydır; zira Yüce Allah: "وَحَمْلُهُ وَفِصَالُهُ ثَلَاثُونَ شَهْرًا" “Onun taşınması ve sütten kesilmesi otuz aydır” (el-Ahkâf, 15) buyurmuştur. Çoğunluğa göre ise bu süre en az gebelik müddeti ile en çok emzirme müddeti içindir; zira gebeliğin en az süresi altı aydır.
وَالشَّرْطُ الثَّانِي أَنْ يُوجَدَ خَمْسُ رَضَعَاتٍ مُتَفَرِّقَاتٍ، يُرْوَى ذَلِكَ عَنْ عَائِشَةَ ﵂، وَبِهِ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الزُّبَيْرِ وَإِلَيْهِ ذَهَبَ الشَّافِعِيُّ رَحِمَهُ اللَّهُ تَعَالَى.
İkinci şart ise, birbirinden ayrı beş defa emmenin bulunmasıdır. Bu, Âişe radıyallâhu anhâ'dan rivayet edilmektedir; Abdullah b. ez-Zübeyr de bu görüştedir ve İmam Şâfiî rahimehullâhu teâlâ bu görüşe varmıştır.
وَذَهَبَ أَكْثَرُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِلَى أَنَّ قَلِيلَ الرَّضَاعِ وَكَثِيرَهُ يُحَرِّمُ، وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ وَابْنِ عُمَرَ، وَبِهِ قَالَ
İlim ehlinin çoğunluğu ise sütün azının da çoğunun da haram kılacağı görüşüne varmıştır. Bu, İbn Abbâs ile İbn Ömer'in görüşüdür; [şu isim] de bu görüşü benimsemiştir:
سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ وَإِلَيْهِ ذَهَبَ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ، وَمَالِكٌ، وَالْأَوْزَاعِيُّ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ وَأَصْحَابُ الرَّأْيِ (١) .
Saîd b. el-Müseyyeb de bu görüşü benimsemiş olup Süfyân es-Sevrî, Mâlik, Evzâî, Abdullâh b. el-Mübârek ve re'y ehli de bu görüşe varmışlardır (١).
وَاحْتَجَّ مَنْ ذَهَبَ إِلَى أَنَّ الْقَلِيلَ لَا يُحَرِّمُ بِمَا أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الصَّالِحِيُّ، أَنَا أَبُو سَعِيدٍ مُحَمَّدُ بْنُ مُوسَى الصَّيْرَفِيُّ، أَنَا أَبُو الْعَبَّاسِ الْأَصَمُّ، أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الْحَكَمِ، أَنَا أَنَسُ بْنُ عِيَاضٍ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ يُحَدِّثُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: "لَا تُحَرِّمُ الْمَصَّةُ مِنَ الرَّضَاعِ وَالْمَصَّتَانِ" هَكَذَا رَوَى بَعْضُهُمْ هَذَا الْحَدِيثَ (٢) ، وَرَوَاهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي مُلَيْكَةَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ عَنْ عَائِشَةَ ﵂ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ، وَهُوَ الصَّحِيحُ (٣) .
Az miktarın haram kılmayacağı görüşüne gidenler, bize Ahmed b. Abdillâh es-Sâlihî'nin haber verdiği şu rivayet ile delil getirmişlerdir: Bize Ebû Saîd Muhammed b. Mûsâ es-Sayrafî bildirdi, bize Ebu'l-Abbâs el-Esam bildirdi, bize Muhammed b. Abdillâh b. Abdilhakem bildirdi, bize Enes b. İyâd, Hişâm b. Urve'den, [o] babasından, [o da] Abdullâh b. ez-Zübeyr'den anlattığına göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Süt emmeden bir veya iki emiş haram kılmaz" buyurmuştur. Bazıları bu hadisi bu şekilde rivayet etmiştir (٢). Abdullâh b. Ebî Müleyke ise bunu Abdullâh b. ez-Zübeyr'den, [o] Âişe radıyallâhu anhâ'dan, [o da] Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet etmiştir ki sahih olan da budur (٣).
أَخْبَرَنَا أَبُو الْحَسَنِ السَّرَخْسِيُّ، أَنَا زَاهِرُ بْنُ أَحْمَدَ، أَنَا أَبُو إِسْحَاقَ الْهَاشِمِيُّ، أَنَا أَبُو مُصْعَبٍ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي بَكْرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عُمَرَ بْنِ حَزَمٍ، عَنْ عَمْرَةَ بِنْتِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ عَائِشَةَ أُمِّ الْمُؤْمِنِينَ ﵂ أَنَّهَا قَالَتْ: كَانَ فِيمَا أَنْزَلَ اللَّهُ فِي الْقُرْآنِ عَشْرُ رَضَعَاتٍ مَعْلُومَاتٍ يُحَرِّمْنَ، ثُمَّ نُسِخْنَ بِخَمْسٍ مَعْلُومَاتٍ، فَتُوُفِّيَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَهُنَّ فِيمَا يُقْرَأُ مِنَ الْقُرْآنِ (٤) .
Bize Ebu'l-Hasan es-Serahsî haber verdi, bize Zâhir b. Ahmed bildirdi, bize Ebû İshâk el-Hâşimî bildirdi, bize Ebû Mus'ab, Mâlik'ten, [o] Abdullâh b. Ebî Bekr b. Muhammed b. Amr b. Hazm'dan, [o] Amre bint Abdirrahmân'dan, [o da] Müminlerin Annesi Âişe radıyallâhu anhâ'dan haber verdi ki o şöyle demiştir: "Allah'ın Kur'an'da indirdiği ayetler arasında haram kılan 'bilinen on emzirme' vardı. Sonra bunlar 'bilinen beş emzirme' ile neshedildi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem vefat ettiğinde bunlar Kur'an'dan okunan ayetler arasındaydı" (٤).
وَأَمَّا الْمُحَرَّمَاتُ بِالصِّهْرِيَّةِ فَقَوْلُهُ: {وَأُمَّهَاتُ نِسَائِكُمْ} وَجُمْلَتُهُ: أَنَّ كُلَّ مَنْ عَقَدَ النِّكَاحَ عَلَى امْرَأَةٍ تَحْرُمُ عَلَى النَّاكِحِ أُمَّهَاتُ الْمَنْكُوحَةِ وَجَدَّاتُهَا وَإِنْ عَلَوْنَ مِنَ الرَّضَاعَةِ وَالنَّسَبِ بِنَفْسِ الْعَقْدِ.
Sıhriyet (evlilik hısımlığı) sebebiyle haram olanlara gelince, Allah'ın: {وَأُمَّهَاتُ نِسَائِكُمْ} “ve karılarınızın anaları” buyruğudur. Bunun özeti şudur: Bir kadınla nikâh akdi yapan herkese, sadece akit yapmakla o kadının süt ve nesep yönünden ne kadar yukarı çıkarsa çıksın anneleri ve nineleri haram olur.
{وَرَبَائِبُكُمُ اللَّاتِي فِي حُجُورِكُمْ مِنْ نِسَائِكُمُ اللَّاتِي دَخَلْتُمْ بِهِنَّ} وَالرَّبَائِبُ جَمْعُ: رَبِيبَةٍ: وَهِيَ بِنْتُ الْمَرْأَةِ، سُمِّيَتْ رَبِيبَةٌ لِتَرْبِيَتِهِ إِيَّاهَا، وَقَوْلُهُ: {فِي حُجُورِكُمْ} أَيْ: فِي تَرْبِيَتِكُمْ، يُقَالُ: فَلَانٌ فِي حِجْرِ فُلَانٍ إِذَا كَانَ فِي تَرْبِيَتِهِ، {دَخَلْتُمْ بِهِنَّ} أَيْ: جَامَعْتُمُوهُنَّ.
{وَرَبَائِبُكُمُ اللَّاتِي فِي حُجُورِكُمْ مِنْ نِسَائِكُمُ اللَّاتِي دَخَلْتُمْ بِهِنَّ} “Kendileriyle gerdeğe girdiğiniz karılarınızdan olup evlerinizde bulunan üvey kızlarınız...” 'Rabâib' (الرَّبَائِبُ), kadının kızı anlamına gelen 'rebîbe' (رَبِيبَة) kelimesinin çoğuludur; erkeğin onu terbiye edip büyütmesinden ötürü rabîbe (üvey kız) diye isimlendirilmiştir. {فِي حُجُورِكُمْ} “Evlerinizde/himayenizde bulunan” yani terbiyenizde olan [demektir]; bir kimse diğerinin terbiyesinde olduğunda 'falan falanın hicrindedir (kucağında/himayesindedir)' denir. {دَخَلْتُمْ بِهِنَّ} “Kendileriyle gerdeğe girdiğiniz” yani cinsel ilişkide bulunduğunuz.
وَيَحْرُمُ عَلَيْهِ أَيْضًا بَنَاتُ الْمَنْكُوحَةِ وَبَنَاتُ أَوْلَادِهَا، وَإِنْ سَفَلْنَ مِنَ الرَّضَاعِ وَالنَّسَبِ بَعْدَ الدُّخُولِ بِالْمَنْكُوحَةِ، حَتَّى لَوْ فَارَقَ الْمَنْكُوحَةَ قَبْلَ الدُّخُولِ بِهَا أَوْ مَاتَتْ جَازَ لَهُ أَنْ يَنْكِحَ بِنْتَهَا، [وَلَا يَجُوزَ لَهُ أَنْ يَنْكِحَ أُمَّهَا] (٥) لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَطْلَقَ تَحْرِيمَ الْأُمَّهَاتِ وَقَالَ فِي تَحْرِيمِ الرَّبَائِبِ.
Ayrıca nikâhlanan kadına dâhil olduktan (zifaftan) sonra, süt ve nesep yönünden ne kadar aşağı inerse insin o kadının kızları ve çocuklarının kızları da erkeğe haram olur. Hatta nikâhlanan kadınla zifaftan önce ondan ayrılsa veya kadın ölse bile onun kızıyla nikâhlanması caiz olur; [fakat annesiyle nikâhlanması caiz değildir] (٥). Çünkü Yüce Allah annelerin haramlığını mutlak kılmış, üvey kızların haram kılınmasında ise şöyle buyurmuştur:
{فَإِنْ لَمْ تَكُونُوا دَخَلْتُمْ بِهِنَّ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ} يَعْنِي: فِي نِكَاحِ بَنَاتِهِنَّ إِذَا فَارَقْتُمُوهُنَّ أَوْ مِتْنَ، وَقَالَ عَلِيٌّ ﵁: أَمُّ الْمَرْأَةِ لَا تُحَرَّمُ إِلَّا بِالدُّخُولِ بِالْبِنْتِ كَالرَّبِيبَةِ.
{فَإِنْ لَمْ تَكُونُوا دَخَلْتُمْ بِهِنَّ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ} “Eğer onlarla gerdeğe girmemişseniz size bir günah yoktur” yani onlardan ayrıldığınızda veya onlar öldüklerinde kızlarıyla evlenmenizde [bir günah yoktur]. Ali radıyallâhu anh: "Kadının annesi de tıpkı üvey kız gibi ancak kızla gerdeğe girmekle haram olur" demiştir.
{وَحَلَائِلُ أَبْنَائِكُمُ الَّذِينَ مِنْ أَصْلَابِكُمْ} يَعْنِي: أَزْوَاجَ أَبْنَائِكُمْ، وَاحِدَتُهَا: حَلِيلَةٌ، وَالذَّكَرُ حَلِيلٌ،
{وَحَلَائِلُ أَبْنَائِكُمُ الَّذِينَ مِنْ أَصْلَابِكُمْ} “Kendi sulbünüzden gelen oğullarınızın eşleri [de size haram kılındı]” yani: Oğullarınızın hanımlarıdır. Bunun müennes tekili halîle (حَلِيلَةٌ), müzekkeri ise halîl (حَلِيلٌ) şeklindedir.
سُمِّيَا بِذَلِكَ لِأَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا [حَلَالٌ لِصَاحِبِهِ، وَقِيلَ: سُمِّيَا بِذَلِكَ لِأَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا] (١) يَحِلُّ حَيْثُ يَحِلُّ صَاحِبُهُ مِنَ الْحُلُولِ وَهُوَ النُّزُولُ، وَقِيلَ: إِنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا يَحِلُّ إِزَارَ صَاحِبِهِ مِنَ الْحَلِّ وَهُوَ ضِدُّ الْعَقْلِ.
Böyle isimlendirilmeleri, [her birinin arkadaşına helal olmasından ötürüdür. Denildi ki: Her birinin] arkadaşının indiği/konakladığı yere inmesinden (hulûl kökünden) dolayı böyle isimlendirilmişlerdir. Her birinin arkadaşının bağını çözmesinden (hal kökünden ki bu ukdenin/bağın zıddıdır) dolayı böyle isimlendirildiği de söylenmiştir.
وَجُمْلَتُهُ: أَنَّهُ يَحْرُمُ عَلَى الرَّجُلِ حَلَائِلُ أَبْنَائِهِ وَأَبْنَاءِ أَوْلَادِهِ وَإِنْ سَفَلُوا مِنَ الرِّضَاعِ وَالنَّسَبِ بِنَفْسِ الْعَقْدِ، وَإِنَّمَا قَالَ "مِنْ أَصْلَابِكُمْ" لِيُعْلِمَ أَنَّ حَلِيلَةَ الْمُتَبَنَّى لَا تَحْرُمُ عَلَى الرَّجُلِ الَّذِي تَبَنَّاهُ، فَإِنَّ النَّبِيَّ ﷺ تَزَوَّجَ امْرَأَةَ زَيْدِ بْنِ حَارِثَةَ، وَكَانَ زَيْدٌ تَبَنَّاهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ.
Bunun özeti şudur: Süt ve nesep yönünden ne kadar aşağı inerlerse insinler oğullarının ve çocuklarının oğullarının zevceleri sadece akit yapmakla erkeğe haram olur. "Sulbünüzden olan" buyurması ise evlatlığın hanımının, onu evlat edinen kişiye haram olmadığını bildirmek içindir; nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Zeyd b. Hârise'nin hanımı ile evlenmiştir, Zeyd ise Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in evlatlığı idi.