Binûn

Mâide — 2. Sayfa

Kaynak: Meâlimü't-Tenzîl (Begavî Tefsiri) · Begavî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَذَهَبَ عَامَّةُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنَ الصَّحَابَةِ وَالتَّابِعَيْنَ وَغَيْرِهِمْ إِلَى وُجُوبِ غَسْلِ الرِّجْلَيْنِ، وَقَالُوا:

Sahâbe, tâbiîn ve diğerlerinden ilim ehlinin cumhuru (büyük çoğunluğu) ise iki ayağı yıkamanın vâcip olduğu görüşüne varmışlar ve şöyle demişlerdir:

خَفْضُ اللَّامِ فِي الْأَرْجُلِ عَلَى مُجَاوَرَةِ اللَّفْظِ لَا عَلَى مُوَافَقَةِ الْحُكْمِ، كَمَا قَالَ ﵎: "عَذَابَ يَوْمٍ أَلِيمٍ"، فَالْأَلِيمُ صِفَةُ الْعَذَابِ، وَلَكِنَّهُ أَخَذَ إِعْرَابَ الْيَوْمِ لِلْمُجَاوَرَةِ، وَكَقَوْلِهِمْ: جُحْرُ ضَبٍّ خَرِبٍ، فَالْخَرِبُ نَعْتٌ لِلْجُحْرِ، وَأَخَذَ إِعْرَابَ الضَّبِّ لِلْمُجَاوَرَةِ.

Ayaklar (el-Ercul) kelimesindeki lâm harfinin kesrası (esresi), hükmün uyuşmasından dolayı değil, lafzın [kendinden öncekine] mücâveretinden (komşuluğundan) ötürüdür; nitekim [Allah] Teâlâ: “عَذَابَ يَوْمٍ أَلِيمٍ” buyurmuştur. Burada “el-elîm”, azabın sıfatıdır; ancak komşuluktan dolayı “yevm” kelimesinin irabını almıştır. Yine Arapların: “جُحْرُ ضَبٍّ خَرِبٍ” (harap keler deliği) sözleri gibidir; zira “el-harib”, deliğin sıfatıdır ve komşuluk sebebiyle “ed-dabb” kelimesinin irabını almıştır.

وَالدَّلِيلُ عَلَى وُجُوبِ غَسْلِ الرِّجْلَيْنِ: مَا أَخْبَرَنَا أَبُو سَعِيدٍ أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ الْعَبَّاسِ الْحُمَيْدِيُّ الْخَطِيبُ أَنَا أَبُو عَبْدِ اللَّهِ الْحَافِظُ أَنَا أَبُو عَبْدِ اللَّهِ مُحَمَّدُ بْنُ يَعْقُوبَ أَنَا يَحْيَى بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَى أَنَا الْحَجَبِيُّ وَمُسَدَّدٌ قَالَا أَخْبَرَنَا أَبُو عَوَانَةَ عَنْ أَبِي بِشْرٍ عَنْ يُوسُفَ بْنِ مَاهِكٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو قَالَ: "تَخَلَّفَ عَنَّا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فِي سَفَرٍ سَافَرْنَاهُ فَأَدْرَكَنَا وَقَدْ أَرْهَقَتْنَا الصَّلَاةُ صَلَاةُ الْعَصْرِ، وَنَحْنُ نَتَوَضَّأُ فَجَعَلْنَا نَمْسَحُ عَلَى أَرْجُلِنَا فَنَادَانَا بِأَعْلَى صَوْتِهِ: "وَيْلٌ لِلْأَعْقَابِ مِنَ النَّارِ". (١)

İki ayağı yıkamanın vacip olduğuna delil şudur: Bize Ebû Saîd Ahmed b. Muhammed b. el-Abbâs el-Humeydî el-Hatîb bildirdi; bize Ebû Abdillâh el-Hâfız bildirdi; bize Ebû Abdillâh Muhammed b. Ya'kûb bildirdi; bize Yahyâ b. Muhammed b. Yahyâ bildirdi; bize el-Hacebî ve Müsedded bildirdi; ikisi dediler ki: Bize Ebû Avâne, Ebû Bişr'den, [o] Yûsuf b. Mâhek'ten, [o da] Abdullâh b. Amr'dan bildirdi, şöyle dedi: “Yaptığımız bir yolculukta Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) bizden geride kaldı. Sonra namaz —ikindi namazı— vakti bizi sıkıştırmışken bize yetişti. Biz abdest alıyor ve ayaklarımızı meshediyorduk. Bunun üzerine en yüksek sesiyle bize şöyle seslendi: “Ateşten [yanacak] ökçelerin vay haline!”” (١)

أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ الْمُلَيْحِيُّ أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النُّعَيْمِيُّ أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ حَدَّثَنَا عَبْدَانُ أَنَا عَبْدُ اللَّهِ أَنَا مَعْمَرٌ حَدَّثَنِي الزُّهْرِيُّ عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَزِيدَ عَنْ حُمْرَانَ مَوْلَى عُثْمَانَ قَالَ: "رَأَيْتُ عُثْمَانَ ﵁ تَوَضَّأَ فَأَفْرَغَ عَلَى يَدَيْهِ ثَلَاثًا ثُمَّ مَضْمَضَ وَاسْتَنْشَقَ وَاسْتَنْثَرَ، ثُمَّ غَسَلَ وَجْهَهُ ثَلَاثًا ثُمَّ غَسَلَ يَدَهُ الْيُمْنَى إِلَى الْمِرْفَقِ ثَلَاثًا ثُمَّ غَسَلَ يَدَهُ الْيُسْرَى إِلَى الْمِرْفَقِ ثَلَاثًا، ثُمَّ مَسَحَ رَأْسَهُ، ثُمَّ غَسَلَ رِجْلَهُ الْيُمْنَى ثَلَاثًا ثُمَّ الْيُسْرَى ثَلَاثًا ثُمَّ قَالَ: رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ تَوَضَّأَ نَحْوَ وُضُوئِي هَذَا، ثُمَّ قَالَ: مَنْ تَوَضَّأَ وُضُوئِي هَذَا ثُمَّ صَلَّى رَكْعَتَيْنِ لَا يُحَدِّثُ نَفْسَهُ فِيهِمَا بِشَيْءٍ غَفَرَ اللَّهُ لَهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِهِ". (٢)

Bize Abdülvâhid el-Muleyhî bildirdi; bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî bildirdi; bize Muhammed b. Yûsuf bildirdi; bize Muhammed b. İsmâîl anlattı; bize Abdân anlattı; bize Abdullâh bildirdi; bize Ma'mer bildirdi; bana ez-Zührî, Atâ b. Yezîd'den, [o da] Osman'ın azatlısı Humrân'dan anlattı, şöyle dedi: “Osman'ı (radıyallâhu anh) abdest alırken gördüm; ellerine üç defa su döktü [ve yıkadı], sonra ağzına ve burnuna su verip sümkürdü. Sonra yüzünü üç defa yıkadı. Sonra sağ elini dirseğe kadar üç defa yıkadı, sonra sol elini dirseğe kadar üç defa yıkadı. Sonra başını meshetti. Sonra sağ ayağını üç defa, sonra sol ayağını üç defa yıkadı. Ardından şöyle dedi: Resûlullah'ı (sallallâhu aleyhi ve sellem) tıpkı benim şu abdestim gibi abdest alırken gördüm. Sonra da şöyle buyurdu: ‘Kim benim şu abdestim gibi abdest alır, sonra da içinden [dünyaya dair] bir şey geçirmeksizin iki rekât namaz kılarsa, Allah onun geçmiş günahlarını bağışlar.’” (٢)

وَقَالَ بَعْضُهُمْ: أَرَادَ بِقَوْلِهِ {وَأَرْجُلَكُمْ} الْمَسْحَ عَلَى الْخُفَّيْنِ كَمَا رُوِيَ "أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ كَانَ إِذَا رَكَعَ وَضَعَ يَدَيْهِ عَلَى رُكْبَتَيْهِ" (٣) وَلَيْسَ الْمُرَادُ مِنْهُ أَنَّهُ لَمْ يَكُنْ بَيْنَهُمَا حَائِلٌ، وَيُقَالُ: قَبَّلَ فُلَانٌ رَأْسَ الْأَمِيرِ وَيَدَهُ، وَإِنْ كَانَتِ الْعِمَامَةُ عَلَى رَأْسِهِ، وَيَدُهُ فِي كُمِّهِ.

Onlardan bazıları da şöyle demiştir: O'nun {وَأَرْجُلَكُمْ} “ve ayaklarınızı” sözüyle mestler üzerine meshetmek murat edilmiştir; nitekim rivayet edildiğine göre “Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) rükûya vardığında ellerini dizlerinin üzerine koyardı” (٣). Bundan murat, ikisi arasında hiçbir engel bulunmadığı demek değildir. Nitekim: ‘Filan kişi emirin başına ve eline buse kondurdu/öptü’ denilir; oysa sarığı başında, eli de yeninin içindedir.

أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ الْمُلَيْحِيُّ أَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النُّعَيْمِيُّ أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ أَنَا أَبُو نُعَيْمٍ أَنَا زَكَرِيَّا عَنْ عَامِرٍ عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الْمُغِيرَةِ عَنْ أَبِيهِ ﵄ قَالَ: "كُنْتُ مَعَ

Bize Abdülvâhid el-Muleyhî bildirdi; bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî bildirdi; bize Muhammed b. Yûsuf bildirdi; bize Muhammed b. İsmâîl bildirdi; bize Ebû Nuaym bildirdi; bize Zekeriyyâ, Âmir'den, [o da] Urve b. el-Mugîre'den, [o da] babasından (radıyallâhu anhümâ) anlattı; [Mugîre] şöyle dedi: “Ben [bir gece...

النَّبِيِّ ﷺ ذَاتَ لَيْلَةٍ فِي سَفَرٍ فَقَالَ: "أَمَعَكَ مَاءٌ" فَقُلْتُ: نَعَمْ، فَنَزَلَ عَنْ رَاحِلَتِهِ فَمَشَى حَتَّى تَوَارَى عَنِّي فِي سَوَادِ اللَّيْلِ، ثُمَّ جَاءَ فَأَفْرَغْتُ عَلَيْهِ مِنَ الْإِدَاوَةِ فَغَسَلَ وَجْهَهُ وَيَدَيْهِ، وَعَلَيْهِ جُبَّةٌ مِنْ صُوفٍ فَلَمْ يَسْتَطِعْ أَنْ يُخْرِجَ ذِرَاعَيْهِ مِنْهَا حَتَّى أَخْرَجَهُمَا مِنْ أَسْفَلِ الْجُبَّةِ فَغَسَلَ ذِرَاعَيْهِ، ثُمَّ مَسَحَ بِرَأْسِهِ، ثُمَّ أَهْوَيْتُ لِأَنْزِعَ خُفَّيْهِ فَقَالَ: دَعْهُمَا فَإِنِّي أَدْخَلْتُهُمَا طَاهِرَتَيْنِ"، فَمَسَحَ عَلَيْهِمَا. (١)

bir gece yolculukta Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile birlikteydim. ‘Yanında su var mı?’ buyurdu. ‘Evet’ dedim. Bineğinden indi ve gecenin karanlığında benden gözden kayboluncaya kadar yürüdü. Sonra geldi; ben de kırbadan üzerine su döktüm, o da yüzünü ve ellerini yıkadı. Üzerinde yünden bir cübbe vardı; kollarını cübbenin yenlerinden çıkaramadı, nihayet kollarını cübbenin altından çıkarıp kollarını yıkadı. Sonra başını meshetti. Ardından mestlerini çıkarmak için eğildim, fakat: ‘Onları bırak, çünkü ben ayaklarımı [mestlerin içine] abdestli olarak soktum’ buyurdu ve üzerlerine meshetti.” (١)

قَوْلُهُ تَعَالَى: {إِلَى الْكَعْبَيْنِ} فَالْكَعْبَانِ هُمَا الْعَظْمَانِ النَّاتِئَانِ مِنْ جَانِبَيِ الْقَدَمَيْنِ، وَهُمَا مُجْتَمَعُ مَفْصِلِ السَّاقِ وَالْقَدَمِ، فَيَجِبُ غَسْلُهُمَا مَعَ الْقَدَمَيْنِ كَمَا ذَكَرْنَا فِي الْمِرْفَقَيْنِ.

Allah Teâlâ'nın: {إِلَى الْكَعْبَيْنِ} “topuklara kadar” sözüne gelince; iki topuk (el-Ka'bân), iki ayağın iki yanındaki çıkıntılı iki kemiktir ve baldır ile ayağın birleştiği eklem yeridir. Dolayısıyla dirseklerde zikrettiğimiz gibi, bu iki topuğun da ayaklarla beraber yıkanması vaciptir.

وَفَرَائِضُ الْوُضُوءِ: غَسْلُ الْأَعْضَاءِ الثَّلَاثَةِ كَمَا ذَكَرَ اللَّهُ تَعَالَى، وَمَسْحُ الرَّأْسِ، وَاخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي وُجُوبِ النِّيَّةِ: فَذَهَبَ أَكْثَرُهُمْ إِلَى وُجُوبِهَا لأن الوضوء فيفتقر إِلَى النِّيَّةِ كَسَائِرِ الْعِبَادَاتِ، وَذَهَبَ بَعْضُهُمْ إِلَى أَنَّهَا غَيْرُ وَاجِبَةٍ وَهُوَ قَوْلُ الثَّوْرِيِّ وَأَصْحَابِ الرَّأْيِ.

Abdestin farzları şunlardır: Allah Teâlâ'nın zikrettiği gibi üç uzvu yıkamak ve başı meshetmektir. İlim ehli niyetin vacip oluşu konusunda ihtilaf etmiştir: Çoğunluğu vacip olduğu görüşüne varmıştır; zira abdest diğer ibadetler gibi niyete muhtaçtır. Bazıları ise vacip olmadığı görüşüne varmıştır ki bu, Sevrî ve re'y ehlinin görüşüdür.

وَاخْتَلَفُوا فِي وُجُوبِ التَّرْتِيبِ، وَهُوَ أَنْ يَغْسِلَ أَعْضَاءَهُ عَلَى الْوَلَاءِ كَمَا ذَكَرَ اللَّهُ ﵎: فَذَهَبَ جَمَاعَةٌ إِلَى وُجُوبِهِ، وَهُوَ قَوْلُ مَالِكٍ وَالشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ﵏، وَيُرْوَى ذَلِكَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ﵁.

Tertibin (sıraya uymanın) vacip olup olmadığı konusunda da ihtilaf ettiler; o da Azîz ve Celîl olan Allah'ın zikrettiği üzere uzuvlarını peş peşe [sırasıyla] yıkamasıdır: Bir grup bunun vacip olduğu görüşüne varmıştır ki bu Mâlik, Şâfiî, Ahmed ve İshâk'ın (rahimehumullâh) görüşüdür. Bu durum Ebû Hüreyre'den (radıyallâhu anh) de rivayet edilmektedir.

وَاحْتَجَّ الشَّافِعِيُّ بِقَوْلِ اللَّهِ تَعَالَى: "إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ"، (سُورَةُ الْبَقَرَةِ، ١٥٨) . وَبَدَأَ النَّبِيُّ ﷺ بِالصَّفَا، وَقَالَ: "نَبْدَأُ بِمَا بَدَأَ اللَّهُ بِهِ" (٢) وَكَذَلِكَ هَاهُنَا بَدَأَ اللَّهُ تَعَالَى بِذِكْرِ غَسْلِ الْوَجْهِ فَيَجِبُ عَلَيْنَا أَنْ نَبْدَأَ فِعْلًا بِمَا بَدَأَ اللَّهُ تَعَالَى بِهِ ذِكْرًا.

Şâfiî, Allah Teâlâ'nın: “Şüphesiz Safa ile Merve Allah'ın nişanelerindendir” (Bakara Suresi, 158) sözüyle delil getirmiştir. Nitekim Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) Safa'dan başlamış ve: “Allah'ın başladığı şeyle başlarız” buyurmuştur (٢). İşte burada da Allah Teâlâ yüzü yıkamayı zikrederek başlamıştır; bu yüzden Allah Teâlâ'nın zikretmeye başladığı şeyle bizim de fiilen başlamamız vaciptir.

وَذَهَبَ جَمَاعَةٌ إِلَى أن الترتيب ١٠٣\أسُنَّةٌ، وَقَالُوا: الْوَاوَاتُ الْمَذْكُورَةُ فِي الْآيَةِ لِلْجَمِيعِ لَا لِلتَّرْتِيبِ كَمَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: "إِنَّمَا الصَّدَقَاتُ لِلْفُقَرَاءِ وَالْمَسَاكِينِ" الْآيَةَ (سُورَةُ التَّوْبَةِ، ٦٠) ، وَاتَّفَقُوا عَلَى أَنَّهُ لَا تَجِبُ مُرَاعَاةُ التَّرْتِيبِ فِي صَرْفِ الصَّدَقَاتِ إِلَى أَهْلِ السُّهْمَانِ، وَمَنْ أَوْجَبَ التَّرْتِيبَ أَجَابَ بِأَنَّهُ لَمْ يُنْقَلْ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ رَاعَى التَّرْتِيبَ بَيْنَ أَهْلِ السُّهْمَانِ، وَفِي الْوُضُوءِ لَمْ يُنْقَلْ أَنَّهُ تَوَضَّأَ إِلَّا مُرَتِّبًا كَمَا ذَكَرَ اللَّهُ تَعَالَى، وَبَيَانُ الْكِتَابِ يُؤْخَذُ مِنَ السُّنَّةِ كَمَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: "يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ارْكَعُوا وَاسْجُدُوا" (سُورَةُ الْحَجِّ، ٧٧) ، لَمَّا قَدَّمَ ذِكْرَ الرُّكُوعِ عَلَى السُّجُودِ، وَلَمْ يُنْقَلْ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ فَعَلَ إِلَّا كَذَلِكَ

Bir grup [âlim] ise tertibin sünnet olduğu görüşüne varmış ve şöyle demişlerdir: Ayette zikredilen vâv harfleri tertip (sıra bildirmek) için değil, mutlak cem (birliktelik) içindir; nitekim Allah Teâlâ: { إِنَّمَا الصَّدَقَاتُ لِلْفُقَرَاءِ وَالْمَسَاكِينِ } “Sadakalar (zekâtlar) ancak fakirler ve yoksullar içindir...” (Tevbe Suresi, 60) ayetinde [böyle] buyurmuştur. [Âlimler], pay sahiplerine sadakaları dağıtırken sıraya riayet etmenin vacip olmadığı hususunda ittifak etmişlerdir. Tertibi vacip görenler ise şöyle cevap vermişlerdir: Peygamber'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) pay sahipleri arasında sıraya riayet ettiğine dair bir rivayet nakledilmemiştir; abdestte ise onun, Allah Teâlâ'nın zikrettiği üzere tertipli (sırasıyla) abdest aldığından başkası nakledilmemiştir. Kitab'ın açıklaması ise sünnetten alınır; nitekim Allah Teâlâ: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ارْكَعُوا وَاسْجُدُوا } “Ey iman edenler! Rükû edin ve secdeye varın” (Hac Suresi, 77) buyurduğunda rükûnun zikrini secdeden öne almıştır ve Peygamber'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) de bunu ancak bu şekilde yaptığı nakledilmiştir,

فَكَانَ مُرَاعَاةُ التَّرْتِيبِ فِيهِ وَاجِبَةً، كَذَلِكَ التَّرْتِيبُ هُنَا.

dolayısıyla onda tertibe riayet etmek vacip olmuştur; aynı şekilde burada da tertip [vaciptir].

قَوْلُهُ ﷿: {وَإِنْ كُنْتُمْ جُنُبًا فَاطَّهَّرُوا} أَيِ: اغْتَسِلُوا، أَخْبَرَنَا أَبُو الْحَسَنِ السَّرَخْسِيُّ أَنَا زَاهِرُ بْنُ أَحْمَدَ أَنَا أَبُو إِسْحَاقَ الْهَاشِمِيُّ أَنَا أَبُو مُصْعَبٍ عَنْ مَالِكٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَائِشَةَ ﵂ "أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ كَانَ إِذَا اغْتَسَلَ مِنَ الْجَنَابَةِ بَدَأَ فَغَسَلَ يَدَيْهِ، ثُمَّ تَوَضَّأَ كَمَا يَتَوَضَّأُ لِلصَّلَاةِ، ثُمَّ يُدْخِلُ أَصَابِعَهُ فِي الْمَاءِ فَيُخَلِّلُ بِهَا أُصُولَ شَعْرِهِ، ثُمَّ يَصُبُّ عَلَى رَأْسِهِ ثَلَاثَ غَرْفَاتٍ بِيَدَيْهِ، ثُمَّ يُفِيضُ الْمَاءَ عَلَى جِلْدِهِ كُلِّهِ" (١)

Azîz ve Celîl olan [Allah]'ın: {وَإِنْ كُنْتُمْ جُنُبًا فَاطَّهَّرُوا} “Eğer cünüp iseniz iyice temizlenin (yıkanın)” sözü; yani boy abdesti (gusül) alın [demektir]. Bize Ebü'l-Hasen es-Serahsî bildirdi; bize Zâhir b. Ahmed bildirdi; bize Ebû İshâk el-Hâşimî bildirdi; bize Ebû Mus'ab, Mâlik'ten, [o] Hişâm b. Urve'den, [o] babasından, [o da] Âişe'den (radıyallâhu anhâ) bildirdi: “Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) cünüplükten dolayı gusledeceği zaman [önce] ellerini yıkayarak başlar, sonra namaz için abdest alır gibi abdest alır, sonra parmaklarını suya daldırıp onlarla saç diplerini hilallerdi. Sonra iki eliyle başına üç avuç su döker, ardından da bütün tenine suyu akıtırdı.” (١)

قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضَى أَوْ عَلَى سَفَرٍ أَوْ جَاءَ أَحَدٌ مِنْكُمْ مِنَ الْغَائِطِ أَوْ لَامَسْتُمُ النِّسَاءَ فَلَمْ تَجِدُوا مَاءً فَتَيَمَّمُوا صَعِيدًا طَيِّبًا فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ وَأَيْدِيكُمْ مِنْهُ} فِيهِ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّهُ يَجِبُ مَسْحُ الْوَجْهِ وَالْيَدَيْنِ بِالصَّعِيدِ وَهُوَ التُّرَابُ، {مَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيَجْعَلَ عَلَيْكُمْ} بِمَا فَرَضَ عَلَيْكُمْ مِنَ الْوُضُوءِ وَالْغُسْلِ وَالتَّيَمُّمِ، {مِنْ حَرَجٍ} ضِيقٍ، {وَلَكِنْ يُرِيدُ لِيُطَهِّرَكُمْ} مِنَ الْأَحْدَاثِ وَالْجَنَابَاتِ وَالذُّنُوبِ، {وَلِيُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ} قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ كَعْبٍ الْقُرَظِيُّ: إِتْمَامُ النِّعْمَةِ تَكْفِيرُ الْخَطَايَا بِالْوُضُوءِ كَمَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: "لِيَغْفِرَ لَكَ اللَّهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِكَ وَمَا تَأَخَّرَ" (سُورَةُ الْفَتْحِ، ٢) ، فَجَعَلَ تَمَامَ نِعْمَتِهِ غُفْرَانَ ذُنُوبِهِ.

Allah Teâlâ'nın: {وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضَى أَوْ عَلَى سَفَرٍ أَوْ جَاءَ أَحَدٌ مِنْكُمْ مِنَ الْغَائِطِ أَوْ لَامَسْتُمُ النِّسَاءَ فَلَمْ تَجِدُوا مَاءً فَتَيَمَّمُوا صَعِيدًا طَيِّبًا فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ وَأَيْدِيكُمْ مِنْهُ} “Eğer hasta iseniz veya yolculukta bulunursanız yahut biriniz abdest bozmaktan gelmişse ya da kadınlara dokunmuşsanız da su bulamamışsanız, o zaman temiz bir toprağa yönelin; yüzlerinizi ve ellerinizi ondan meshedin” sözünde; yüzün ve ellerin saîd ile —ki o topraktır— meshedilmesinin vacip olduğuna delil vardır. {مَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيَجْعَلَ عَلَيْكُمْ} “Allah size yüklemek istemez” abdest, gusül ve teyemmümden üzerinize farz kıldığı şeylerle, {مِنْ حَرَجٍ} “hiçbir güçlük” darlık, {وَلَكِنْ يُرِيدُ لِيُطَهِّرَكُمْ} “fakat sizi tertemiz kılmak ister” hadeslerden (abdestsizlikten), cünüplüklerden ve günahlardan, {وَلِيُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ} “ve üzerinizdeki nimetini tamamlamak [ister], umulur ki şükredersiniz”. Muhammed b. Ka'b el-Kurazî şöyle demiştir: Nimetin tamamlanması, abdest sebebiyle günahların bağışlanmasıdır; nitekim Allah Teâlâ: “Ta ki Allah senin geçmiş ve gelecek günahlarını bağışlasın” (Fetih Suresi, 2) buyurmuş ve nimetinin tamamlanmasını onun günahlarının bağışlanması kılmıştır.

أَخْبَرَنَا أَبُو الْحَسَنِ عَبْدُ الْوَهَّابِ بْنُ مُحَمَّدٍ الْكِسَائِيُّ أَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ أَحْمَدَ الْخَلَّالُ أَنَا أَبُو الْعَبَّاسِ الْأَصَمُّ أَنَا الرَّبِيعُ أَنَا الشَّافِعِيُّ أَنَا سُفْيَانُ عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ حُمْرَانَ: أَنَّ عُثْمَانَ تَوَضَّأَ بِالْمَقَاعِدِ ثَلَاثًا ثَلَاثًا ثُمَّ قَالَ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: "مَنْ تَوَضَّأَ وُضُوئِي هَذَا خَرَجَتْ خَطَايَاهُ مِنْ وَجْهِهِ وَيَدَيْهِ وَرِجْلَيْهِ" (٢) .

Bize Ebü'l-Hasen Abdülvehhâb b. Muhammed el-Kisâî bildirdi; bize Abdülazîz b. Ahmed el-Hallâl bildirdi; bize Ebü'l-Abbâs el-Esam bildirdi; bize er-Rebî' bildirdi; bize eş-Şâfiî bildirdi; bize Süfyân, Hişâm b. Urve'den, [o] babasından, [o da] Humrân'dan bildirdi: Osman Makâid denilen yerde [uzuvlarını] üçer üçer [yıkayarak] abdest aldı, sonra şöyle dedi: Resûlullah'ı (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyururken işittim: “Kim benim şu abdestim gibi abdest alırsa, hataları yüzünden, ellerinden ve ayaklarından çıkar.” (٢)

أَخْبَرَنَا أَبُو الْحَسَنِ السَّرَخْسِيُّ أَنَا زَاهِرُ بْنُ أَحْمَدَ أَبُو إِسْحَاقَ الْهَاشِمِيُّ أَنَا أَبُو مُصْعَبٍ عَنْ مَالِكٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ حُمْرَانَ مَوْلَى عُثْمَانَ: أَنَّ عُثْمَانَ بْنَ عَفَّانَ ﵁ جَلَسَ عَلَى الْمَقَاعِدِ يَوْمًا فَجَاءَهُ الْمُؤَذِّنُ فَآذَنَهُ بِصَلَاةِ الْعَصْرِ فَدَعَا بِمَاءٍ فَتَوَضَّأَ، ثُمَّ قَالَ: وَاللَّهِ لَأُحَدِّثَنَّكُمْ حَدِيثًا لَوْلَا

Bize Ebü'l-Hasen es-Serahsî bildirdi; bize Zâhir b. Ahmed Ebû İshâk el-Hâşimî bildirdi; bize Ebû Mus'ab, Mâlik'ten, [o] Hişâm b. Urve'den, [o] babasından, [o da] Osman'ın âzatlısı Humrân'dan bildirdi: Osman b. Affân (radıyallâhu anh) bir gün Makâid üzerine oturdu. Müezzin ona gelip ikindi namazını bildirdi. Bunun üzerine su isteyip abdest aldı. Sonra şöyle dedi: “Vallahi size bir hadis rivayet edeceğim ki eğer

آيَةٌ فِي كِتَابِ اللَّهِ مَا حَدَّثْتُكُمُوهُ، ثُمَّ قَالَ إِنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: "مَا مِنَ امْرِئٍ [مُسْلِمٍ] (١) يَتَوَضَّأُ فَيُحْسِنُ وُضُوءَهُ ثُمَّ يُصَلِّي الصَّلَاةَ إِلَّا غُفِرَ لَهُ مَا بَيْنَهُ وَبَيْنَ الصَّلَاةِ الْأُخْرَى حَتَّى يُصَلِّيَهَا" قَالَ مَالِكٌ: أَرَاهُ يُرِيدُ هَذِهِ الْآيَةَ {وَأَقِمِ الصَّلَاةَ لِذِكْرِي} (٢) وَرَوَاهُ ابْنُ شِهَابٍ (٣) وَقَالَ عُرْوَةُ: الْآيَةُ "إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ مَا أَنْزَلْنَا مِنَ الْبَيِّنَاتِ" (سُورَةُ الْبَقَرَةِ، ١٥٩) .

Allah'ın Kitabı'nda bir ayet olmasaydı onu size rivayet etmezdim.’ Sonra dedi ki: Resûlullah'ı (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyururken işittim: “Bir [Müslüman] (١) kişi yoktur ki abdest alıp abdestini güzelce alsın, sonra namazı kılsın da o namaz ile diğer namaz arasındaki [günahları], o namazı kılıncaya kadar bağışlanmış olmasın.” Mâlik dedi ki: Zannedersem o, şu ayeti kastediyor: {وَأَقِمِ الصَّلَاةَ لِذِكْرِي} “Beni anmak için namaz kıl” (٢). Bunu İbn Şihâb da rivayet etmiştir (٣). Urve ise dedi ki: O ayet: “İndirdiğimiz açık delilleri gizleyenler...” (Bakara Suresi, 159) ayetidir.

أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ الْمُلَيْحِيُّ أَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النُّعَيْمِيُّ أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ أَنَا يَحْيَى بْنُ بُكَيْرٍ أَنَا اللَّيْثُ عَنْ خَالِدٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي هِلَالٍ عَنْ نُعَيْمٍ الْمُجَمَّرِ قَالَ رَقِيتُ مَعَ أَبِي هُرَيْرَةَ ﵁ عَلَى ظَهْرِ الْمَسْجِدِ، فَتَوَضَّأَ قَالَ: إِنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: "إِنَّ أُمَّتِي يُدْعَوْنَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ غُرًّا مُحَجَّلِينَ مِنْ آثَارِ الْوُضُوءِ، فَمَنِ اسْتَطَاعَ أَنْ يُطِيلَ مِنْكُمْ غُرَّتَهُ فَلْيَفْعَلْ" (٤) .

Bize Abdülvâhid el-Muleyhî bildirdi; bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî bildirdi; bize Muhammed b. Yûsuf bildirdi; bize Muhammed b. İsmâîl bildirdi; bize Yahyâ b. Bükeyr bildirdi; bize Leys, Hâlid'den, [o] Saîd b. Ebî Hilâl'den, [o da] Nuaym el-Mücmir'den bildirdi, şöyle dedi: Ebû Hüreyre (radıyallâhu anh) ile birlikte mescidin damına çıktım. Abdest aldı ve şöyle dedi: Şüphesiz Resûlullah'ı (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyururken işittim: “Şüphesiz benim ümmetim, kıyamet gününde abdest izlerinden dolayı yüzleri nurlu, el ve ayakları ak pak (ğurrâ-muhaccelîn) olarak çağrılacaklardır. Artık sizden kim bu parlaklığını uzatmaya güç yetirebilirse bunu yapsın.” (٤)

{وَاذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَمِيثَاقَهُ الَّذِي وَاثَقَكُمْ بِهِ إِذْ قُلْتُمْ سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ (٧) يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا قَوَّامِينَ لِلَّهِ شُهَدَاءَ بِالْقِسْطِ وَلَا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ عَلَى أَلَّا تَعْدِلُوا اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوَى وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ (٨) وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَأَجْرٌ عَظِيمٌ (٩) }

{وَاذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَمِيثَاقَهُ الَّذِي وَاثَقَكُمْ بِهِ إِذْ قُلْتُمْ سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ (٧) يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا قَوَّامِينَ لِلَّهِ شُهَدَاءَ بِالْقِسْطِ وَلَا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ عَلَى أَلَّا تَعْدِلُوا اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوَى وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ (٨) وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَأَجْرٌ عَظِيمٌ (٩) } “Allah'ın üzerinizdeki nimetini ve 'İşittik ve itaat ettik' dediğinizde sizden aldığı sağlam sözü (ahdi) hatırlayın. Allah'tan korkup sakının; şüphesiz Allah, göğüslerin özünü (kalplerde olanı) hakkıyla bilendir. (7) Ey iman edenler! Allah için hakkı ayakta tutanlar, adaletle şahitlik edenler olun. Bir kavme olan kininiz sizi adaletsiz davranmaya sevk etmesin. Adaletli olun; o, takvaya daha yakındır. Allah'tan korkup sakının; şüphesiz Allah yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır. (8) Allah, iman edip salih amel işleyenlere vadetmiştir; onlar için bir bağışlanma ve büyük bir mükâfat vardır. (9)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَاذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ} يَعْنِي: النِّعَمَ كُلَّهَا، {وَمِيثَاقَهُ الَّذِي وَاثَقَكُمْ بِهِ} عَهْدَهُ الَّذِي عَاهَدَكُمْ بِهِ أَيُّهَا الْمُؤْمِنُونَ، {إِذْ قُلْتُمْ سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا} وَذَلِكَ حِينَ بَايَعُوا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ عَلَى السَّمْعِ وَالطَّاعَةِ فِيمَا أَحَبُّوا وَكَرِهُوا، وَهُوَ قَوْلُ أَكْثَرِ الْمُفَسِّرِينَ، وَقَالَ مُجَاهِدٌ وَمُقَاتِلٌ: يَعْنِي الْمِيثَاقَ الَّذِي أُخِذَ عَلَيْهِمْ حِينَ أَخْرَجَهُمْ مِنْ صُلْبِ آدَمَ ﵇، {وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ} بِمَا فِي الْقُلُوبِ مِنْ خَيْرٍ وَشَرٍّ.

Allah Teâlâ'nın: {وَاذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ} “Allah'ın üzerinizdeki nimetini hatırlayın” sözü; yani bütün nimetleri [hatırlayın demektir]. {وَمِيثَاقَهُ الَّذِي وَاثَقَكُمْ بِهِ} “ve O'na verdiğiniz sözü (misakı da hatırlayın)”; [yani] ey müminler, sizinle yaptığı ahdini [hatırlayın]. {إِذْ قُلْتُمْ سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا} “hani 'İşittik ve itaat ettik' demiştiniz”; bu, hoşlandıkları ve hoşlanmadıkları hususlarda dinleyip itaat etmek üzere Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e biat ettikleri zamandır. Bu, müfessirlerin çoğunun görüşüdür. Mücâhid ve Mukātil ise şöyle demiştir: [Burada] Âdem (aleyhisselâm)'ın sulbünden onları çıkardığı vakit kendilerinden alınan misak kastedilmektedir. {وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ} “Allah'tan sakının; şüphesiz Allah, göğüslerin özünü hakkıyla bilendir”; [yani] kalplerde bulunan hayır ve şerri [hakkıyla bilendir].

قَوْلُهُ تَعَالَى: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا قَوَّامِينَ لِلَّهِ شُهَدَاءَ بِالْقِسْطِ} أَيْ: كُونُوا قَائِمِينَ بِالْعَدْلِ [قَوَّالِينَ] (١) بِالصِّدْقِ، أَمَرَهُمْ بِالْعَدْلِ وَالصِّدْقِ فِي أَفْعَالِهِمْ وَأَقْوَالِهِمْ، {وَلَا يَجْرِمَنَّكُمْ} وَلَا يَحْمِلَنَّكُمْ، {شَنَآنُ قَوْمٍ} بُغْضُ قَوْمٍ، {عَلَى أَلَّا تَعْدِلُوا} أَيْ: عَلَى تَرْكِ الْعَدْلِ فِيهِمْ لِعَدَاوَتِهِمْ. ثُمَّ قَالَ: {اعْدِلُوا} يَعْنِي: فِي أَوْلِيَائِكُمْ وَأَعْدَائِكُمْ، {هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوَى} يَعْنِي: إِلَى التَّقْوَى، {وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ}

Allah Teâlâ'nın: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا قَوَّامِينَ لِلَّهِ شُهَدَاءَ بِالْقِسْطِ} “Ey iman edenler! Allah için hakkı ayakta tutanlar, adaletle şahitlik edenler olun” sözü; yani adaletle hareket edenler, doğrulukla [söyleyenler] (١) olun [demektir]. Fiillerinde ve sözlerinde adaleti ve doğruluğu onlara emretmiştir. {وَلَا يَجْرِمَنَّكُمْ} “sizi sevk etmesin” sizi sürüklemesin, {شَنَآنُ قَوْمٍ} “bir kavme olan kin / nefret” bir topluluğa olan düşmanlık, {عَلَى أَلَّا تَعْدِلُوا} “adaletsiz davranmaya” yani aralarındaki düşmanlıktan ötürü onlara karşı adaleti terk etmeye [sizi sevk etmesin]. Sonra buyurdu ki: {اعْدِلُوا} “Adaletli olun” yani dostlarınıza ve düşmanlarınıza karşı [adaletli olun], {هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوَى} “o, takvaya daha yakındır” yani takvaya [daha yakındır], {وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ} “Allah'tan korkup sakının; şüphesiz Allah, yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır”.

{وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَأَجْرٌ عَظِيمٌ} وَهَذَا فِي مَوْضِعِ النَّصْبِ؛ لِأَنَّ فِعْلَ الْوَعْدِ وَاقِعٌ عَلَى الْمَغْفِرَةِ، وَرَفْعُهَا عَلَى تَقْدِيرٍ أَيْ: وَقَالَ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَأَجْرٌ عَظِيمٌ.

{وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَأَجْرٌ عَظِيمٌ} “Allah iman edip salih amel işleyenlere söz vermiştir: Onlar için bir bağışlanma ve büyük bir mükâfat vardır.” Bu [cümle] nasb mahalindedir; çünkü vaat fiili mağfiret üzerine vâki olmuştur. Onun merfû olması ise bir takdire göredir; yani: “[Allah] onlara: 'Bir bağışlanma ve büyük bir mükâfat vardır' buyurdu” [takdirindedir].

{وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآيَاتِنَا أُولَئِكَ أَصْحَابُ الْجَحِيمِ (١٠) يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ هَمَّ قَوْمٌ أَنْ يَبْسُطُوا إِلَيْكُمْ أَيْدِيَهُمْ فَكَفَّ أَيْدِيَهُمْ عَنْكُمْ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ (١١) }

{وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآيَاتِنَا أُولَئِكَ أَصْحَابُ الْجَحِيمِ (١٠) يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ هَمَّ قَوْمٌ أَنْ يَبْسُطُوا إِلَيْكُمْ أَيْدِيَهُمْ فَكَفَّ أَيْدِيَهُمْ عَنْكُمْ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ (١١) } “İnkâr edip ayetlerimizi yalanlayanlar ise, işte onlar cehennemliklerdir. (10) Ey iman edenler! Allah'ın üzerinizdeki nimetini hatırlayın; hani bir topluluk size el uzatmaya (saldırmaya) yeltenmişti de O, onların ellerini sizden çekmişti (engellemişti). Allah'tan korkup sakının ve müminler yalnız Allah'a tevekkül etsinler. (11)”

قَوْلُهُ ﷿: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ} بِالدَّفْعِ عَنْكُمْ، {إِذْ هَمَّ قَوْمٌ أَنْ يَبْسُطُوا إِلَيْكُمْ أَيْدِيَهُمْ} بِالْقَتْلِ.

Azîz ve Celîl olan [Allah]'ın: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ} “Ey iman edenler! Allah'ın üzerinizdeki nimetini hatırlayın” sözü; [kötülüğü] sizden savmasıyla, {إِذْ هَمَّ قَوْمٌ أَنْ يَبْسُطُوا إِلَيْكُمْ أَيْدِيَهُمْ} “hani bir topluluk size el uzatmaya yeltenmişti” öldürmek için [yeltenmişti].

قَالَ قَتَادَةُ: نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ وَرَسُولُ اللَّهِ ﷺ بِبَطْنِ نَخْلٍ فَأَرَادَ بَنُو ثَعْلَبَةَ وَبَنُو مُحَارِبٍ أَنْ يَفْتِكُوا بِهِ وَبِأَصْحَابِهِ إِذَا اشْتَغَلُوا بِالصَّلَاةِ فَأَطْلَعَ اللَّهُ ﵎ نَبِيَّهُ عَلَى ذَلِكَ، وَأَنْزَلَ اللَّهُ صَلَاةَ الْخَوْفِ (١) .

Katâde dedi ki: Bu ayet, Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) Batn-ı Nahle'de iken indi. Sa'lebeoğulları ve Muhâriboğulları, onlar namazla meşgul olduklarında ona ve ashabına baskın yapıp öldürmek istemişlerdi. Azîz ve Celîl olan Allah, Peygamberini bu durumdan haberdar etti ve Allah korku namazını indirdi (١).

وَقَالَ الْحَسَنُ: كَانَ النَّبِيُّ ﷺ مُحَاصِرًا غَطْفَانَ بِنَخْلٍ، فَقَالَ رَجُلٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ: هَلْ لَكَمَ فِي أَنْ أَقْتُلَ مُحَمَّدًا؟ قَالُوا: وَكَيْفَ تَقْتُلُهُ؟ قَالَ: أَفْتِكُ بِهِ، قَالُوا: وَدِدْنَا أَنَّكَ قَدْ فَعَلْتَ ذَلِكَ، فَأَتَى النَّبِيَّ ﷺ وَالنَّبِيُّ ﷺ مُتَقَلِّدٌ سَيْفَهُ، فَقَالَ: يَا مُحَمَّدُ أَرِنِي سَيْفَكَ فَأَعْطَاهُ إِيَّاهُ فَجَعَلَ الرَّجُلُ يَهُزُّ السَّيْفَ وَيَنْظُرُ مَرَّةً إِلَى السَّيْفِ وَمَرَّةً إِلَى النَّبِيِّ ﷺ، وَقَالَ: مَنْ يَمْنَعُكَ مِنِّي يَا مُحَمَّدُ؟ قَالَ: اللَّهُ، فَتَهَدَّدَهُ أَصْحَابُ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَشَامَ السَّيْفَ وَمَضَى، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى هَذِهِ الْآيَةَ .

Hasan [el-Basrî] şöyle dedi: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, Nahle'de Gatafân'ı kuşatmıştı. Müşriklerden bir adam: “Muhammed'i öldürmeme ne dersiniz?” dedi. Onlar: “Onu nasıl öldüreceksin?” dediler. [O da]: “Ona ansızın baskın yapıp öldüreceğim.” dedi. Onlar: “Bunu yapmanı çok isterdik.” dediler. Bunun üzerine [o adam], Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem kılıcını kuşanmış vaziyetteyken yanına geldi ve: “Ey Muhammed! Kılıcını bana göster.” dedi. [Resûlullah] onu kendisine verdi. Adam kılıcı sallamaya ve bir kılıca bir de Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e bakmaya başladı. Ardından: “Ey Muhammed! Seni benden kim koruyacak?” dedi. [Resûlullah]: “Allah!” buyurdu. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabı adamı tehdit etti; o da kılıcı kınına sokup gitti. Bunun üzerine Yüce Allah bu ayeti indirdi.

وَقَالَ مُجَاهِدٌ وَعِكْرِمَةُ وَالْكَلْبِيُّ وَابْنُ يَسَارٍ عَنْ رِجَالِهِ: بَعَثَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ الْمُنْذِرَ بْنَ عَمْرٍو السَّاعِدِيَّ، وَهُوَ أَحَدُ النُّقَبَاءُ لَيْلَةَ الْعَقَبَةِ، فِي ثَلَاثِينَ رَاكِبًا مِنَ الْمُهَاجِرِينَ وَالْأَنْصَارِ إِلَى بَنِي عَامِرِ بْنِ صَعْصَعَةَ، فَخَرَجُوا فَلَقَوْا عَامِرَ بْنَ الطُّفَيْلِ عَلَى بِئْرِ مَعُونَةَ، وَهِيَ مِنْ مِيَاهِ بَنِي عَامِرٍ، فَاقْتَتَلُوا، فَقُتِلَ الْمُنْذِرُ بْنُ عَمْرٍو وَأَصْحَابُهُ إِلَّا ثَلَاثَةَ نَفَرٍ كَانُوا فِي طَلَبِ ضَالَّةٍ لَهُمْ، أَحَدُهُمْ عَمْرُو بْنُ أُمَيَّةَ الضَّمْرِيُّ، فَلَمْ يَرُعْهُمْ إِلَّا الطَّيْرُ تَحُومُ فِي السَّمَاءِ، يَسْقُطُ مِنْ بَيْنِ خَرَاطِيمِهَا عَلَقُ الدَّمِ، فَقَالَ أَحَدُ النَّفَرِ: قُتِلَ أَصْحَابُنَا، ثُمَّ تَوَلَّى يَشْتَدُّ حَتَّى لَقِيَ رَجُلًا فَاخْتَلَفَا ضَرْبَتَيْنِ فَلَمَّا خَالَطَتْهُ الضَّرْبَةُ رَفْعَ [رَأَسَهُ] (١) إِلَى السَّمَاءِ وَفَتَحَ عَيْنَيْهِ وَقَالَ: اللَّهُ أَكْبَرُ الْجَنَّةُ وَرَبِّ الْعَالَمِينَ، فَرَجَعَ صَاحِبَاهُ فَلَقِيَا رَجُلَيْنِ مِنْ بَنِي سَلِيمٍ وَكَانَ بَيْنَ النَّبِيِّ ﷺ وَبَيْنَ قَوْمِهِمَا مُوَادَعَةٌ، فَانْتَسَبَا لَهُمَا إِلَى بَنِي عَامِرٍ فَقَتْلَاهُمَا وَقَدِمَ قَوْمُهُمَا إِلَى النَّبِيِّ ﷺ يَطْلُبُونَ الدِّيَةَ، فَخَرَجَ وَمَعَهُ أَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ وَعُثْمَانُ وَعَلِيٌّ وَطَلْحَةُ وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَوْفٍ ﵃، حَتَّى دَخَلُوا عَلَى كَعْبِ بْنِ الْأَشْرَفِ وَبَنِي النَّضِيرِ يَسْتَعِينُهُمْ فِي عَقْلِهِمَا، وَكَانُوا قَدْ عَاهَدُوا النَّبِيَّ ﷺ عَلَى تَرْكِ الْقِتَالِ وَعَلَى أَنْ يُعِينُوهُ فِي الدِّيَاتِ، قَالُوا: نَعَمْ يَا أَبَا الْقَاسِمِ قَدْ آنَ لَكَ أَنْ تَأْتِيَنَا وَتَسْأَلَنَا حَاجَةً اجْلِسْ حَتَّى نُطْعِمَكَ وَنُعْطِيَكَ الذي سألته ١٠٣/ب فَجَلَسَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَأَصْحَابُهُ، فَخَلَا بَعْضُهُمْ بِبَعْضٍ وَقَالُوا: إِنَّكُمْ لَنْ تَجِدُوا مُحَمَّدًا أَقْرَبَ مِنْهُ الْآنَ فَمَنْ يَظْهَرُ عَلَى هَذَا الْبَيْتِ فَيَطْرَحُ عَلَيْهِ صَخْرَةً فَيُرِيحُنَا مِنْهُ؟ فَقَالَ عُمَرُ بْنُ جَحَّاشٍ: أَنَا، فَجَاءَ إِلَى رَحًى عَظِيمَةٍ لِيَطْرَحَهَا عَلَيْهِ فَأَمْسَكَ اللَّهُ تَعَالَى يَدَهُ وَجَاءَ جِبْرِيلُ وَأَخْبَرَهُ، فَخَرَجَ النَّبِيُّ ﷺ رَاجِعًا إِلَى الْمَدِينَةِ ثُمَّ دَعَا عَلِيًّا فَقَالَ: لَا تَبْرَحْ مَقَامَكَ، فَمَنْ خَرَجَ عَلَيْكَ مِنْ أَصْحَابِي فَسَأَلَكَ عَنِّي فَقُلْ: تَوَجَّهَ إِلَى الْمَدِينَةِ، فَفَعَلَ ذَلِكَ عَلِيٌّ ﵁ حَتَّى تَنَاهَوْا إِلَيْهِ ثُمَّ تَبِعُوهُ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى هَذِهِ الْآيَةَ وَقَالَ: {فَكَفَّ أَيْدِيَهُمْ عَنْكُمْ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ} (٢) .

Mücâhid, İkrime, Kelbî ve İbn Yesâr —kendi ravilerinden rivayetle— şöyle dediler: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem), Akabe gecesi nakîblerinden biri olan Münzir b. Amr es-Sâidî'yi, Muhacirler ve Ensardan oluşan otuz süvariyle Âmir b. Sa'saa oğullarına gönderdi. Yola çıktılar ve Bi'r-i Maûne'de —ki orası Âmiroğullarının sularındandır— Âmir b. et-Tufeyl ile karşılaştılar. Çarpıştılar; yitiklerini aramakta olan üç kişi hariç Münzir b. Amr ve arkadaşları şehit edildi. O üç kişiden biri Amr b. Ümeyye ed-Damrî idi. Gökyüzünde dönüp duran ve gagalarından kan pıhtısı damlayan kuşlardan başka hiçbir şey onları ürkütmemişti. O üç kişiden biri: ‘Arkadaşlarımız öldürüldü’ dedi, sonra hızla koşup gitti, nihayet bir adamla karşılaştı ve karşılıklı iki darbe vurdular. Darbe ona isabet edince [başını] (١) göğe kaldırdı, gözlerini açtı ve: ‘Allahu ekber! Âlemlerin Rabbine andolsun ki cennet [benimdir]!’ dedi. İki arkadaşı ise geri döndü; Süleymoğullarından iki adamla karşılaştılar. Oysa Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile onların kavmi arasında bir barış antlaşması vardı; fakat bu iki adam kendilerini Âmiroğullarından tanıttılar, onlar da bu iki adamı öldürdüler. Bunun üzerine o iki kişinin kavmi diyet istemek üzere Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) geldi. O da yanına Ebû Bekir, Ömer, Osman, Ali, Talha ve Abdurrahman b. Avf'ı (radıyallâhu anhüm) alarak çıktı; nihayet o ikisinin diyetinde kendilerine yardım etmelerini istemek üzere Ka'b b. el-Eşref ile Nadîroğullarının yanına girdiler. Onlar Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile savaşmamak ve diyetlerde ona yardım etmek üzere antlaşma yapmışlardı. ‘Evet, ey Ebe'l-Kâsım! Bize gelip bir ihtiyaç istemenin vakti gelmişti; otur da sana yemek yedirelim ve istediğini sana verelim’ dediler ١٠٣/b. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ve ashabı oturdu. Bunun üzerine onlar birbirleriyle baş başa kalıp: ‘Muhammed'i hiçbir zaman şu andakinden daha yakın bulamazsınız; şu evin üstüne çıkıp üzerine bir kaya fırlatacak ve bizi ondan kurtaracak kim var?’ dediler. Amr b. Cahhâş: ‘Ben yaparım’ dedi ve üzerine fırlatmak için büyük bir değirmen taşının yanına geldi. Fakat Allah Teâlâ onun elini tuttu (engelledi) ve Cibrîl gelip Peygamber'e haber verdi. Bunun üzerine Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) Medine'ye dönmek üzere yola çıktı. Sonra Ali'yi çağırıp: ‘Yerinden ayrılma; ashabımdan kim senin yanına çıkıp beni sorarsa: 'Medine'ye yöneldi' de’ buyurdu. Ali (radıyallâhu anh) de onlar kendisine ulaşıncaya kadar öyle yaptı; sonra onun peşinden gittiler. Bunun üzerine Allah Teâlâ bu ayeti indirdi ve: {فَكَفَّ أَيْدِيَهُمْ عَنْكُمْ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ} “O, onların ellerini sizden çekti (engelledi). Allah'tan korkup sakının ve müminler yalnız Allah'a tevekkül etsinler” buyurdu (٢).

{وَلَقَدْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَبَعَثْنَا مِنْهُمُ اثْنَيْ عَشَرَ نَقِيبًا وَقَالَ اللَّهُ إِنِّي مَعَكُمْ لَئِنْ أَقَمْتُمُ الصَّلَاةَ وَآتَيْتُمُ الزَّكَاةَ وَآمَنْتُمْ بِرُسُلِي وَعَزَّرْتُمُوهُمْ وَأَقْرَضْتُمُ اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا لَأُكَفِّرَنَّ عَنْكُمْ سَيِّئَاتِكُمْ وَلَأُدْخِلَنَّكُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ فَمَنْ كَفَرَ بَعْدَ ذَلِكَ مِنْكُمْ فَقَدْ ضَلَّ سَوَاءَ السَّبِيلِ (١٢) }

{وَلَقَدْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَبَعَثْنَا مِنْهُمُ اثْنَيْ عَشَرَ نَقِيبًا وَقَالَ اللَّهُ إِنِّي مَعَكُمْ لَئِنْ أَقَمْتُمُ الصَّلَاةَ وَآتَيْتُمُ الزَّكَاةَ وَآمَنْتُمْ بِرُسُلِي وَعَزَّرْتُمُوهُمْ وَأَقْرَضْتُمُ اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا لَأُكَفِّرَنَّ عَنْكُمْ سَيِّئَاتِكُمْ وَلَأُدْخِلَنَّكُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ فَمَنْ كَفَرَ بَعْدَ ذَلِكَ مِنْكُمْ فَقَدْ ضَلَّ سَوَاءَ السَّبِيلِ (١٢) } “Andolsun ki Allah, İsrailoğullarından kesin söz (misak) almıştı ve onlardan on iki nakîb (temsilci/önder) göndermiştik. Allah şöyle demişti: 'Şüphesiz ben sizinle beraberim. Andolsun, eğer namazı dosdoğru kılar, zekâtı verir, peygamberlerime inanır, onlara yardım edip saygı gösterir ve Allah'a güzel bir borç verirseniz, mutlaka sizin kötülüklerinizi örterim ve sizi altından ırmaklar akan cennetlere koyarım. Artık bundan sonra sizden kim inkâr ederse, şüphesiz o doğru yoldan sapmış olur.' (12)”

قَوْلُهُ ﷿: {وَلَقَدْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَبَعَثْنَا مِنْهُمُ اثْنَيْ عَشَرَ نَقِيبًا} وَذَلِكَ أَنَّ اللَّهَ ﷿ وَعَدَ مُوسَى ﵇ أَنْ يُورِثَهُ وَقَوْمَهُ الْأَرْضَ الْمُقَدَّسَةَ وَهِيَ الشَّامُ، وَكَانَ يَسْكُنُهَا الْكَنْعَانِيُّونَ الْجَبَّارُونَ، فَلَمَّا اسْتَقَرَّتْ لِبَنِي إِسْرَائِيلَ الدَّارُ بِمِصْرَ أَمَرَهُمُ اللَّهُ تَعَالَى بِالسَّيْرِ إِلَى أَرْيَحَاءَ مِنْ أَرْضِ الشَّامِ وَهِيَ الْأَرْضُ الْمُقَدَّسَةُ، وَكَانَتْ لَهَا أَلْفُ قَرْيَةٍ فِي كُلِّ قَرْيَةٍ أَلْفُ بُسْتَانٍ، وَقَالَ: يَا مُوسَى إِنِّي كَتَبْتُهَا لَكُمْ دَارًا وَقَرَارًا فَاخْرُجْ إِلَيْهَا وَجَاهِدْ مَنْ فِيهَا مِنَ الْعَدُوِّ فَإِنِّي نَاصِرُكَ عَلَيْهِمْ، وَخُذْ مِنْ قَوْمِكَ اثْنَيْ عَشَرَ نَقِيبًا

Azîz ve Celîl olan Allah'ın şu âyeti: {وَلَقَدْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَبَعَثْنَا مِنْهُمُ اثْنَيْ عَشَرَ نَقِيبًا} “Andolsun ki Allah, İsrailoğullarından kesin söz almıştı ve onlardan on iki nakîb (temsilci) göndermiştik.” Bunun sebebi şudur: Azîz ve Celîl olan Allah, Mûsâ'ya (aleyhisselâm) mukaddes toprağı —ki orası Şam'dır— kendisine ve kavmine miras kılacağını vadetmişti. Orada zorba Kenanlılar oturuyordu. İsrailoğulları Mısır'da yerleşik düzene geçince Yüce Allah onlara Şam topraklarından Eriha'ya —ki orası mukaddes topraktır— doğru yürümelerini emretti. O beldenin bin köyü, her köyünde de bin bahçesi vardı. [Allah] şöyle buyurdu: "Ey Mûsâ! Şüphesiz ben orayı size bir yurt ve yerleşim yeri olarak takdir ettim (yazdım). Artık oraya çık ve içindeki düşmanla cihad et; muhakkak ki ben onlara karşı sana yardım edeceğim. Kavminden on iki nakîb (temsilci) al..."

مِنْ كُلِّ سِبْطٍ نَقِيبًا يَكُونُ كَفِيلًا عَلَى قَوْمِهِ بِالْوَفَاءِ مِنْهُمْ عَلَى مَا أُمِرُوا بِهِ، فَاخْتَارَ مُوسَى النُّقَبَاءَ وَسَارَ مُوسَى بِبَنِي إِسْرَائِيلَ حَتَّى قَرُبُوا مِنْ أَرْيَحَاءَ فَبَعَثَ هَؤُلَاءِ النُّقَبَاءَ يَتَجَسَّسُونَ لَهُ الْأَخْبَارَ وَيَعْلَمُونَ عِلْمَهَا، فَلَقِيَهُمْ رَجُلٌ مِنَ الْجَبَابِرَةِ يُقَالُ لَهُ عُوجُ بن عُنُقٍ، وَكَانَ طُولُهُ ثلاثة آلاف وثلثمائة وثلاث وَثَلَاثِينَ ذِرَاعًا وَثُلُثَ ذِرَاعٍ، وَكَانَ يَحْتَجِرُ بِالسَّحَابِ وَيَشْرَبُ مِنْهُ وَيَتَنَاوَلُ الْحُوتَ مِنْ قَرَارِ الْبَحْرِ فَيَشْوِيهِ بِعَيْنِ الشَّمْسِ يَرْفَعُهُ إِلَيْهَا ثُمَّ يَأْكُلُهُ، وَيُرْوَى أَنَّ الْمَاءَ طَبَقَ مَا عَلَى الْأَرْضِ مِنْ جَبَلٍ وَمَا جَاوَزَ رُكْبَتَيْ عُوجٍ وَعَاشَ ثَلَاثَةَ آلَافِ سَنَةٍ حَتَّى أَهْلَكَهُ اللَّهُ عَلَى يَدَيْ مُوسَى ﵇، وَذَلِكَ أَنَّهُ جَاءَ [وَقَلَعَ] (١) صَخْرَةً مِنَ الْجَبَلِ عَلَى قَدْرِ عَسْكَرِ مُوسَى ﵇، وَكَانَ فَرْسَخًا فِي فَرْسَخٍ، وَحَمَلَهَا لِيُطْبِقَهَا عَلَيْهِمْ فَبَعَثَ اللَّهُ الْهُدْهُدَ فَقَوَّرَ الصَّخْرَةَ بِمِنْقَارِهِ فَوَقَعَتْ فِي عُنُقِهِ فَصَرَعَتْهُ، فَأَقْبَلَ مُوسَى ﵇ وَهُوَ مَصْرُوعٌ فَقَتَلَهُ، وَكَانَتْ أُمُّهُ [عُنُقَ] (٢) إِحْدَى بَنَاتِ آدَمَ وَكَانَ مَجْلِسُهَا [جَرِيبًا] (٣) مِنَ الْأَرْضِ، فَلَمَّا لَقِيَ عُوجٌ النُّقَبَاءَ وَعَلَى رَأْسِهِ حَزْمَةُ حَطَبٍ أَخَذَ الِاثْنَيْ عَشَرَ وَجَعَلَهُمْ فِي حُجْزَتِهِ وَانْطَلَقَ بِهِمْ إِلَى امْرَأَتِهِ، وَقَالَ انْظُرِي إِلَى هَؤُلَاءِ الَّذِينَ يَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ يُرِيدُونَ قِتَالَنَا، وَطَرَحَهُمْ بَيْنَ يَدَيْهَا وَقَالَ: أَلَا أَطْحَنُهُمْ بِرِجْلِي؟ فَقَالَتِ امْرَأَتُهُ: لَا بَلْ خَلِّ عَنْهُمْ حَتَّى يُخْبِرُوا قَوْمَهُمْ بِمَا رَأَوْا، فَفَعَلَ ذَلِكَ (٤) .

...her boydan kendilerine emredilen şeyleri yerine getirmeleri hususunda kavmine kefil olacak birer nakîb [al].' Mûsâ nakîbleri seçti ve İsrailoğulları ile birlikte yürüyüp Eriha'ya yaklaştılar. Mûsâ, kendisi için haberleri araştırıp oranın durumunu öğrenmeleri amacıyla bu nakîbleri gönderdi. Onlar zorbalardan Ûc b. Unuk adında bir adamla karşılaştılar. Boyu üç bin üç yüz otuz üç arşın ve üçte bir arşındı. Bulutları kendine siper eder, ondan su içer, denizin dibinden balığı alıp güneşe doğru kaldırarak güneşin sıcağında kızartır, sonra da yerdi. Rivayet edildiğine göre, [Tufan'da] su yeryüzündeki dağları kaplamış fakat Ûc'un dizlerini geçmemişti; üç bin yıl yaşadı, nihayet Allah onu Mûsâ'nın (aleyhisselâm) eliyle helak etti. Şöyle ki: O geldi ve dağdan Mûsâ'nın (aleyhisselâm) ordusunun büyüklüğünde —ki bir fersaha bir fersah idi— bir kayayı [koparıp çıkardı] (١) ve üzerlerine kapatmak için onu taşıdı. Bunun üzerine Allah hüthütü gönderdi; hüthüt gagasıyla kayayı oydu, kaya boynuna geçti ve onu yere serdi. Mûsâ (aleyhisselâm) o yere serilmiş halde iken gelip onu öldürdü. Annesi [Unuk] (٢), Âdem'in kızlarından biriydi ve oturduğu yer bir cerîb (٣) arazi tutardı. Ûc, başında bir odun demeti varken nakîblerle karşılaşınca, bu on iki kişiyi alıp kuşağının arasına koydu ve karısına götürdü. 'Bizimle savaşmak istediklerini iddia eden şu kimselere bak!' dedi ve onları önüne attı: 'Onları ayağımla ezmeyeyim mi?' dedi. Karısı: 'Hayır, bilakis onları serbest bırak da gördüklerini kavimlerine haber versinler' dedi. O da öyle yaptı (٤).

وَرُوِيَ أَنَّهُ جَعَلَهُمْ فِي كُمِّهِ وَأَتَى بِهِمْ إِلَى الْمَلِكِ فَطَرَحَهُمْ بَيْنَ يَدَيْهِ، فَقَالَ الْمَلِكُ: ارْجِعُوا فَأَخْبِرُوهُمْ بِمَا رَأَيْتُمْ، وَكَانَ لَا يَحْمِلُ عُنْقُودًا مِنْ عِنَبِهِمْ إِلَّا خَمْسَةَ أَنْفُسٍ مِنْهُمْ فِي خَشَبَةٍ، وَيَدْخُلُ فِي شَطْرِ الرُّمَّانَةِ إِذَا نُزِعَ مِنْهَا حَبُّهَا خَمْسَةُ أَنْفُسٍ، فَرَجَعَ النُّقَبَاءُ وَجَعَلُوا يَتَعَرَّفُونَ أَحْوَالَهُمْ، وَقَالَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ يَا قَوْمِ: إِنَّكُمْ إِنْ أَخْبَرْتُمْ بَنِي إِسْرَائِيلَ خَبَرَ الْقَوْمِ ارْتَدُّوا عَنْ نَبِيِّ اللَّهِ وَلَكِنِ اكْتُمُوا، وَأَخْبِرُوا مُوسَى وَهَارُونَ فَيَرَيَانِ رَأْيَهُمَا وَأَخَذَ بَعْضُهُمْ عَلَى بَعْضِهِمُ الْمِيثَاقَ بِذَلِكَ، ثُمَّ إِنَّهُمْ نَكَثُوا الْعَهْدَ وَجَعَلَ كُلُّ وَاحِدٍ

Rivayet edildiğine göre o, onları kol yeninin içine koyup krala getirdi ve önlerine attı. Bunun üzerine kral: "Geri dönün ve gördüklerinizi onlara haber verin!" dedi. Onların üzümlerinden bir salkımı, ancak bir sırık üzerinde [aralarından] beş kişi taşıyabilirdi; taneleri çıkarıldığında narın bir yarısına beş kişi girip sığabiliyordu. Nakîbler geri dönüp onların durumlarını öğrenmeye koyuldular. Birbirlerine şöyle dediler: "Ey kavmimiz! Eğer siz bu kavmin haberini İsrailoğullarına anlatırsanız, Allah'ın peygamberinden yüz çevirirler. Fakat [bunu] gizleyin; sadece Mûsâ ve Hârûn'a haber verin de onlar kendi görüşlerini belirlesinler." Bu hususta birbirlerinden kesin söz aldılar. Fakat sonra sözlerini bozdular ve her biri...

مِنْهُمْ يَنْهَى سِبْطَهُ عَنْ قِتَالِهِمْ وَيُخْبِرُهُمْ بِمَا رَأَى: إِلَّا رَجُلَانِ فَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: "وَلَقَدْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَبَعَثْنَا مِنْهُمُ اثْنَيْ عَشَرَ نَقِيبًا.

...kendi boyunu onlarla savaşmaktan menedip gördüklerini onlara anlatmaya başladı; sadece iki kişi hariç. İşte Allah Teâlâ'nın: “Andolsun ki Allah, İsrailoğullarından kesin söz almıştı ve onlardan on iki nakîb göndermiştik” sözü buna işaret eder.

{وَقَالَ اللَّهُ إِنِّي مَعَكُمْ} نَاصِرُكُمْ عَلَى عَدُوِّكُمْ، ثُمَّ ابْتَدَأَ الْكَلَامَ فَقَالَ: {لَئِنْ أَقَمْتُمُ الصَّلَاةَ} يَا مَعْشَرَ بَنِي إِسْرَائِيلَ، {وَآتَيْتُمُ الزَّكَاةَ وَآمَنْتُمْ بِرُسُلِي وَعَزَّرْتُمُوهُمْ} نَصَرْتُمُوهُمْ، وَقِيلَ: وَوَقَّرْتُمُوهُمْ وَعَظَّمْتُمُوهُمْ؛ {وَأَقْرَضْتُمُ اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا} قِيلَ: هُوَ إِخْرَاجُ الزَّكَاةِ، وَقِيلَ: هُوَ النَّفَقَةُ عَلَى الْأَهْلِ، {لَأُكَفِّرَنَّ عَنْكُمْ سَيِّئَاتِكُمْ} لَأَمْحُوَنَّ عَنْكُمْ سَيِّئَاتِكُمْ، {وَلَأُدْخِلَنَّكُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ فَمَنْ كَفَرَ بَعْدَ ذَلِكَ مِنْكُمْ فَقَدْ ضَلَّ سَوَاءَ السَّبِيلِ} أَيْ: أَخْطَأَ قَصْدَ السَّبِيلِ، يُرِيدُ طَرِيقَ [الْحَقِّ] (١) وَسَوَاءُ كُلِّ شَيْءٍ: وَسْطُهُ.

{وَقَالَ اللَّهُ إِنِّي مَعَكُمْ} “Allah şöyle demişti: 'Şüphesiz ben sizinle beraberim'” düşmanınıza karşı sizin yardımcınızım. Sonra yeni bir söze başlayarak buyurdu ki: {لَئِنْ أَقَمْتُمُ الصَّلَاةَ} “Andolsun eğer namazı dosdoğru kılarsanız” ey İsrailoğulları topluluğu! {وَآتَيْتُمُ الزَّكَاةَ وَآمَنْتُمْ بِرُسُلِي وَعَزَّرْتُمُوهُمْ} “ve zekâtı verir, peygamberlerime inanır ve onlara yardım edip saygı gösterirseniz” onlara yardım ederseniz; 'onlara hürmet edip onları yüceltirseniz' de denilmiştir; {وَأَقْرَضْتُمُ اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا} “ve Allah'a güzel bir borç verirseniz” bunun zekât vermek olduğu söylenmiştir; aileye infak etmek olduğu da söylenmiştir, {لَأُكَفِّرَنَّ عَنْكُمْ سَيِّئَاتِكُمْ} “mutlaka sizin kötülüklerinizi örterim” mutlaka kötülüklerinizi silerim, {وَلَأُدْخِلَنَّكُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ فَمَنْ كَفَرَ بَعْدَ ذَلِكَ مِنْكُمْ فَقَدْ ضَلَّ سَوَاءَ السَّبِيلِ} “ve sizi altından ırmaklar akan cennetlere koyarım. Artık bundan sonra sizden kim inkâr ederse, şüphesiz o doğru yoldan sapmış olur” yani yolun doğrusunu şaşırmış olur; [hak] (١) yolunu kastetmektedir. Her şeyin 'sevâ'sı (سَوَاء), onun ortasıdır.

{فَبِمَا نَقْضِهِمْ مِيثَاقَهُمْ لَعَنَّاهُمْ وَجَعَلْنَا قُلُوبَهُمْ قَاسِيَةً يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ عَنْ مَوَاضِعِهِ وَنَسُوا حَظًّا مِمَّا ذُكِّرُوا بِهِ وَلَا تَزَالُ تَطَّلِعُ عَلَى خَائِنَةٍ مِنْهُمْ إِلَّا قَلِيلًا مِنْهُمْ فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاصْفَحْ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ (١٣) }

{فَبِمَا نَقْضِهِمْ مِيثَاقَهُمْ لَعَنَّاهُمْ وَجَعَلْنَا قُلُوبَهُمْ قَاسِيَةً يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ عَنْ مَوَاضِعِهِ وَنَسُوا حَظًّا مِمَّا ذُكِّرُوا بِهِ وَلَا تَزَالُ تَطَّلِعُ عَلَى خَائِنَةٍ مِنْهُمْ إِلَّا قَلِيلًا مِنْهُمْ فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاصْفَحْ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ (١٣) } “Sözlerini bozmaları sebebiyle onları lânetledik ve kalplerini katılaştırdık. Onlar kelimeleri yerlerinden kaydırıp değiştirirler. Kendilerine hatırlatılan şeyden pay almayı da unuttular. İçlerinden pek azı müstesna, onlardan daima bir hainlik görürsün. Yine de onları affet ve hoş gör. Şüphesiz Allah, iyilik edenleri sever.”

{وَمِنَ الَّذِينَ قَالُوا إِنَّا نَصَارَى أَخَذْنَا مِيثَاقَهُمْ فَنَسُوا حَظًّا مِمَّا ذُكِّرُوا بِهِ فَأَغْرَيْنَا بَيْنَهُمُ الْعَدَاوَةَ وَالْبَغْضَاءَ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ وَسَوْفَ يُنَبِّئُهُمُ اللَّهُ بِمَا كَانُوا يَصْنَعُونَ (١٤) }

{وَمِنَ الَّذِينَ قَالُوا إِنَّا نَصَارَى أَخَذْنَا مِيثَاقَهُمْ فَنَسُوا حَظًّا مِمَّا ذُكِّرُوا بِهِ فَأَغْرَيْنَا بَيْنَهُمُ الْعَدَاوَةَ وَالْبَغْضَاءَ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ وَسَوْفَ يُنَبِّئُهُمُ اللَّهُ بِمَا كَانُوا يَصْنَعُونَ (١٤) } “'Biz Hristiyanız' diyenlerden de kesin söz (misak) almıştık. Onlar da kendilerine hatırlatılan şeyden pay almayı unuttular. Bu yüzden kıyamet gününe kadar aralarına düşmanlık ve kin saldık. Allah, yapmakta oldukları şeyleri onlara yakında haber verecektir. (14)”

{فَبِمَا نَقْضِهِمْ} أَيْ: فَبِنَقْضِهِمْ، وَ"مَا" صِلَةٌ، {مِيثَاقَهُمْ} قَالَ قَتَادَةُ: نَقَضُوهُ مِنْ وُجُوهٍ لِأَنَّهُمْ كَذَّبُوا الرُّسُلَ الَّذِينَ جَاءُوا بَعْدَ مُوسَى وَقَتَلُوا أَنْبِيَاءَ اللَّهِ وَنَبَذُوا كِتَابَهُ وَضَيَّعُوا فَرَائِضَهُ {لَعَنَّاهُمْ} قَالَ [عَطَاءٌ] (١) أَبْعَدْنَاهُمْ مِنْ رَحْمَتِنَا، قَالَ الْحَسَنُ وَمُقَاتِلٌ: عَذَّبْنَاهُمْ بِالْمَسْخِ، {وَجَعَلْنَا قُلُوبَهُمْ قَاسِيَةً} قَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ قَسِيَّةً بِتَشْدِيدِ الْيَاءِ مِنْ غَيْرِ أَلْفٍ، وَهُمَا لُغَتَانِ مِثْلُ الذَّاكِيَةِ وَالذَّكِيَّةِ، وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: قَاسِيَةٌ أَيْ يَابِسَةٌ، وَقِيلَ: غَلِيظَةٌ لَا تَلِينُ، وَقِيلَ مَعْنَاهُ: إِنَّ قُلُوبَهُمْ لَيْسَتْ بِخَالِصَةٍ لِلْإِيمَانِ بَلْ إِيمَانُهُمْ مَشُوبٌ بِالْكُفْرِ وَالنِّفَاقِ، وَمِنْهُ الدَّرَاهِمُ الْقَاسِيَةُ وَهِيَ الرَّدِيَّةُ الْمَغْشُوشَةُ.

{فَبِمَا نَقْضِهِمْ} “Sözlerini bozmaları sebebiyle” yani bozmaları yüzünden; buradaki “mâ” (مَا) zâittir (pekiştirme edatıdır). {مِيثَاقَهُمْ} “sağlam sözlerini”. Katâde dedi ki: Onu çeşitli yönlerden bozdular; çünkü Mûsâ'dan sonra gelen peygamberleri yalanladılar, Allah'ın nebilerini öldürdüler, O'nun Kitabı'nı arkaya attılar ve farzlarını zayi ettiler. {لَعَنَّاهُمْ} “onları lanetledik”. [Atâ] (١) dedi ki: Onları rahmetimizden uzaklaştırdık. Hasan ve Mukâtil ise: Onları suret değiştirme (mesh) ile cezalandırdık, dediler. {وَجَعَلْنَا قُلُوبَهُمْ قَاسِيَةً} “ve kalplerini katılaştırdık”. Hamza ve Kisâî, elifsiz ve yâ'nın şeddesiyle “قَسِيَّةً” şeklinde okumuşlardır. Bunlar “ez-Zâkiye” ve “ez-Zekiyye” gibi iki farklı lügattir. İbn Abbâs (radıyallâhu anhümâ): “Kâsiye” (قَاسِيَةٌ) yani kurumuş [demektir], dedi. ‘Yumuşamayan sert [kalp]’ de denilmiştir. Bunun anlamının: ‘Onların kalpleri imanda samimi/katıksız değildir, bilakis imanları küfür ve nifak ile karışmıştır’ olduğu da söylenmiştir; nitekim sahte ve hileli dirhemlere de “ed-derâhimü'l-kâsiye” denir.

{يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ عَنْ مَوَاضِعِهِ} قِيلَ: هُوَ تَبْدِيلُهُمْ نَعْتَ النَّبِيِّ ﷺ، وَقِيلَ: تَحْرِيفُهُمْ بِسُوءِ التَّأْوِيلِ، {وَنَسُوا حَظًّا مِمَّا ذُكِّرُوا بِهِ} أَيْ: وَتَرَكُوا نَصِيبَ أَنْفُسِهِمْ مِمَّا أُمِرُوا بِهِ مِنَ الْإِيمَانِ بِمُحَمَّدٍ ﷺ وَبَيَانِ نَعْتِهِ، {وَلَا تَزَالُ} [يَا مُحَمَّدُ] {تَطَّلِعُ عَلَى خَائِنَةٍ مِنْهُمْ} أَيْ: عَلَى خِيَانَةٍ، فَاعِلَةٍ بِمَعْنَى الْمَصْدَرِ كَالْكَاذِبَةِ وَاللَّاغِيَةِ، وَقِيلَ: هُوَ بِمَعْنَى الْفَاعِلِ وَالْهَاءُ لِلْمُبَالَغَةِ مِثْلُ [رَوَّايَةٍ] وَنَسَّابَةٍ وَعَلَّامَةٍ وَحَسَّابَةٍ، وَقِيلَ: عَلَى فِرْقَةٍ خَائِنَةٍ، قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: عَلَى خَائِنَةٍ أَيْ: عَلَى مَعْصِيَةٍ، وَكَانَتْ خِيَانَتُهُمْ نَقْضَهُمُ الْعَهْدِ وَمُظَاهَرَتَهُمُ الْمُشْرِكِينَ عَلَى حَرْبِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَهَمِّهِمْ بِقَتْلِهِ وَسَمِّهِ، وَنَحْوِهِمَا مِنْ خِيَانَاتِهِمُ الَّتِي ظَهَرَتْ، {إِلَّا قَلِيلًا مِنْهُمْ} لَمْ يَخُونُوا وَلَمْ يَنْقُضُوا الْعَهْدَ وَهُمُ الَّذِينَ أَسْلَمُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ، {فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاصْفَحْ} أَيْ: أَعْرِضْ عَنْهُمْ وَلَا تَتَعَرَّضْ لَهُمْ، {إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ}

{يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ عَنْ مَوَاضِعِهِ} “Kelimeleri yerlerinden kaydırıp tahrif ederler”. Denildi ki: Bu, onların Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in vasfını değiştirmeleridir. Yine denildi ki: Kötü tevil ile tahrif etmeleridir. {وَنَسُوا حَظًّا مِمَّا ذُكِّرُوا بِهِ} “ve kendilerine hatırlatılan şeyden pay almayı unuttular” yani Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e iman etmek ve onun vasfını açıklamak hususunda kendilerine emredilen şeyden kendi nasiplerini terk ettiler. {وَلَا تَزَالُ} [Ey Muhammed!] {تَطَّلِعُ عَلَى خَائِنَةٍ مِنْهُمْ} “onlardan sürekli bir hainlik görür durursun” yani bir hıyanet [görürsün]. [Buradaki] fâile (فَاعِلَة) kalıbı, el-kâzibe (الْكَاذِبَة) ve el-lâğıye (اللَّاغِيَة) kelimelerinde olduğu gibi masdar anlamındadır. Yine denildi ki: Bu [kelime] ism-i fâil anlamındadır; sonundaki hâ (هـ) harfi ise revvâye (رَوَّايَة), nessâbe (نَسَّابَة), allâme (عَلَّامَة) ve hassâbe (حَسَّابَة) kelimelerinde olduğu gibi mübalağa içindir. Yine denildi ki: [Bu ifade] hain bir fırka [anlamındadır]. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ şöyle dedi: Bir hainlik üzere, yani bir masiyet/günah üzere. Onların hainlikleri; antlaşmayı bozmaları, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile savaş hususunda müşriklere arka çıkmaları, onu öldürmeye ve zehirlemeye yeltenmeleri ve ortaya çıkan benzeri hainlikleriydi. {إِلَّا قَلِيلًا مِنْهُمْ} “onlardan pek azı müstesna” [onlar] hainlik etmediler ve antlaşmayı bozmadılar; bunlar da Ehl-i Kitap'tan Müslüman olan kimselerdir. {فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاصْفَحْ} “Yine de onları affet ve hoş gör!” yani onlardan yüz çevir ve onlara ilişme. {إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ} “Şüphesiz Allah, iyilik edenleri sever”.

وَهَذَا مَنْسُوخٌ بِآيَةِ السَّيْفِ (١) .

Bu [hüküm], kılıç ayetiyle neshedilmiştir (yürürlükten kaldırılmıştır) (١).

قَوْلُهُ ﷿: {وَمِنَ الَّذِينَ قَالُوا إِنَّا نَصَارَى أَخَذْنَا مِيثَاقَهُمْ} قِيلَ: أَرَادَ بِهِمُ الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى فَاكْتَفَى بِذِكْرِ أَحَدِهِمَا، وَالصَّحِيحُ أَنَّ الْآيَةَ فِي النَّصَارَى خَاصَّةً لِأَنَّهُ قَدْ تَقَدَّمَ ذِكْرُ الْيَهُودِ، وَقَالَ الْحَسَنُ: فِيهِ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّهُمْ نَصَارَى بِتَسْمِيَتِهِمْ لَا بِتَسْمِيَةِ اللَّهِ تَعَالَى، أَخَذْنَا مِيثَاقَهُمْ فِي التَّوْحِيدِ وَالنُّبُوَّةِ، {فَنَسُوا حَظًّا مِمَّا ذُكِّرُوا بِهِ فَأَغْرَيْنَا بَيْنَهُمُ الْعَدَاوَةَ وَالْبَغْضَاءَ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ} بِالْأَهْوَاءِ الْمُخْتَلِفَةِ وَالْجِدَالِ فِي الدِّينِ، قَالَ مُجَاهِدٌ وَقَتَادَةُ: يَعْنِي بَيْنَ الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى، وَقَالَ قَوْمٌ: هُمُ النَّصَارَى وَحْدَهُمْ صَارُوا فِرَقًا مِنْهُمُ الْيَعْقُوبِيَّةُ وَالنَّسْطُورِيَّةُ وَالْمَلْكَانِيَّةُ، وَكُلُّ فِرْقَةٍ تُكَفِّرُ الْأُخْرَى، {وَسَوْفَ يُنَبِّئُهُمُ اللَّهُ بِمَا كَانُوا يَصْنَعُونَ} فِي الْآخِرَةِ.

Azîz ve Celîl olan [Allah]'ın: {وَمِنَ الَّذِينَ قَالُوا إِنَّا نَصَارَى أَخَذْنَا مِيثَاقَهُمْ} “'Biz Hristiyanız' diyenlerden de kesin söz almıştık” sözü hakkında; bununla Yahudilerin ve Hristiyanların kastedildiği ve ikisinden birinin zikriyle yetinildiği söylenmiştir. Doğru olan ise ayetin sadece Hristiyanlar hakkında olduğudur; çünkü Yahudilerin zikri daha önce geçmişti. Hasan[-ı Basrî] şöyle demiştir: Bunda, onların Allah Teâlâ'nın isimlendirmesiyle değil, kendi kendilerini isimlendirmeleriyle Hristiyan (Nasârâ) olduklarına delil vardır; biz onlardan tevhid ve nübüvvet konusunda kesin söz almıştık. {فَنَسُوا حَظًّا مِمَّا ذُكِّرُوا بِهِ فَأَغْرَيْنَا بَيْنَهُمُ الْعَدَاوَةَ وَالْبَغْضَاءَ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ} “Onlar da kendilerine hatırlatılan şeyden pay almayı unuttular. Bu yüzden kıyamet gününe kadar aralarına düşmanlık ve kin saldık” farklı heva ve hevesler ile dinde tartışmalar sebebiyle. Mücâhid ve Katâde şöyle demiştir: Yani Yahudiler ile Hristiyanlar arasına [kin ve düşmanlık saldık]. Bir topluluk ise şöyle demiştir: Onlar sadece Hristiyanlardır; Ya'kûbîler, Nastûrîler ve Melkâîler gibi fırkalara ayrılmışlardır ve her fırka diğerini tekfir etmektedir. {وَسَوْفَ يُنَبِّئُهُمُ اللَّهُ بِمَا كَانُوا يَصْنَعُونَ} “Allah, yapmakta oldukları şeyleri onlara yakında haber verecektir” ahirette.

{يَا أَهْلَ الْكِتَابِ قَدْ جَاءَكُمْ رَسُولُنَا يُبَيِّنُ لَكُمْ كَثِيرًا مِمَّا كُنْتُمْ تُخْفُونَ مِنَ الْكِتَابِ وَيَعْفُو عَنْ كَثِيرٍ قَدْ جَاءَكُمْ مِنَ اللَّهِ نُورٌ وَكِتَابٌ مُبِينٌ (١٥) يَهْدِي بِهِ اللَّهُ مَنِ اتَّبَعَ رِضْوَانَهُ سُبُلَ السَّلَامِ وَيُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ بِإِذْنِهِ وَيَهْدِيهِمْ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ (١٦) لَقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ قُلْ فَمَنْ يَمْلِكُ مِنَ اللَّهِ شَيْئًا إِنْ أَرَادَ أَنْ يُهْلِكَ الْمَسِيحَ ابْنَ مَرْيَمَ وَأُمَّهُ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَا يَخْلُقُ مَا يَشَاءُ وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (١٧) }

{يَا أَهْلَ الْكِتَابِ قَدْ جَاءَكُمْ رَسُولُنَا يُبَيِّنُ لَكُمْ كَثِيرًا مِمَّا كُنْتُمْ تُخْفُونَ مِنَ الْكِتَابِ وَيَعْفُو عَنْ كَثِيرٍ قَدْ جَاءَكُمْ مِنَ اللَّهِ نُورٌ وَكِتَابٌ مُبِينٌ (١٥) يَهْدِي بِهِ اللَّهُ مَنِ اتَّبَعَ رِضْوَانَهُ سُبُلَ السَّلَامِ وَيُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ بِإِذْنِهِ وَيَهْدِيهِمْ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ (١٦) لَقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ قُلْ فَمَنْ يَمْلِكُ مِنَ اللَّهِ شَيْئًا إِنْ أَرَادَ أَنْ يُهْلِكَ الْمَسِيحَ ابْنَ مَرْيَمَ وَأُمَّهُ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَا يَخْلُقُ مَا يَشَاءُ وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (١٧) } “Ey Ehl-i Kitap! Kitap'tan gizlemekte olduğunuz şeylerin çoğunu size açıklayan ve birçoğundan da geçen Elçimiz size gelmiştir. Doğrusu size Allah'tan bir nur ve apaçık bir Kitap gelmiştir. (15) Allah, rızasına uyanları onunla kurtuluş/esenlik yollarına eriştirir, onları izniyle karanlıklardan aydınlığa çıkarır ve dosdoğru bir yola iletir. (16) Andolsun ki 'Şüphesiz Allah, Meryem oğlu Mesih'tir' diyenler kâfir olmuşlardır. De ki: 'Eğer O, Meryem oğlu Mesih'i, anasını ve yeryüzünde bulunanların hepsini helak etmek istese, Allah'a karşı kimin elinden bir şey gelir?' Göklerin, yerin ve ikisi arasındakilerin mülkü Allah'ındır. O dilediğini yaratır ve Allah her şeye hakkıyla güç yetirendir. (17)”

قَوْلُهُ ﷿: {يَا أَهْلَ الْكِتَابِ} يُرِيدُ: يَا أَهْلَ الْكِتَابَيْنِ، {قَدْ جَاءَكُمْ رَسُولُنَا يُبَيِّنُ لَكُمْ كَثِيرًا مِمَّا كُنْتُمْ تُخْفُونَ مِنَ الْكِتَابِ}

Azîz ve Celîl olan [Allah]'ın: {يَا أَهْلَ الْكِتَابِ} “Ey Ehl-i Kitap!” sözü; "Ey iki Kitap ehli!" anlamını kastetmektedir. {قَدْ جَاءَكُمْ رَسُولُنَا يُبَيِّنُ لَكُمْ كَثِيرًا مِمَّا كُنْتُمْ تُخْفُونَ مِنَ الْكِتَابِ} “Kitap'tan gizlemekte olduğunuz şeylerin birçoğunu size açıklayan elçimiz size gelmiştir”.

أي: من التوارة وَالْإِنْجِيلِ مِثْلُ صِفَةِ مُحَمَّدٍ ﷺ وَآيَةِ الرَّجْمِ وَغَيْرِ ذَلِكَ، {وَيَعْفُو عَنْ كَثِيرٍ} أَيْ: يُعْرِضُ عَنْ كَثِيرٍ مِمَّا أَخْفَيْتُمْ فَلَا يَتَعَرَّضُ لَهُ وَلَا يُؤَاخِذُكُمْ بِهِ، {قَدْ جَاءَكُمْ مِنَ اللَّهِ نُورٌ} يعني: محمد ﷺ، وَقِيلَ: الْإِسْلَامُ، {وَكِتَابٌ مُبِينٌ} أَيْ: بَيِّنٌ، وَقِيلَ: مُبِينٌ وَهُوَ الْقُرْآنُ.

Yani Tevrat ve İncil'den; Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) sıfatı, recim ayeti ve benzeri şeyler gibi. {وَيَعْفُو عَنْ كَثِيرٍ} “ve birçoğundan da geçen” yani gizlediğiniz şeylerin birçoğundan yüz çevirir; onunla uğraşmaz ve bundan dolayı sizi muaheze etmez (hesaba çekmez). {قَدْ جَاءَكُمْ مِنَ اللَّهِ نُورٌ} “Doğrusu size Allah'tan bir nur gelmiştir” yani: Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem); İslam olduğu da söylenmiştir. {وَكِتَابٌ مُبِينٌ} “ve apaçık bir Kitap” yani açık ve beyan edici olan; o da Kur'an'dır.

{يَهْدِي بِهِ اللَّهُ مَنِ اتَّبَعَ رِضْوَانَهُ} رِضَاهُ، {سُبُلَ السَّلَامِ} قِيلَ: السَّلَامُ هُوَ اللَّهُ ﷿، وَسَبِيلُهُ دِينُهُ الَّذِي شَرَعَ لِعِبَادِهِ، وَبَعَثَ بِهِ رُسُلَهُ، وَقِيلَ: السَّلَامُ هُوَ السَّلَامَةُ، كَاللَّذَاذِ وَاللَّذَاذَةِ بِمَعْنًى وَاحِدٍ، وَالْمُرَادُ بِهِ طُرُقُ السَّلَامَةِ، {وَيُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ} أَيْ: مِنْ ظُلُمَاتِ الْكُفْرِ إِلَى نُورِ الْإِيمَانِ، {بِإِذْنِهِ} بِتَوْفِيقِهِ وَهِدَايَتِهِ، {وَيَهْدِيهِمْ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ} ١٠٤\أوَهُوَ الْإِسْلَامُ.

{يَهْدِي بِهِ اللَّهُ مَنِ اتَّبَعَ رِضْوَانَهُ} “Allah, rızasına uyanları onunla eriştirir” O'nun hoşnutluğuna, {سُبُلَ السَّلَامِ} “kurtuluş / esenlik yollarına”. es-Selâm'ın Azîz ve Celîl olan Allah olduğu, O'nun yolunun da kulları için teşri kıldığı ve peygamberlerini onunla gönderdiği dini olduğu söylenmiştir. es-Selâm'ın selamet olduğu da söylenmiştir; nitekim lezzâz ile lezzâze aynı anlamdadır. Bundan murat ise kurtuluş/esenlik yollarıdır. {وَيُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ} “ve onları karanlıklardan aydınlığa çıkarır” yani küfrün karanlıklarından imanın nuruna [çıkarır], {بِإِذْنِهِ} “izniyle” tevfikı ve hidayetiyle, {وَيَهْدِيهِمْ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ} ١٠٤\a“ve onları dosdoğru bir yola iletir” o da İslam'dır.

قَوْلُهُ ﷿: {لَقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ} وَهُمُ الْيَعْقُوبِيَّةُ مِنَ النَّصَارَى يَقُولُونَ الْمَسِيحُ هُوَ اللَّهُ تَعَالَى، {قُلْ فَمَنْ يَمْلِكُ مِنَ اللَّهِ شَيْئًا} أَيْ: مَنْ يَقْدِرُ أَنْ يَدْفَعَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ شَيْئًا إِذَا قَضَاهُ؟ {إِنْ أَرَادَ أَنْ يُهْلِكَ الْمَسِيحَ ابْنَ مَرْيَمَ وَأُمَّهُ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَا يَخْلُقُ مَا يَشَاءُ وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ}

Azîz ve Celîl olan [Allah]'ın: {لَقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ} “Andolsun ki 'Şüphesiz Allah, Meryem oğlu Mesih'tir' diyenler kâfir olmuşlardır” sözü; bunlar Hristiyanlardan Ya'kûbîlerdir ki 'Mesih, Allah Teâlâ'nın ta kendisidir' derler. {قُلْ فَمَنْ يَمْلِكُ مِنَ اللَّهِ شَيْئًا} “De ki: '...Allah'a karşı kimin elinden bir şey gelir?'” yani Allah'ın hükmü gerçekleştiğinde O'nun emrinden bir şeyi savuşturmaya kim güç yetirebilir? {إِنْ أَرَادَ أَنْ يُهْلِكَ الْمَسِيحَ ابْنَ مَرْيَمَ وَأُمَّهُ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَا يَخْلُقُ مَا يَشَاءُ وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ} “Eğer O, Meryem oğlu Mesih'i, anasını ve yeryüzünde bulunanların hepsini helak etmek istese [kimin elinden bir şey gelir]? Göklerin, yerin ve ikisi arasındakilerin mülkü Allah'ındır. O dilediğini yaratır ve Allah her şeye hakkıyla güç yetirendir”.

{وَقَالَتِ الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى نَحْنُ أَبْنَاءُ اللَّهِ وَأَحِبَّاؤُهُ قُلْ فَلِمَ يُعَذِّبُكُمْ بِذُنُوبِكُمْ بَلْ أَنْتُمْ بَشَرٌ مِمَّنْ خَلَقَ يَغْفِرُ لِمَنْ يَشَاءُ وَيُعَذِّبُ مَنْ يَشَاءُ وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَا وَإِلَيْهِ الْمَصِيرُ (١٨) }

{وَقَالَتِ الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى نَحْنُ أَبْنَاءُ اللَّهِ وَأَحِبَّاؤُهُ قُلْ فَلِمَ يُعَذِّبُكُمْ بِذُنُوبِكُمْ بَلْ أَنْتُمْ بَشَرٌ مِمَّنْ خَلَقَ يَغْفِرُ لِمَنْ يَشَاءُ وَيُعَذِّبُ مَنْ يَشَاءُ وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَا وَإِلَيْهِ الْمَصِيرُ (١٨) } “Yahudiler ve Hristiyanlar: 'Biz Allah'ın oğulları ve sevgilileriyiz' dediler. De ki: 'Öyleyse günahlarınız yüzünden size niçin azap ediyor? Hayır, bilakis siz O'nun yarattığı insanlarsınız. O dilediğini bağışlar, dilediğine de azap eder. Göklerin, yerin ve ikisi arasındakilerin mülkü Allah'ındır ve dönüş de yalnız O'nadır.' (18)”

قَوْلُهُ ﷿: {وَقَالَتِ الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى نَحْنُ أَبْنَاءُ اللَّهِ وَأَحِبَّاؤُهُ} قِيلَ: أَرَادُوا أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَنَا كَالْأَبِ فِي الْحُنُوِّ وَالْعَطْفِ، وَنَحْنُ كَالْأَبْنَاءِ لَهُ فِي الْقُرْبِ وَالْمَنْزِلَةِ، وَقَالَ إِبْرَاهِيمُ النَّخَعِيُّ: إِنَّ الْيَهُودَ وَجَدُوا فِي التَّوْرَاةِ يَا أَبْنَاءَ أَحْبَارِي، فَبَدَّلُوا يَا أَبْنَاءَ أَبْكَارِي، فَمِنْ ذَلِكَ قَالُوا: نَحْنُ أَبْنَاءُ اللَّهِ، وَقِيلَ: مَعْنَاهُ نَحْنُ أَبْنَاءُ رُسُلِ اللَّهِ.

Azîz ve Celîl olan [Allah]'ın: {وَقَالَتِ الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى نَحْنُ أَبْنَاءُ اللَّهِ وَأَحِبَّاؤُهُ} “Yahudiler ve Hristiyanlar: 'Biz Allah'ın oğulları ve sevgilileriyiz' dediler” sözü hakkında; onların şöyle demek istedikleri söylenmiştir: 'Allah Teâlâ şefkat ve merhamette bizim için bir baba gibidir; biz de yakınlık ve mertebede O'nun için oğullar gibiyiz.' İbrâhîm en-Nehaî ise şöyle demiştir: Yahudiler Tevrat'ta: 'Ey hahamlarımın oğulları!' ifadesini buldular; bunu: 'Ey ilk doğanlarımın oğulları!' şeklinde değiştirdiler. İşte bundan dolayı: 'Biz Allah'ın oğullarıyız' dediler. 'Bunun anlamı: Biz Allah'ın peygamberlerinin oğullarıyız' [demektir] de denilmiştir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: {قُلْ فَلِمَ يُعَذِّبُكُمْ بِذُنُوبِكُمْ} يُرِيدُ إِنْ كَانَ الْأَمْرُ كَمَا زَعَمْتُمْ أَنَّكُمْ أَبْنَاؤُهُ وَأَحِبَّاؤُهُ فَإِنَّ الْأَبَ لَا يُعَذِّبُ وَلَدَهُ، وَالْحَبِيبَ لَا يُعَذِّبُ حَبِيبَهُ، وَأَنْتُمْ مُقِرُّونَ أَنَّهُ مُعَذِّبُكُمْ؟ وَقِيلَ: فَلِمَ يُعَذِّبُكُمْ أَيْ: لِمَ عَذَّبَ مَنْ قَبْلَكُمْ بِذُنُوبِهِمْ فَمَسَخَهُمْ قِرَدَةً وَخَنَازِيرَ؟ {بَلْ أَنْتُمْ بَشَرٌ مِمَّنْ خَلَقَ} كَسَائِرِ بَنِي آدَمَ مَجْزِيُّونَ بِالْإِسَاءَةِ وَالْإِحْسَانِ، {يَغْفِرُ لِمَنْ يَشَاءُ} فَضْلًا {وَيُعَذِّبُ مَنْ يَشَاءُ} عَدْلًا {وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَا وَإِلَيْهِ الْمَصِيرُ}

Allah Teâlâ'nın: {قُلْ فَلِمَ يُعَذِّبُكُمْ بِذُنُوبِكُمْ} “De ki: 'Öyleyse günahlarınız yüzünden size niçin azap ediyor?'” sözü; yani mesele iddia ettiğiniz gibi O'nun oğulları ve sevgilileri olmanız şeklinde ise, baba evladına azap etmez, seven de sevgilisine azap etmez; oysa siz O'nun size azap edeceğini itiraf ediyorsunuz? Şöyle de denilmiştir: 'Öyleyse size niçin azap ediyor?' yani sizden öncekilere günahları yüzünden niçin azap edip onları maymunlara ve domuzlara dönüştürdü? {بَلْ أَنْتُمْ بَشَرٌ مِمَّنْ خَلَقَ} “Hayır, bilakis siz O'nun yarattığı insanlarsınız” diğer âdemoğulları gibi, kötülüğe ve iyiliğe göre karşılık görecek [insanlarsınız]. {يَغْفِرُ لِمَنْ يَشَاءُ} “O dilediğini bağışlar” bir lütuf olarak, {وَيُعَذِّبُ مَنْ يَشَاءُ} “dilediğine de azap eder” bir adalet olarak. {وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَا وَإِلَيْهِ الْمَصِيرُ} “Göklerin, yerin ve ikisi arasındakilerin mülkü Allah'ındır ve dönüş de yalnız O'nadır”.

{يَا أَهْلَ الْكِتَابِ قَدْ جَاءَكُمْ رَسُولُنَا يُبَيِّنُ لَكُمْ عَلَى فَتْرَةٍ مِنَ الرُّسُلِ أَنْ تَقُولُوا مَا جَاءَنَا مِنْ بَشِيرٍ وَلَا نَذِيرٍ فَقَدْ جَاءَكُمْ بَشِيرٌ وَنَذِيرٌ وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (١٩) وَإِذْ قَالَ مُوسَى لِقَوْمِهِ يَا قَوْمِ اذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ جَعَلَ فِيكُمْ أَنْبِيَاءَ وَجَعَلَكُمْ مُلُوكًا وَآتَاكُمْ مَا لَمْ يُؤْتِ أَحَدًا مِنَ الْعَالَمِينَ (٢٠) }

{يَا أَهْلَ الْكِتَابِ قَدْ جَاءَكُمْ رَسُولُنَا يُبَيِّنُ لَكُمْ عَلَى فَتْرَةٍ مِنَ الرُّسُلِ أَنْ تَقُولُوا مَا جَاءَنَا مِنْ بَشِيرٍ وَلَا نَذِيرٍ فَقَدْ جَاءَكُمْ بَشِيرٌ وَنَذِيرٌ وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (١٩) وَإِذْ قَالَ مُوسَى لِقَوْمِهِ يَا قَوْمِ اذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ جَعَلَ فِيكُمْ أَنْبِيَاءَ وَجَعَلَكُمْ مُلُوكًا وَآتَاكُمْ مَا لَمْ يُؤْتِ أَحَدًا مِنَ الْعَالَمِينَ (٢٠) } “Ey Ehl-i Kitap! Peygamberlerin arasının kesildiği bir dönemde: 'Bize ne bir müjdeleyici ne de bir uyarıcı geldi' demeyesiniz diye, size [gerçekleri] açıklayan Elçimiz gelmiştir. İşte size müjdeleyici ve uyarıcı gelmiştir. Allah her şeye hakkıyla güç yetirendir. (19) Hani Mûsâ kavmine şöyle demişti: 'Ey kavmim! Allah'ın üzerinizdeki nimetini hatırlayın; hani O, içinizden peygamberler çıkardı, sizi hükümdarlar kıldı ve âlemlerden hiçbirine vermediğini size verdi.' (20)”

{يَا أَهْلَ الْكِتَابِ قَدْ جَاءَكُمْ رَسُولُنَا} مُحَمَّدٌ ﷺ، {يُبَيِّنُ لَكُمْ} أَعْلَامَ الْهُدَى وَشَرَائِعَ الدِّينِ، {عَلَى فَتْرَةٍ مِنَ الرُّسُلِ} أَيِ انْقِطَاعٍ مِنَ الرُّسُلِ.

{يَا أَهْلَ الْكِتَابِ قَدْ جَاءَكُمْ رَسُولُنَا} “Ey Ehl-i Kitap! Size Elçimiz gelmiştir” Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem), {يُبَيِّنُ لَكُمْ} “size açıklayan” hidayet nişanelerini ve dinin hükümlerini, {عَلَى فَتْرَةٍ مِنَ الرُّسُلِ} “peygamberlerin arasının kesildiği bir dönemde” yani peygamberlerin [gönderilmesinin] kesintiye uğradığı bir devrede.

وَاخْتَلَفُوا فِي مُدَّةِ الْفَتْرَةِ بَيْنَ عِيسَى ﵇ وَمُحَمَّدٍ ﷺ، قَالَ أَبُو عُثْمَانَ النَّهْدِيُّ: سِتُّمِائَةِ سَنَةٍ، وَقَالَ قَتَادَةُ: خَمْسُمِائَةٍ وَسِتُّونَ سَنَةً، وَقَالَ مَعْمَرٌ وَالْكَلْبِيُّ، خَمْسُمِائَةٍ وَأَرْبَعُونَ سَنَةً وَسُمِّيَتْ فَتْرَةً لِأَنَّ الرُّسُلَ كَانَتْ تَتْرَى بَعْدَ مُوسَى ﵇ مِنْ غَيْرِ انْقِطَاعٍ إِلَى زَمَنِ عِيسَى ﵇، وَلَمْ يَكُنْ بَعْدَ عِيسَى ﵇ سِوَى رَسُولِنَا ﷺ. {أَنْ تَقُولُوا} كَيْلَا تَقُولُوا، {مَا جَاءَنَا مِنْ بَشِيرٍ وَلَا نَذِيرٍ فَقَدْ جَاءَكُمْ بَشِيرٌ وَنَذِيرٌ وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ}

Îsâ (aleyhisselâm) ile Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem) arasındaki fetret döneminin süresi hususunda ihtilaf etmişlerdir. Ebû Osmân en-Nehdî: "Altı yüz senedir" demiştir. Katâde: "Beş yüz altmış senedir" demiştir. Ma'mer ve el-Kelbî ise: "Beş yüz kırk senedir" demişlerdir. Buna fetret (kesinti) dönemi denmesinin sebebi; elçilerin Mûsâ (aleyhisselâm)'dan sonra Îsâ (aleyhisselâm)'ın zamanına kadar kesintisiz olarak ardı ardına gönderilmiş olmasıdır. Îsâ (aleyhisselâm)'dan sonra ise Peygamberimiz (sallallâhu aleyhi ve sellem)'den başka [elçi] gelmemiştir. {أَنْ تَقُولُوا} “...demeyesiniz diye” yani demeyesiniz diye: {مَا جَاءَنَا مِنْ بَشِيرٍ وَلَا نَذِيرٍ فَقَدْ جَاءَكُمْ بَشِيرٌ وَنَذِيرٌ وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ} “'Bize ne bir müjdeleyici ne de bir uyarıcı geldi' [demeyesiniz diye]. İşte size bir müjdeleyici ve bir uyarıcı geldi. Allah her şeye hakkıyla güç yetirendir.”

قَوْلُهُ ﷿: {وَإِذْ قَالَ مُوسَى لِقَوْمِهِ يَا قَوْمِ اذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ جَعَلَ فِيكُمْ أَنْبِيَاءَ} [أَيْ: مِنْكُمْ أَنْبِيَاءَ] {وَجَعَلَكُمْ مُلُوكًا} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: يَعْنِي أَصْحَابَ خَدَمٍ وَحَشَمٍ، قَالَ قَتَادَةُ: كَانُوا أَوَّلَّ مَنْ مَلَكَ الْخَدَمَ وَلَمْ يَكُنْ لِمَنْ قَبْلَهُمْ خَدَمٌ. وَرُوِيَ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ ﵁ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: "كَانَ بَنُو إِسْرَائِيلَ إِذَا كَانَ لِأَحَدِهِمْ خَادِمٌ وَامْرَأَةٌ وَدَابَّةٌ يُكْتَبُ مَلِكًا" .

Azîz ve Celîl olan Allah'ın şu kavli: {وَإِذْ قَالَ مُوسَى لِقَوْمِهِ يَا قَوْمِ اذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ جَعَلَ فِيكُمْ أَنْبِيَاءَ} “Hani Mûsâ kavmine şöyle demişti: 'Ey kavmim! Allah'ın üzerinizdeki nimetini hatırlayın; hani O, içinizden peygamberler kıldı...'” [yani: içinizden peygamberler çıkardı], {وَجَعَلَكُمْ مُلُوكًا} “'...ve sizi hükümdarlar yaptı.'” İbn Abbâs (radıyallâhu anhümâ): 'Yani hizmetçiler ve maiyet sahipleri [kıldı]' dedi. Katâde: 'Onlar hizmetçilere sahip olan ilk kimselerdi, onlardan öncekilerin ise hizmetçileri yoktu' dedi. Ebû Saîd el-Hudrî (radıyallâhu anh)'den rivayet edildiğine göre Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: 'İsrailoğullarından birinin bir hizmetçisi, bir hanımı ve bir bineği olduğu vakit o kişi hükümdar olarak yazılırdı.'

وَقَالَ أَبُو عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْحُبُلِيُّ: سَمِعْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ، وَسَأَلَهُ رَجُلٌ فَقَالَ: أَلَسْنَا مِنْ فُقَرَاءِ الْمُهَاجِرِينَ؟ فَقَالَ لَهُ عَبْدُ اللَّهِ: أَلَكَ امْرَأَةٌ تَأْوِي إِلَيْهَا؟ قَالَ: نَعَمْ. قَالَ: أَلَكَ مَسْكَنٌ تَسْكُنُهُ؟ قَالَ: نَعَمْ، قَالَ: فَأَنْتَ مِنَ الْأَغْنِيَاءِ، قَالَ: فَإِنَّ لِي خَادِمًا، قَالَ: فَأَنْتَ مِنَ الْمُلُوكِ .

Ebû Abdirrahmân el-Hubulî şöyle dedi: Abdullah b. Amr b. el-Âs'ı işittim; bir adam ona sorup: 'Biz Muhacirlerin fakirlerinden değil miyiz?' dedi. Abdullah ona: 'Sığınacağın bir hanımın var mı?' dedi. Adam: 'Evet' dedi. 'Oturduğun bir meskenin var mı?' dedi. Adam: 'Evet' dedi. [Bunun üzerine]: 'O halde sen zenginlerdensin' dedi. Adam: 'Benim bir hizmetçim de var' deyince, o: 'O halde sen hükümdarlardansın' dedi.

قَالَ السُّدِّيُّ: وَجَعَلَكُمْ مُلُوكًا أَحْرَارًا تَمْلِكُونَ أَمْرَ أَنْفُسِكُمْ بَعْدَمَا كُنْتُمْ فِي أَيْدِي الْقِبْطِ يَسْتَعْبِدُونَكُمْ، قَالَ الضَّحَّاكُ: كَانَتْ مَنَازِلُهُمْ وَاسِعَةً فِيهَا مِيَاهٌ جَارِيَةٌ فَمَنْ كَانَ مَسْكَنُهُ وَاسِعًا وَفِيهِ مَاءٌ جَارٍ فَهُوَ مَلِكٌ {وَآتَاكُمْ مَا لَمْ يُؤْتِ أَحَدًا مِنَ الْعَالَمِينَ} يَعْنِي عَالَمِي زَمَانِكُمْ، قَالَ مُجَاهِدٌ: يَعْنِي الْمَنَّ وَالسَّلْوَى وَالْحَجَرَ وَتَظْلِيلَ الْغَمَامِ.

es-Süddî: 'Sizler Kıptîlerin elinde olup sizi köleleştirmelerinden sonra [Allah] sizi kendi işinize mâlik hür kimseler [olarak] hükümdarlar kıldı' dedi. ed-Dahhâk: 'Onların evleri geniş ve içinde akar sular vardı; kimin evi geniş olur ve içinde akar su bulunursa o bir hükümdardır' dedi. {وَآتَاكُمْ مَا لَمْ يُؤْتِ أَحَدًا مِنَ الْعَالَمِينَ} “'...ve âlemlerden hiçbirine vermediğini size verdi.'” yani kendi zamanınızın âlemlerine [vermediğini]. Mücâhid: 'Yani kudret helvasını, bıldırcın kuşunu, [su fışkıran] taşı ve bulutların gölgelendirmesini kastetmektedir' dedi.

{يَا قَوْمِ ادْخُلُوا الْأَرْضَ الْمُقَدَّسَةَ الَّتِي كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ وَلَا تَرْتَدُّوا عَلَى أَدْبَارِكُمْ فَتَنْقَلِبُوا خَاسِرِينَ (٢١) قَالُوا يَا مُوسَى إِنَّ فِيهَا قَوْمًا جَبَّارِينَ وَإِنَّا لَنْ نَدْخُلَهَا حَتَّى يَخْرُجُوا مِنْهَا فَإِنْ يَخْرُجُوا مِنْهَا فَإِنَّا دَاخِلُونَ (٢٢) }

{يَا قَوْمِ ادْخُلُوا الْأَرْضَ الْمُقَدَّسَةَ الَّتِي كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ وَلَا تَرْتَدُّوا عَلَى أَدْبَارِكُمْ فَتَنْقَلِبُوا خَاسِرِينَ (٢١) قَالُوا يَا مُوسَى إِنَّ فِيهَا قَوْمًا جَبَّارِينَ وَإِنَّا لَنْ نَدْخُلَهَا حَتَّى يَخْرُجُوا مِنْهَا فَإِنْ يَخْرُجُوا مِنْهَا فَإِنَّا دَاخِلُونَ (٢٢) } “'Ey kavmim! Allah'ın size yazdığı mukaddes toprağa girin ve ardınıza dönmeyin; yoksa hüsrana uğrayanlar olarak geri dönersiniz.' (21) Dediler ki: 'Ey Mûsâ! Şüphesiz orada zorba bir topluluk vardır. Onlar oradan çıkmadıkça biz oraya asla girmeyiz. Eğer oradan çıkarlarsa, biz mutlaka gireriz.' (22)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: {يَا قَوْمِ ادْخُلُوا الْأَرْضَ الْمُقَدَّسَةَ الَّتِي كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ} اخْتَلَفُوا فِي الْأَرْضِ الْمُقَدَّسَةِ، قَالَ مُجَاهِدٌ: هِيَ الطُّورُ وَمَا حَوْلَهُ، وَقَالَ الضَّحَّاكُ: إِيلِيَّا وَبَيْتُ الْمَقْدِسِ، وَقَالَ عِكْرِمَةُ وَالسُّدِّيُّ: هِيَ أَرْيَحَاءُ، وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: هِيَ دِمَشْقُ وَفِلَسْطِينُ وَبَعْضُ الْأُرْدُنِّ، وَقَالَ قَتَادَةُ: هِيَ الشَّامُ

Yüce Allah'ın: {يَا قَوْمِ ادْخُلُوا الْأَرْضَ الْمُقَدَّسَةَ الَّتِي كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ} “Ey kavmim! Allah'ın sizin için yazdığı mukaddes toprağa girin...” buyruğu hakkında [âlimler] mukaddes toprak konusunda ihtilaf ettiler. Mücâhid: 'O, Tûr ve çevresidir' dedi. ed-Dahhâk: 'Îliyâ ve Beytülmakdis'tir' dedi. İkrime ve es-Süddî: 'O, Erîhâ'dır' dediler. el-Kelbî: 'O; Dımaşk, Filistin ve Ürdün'ün bir kısmıdır' dedi. Katâde ise: 'O, Şam...' dedi.

كُلُّهَا، قَالَ كَعْبٌ: وَجَدْتُ فِي كِتَابِ اللَّهِ الْمُنَزَّلِ أَنَّ الشَّامَ كَنْزُ اللَّهِ فِي أَرْضِهِ [وَبِهَا أَكْثَرُ] عِبَادِهِ.

tamamıdır' dedi. Ka'b: 'Allah'ın indirilen kitabında buldum ki, Şam Allah'ın yeryüzündeki hazinesidir [ve kullarının en çoğu oradadır]' dedi.

قَوْلُهُ ﷿: {كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ} يَعْنِي: كَتَبَ فِي اللَّوْحِ الْمَحْفُوظِ أَنَّهَا مَسَاكِنُ لَكُمْ، وَقَالَ ابْنُ إِسْحَاقَ: وَهَبَ اللَّهُ لَكُمْ، وَقِيلَ: جَعَلَهَا لَكُمْ، وَقَالَ السُّدِّيُّ: أَمَرَكُمُ اللَّهُ بِدُخُولِهَا، [وَقَالَ قَتَادَةُ] (٢) أُمِرُوا بِهَا كَمَا أُمِرُوا بِالصَّلَاةِ، أَيْ: فَرَضَ عَلَيْكُمْ. {وَلَا تَرْتَدُّوا عَلَى أَدْبَارِكُمْ} أَعْقَابِكُمْ بِخِلَافِ أَمْرِ اللَّهِ، {فَتَنْقَلِبُوا خَاسِرِينَ} قال الكلبي: صعيد إِبْرَاهِيمُ ﵇ جَبَلَ لُبْنَانَ فَقِيلَ لَهُ: انْظُرْ فَمَا أَدْرَكَهُ بَصَرُكَ فَهُوَ مُقَدَّسٌ وَهُوَ مِيرَاثٌ لِذُرِّيَّتِكَ.

Azîz ve Celîl olan Allah'ın: {كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ} “...Allah'ın size yazdığı...” sözü; yani Levh-i Mahfuz'da oranın sizin için meskenler olduğunu yazdı [demektir]. İbn İshâk: 'Allah'ın size hibe ettiği' dedi. 'Onu sizin kıldığı' da denilmiştir. es-Süddî: 'Allah size oraya girmenizi emretti' dedi. [Katâde de]: 'Namazla emrolundukları gibi onunla emrolundular', yani size farz kıldı [dedi]. {وَلَا تَرْتَدُّوا عَلَى أَدْبَارِكُمْ} “...ve ardınıza dönmeyin...” Allah'ın emrine muhalefet ederek ökçelerinizin üzerine [dönmeyin], {فَتَنْقَلِبُوا خَاسِرِينَ} “...yoksa hüsrana uğrayanlar olarak geri dönersiniz.” el-Kelbî dedi ki: İbrâhîm (aleyhisselâm) Lübnan Dağı'na çıktı ve ona: 'Bak, gözünün gördüğü yer mukaddestir ve o senin zürriyetin için bir mirastır' denildi.

{قَالُوا يَا مُوسَى إِنَّ فِيهَا قَوْمًا جَبَّارِينَ} وَذَلِكَ أَنَّ النُّقَبَاءَ الَّذِينَ خَرَجُوا يَتَجَسَّسُونَ الْأَخْبَارَ لَمَّا رَجَعُوا إِلَى مُوسَى وَأَخْبَرُوهُ بِمَا عَايَنُوا، قَالَ لَهُمْ مُوسَى: اكْتُمُوا شَأْنَهُمْ وَلَا تُخْبِرُوا بِهِ أَحَدًا مِنْ أَهْلِ الْعَسْكَرِ فَيَفْشَلُوا، فَأَخْبَرَ كُلُّ رَجُلٍ مِنْهُمْ قَرِيبَهُ وَابْنَ عَمِّهِ إِلَّا رَجُلَانِ وَفَّيَا بِمَا قَالَ لَهُمَا مُوسَى، أَحَدُهُمَا يُوشَعُ بْنُ نُونِ بْنِ أَفْرَائِيمَ بْنِ يُوسُفَ ﵈ فَتَى مُوسَى، وَالْآخَرُ كالب بن يوفنا خَتَنُ مُوسَى ﵇ عَلَى أُخْتِهِ مَرْيَمَ بِنْتِ عُمْرَانَ، وَكَانَ مِنْ سِبْطِ يَهُودَ وَهُمَا مِنَ النُّقَبَاءِ فَعَلِمَتْ جَمَاعَةٌ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ ذَلِكَ وَرَفَعُوا أَصْوَاتَهُمْ بِالْبُكَاءِ وَقَالُوا يَا لَيْتَنَا فِي أَرْضِ مِصْرَ، وَلَيْتَنَا نَمُوتُ فِي هَذِهِ [الْبَرِّيَّةِ] وَلَا يُدْخِلُنَا اللَّهُ أَرْضَهُمْ فَتَكُونُ نِسَاؤُنَا وَأَوْلَادُنَا وَأَثْقَالُنَا غَنِيمَةً لَهُمْ، وَجَعَلَ الرَّجُلُ يَقُولُ لِصَاحِبِهِ: تَعَالَ نَجْعَلُ عَلَيْنَا رَأْسًا وَنَنْصَرِفُ إِلَى مِصْرَ، فَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى إِخْبَارًا عَنْهُمْ {قَالُوا يَا مُوسَى إِنَّ فِيهَا قَوْمًا جَبَّارِينَ وَإِنَّا لَنْ نَدْخُلَهَا حَتَّى يَخْرُجُوا مِنْهَا فَإِنْ يَخْرُجُوا مِنْهَا فَإِنَّا دَاخِلُونَ} أَصْلُ الْجَبَّارِ: الْمُتَعَظِّمُ الْمُمْتَنِعُ عَنِ الْقَهْرِ، يُقَالُ: نَخْلَةٌ جَبَّارَةٌ إِذَا كَانَتْ طَوِيلَةٌ مُمْتَنِعَةٌ عَنْ وُصُولِ الْأَيْدِي إِلَيْهَا، وَسُمِّيَ أُولَئِكَ الْقَوْمُ جَبَّارِينَ لِامْتِنَاعِهِمْ بِطُولِهِمْ وَقُوَّةِ أَجْسَادِهِمْ، وَكَانُوا مِنَ الْعَمَالِقَةِ وَبَقِيَّةَ قَوْمِ عَادٍ، فَلَمَّا قَالَ بَنُو إِسْرَائِيلَ مَا قَالُوا وَهَمُّوا بِالِانْصِرَافِ إِلَى مِصْرَ خَرَّ مُوسَى وَهَارُونُ سَاجِدِينَ، وَخَرَقَ يُوشَعُ وَكَالِبُ ثِيَابَهُمَا وَهُمَا اللَّذَانِ أَخْبَرَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْهُمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: {قَالَ رَجُلَانِ مِنَ الَّذِينَ يَخَافُونَ}

{قَالُوا يَا مُوسَى إِنَّ فِيهَا قَوْمًا جَبَّارِينَ} “Dediler ki: 'Ey Mûsâ! Şüphesiz orada zorba bir topluluk vardır...'” Bu durum şöyledir: Haberleri casuslamak üzere çıkan temsilciler Mûsâ'ya dönüp gördüklerini ona haber verdiklerinde, Mûsâ onlara: 'Onların durumunu gizli tutun ve ordu halkından hiçbirine haber vermeyin, yoksa yılgınlığa kapılırlar' dedi. Fakat onlardan her adam, Mûsâ'nın kendilerine söylediğine sadık kalan iki adam müstesna, akrabasına ve amcaoğluna bunu haber verdi. Bu iki kişiden biri Mûsâ'nın yardımcısı olan Yûşa' b. Nûn b. Efrâîm b. Yûsuf (aleyhimesselâm), diğeri ise Mûsâ (aleyhisselâm)'ın kız kardeşi İmrân kızı Meryem ile evli eniştesi Kâlib b. Yûfennâ idi; o da Yehûdâ kabilesindendi ve bu ikisi temsilcilerdendi. İsrailoğullarından bir grup bunu öğrenince seslerini ağlayarak yükselttiler ve: 'Keşke Mısır toprağında olsaydık! Keşke bu [çölde] ölseydik de Allah bizi onların toprağına sokmasaydı; böylece kadınlarımız, çocuklarımız ve ağırlıklarımız onlar için ganimet olmazdı!' dediler. Kişi arkadaşına: 'Gel, başımıza bir reis geçirelim ve Mısır'a geri dönelim' demeye başladı. İşte Allah Teâlâ'nın onlardan haber vererek buyurduğu şu sözü budur: {قَالُوا يَا مُوسَى إِنَّ فِيهَا قَوْمًا جَبَّارِينَ وَإِنَّا لَنْ نَدْخُلَهَا حَتَّى يَخْرُجُوا مِنْهَا فَإِنْ يَخْرُجُوا مِنْهَا فَإِنَّا دَاخِلُونَ} “Dediler ki: 'Ey Mûsâ! Şüphesiz orada zorba bir topluluk vardır. Onlar oradan çıkmadıkça biz oraya asla girmeyiz. Eğer oradan çıkarlarsa, biz mutlaka gireriz.'” Cebbâr kelimesinin aslı: Büyüklük taslayan ve boyun eğdirilmekten imtina eden kimsedir. Ulaşılamayacak kadar uzun olan hurma ağacı için: 'nehletün cebbâratün' (نخلة جبارة) denilir. O kavme, boylarının uzunluğu ve bedenlerinin gücü sebebiyle [yenilmeye] imtina ettiklerinden dolayı cebbârlar denilmiştir. Onlar Amâlika'dan ve Âd kavminin kalıntılarındandı. İsrailoğulları bu söylediklerini söyleyip Mısır'a dönmeye niyetlenince, Mûsâ ve Hârûn secdeye kapandılar. Yûşa' ve Kâlib ise elbiselerini yırttılar. Bu ikisi, Allah Teâlâ'nın şu kavlinde kendilerinden haber verdiği kimselerdir: {قَالَ رَجُلَانِ مِنَ الَّذِينَ يَخَافُونَ}

{قَالَ رَجُلَانِ مِنَ الَّذِينَ يَخَافُونَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمَا ادْخُلُوا عَلَيْهِمُ الْبَابَ فَإِذَا دَخَلْتُمُوهُ فَإِنَّكُمْ غَالِبُونَ وَعَلَى اللَّهِ فَتَوَكَّلُوا إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (٢٣) }

{قَالَ رَجُلَانِ مِنَ الَّذِينَ يَخَافُونَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمَا ادْخُلُوا عَلَيْهِمُ الْبَابَ فَإِذَا دَخَلْتُمُوهُ فَإِنَّكُمْ غَالِبُونَ وَعَلَى اللَّهِ فَتَوَكَّلُوا إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (٢٣) } “Korkanlardan, Allah'ın kendilerine nimet verdiği iki adam dedi ki: 'Onların üzerine kapıdan girin; oraya girdiğinizde muhakkak siz galip gelirsiniz. Eğer inanıyorsanız yalnızca Allah'a tevekkül edin.' (23)”

{قَالَ رَجُلَانِ مِنَ الَّذِينَ يَخَافُونَ} أَيْ: يَخَافُونَ اللَّهَ تَعَالَى، قَرَأَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ "يُخَافُونَ"

{قَالَ رَجُلَانِ مِنَ الَّذِينَ يَخَافُونَ} “Korkanlardan iki adam dedi ki...” Yani: Yüce Allah'tan korkan [iki adam]. Saîd b. Cübeyr [bu kelimeyi] "Yuhâfûne" şeklinde...

بِضَمِّ الْيَاءِ، وَقَالَ: الرَّجُلَانِ كَانَا مِنَ الْجَبَّارِينَ فَأَسْلَمَا وَاتَّبَعَا مُوسَى، {أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمَا} بِالتَّوْفِيقِ وَالْعِصْمَةِ قَالَا {ادْخُلُوا عَلَيْهِمُ الْبَابَ} يَعْنِي: قَرْيَةَ الْجَبَّارِينَ، {فَإِذَا دَخَلْتُمُوهُ فَإِنَّكُمْ غَالِبُونَ} لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى مُنْجِزٌ وَعْدَهُ، وَإِنَّا رَأَيْنَاهُمْ وَأَجْسَامُهُمْ عَظِيمَةٌ وَقُلُوبُهُمْ ضَعِيفَةٌ، فَلَا تَخْشَوْهُمْ، {وَعَلَى اللَّهِ فَتَوَكَّلُوا إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ} فَأَرَادَ بَنُو إِسْرَائِيلَ أَنْ يَرْجُمُوهُمَا بِالْحِجَارَةِ وَعَصَوْهُمَا.

yâ harfinin zammesiyle okudu ve: 'O iki adam cebbârlardandı, sonra Müslüman olup Mûsâ'ya tâbi oldular' dedi. {أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمَا} “...Allah'ın kendilerine nimet verdiği...” muvaffakiyet ve korunma ile [nimet verdiği o iki adam] dediler ki: {ادْخُلُوا عَلَيْهِمُ الْبَابَ} “'Onların üzerine kapıdan girin...'” yani cebbârların şehrine [girin], {فَإِذَا دَخَلْتُمُوهُ فَإِنَّكُمْ غَالِبُونَ} “'...oraya girdiğinizde muhakkak siz galip gelirsiniz.'” Çünkü Allah Teâlâ vaadini yerine getirecektir; nitekim biz onları gördük, cüsseleri büyüktür ancak kalpleri zayıftır, onlardan korkmayın! {وَعَلَى اللَّهِ فَتَوَكَّلُوا إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ} “'Eğer inanıyorsanız yalnızca Allah'a tevekkül edin.'” Bunun üzerine İsrailoğulları o ikisini taşlamak istediler ve onlara isyan ettiler.

{قَالُوا يَا مُوسَى إِنَّا لَنْ نَدْخُلَهَا أَبَدًا مَا دَامُوا فِيهَا فَاذْهَبْ أَنْتَ وَرَبُّكَ فَقَاتِلا إِنَّا هَا هُنَا (٢٤) قَالَ رَبِّ إِنِّي لَا أَمْلِكُ إِلَّا نَفْسِي وَأَخِي فَافْرُقْ بَيْنَنَا وَبَيْنَ الْقَوْمِ الْفَاسِقِينَ (٢٥) قَالَ فَإِنَّهَا مُحَرَّمَةٌ عَلَيْهِمْ أَرْبَعِينَ سَنَةً يَتِيهُونَ فِي الْأَرْضِ فَلَا تَأْسَ عَلَى الْقَوْمِ الْفَاسِقِينَ (٢٦) }

{قَالُوا يَا مُوسَى إِنَّا لَنْ نَدْخُلَهَا أَبَدًا مَا دَامُوا فِيهَا فَاذْهَبْ أَنْتَ وَرَبُّكَ فَقَاتِلا إِنَّا هَا هُنَا (٢٤) قَالَ رَبِّ إِنِّي لَا أَمْلِكُ إِلَّا نَفْسِي وَأَخِي فَافْرُقْ بَيْنَنَا وَبَيْنَ الْقَوْمِ الْفَاسِقِينَ (٢٥) قَالَ فَإِنَّهَا مُحَرَّمَةٌ عَلَيْهِمْ أَرْبَعِينَ سَنَةً يَتِيهُونَ فِي الْأَرْضِ فَلَا تَأْسَ عَلَى الْقَوْمِ الْفَاسِقِينَ (٢٦) } “Dediler ki: 'Ey Mûsâ! Onlar orada bulundukları sürece biz oraya asla girmeyiz. Sen ve Rabbin gidin, ikiniz savaşın; biz burada oturucularız.' (24) [Mûsâ] dedi ki: 'Rabbim! Şüphesiz ben kendimden ve kardeşimden başkasına mâlik değilim. Artık bizimle bu yoldan çıkmış fâsıklar kavminin arasını ayır!' (25) [Allah] buyurdu ki: 'Artık orası onlara kırk yıl haram kılınmıştır; yeryüzünde şaşkınca dolaşacaklardır. O fâsıklar kavmi için sakın üzülme!' (26)”

{قَالُوا يَا مُوسَى إِنَّا لَنْ نَدْخُلَهَا أَبَدًا مَا دَامُوا فِيهَا فَاذْهَبْ أَنْتَ وَرَبُّكَ فَقَاتِلا إِنَّا هَاهُنَا قَاعِدُونَ} أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ الْمُلَيْحِيُّ أَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النُّعَيْمِيُّ أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ أَنَا أَبُو نُعَيْمٍ أَنَا إِسْرَائِيلُ عَنْ مُخَارِقٍ عَنْ طَارِقِ بْنِ شِهَابٍ قَالَ سَمِعْتُ ابْنَ مَسْعُودٍ يَقُولُ: لَقَدْ شَهِدْتُ مِنَ الْمِقْدَادِ بْنِ الْأَسْوَدِ مَشْهَدًا لَأَنْ أَكُونَ صَاحِبَهُ أَحَبُّ إِلَيَّ مِمَّا عُدِلَ بِهِ، أَتَى النَّبِيُّ ﷺ وَهُوَ يَدْعُو عَلَى الْمُشْرِكِينَ، فَقَالَ: لَا نَقُولُ كَمَا قَالَ قَوْمُ مُوسَى ﵇: "اذْهَبْ أَنْتَ وَرَبُّكَ فَقَاتِلَا" وَلَكِنَّا نُقَاتِلُ عَنْ يَمِينِكَ وَعَنْ شِمَالِكَ وَبَيْنَ يَدَيْكَ وَمِنْ خَلْفِكَ، فَرَأَيْتُ النَّبِيَّ ﷺ أَشْرَقَ وَجْهُهُ وَسَرَّهُ مَا قَالَ . فَلَمَّا فَعَلَتْ بَنُو إِسْرَائِيلَ مَا فَعَلَتْ مِنْ مُخَالَفَتِهِمْ أَمْرَ رَبِّهِمْ وَهَمِّهِمْ بِيُوشَعَ وَكَالِبَ غَضِبَ مُوسَى ﵇ وَدَعَا عَلَيْهِمْ.

{قَالُوا يَا مُوسَى إِنَّا لَنْ نَدْخُلَهَا أَبَدًا مَا دَامُوا فِيهَا فَاذْهَبْ أَنْتَ وَرَبُّكَ فَقَاتِلا إِنَّا هَاهُنَا قَاعِدُونَ} “Dediler ki: 'Ey Mûsâ! Onlar orada bulundukları sürece biz oraya asla girmeyiz. Sen ve Rabbin gidin, ikiniz savaşın; biz burada oturucularız.'” Bize Abdülvâhid el-Muleyhî haber verdi, [dedi ki:] bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî anlattı, [dedi ki:] bize Muhammed b. Yûsuf anlattı, [dedi ki:] bize Muhammed b. İsmâîl anlattı, [dedi ki:] bize Ebû Nuaym anlattı, [dedi ki:] bize İsrâîl, Muhârik'ten, o da Târık b. Şihâb'dan naklen anlattı; o dedi ki: İbn Mes'ûd'u şöyle derken işittim: 'Miktâd b. el-Esved'den öyle bir duruma şahit oldum ki, onun sahibi olmak bana ona denk tutulan şeylerden daha sevimlidir. Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem) müşriklere beddua ederken ona gelip şöyle dedi: Mûsâ (aleyhisselâm)'ın kavminin dediği gibi 'Sen ve Rabbin gidin, ikiniz savaşın' demeyiz; bilakis biz senin sağında, solunda, önünde ve arkanda savaşırız! Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in yüzünün parladığını ve onun bu sözünden sevinç duyduğunu gördüm.' İsrailoğulları Rablerinin emrine muhalefet etmekle ve Yûşa' ile Kâlib'e kastetmekle yaptıklarını yapınca, Mûsâ (aleyhisselâm) öfkelendi ve onlara beddua etti.

{قَالَ رَبِّ إِنِّي لَا أَمْلِكُ إِلَّا نَفْسِي وَأَخِي} [قِيلَ: معناه وأخي ١٠٤/ب لَا يَمْلِكُ إِلَّا نَفْسَهُ، وَقِيلَ: مَعْنَاهُ لَا يُطِيعُنِي إِلَّا نَفْسِي وَأَخِي] {فَافْرُقْ} فَافْصِلْ، {بَيْنَنَا} قِيلَ: فَاقْضِ بَيْنَنَا، {وَبَيْنَ الْقَوْمِ الْفَاسِقِينَ} الْعَاصِينَ.

{قَالَ رَبِّ إِنِّي لَا أَمْلِكُ إِلَّا نَفْسِي وَأَخِي} “[Mûsâ] dedi ki: 'Rabbim! Şüphesiz ben kendimden ve kardeşimden başkasına mâlik değilim...'” [Bunun anlamının: 'Kardeşim de ancak kendi nefsine mâliktir' olduğu söylenmiştir; anlamının: 'Bana nefsimden ve kardeşimden başkası itaat etmiyor' olduğu da söylenmiştir]. {فَافْرُقْ} “...artık ayır...” yani hüküm verip ayır, {بَيْنَنَا} “...bizimle...” aramızda hükmet denilmiştir, {وَبَيْنَ الْقَوْمِ الْفَاسِقِينَ} “...bu fâsıklar kavminin arasını.” yani isyankârların.

قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: {فَإِنَّهَا مُحَرَّمَةٌ عَلَيْهِمْ} قِيلَ: هَاهُنَا تَمَّ الْكَلَامُ مَعْنَاهُ تِلْكَ الْبَلْدَةُ مُحَرَّمَةٌ

Allah Teâlâ buyurdu ki: {فَإِنَّهَا مُحَرَّمَةٌ عَلَيْهِمْ} “Şüphesiz orası onlara haram kılınmıştır.” Sözün burada tamamlandığı söylenmiştir; bunun anlamı: O belde haram kılınmıştır...

عَلَيْهِمْ أَبَدًا لَمْ يُرِدْ بِهِ تَحْرِيمَ تَعَبُّدٍ، وَإِنَّمَا أَرَادَ تَحْرِيمَ مَنْعٍ، فَأَوْحَى اللَّهُ تَعَالَى إِلَى مُوسَى: [بِي حَلَفْتَ] لَأُحَرِّمَنَّ عَلَيْهِمْ دُخُولَ الْأَرْضِ الْمُقَدَّسَةِ غَيْرَ عَبْدَيَّ يُوشَعُ وَكَالِبُ، وَلَأُتَيِّهَنَّهُمْ فِي هَذِهِ الْبَرِّيَّةِ {أَرْبَعِينَ سَنَةً} [يَتِيهُونَ] مَكَانَ كُلِّ يَوْمٍ مِنَ الْأَيَّامِ الَّتِي تُحْبَسُونَ فِيهَا سَنَةٌ، وَلَأُلْقِيَنَّ جِيَفَهُمْ فِي هَذِهِ الْقِفَارِ، وَأَمَّا بَنُوهُمُ الذين لم يعلموا الشَّرَّ فَيَدْخُلُونَهَا، فَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: {فَإِنَّهَا مُحَرَّمَةٌ عَلَيْهِمْ أَرْبَعِينَ سَنَةً} {يَتِيهُونَ} يَتَحَيَّرُونَ، {فِي الْأَرْضِ فَلَا تَأْسَ عَلَى الْقَوْمِ الْفَاسِقِينَ} أَيْ: لَا تَحْزَنْ عَلَى مِثْلِ هَؤُلَاءِ الْقَوْمِ، فَلَبِثُوا أَرْبَعِينَ سَنَةً فِي سِتَّةِ فَرَاسِخَ وَهُمْ سِتُّمِائَةِ أَلْفِ مُقَاتِلٍ، وَكَانُوا يَسِيرُونَ كُلَّ يَوْمٍ جَادِّينَ فَإِذَا أَمْسَوْا كَانُوا فِي الْمَوْضِعِ الَّذِي ارْتَحَلُوا عَنْهُ.

onlara haram kılınmıştır; bununla ibadet kabilinden bir haramlığı kastetmemiş, sadece men etme haramlığını kastetmiştir. Allah Teâlâ Mûsâ'ya şöyle vahyetti: '[Kendime yemin ettim ki] kullarım Yûşa' ve Kâlib müstesna, mukaddes toprağa girmeyi onlara kesinlikle haram kılacağım; orada hapsedildiğiniz günlerin her bir gününün yerine bir yıl olmak üzere onları bu çölde [şaşkınca dolaşacakları] {أَرْبَعِينَ سَنَةً} “kırk yıl” şaşkınlığa uğratacağım. Onların leşlerini bu çöllere sereceğim; kötülüğü bilmeyen çocukları ise oraya girecektir.' İşte Allah Teâlâ'nın şu kavli budur: {فَإِنَّهَا مُحَرَّمَةٌ عَلَيْهِمْ أَرْبَعِينَ سَنَةً} “'Artık orası onlara kırk yıl haram kılınmıştır;'” {يَتِيهُونَ} “şaşkınca dolaşacaklardır” hayret içinde kalacaklardır, {فِي الْأَرْضِ فَلَا تَأْسَ عَلَى الْقَوْمِ الْفَاسِقِينَ} “yeryüzünde; o fâsıklar kavmi için sakın üzülme!'” Yani bu kavim gibilere kederlenme. Böylece altı fersahlık bir alanda altı yüz bin savaşçı olarak kırk yıl kaldılar. Her gün gayretle yol alıyorlar, akşama erdiklerinde ise yola çıktıkları yerde bulunuyorlardı.

وَقِيلَ: إِنَّ مُوسَى وَهَارُونَ ﵉ لَمْ يَكُونَا فِيهِمْ، وَالْأَصَحُّ أَنَّهُمَا كَانَا فِيهِمْ وَلَمْ يَكُنْ لَهُمَا عُقُوبَةٌ إِنَّمَا كَانَتِ الْعُقُوبَةُ لِأُولَئِكَ الْقَوْمِ، وَمَاتَ فِي التِّيهِ كُلُّ مَنْ دَخَلَهَا مِمَّنْ جَاوَزَ عِشْرِينَ سَنَةً غَيْرَ يُوشَعُ وَكَالِبُ، وَلَمْ يَدْخُلْ أَرْيَحَاءَ أَحَدٌ مِمَّنْ قَالُوا إِنَّا لَنْ نَدْخُلَهَا أَبَدًا فَلَمَّا هَلَكُوا وَانْقَضَتِ الْأَرْبَعُونَ سَنَةً، وَنَشَأَتِ النَّوَاشِئُ مِنْ ذَرَارِيهِمْ سَارُوا إِلَى حَرْبِ الْجَبَّارِينَ.

Mûsâ ve Hârûn (aleyhimesselâm)'ın onların içinde bulunmadığı söylenmiştir; daha sahih olanı ise onların da içlerinde bulunduğu, ancak bunun kendileri için bir ceza olmayıp cezanın sadece o kavme yönelik olduğudur. Yirmi yaşını geçmiş olup da Tîh çölüne girenlerden Yûşa' ve Kâlib dışındaki herkes orada öldü. 'Biz oraya asla girmeyiz' diyenlerden hiç kimse Eriha'ya giremedi. Onlar helak olup kırk yıl sona erdiğinde ve zürriyetlerinden yeni nesiller yetiştiğinde, cebbârlarla savaşmak üzere yürüdüler.

وَاخْتَلَفُوا فِيمَنْ تَوَلَّى تِلْكَ الْحَرْبِ وَعَلَى يَدَيْ مَنْ كَانَ الْفَتْحُ، فَقَالَ قَوْمٌ: وَإِنَّمَا فَتَحَ مُوسَى أَرْيَحَاءَ وَكَانَ يُوشَعُ عَلَى مُقَدِّمَتِهِ، فَسَارَ مُوسَى ﵇ إِلَيْهِمْ فِيمَنْ بَقِيَ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ، فَدَخَلَهَا يُوشَعُ فَقَاتَلَ الْجَبَابِرَةَ ثُمَّ دَخَلَهَا مُوسَى ﵇ فَأَقَامَ فِيهَا مَا شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى، ثُمَّ قَبَضَهُ اللَّهُ تَعَالَى إِلَيْهِ، وَلَا يَعْلَمُ قَبْرَهُ أَحَدٌ، وَهَذَا أَصَحُّ الْأَقَاوِيلِ لِاتِّفَاقِ الْعُلَمَاءِ أَنَّ عُوجَ بْنَ عُنُقَ قَتْلَهُ مُوسَى ﵇.

O savaşı kimin idare ettiği ve fethin kimin eliyle gerçekleştiği konusunda ihtilaf ettiler. Bir grup dedi ki: Eriha'yı fetheden ancak Mûsâ idi ve öncü birliğinin başında Yûşa' vardı. Mûsâ (aleyhisselâm) İsrailoğullarından geriye kalanlarla onlara doğru yürüdü; Yûşa' oraya girip cebbârlarla savaştı, sonra Mûsâ (aleyhisselâm) oraya girdi ve orada Allah Teâlâ'nın dilediği kadar kaldı. Sonra Allah Teâlâ onun ruhunu kabzetti ve onun kabrini hiç kimse bilmemektedir. Bu, en sahih görüştür; zira âlimler Ûc b. Unuk'u Mûsâ (aleyhisselâm)'ın öldürdüğü konusunda ittifak etmişlerdir.

وَقَالَ الْآخَرُونَ: إِنَّمَا قَاتَلَ الْجَبَّارِينَ يُوشَعُ وَلَمْ يَسِرْ إِلَيْهِمْ إِلَّا بَعْدَ مَوْتِ مُوسَى ﵇، [وَقَالُوا: مَاتَ مُوسَى] وَهَارُونُ جَمِيعًا فِي التِّيهِ.

Diğerleri ise şöyle dediler: Cebbârlarla ancak Yûşa' savaştı ve onlara doğru ancak Mûsâ (aleyhisselâm)'ın vefatından sonra yürüdü. [Şöyle de dediler: Mûsâ] ve Hârûn'un her ikisi de Tîh çölünde vefat etti.

قِصَّةُ وَفَاةِ هَارُونَ

Hârûn'un Vefatı Kıssası

قَالَ السُّدِّيُّ: أَوْحَى اللَّهُ ﷿ إِلَى مُوسَى أَنِّي مُتَوَفِّي هَارُونَ فَأْتِ بِهِ جَبَلَ كَذَا وَكَذَا، فَانْطَلَقَ مُوسَى وَهَارُونُ ﵉ نَحْوَ ذَلِكَ الْجَبَلِ فَإِذَا هُمَا بِشَجَرَةٍ لَمْ يُرَ مِثْلُهَا وَإِذَا بِبَيْتٍ مَبْنِيٍّ وَفِيهِ سَرِيرٌ عَلَيْهِ فَرْشٌ وَإِذَا فِيهِ رِيحٌ طَيِّبَةٌ، فَلَمَّا نَظَرَ هَارُونُ إِلَى ذَلِكَ أَعْجَبَهُ، فَقَالَ: يَا مُوسَى إِنِّي أُحِبُّ أَنَّ أَنَامَ عَلَى هَذَا السَّرِيرِ قَالَ: فَنَمْ عَلَيْهِ، فَقَالَ: إِنِّي أَخَافُ أَنَّ يَأْتِيَ رَبُّ هَذَا الْبَيْتِ فَيَغْضَبُ عَلَيَّ، قَالَ لَهُ مُوسَى: لَا تَرْهَبْ إِنِّي أَكْفِيكَ أَمْرَ رَبِّ هَذَا الْبَيْتِ فَنَمْ، قَالَ: يَا مُوسَى نَمْ أَنْتَ مَعِي فَإِنْ جَاءَ رَبُّ الْبَيْتِ غَضِبَ عَلَيَّ وَعَلَيْكَ جَمِيعًا فَلَمَّا نَامَا أَخَذَ هَارُونَ الْمَوْتُ فَلَمَّا وَجَدَ مَنِيَّتَهُ قَالَ: يَا مُوسَى خَدَعْتَنِي، فَلَمَّا قُبِضَ رُفِعَ الْبَيْتُ وَذَهَبَتْ تِلْكَ الشَّجَرَةُ وَرُفِعَ السَّرِيرُ بِهِ إِلَى السَّمَاءِ، فَلَمَّا رَجَعَ مُوسَى إِلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ وَلَيْسَ مَعَهُ هَارُونُ قَالُوا: إِنَّ مُوسَى قَتَلَ هَارُونَ وَحَسَدَهُ لِحُبِّ بَنِي إِسْرَائِيلَ لَهُ، فَقَالَ مُوسَى ﵇: وَيْحَكُمْ كَانَ أَخِي فَكَيْفَ أَقْتُلُهُ، فَلَمَّا أَكْثَرُوا عَلَيْهِ قَامَ فَصَلَّى رَكْعَتَيْنِ ثُمَّ دَعَا اللَّهَ تَعَالَى وَنَزَلَ السَّرِيرُ حَتَّى نَظَرُوا إِلَيْهِ بَيْنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ فَصَدَّقُوهُ.

es-Süddî dedi ki: Azîz ve Celîl olan Allah Mûsâ'ya: 'Ben Hârûn'un canını alacağım, onu falan ve falan dağa getir' diye vahyetti. Mûsâ ve Hârûn (aleyhimesselâm) o dağa doğru gittiler; bir de baktılar ki benzeri görülmemiş bir ağaç, inşa edilmiş bir ev, içinde üzerinde sergiler bulunan bir sedir ve orada hoş bir koku var. Hârûn bunu görünce çok beğendi ve: 'Ey Mûsâ! Ben bu sedirde uyumak isterim' dedi. [Mûsâ]: 'O halde üzerinde uyu' dedi. [Hârûn]: 'Bu evin sahibinin gelip bana öfkelenmesinden korkarım' dedi. Mûsâ ona: 'Korkma, bu evin sahibinin işini ben hallederim, sen uyu' dedi. [Hârûn]: 'Ey Mûsâ, sen de benimle uyu; şayet evin sahibi gelirse ikimize birden öfkelensin' dedi. İkisi uyuduklarında Hârûn'a ölüm geldi; ecelini hissettiğinde: 'Ey Mûsâ, beni aldattın!' dedi. Ruhu kabzedilince ev kaldırıldı, o ağaç kayboldu ve sedir üzerindeki Hârûn ile birlikte göğe yükseltildi. Mûsâ, yanında Hârûn olmaksızın İsrailoğullarına dönünce: 'İsrailoğullarının onu sevmesinden ötürü Mûsâ Hârûn'u kıskandı ve öldürdü' dediler. Mûsâ (aleyhisselâm): 'Yazıklar olsun size! O benim kardeşimdi, onu nasıl öldürürüm?' dedi. Üzerine çok gelince kalkıp iki rekât namaz kıldı, sonra Allah Teâlâ'ya dua etti; sedir yere doğru indi, öyle ki gök ile yer arasında ona baktılar ve Mûsâ'yı tasdik ettiler.

وَعَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ ﵁ قَالَ: صَعِدَ مُوسَى وَهَارُونُ ﵉ الْجَبَلَ فَمَاتَ هَارُونُ [وَبَقِيَ مُوسَى] فَقَالَتْ بَنُو إِسْرَائِيلَ لِمُوسَى ﵇ أَنْتَ قَتَلْتَهُ فَآذَوْهُ فَأَمَرَ اللَّهُ الْمَلَائِكَةَ فَحَمَلُوهُ حَتَّى مَرُّوا بِهِ عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ وَتَكَلَّمَتِ الْمَلَائِكَةُ بِمَوْتِهِ حَتَّى عَرَفَ بَنُو إِسْرَائِيلَ أَنَّهُ مَاتَ، فَبَرَّأَهُ اللَّهُ تَعَالَى مِمَّا قَالُوا، ثُمَّ إِنَّ الْمَلَائِكَةَ حَمَلُوهُ وَدَفَنُوهُ فَلَمْ يَطَّلِعْ عَلَى مَوْضِعِ قَبْرِهِ أَحَدٌ إِلَّا الرَّخَمَ فَجَعَلَهُ اللَّهُ أَصَمَّ وَأَبْكَمَ.

Ali b. Ebî Tâlib (radıyallâhu anh)'den rivayet edildiğine göre o şöyle dedi: Mûsâ ve Hârûn (aleyhimesselâm) dağa çıktılar; Hârûn vefat etti [Mûsâ ise kaldı]. İsrailoğulları Mûsâ (aleyhisselâm)'a: 'Onu sen öldürdün' dediler ve ona eziyet ettiler. Bunun üzerine Allah meleklere emretti, onu taşıyıp İsrailoğullarının önünden geçirdiler; melekler onun öldüğünü söylediler, nihayet İsrailoğulları onun vefat ettiğini anladılar. Böylece Allah Teâlâ onu onların dediklerinden temize çıkardı. Sonra melekler onu taşıyıp defnettiler; leş kargasından başka hiç kimse kabrinin yerini öğrenemedi. Allah da onu sağır ve dilsiz kıldı.

وَقَالَ عَمْرُو بْنُ مَيْمُونٍ: مَاتَ هَارُونُ قَبْلَ مَوْتِ مُوسَى ﵇ فِي التِّيهِ، وَكَانَا قَدْ خَرَجَا إِلَى بَعْضِ الْكُهُوفِ فَمَاتَ هَارُونُ وَدَفَنَهُ مُوسَى وَانْصَرَفَ إِلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ، فَقَالُوا: قَتَلْتَهُ لِحُبِّنَا إِيَّاهُ، وَكَانَ مُحَبَّبًا فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ، فَتَضَرَّعَ مُوسَى ﵇ إِلَى رَبِّهِ ﷿ فَأَوْحَى اللَّهُ إِلَيْهِ أَنِ انْطَلِقْ بِهِمْ إِلَى قَبْرِهِ فَإِنِّي بَاعِثُهُ، فَانْطَلَقَ بِهِمْ إِلَى قَبْرِهِ [فَنَادَاهُ مُوسَى] فَخَرَجَ مِنْ قَبْرِهِ يَنْفُضُ رَأْسَهُ، فَقَالَ: أَنَا قَتَلْتُكَ؟ قَالَ: لَا وَلَكِنِّي مِتُّ، قَالَ: فَعُدْ إِلَى مَضْجَعِكَ، وَانْصَرَفُوا.

Amr b. Meymûn şöyle dedi: Hârûn, Mûsâ (aleyhisselâm)'ın vefatından önce Tîh sahrasında vefat etti. İkisi mağaralardan birine çıkmışlardı; Hârûn vefat etti, Mûsâ da onu defnedip İsrailoğullarına döndü. Onlar: 'Onu çok sevdiğimiz için sen öldürdün' dediler. Zira o, İsrailoğulları arasında çok sevilen biriydi. Bunun üzerine Mûsâ (aleyhisselâm), Azîz ve Celîl olan Rabbine yalvarıp yakardı. Allah da ona: 'Onları onun kabrine götür, şüphesiz Ben onu dirilteceğim' diye vahyetti. Mûsâ onları onun kabrine götürdü [ve Mûsâ ona seslendi]. Hârûn başındaki [toprakları] silkerek kabrinden çıktı. Mûsâ: 'Seni ben mi öldürdüm?' dedi. O da: 'Hayır, lâkin ben [ecelimle] öldüm' dedi. Mûsâ: 'Öyleyse yattığın yere geri dön' dedi ve dönüp gittiler.

وَأَمَّا وَفَاةُ مُوسَى ﵇، قَالَ ابْنُ إِسْحَاقَ: كَانَ مُوسَى ﵊ قَدْ كَرِهَ الْمَوْتَ وَأَعْظَمَهُ فَأَرَادَ اللَّهُ أَنْ يُحَبِّبَ إِلَيْهِ الْمَوْتَ، فَنَبَّأَ يُوشَعَ بْنَ نُونٍ فَكَانَ يَغْدُو وَيَرُوحُ عَلَيْهِ، قَالَ: فَيَقُولُ لَهُ مُوسَى ﵇ يَا نَبِيَّ اللَّهِ مَا أَحْدَثَ اللَّهُ إِلَيْكَ؟ [فَيَقُولُ لَهُ يُوشَعُ: يَا نَبِيَّ اللَّهِ أَلَمْ أَصْحَبْكَ كَذَا وَكَذَا سَنَةً، فَهَلْ كُنْتُ أَسْأَلُكَ شَيْئًا مِمَّا أَحْدَثَ اللَّهُ إِلَيْكَ] حَتَّى تَكُونَ أَنْتَ الَّذِي تَبْتَدِئُ بِهِ وَتَذْكُرُهُ؟ وَلَا يَذْكُرُ لَهُ شَيْئًا، فَلَمَّا رَأَى ذَلِكَ كَرِهَ مُوسَى الْحَيَاةَ وَأَحَبَّ الْمَوْتَ.

Mûsâ (aleyhisselâm)'ın vefatına gelince; İbn İshâk dedi ki: Mûsâ (aleyhisselâm) ölümden hoşlanmaz ve onu büyük bir mesele görürdü; Allah da ölümü ona sevdirmek istedi. Yûşa' b. Nûn'u peygamber yaptı; o, Mûsâ'nın yanına sabah akşam gidip geliyordu. Dedi ki: Mûsâ (aleyhisselâm) ona: 'Ey Allah'ın nebîsi, Allah sana ne vahyetti?' diyordu. [Yûşa' da ona: 'Ey Allah'ın nebîsi! Ben sana bunca yıl arkadaşlık etmedim mi; ben sana hiç Allah'ın vahyettiği şeylerden soruyor muydum] ki önce başlayıp anlatan sen olasın?' diyordu ve ona hiçbir şey anlatmıyordu. Bunu görünce Mûsâ yaşamaktan hoşlanmadı ve ölümü arzuladı.

أَخْبَرَنَا أَبُو عَلِيٍّ حَسَّانُ بْنُ سَعِيدٍ الْمَنِيعِيُّ أَنَا أَبُو طَاهِرٍ مُحَمَّدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ مَحْمِشٍ الزِّيَادِيُّ أَنَا أَبُو بَكْرٍ مُحَمَّدُ بْنُ الْحُسَيْنِ الْقَطَّانُ أَنَا أَحْمَدُ بْنُ يُوسُفَ السُّلَمِيُّ أَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ أَنَا مَعْمَرٌ عَنْ هَمَّامِ بْنِ مُنَبِّهٍ قَالَ: أَخْبَرَنَا أَبُو هُرَيْرَةَ ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "جَاءَ مَلَكُ الْمَوْتِ إِلَى مُوسَى بْنِ عُمْرَانَ، فَقَالَ لَهُ: أَجِبْ رَبَّكَ، قَالَ: فَلَطَمَ مُوسَى ﵇ عَيْنَ مَلَكِ الْمَوْتِ فَفَقَأَهَا، قَالَ: فَرَجَعَ مَلَكُ الْمَوْتِ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى فَقَالَ: إِنَّكَ أَرْسَلْتَنِي إِلَى عَبْدٍ لَكَ لَا يُرِيدُ الْمَوْتَ وَقَدْ فَقَأَ عَيْنِي قَالَ فَرَدَّ اللَّهُ إِلَيْهِ عَيْنَهُ، وَقَالَ: ارْجِعْ إِلَى عَبْدِي فَقُلْ لَهُ: الْحَيَاةَ تُرِيدُ؟ فَإِنْ كُنْتَ تُرِيدُ الْحَيَاةَ فَضَعْ يَدَكَ عَلَى مَتْنِ ثَوْرٍ، فَمَا وَارَتْ يَدُكَ مِنْ شَعْرَةٍ فَإِنَّكَ تَعِيشُ بِهَا سَنَةً، قَالَ: ثُمَّ مَهْ؟ قَالَ: ثُمَّ تَمُوتُ، قَالَ: فَالْآنَ مِنْ قَرِيبٍ، رَبِّ أَدْنِنِي مِنَ الْأَرْضِ الْمُقَدَّسَةِ رَمْيَةً بِحَجَرٍ، قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "وَاللَّهِ لَوْ أَنِّي عِنْدَهُ لَأَرَيْتُكُمْ قَبْرَهُ إِلَى جَنْبِ الطَّرِيقِ عِنْدَ الْكَثِيبِ الْأَحْمَرِ" .

Bize Ebû Alî Hassân b. Saîd el-Menîî haber verdi, [dedi ki:] bize Ebû Tâhir Muhammed b. Muhammed b. Mahmiş ez-Ziyâdî anlattı, [dedi ki:] bize Ebû Bekr Muhammed b. el-Hüseyn el-Kattân anlattı, [dedi ki:] bize Ahmed b. Yûsuf es-Sülemî anlattı, [dedi ki:] bize Abdürrezzâk anlattı, [dedi ki:] bize Ma'mer, Hemmâm b. Münebbih'ten anlattı; o dedi ki: Bize Ebû Hüreyre (radıyallâhu anh) haber verip dedi ki: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: 'Ölüm meleği İmrân oğlu Mûsâ'ya gelip ona: Rabbine icabet et! dedi. Mûsâ (aleyhisselâm) ölüm meleğinin gözüne bir tokat vurdu ve onu çıkardı. Ölüm meleği Allah Teâlâ'ya dönüp: Beni ölmek istemeyen bir kuluna gönderdin, o benim gözümü çıkardı! dedi. Allah onun gözünü ona geri iade etti ve: Kuluma dön ve ona de ki: Yaşamak mı istiyorsun? Şayet yaşamak istiyorsan elini bir öküzün sırtına koy; elinin örttüğü her bir kıl için bir yıl yaşayacaksın! [Mûsâ]: Sonra ne olacak? dedi. [Melek]: Sonra öleceksin, dedi. [Mûsâ]: O halde şimdi yakından olsun. Rabbim, beni mukaddes toprağa bir taş atımı mesafeye yaklaştır! dedi.' Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) buyurdu ki: 'Vallahi şayet ben onun yanında olsaydım, yol kenarında kızıl kum tepesinin yanındaki kabrini size gösterirdim.'

وَقَالَ وَهْبٌ: خَرَجَ مُوسَى لِبَعْضِ حَاجَتِهِ فَمَرَّ بِرَهْطٍ مِنَ الْمَلَائِكَةِ يَحْفِرُونَ قَبْرًا لَمْ يُرَ شَيْئًا قَطُّ أَحْسَنَ مِنْهُ وَلَا مِثْلَ مَا فِيهِ مِنَ الْخُضْرَةِ وَالنَّضْرَةِ وَالْبَهْجَةِ، فَقَالَ لَهُمْ: يَا مَلَائِكَةَ اللَّهِ لِمَ تَحْفِرُونَ هَذَا الْقَبْرَ؟ قَالُوا: لَعَبَدٍ كَرِيمٍ عَلَى رَبِّهِ، فَقَالَ: إِنَّ هَذَا الْعَبْدَ مِنَ اللَّهِ لَهُوَ بِمَنْزِلَةٍ مَا رَأَيْتُ كَالْيَوْمِ مَضْجَعًا قَطُّ، فَقَالَتِ الْمَلَائِكَةُ: يَا صَفِيَّ اللَّهِ تُحِبُّ أَنْ يَكُونَ لَكَ؟ قَالَ: وَدِدْتُ، قَالُوا: فَانْزِلْ وَاضْطَجِعْ فِيهِ وَتَوَجَّهْ إِلَى رَبِّكَ، قَالَ: فَاضْطَجَعَ فِيهِ وَتَوَجَّهَ إِلَى رَبِّهِ ثُمَّ تَنَفَّسَ أَسْهَلَ تَنَفُّسٍ فَقَبَضَ اللَّهُ ﵎ رُوحَهُ، ثُمَّ سَوَّتْ عَلَيْهِ الْمَلَائِكَةُ.

Vehb dedi ki: Mûsâ bir ihtiyacı için çıktı; meleklerden bir topluluğa rastladı, öyle bir kabir kazıyorlardı ki ondan daha güzeli, onun içindeki yeşillik, tazelik ve güzellik gibisi asla görülmemişti. Onlara: 'Ey Allah'ın melekleri! Bu kabri kime kazıyorsunuz?' dedi. Onlar: 'Rabbi katında değerli bir kul için' dediler. [Mûsâ]: 'Bu kulun Allah katındaki mertebesi öyle yüce olmalı ki, bugünkü gibi bir yatacak yeri asla görmedim' dedi. Melekler: 'Ey Allah'ın seçkin kulu, onun senin olmasını ister misin?' dediler. 'Çok isterim' dedi. 'O halde in, içine uzan ve Rabbine yönel' dediler. İçine uzandı, Rabbine yöneldi, sonra en rahat bir nefes alışla nefes verdi ve Azîz ve Celîl olan Allah onun ruhunu kabzetti; ardından melekler üzerini örttüler.

وَقِيلَ: إِنَّ مَلَكَ الْمَوْتِ أَتَاهُ بِتُفَّاحَةٍ مِنَ الْجَنَّةِ فَشَمَّهَا فَقَبَضَ رُوحَهُ.

Ölüm meleğinin ona cennetten bir elma getirdiği, onu koklayınca ruhunu kabzettiği de söylenmiştir.

وَكَانَ عُمْرُ مُوسَى مِائَةً وَعِشْرِينَ سَنَةً فَلَمَّا مَاتَ مُوسَى ﵇ وَانْقَضَتِ الْأَرْبَعُونَ سَنَةً بَعَثَ

Mûsâ'nın ömrü yüz yirmi yıldı. Mûsâ aleyhisselâm vefat edip kırk yıl da sona erince [Allah]...

اللَّهُ يُوشَعَ نَبِيًّا فَأَخْبَرَهُمْ أَنَّ اللَّهَ قَدْ أَمَرَهُ بِقِتَالِ الْجَبَابِرَةِ، فَصَدَّقُوهُ وَتَابَعُوهُ فَتَوَجَّهَ بِبَنِي إِسْرَائِيلَ إِلَى أَرْيَحَاءَ وَمَعَهُ تَابُوتُ الْمِيثَاقِ، فَأَحَاطَ بِمَدِينَةِ أَرْيَحَاءَ سِتَّةَ أَشْهُرٍ، فَلَمَّا كَانَ السَّابِعَ نَفَخُوا فِي الْقِرَانِ وَضَجَّ الشَّعْبُ ضَجَّةً وَاحِدَةً فَسَقَطَ سُورُ الْمَدِينَةِ، وَدَخَلُوا فَقَاتَلُوا الْجَبَّارِينَ وَهَزَمُوهُمْ وَهَجَمُوا عَلَيْهِمْ يَقْتُلُونَهُمْ، وَكَانَتِ الْعِصَابَةُ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ يَجْتَمِعُونَ عَلَى عُنُقِ الرَّجُلِ يَضْرِبُونَهَا حَتَّى يَقْطَعُونَهَا، فَكَانَ الْقِتَالُ يَوْمَ الْجُمُعَةِ فَبَقِيَتْ مِنْهُمْ بَقِيَّةٌ وَكَادَتِ الشَّمْسُ تَغْرُبُ وَتَدْخُلُ لَيْلَةُ السَّبْتِ، فَقَالَ: اللَّهُمَّ ارْدُدِ الشَّمْسَ عَلَيَّ وَقَالَ لِلشَّمْسِ: إِنَّكِ فِي طَاعَةِ اللَّهِ ﷾ وَأَنَا فِي طَاعَتِهِ فَسَأَلَ الشَّمْسَ أَنْ تَقِفَ وَالْقَمَرَ أَنْ يُقِيمَ حَتَّى يَنْتَقِمَ مِنْ أَعْدَاءِ اللَّهِ تَعَالَى قَبْلَ دُخُولِ السَّبْتِ، فَرُدَّتْ عَلَيْهِ الشَّمْسُ وَزِيدَتْ فِي النَّهَارِ ساعة حتى قتلتهم أَجْمَعِينَ، وَتَتَبَّعَ مُلُوكَ الشَّامِ فَاسْتَبَاحَ مِنْهُمْ أَحَدًا وَثَلَاثِينَ مَلِكًا حَتَّى غَلَبَ عَلَى جَمِيعِ أَرْضِ الشَّامِ، وَصَارَتِ الشَّامُ كُلُّهَا لِبَنِي إِسْرَائِيلَ وَفَرَّقَ عُمَّالَهُ في نواحيهأ ١٠٥\أوَجَمَعَ الْغَنَائِمَ، فَلَمْ تَنْزِلِ النَّارُ، فَأَوْحَى اللَّهُ إِلَى يُوشَعَ أَنَّ فِيهَا غُلُولًا فَمُرْهُمْ فَلْيُبَايِعُوا فَبَايَعُوهُ فَالْتَصَقَتْ يَدُ رَجُلٍ مِنْهُمْ بِيَدِهِ فَقَالَ: هَلُمَّ مَا عِنْدَكَ فَأَتَاهُ بِرَأْسِ ثَوْرٍ مِنْ ذَهَبٍ مُكَلَّلٍ بِالْيَاقُوتِ وَالْجَوَاهِرِ كَانَ قَدْ غَلَّهُ، فَجَعَلَهُ فِي الْقُرْبَانِ وَجَعَلَ الرَّجُلَ مَعَهُ فَجَاءَتِ النَّارُ فَأَكَلَتِ الرَّجُلَ وَالْقُرْبَانَ، ثُمَّ مَاتَ يُوشَعُ وَدُفِنَ فِي جَبَلِ أَفْرَائِيمَ، وَكَانَ عُمْرُهُ مِائَةً وَسِتًّا وَعِشْرِينَ سَنَةً، وَتَدْبِيرُهُ أَمْرَ بَنِي إِسْرَائِيلَ مِنْ بَعْدِ مُوسَى ﵇ سَبْعًا وَعِشْرِينَ سَنَةً.

Allah Yûşa'ı peygamber olarak gönderdi. O da onlara Allah'ın kendisine cebbârlarla savaşmayı emrettiğini haber verdi; onlar da onu tasdik edip ona tâbi oldular. Yanında Ahit Sandığı ile beraber İsrailoğullarını Eriha'ya doğru sevk etti. Eriha şehrini altı ay kuşattı. Yedinci aya girildiğinde boruları üflediler, halk hep birden haykırdı ve şehrin surları yıkıldı. İçeri girip cebbârlarla savaştılar, onları hezimete uğrattılar ve üzerlerine hücum edip onları öldürmeye başladılar. İsrailoğullarından bir müfreze bir adamın boynunda toplanıyor, onu kesinceye kadar vuruyorlardı. Savaş cuma günü idi; onlardan geriye bir kalıntı kaldı, güneş batmak ve cumartesi gecesi girmek üzereydi. Bunun üzerine: 'Allah'ım! Güneşi benim için geri çevir' dedi ve güneşe: 'Şüphesiz sen de Azîz ve Celîl olan Allah'ın itaatindesin, ben de O'nun itaatindeyim' dedi. Cumartesi girmeden önce Allah Teâlâ'nın düşmanlarından intikam alıncaya kadar güneşin durmasını, ayın da yerinde kalmasını istedi. Güneş onun için geri çevrildi ve gündüze bir müddet eklendi, nihayet hepsini öldürdü. Şam meliklerini takip edip onlardan otuz bir melikin canını ve yurdunu helal kıldı, nihayet bütün Şam toprağına galip geldi. Bütün Şam İsrailoğullarının oldu; valilerini onun çevrelerine dağıttı ve ganimetleri topladı. Fakat [ganimeti yakacak] ateş inmedi. Allah Yûşa'a ganimette aşırma (hırsızlık) olduğunu vahyetti ve: 'Onlara emret, sana biat etsinler' buyurdu. Ona biat ettiler; derken onlardan bir adamın eli onun eline yapıştı. [Yûşa']: 'Yanındakini getir!' dedi. Adam çaldığı, yakut ve mücevherlerle süslenmiş altından bir öküz başını getirdi. Onu kurbanın içine koydu, adamı da onunla beraber koydu; ateş gelip adamı ve kurbanı yedi. Sonra Yûşa' vefat etti ve Efrâîm Dağı'na defnedildi. Ömrü yüz yirmi altı yıldı; Mûsâ (aleyhisselâm)'dan sonra İsrailoğullarının işlerini idare etmesi yirmi yedi yıl sürdü.

{وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ ابْنَيْ آدَمَ بِالْحَقِّ إِذْ قَرَّبَا قُرْبَانًا فَتُقُبِّلَ مِنْ أَحَدِهِمَا وَلَمْ يُتَقَبَّلْ مِنَ الْآخَرِ قَالَ لَأَقْتُلَنَّكَ قَالَ إِنَّمَا يَتَقَبَّلُ اللَّهُ مِنَ الْمُتَّقِينَ (٢٧) }

{وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ ابْنَيْ آدَمَ بِالْحَقِّ إِذْ قَرَّبَا قُرْبَانًا فَتُقُبِّلَ مِنْ أَحَدِهِمَا وَلَمْ يُتَقَبَّلْ مِنَ الْآخَرِ قَالَ لَأَقْتُلَنَّكَ قَالَ إِنَّمَا يَتَقَبَّلُ اللَّهُ مِنَ الْمُتَّقِينَ (٢٧) } “Onlara Âdem'in iki oğlunun haberini hakkıyla oku. Hani ikisi birer kurban sunmuşlardı da birinden kabul edilmiş, diğerinden ise kabul edilmemişti. [Kurbanı kabul edilmeyen]: 'Seni mutlaka öldüreceğim!' dedi. [Diğeri]: 'Allah ancak muttakilerden kabul eder' dedi. (27)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ ابْنَيْ آدَمَ بِالْحَقِّ} وَهُمَا هَابِيلُ وَقَابِيلُ وَيُقَالُ لَهُ قَابِينُ، {إِذْ قَرَّبَا قُرْبَانًا} وَكَانَ سَبَبُ قُرْبَانِهِمَا عَلَى مَا ذَكَرَهُ أَهْلُ الْعِلْمِ أَنَّ حَوَّاءَ كَانَتْ تَلِدُ لِآدَمَ ﵇ فِي كُلِّ بَطْنٍ غُلَامًا وَجَارِيَةً، وَكَانَ جَمِيعُ مَا وَلَدَتْهُ أَرْبَعِينَ وَلَدًا فِي عِشْرِينَ بَطْنًا أَوَّلُهُمْ قَابِيلُ وَتَوْأَمَتُهُ أَقْلِيمَا، وَآخِرُهُمْ عَبْدُ الْمُغِيثِ وَتَوْأَمَتُهُ أَمَةُ الْمُغِيثِ، ثُمَّ بَارَكَ اللَّهُ ﷿ فِي نَسْلِ آدَمَ ﵇، قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: لَمْ يَمُتْ آدَمُ حَتَّى بَلَغَ وَلَدُهُ وَوَلَدُ وَلَدِهِ أَرْبَعِينَ أَلْفًا.

Allah Teâlâ'nın: {وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ ابْنَيْ آدَمَ بِالْحَقِّ} “Onlara Âdem'in iki oğlunun haberini hakkıyla oku...” sözü; o ikisi Hâbîl ve Kâbîl'dir -ona Kâbîn de denilir-. {إِذْ قَرَّبَا قُرْبَانًا} “...Hani ikisi birer kurban sunmuşlardı...” İlim ehlinin zikrettiğine göre kurban sunmalarının sebebi şuydu: Havvâ, Âdem (aleyhisselâm) için her batında bir erkek bir kız çocuk doğururdu. Doğurduklarının tamamı yirmi batında kırk çocuk idi; onların ilki Kâbîl ve ikizi İklîmâ, sonuncuları ise Abdülmuğîs ve ikizi Emetülmuğîs idi. Sonra Azîz ve Celîl olan Allah, Âdem (aleyhisselâm)'ın neslini bereketlendirdi. İbn Abbâs dedi ki: Âdem, çocuğu ve çocuğunun çocuğu kırk bine ulaşmadıkça vefat etmedi.

وَاخْتَلَفُوا فِي مَوْلِدِ قَابِيلَ وَهَابِيلَ، فَقَالَ بَعْضُهُمْ: غَشِيَ آدَمُ حَوَّاءَ بَعْدَ مَهْبِطِهِمَا إِلَى الْأَرْضِ بِمِائَةِ سَنَةٍ، فَوَلَدَتْ لَهُ قَابِيلَ وَتَوْأَمَتَهُ أَقْلِيمَا فِي بَطْنٍ وَاحِدٍ، ثُمَّ وَلَدَتْ هَابِيلَ وَتَوْأَمَتَهُ لُبُودَا فِي بَطْنٍ.

Kâbîl ve Hâbîl'in doğumu konusunda ihtilaf ettiler. Bazıları şöyle dedi: Âdem, yeryüzüne inmelerinden yüz yıl sonra Havvâ ile birlikte oldu; [Havvâ] ona bir batında Kâbîl'i ve ikizi İklîmâ'yı doğurdu. Daha sonra [diğer] bir batında Hâbîl'i ve ikizi Lebûdâ'yı doğurdu.

وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ عَنْ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ بِالْكِتَابِ الْأَوَّلِ: إِنَّ آدَمَ كَانَ يَغْشَى حَوَّاءَ فِي الْجَنَّةِ قَبْلَ أَنْ يُصِيبَ الْخَطِيئَةَ، فَحَمَلَتْ فِيهَا بِقَابِيلَ وَتَوْأَمَتِهِ أَقْلِيمَا، فَلَمْ تَجِدْ عَلَيْهِمَا وَحَمًا وَلَا وَصَبًا وَلَا طَلْقًا حَتَّى وَلَدَتْهُمَا، وَلَمْ تَرَ مَعَهُمَا دَمًا فَلَمَّا هَبَطَ إِلَى الْأَرْضِ تَغَشَّاهَا فَحَمَلَتْ بِهَابِيلَ وَتَوْأَمَتِهِ، فَوَجَدَتْ عَلَيْهِمَا الْوَحَمَ وَالْوَصَبَ وَالطَّلْقَ وَالدَّمَ، وَكَانَ آدَمُ إِذَا شَبَّ أَوْلَادُهُ يُزَوِّجُ غُلَامَ هَذَا الْبَطْنِ جَارِيَةَ بَطْنٍ أُخْرَى، فَكَانَ الرَّجُلُ مِنْهُمْ يَتَزَوَّجُ أَيَّةَ أَخَوَاتِهِ شَاءَ إِلَّا تَوْأَمَتَهُ الَّتِي وُلِدَتْ مَعَهُ لِأَنَّهُ لَمْ يَكُنْ يَوْمَئِذٍ نِسَاءٌ إِلَّا أَخَوَاتُهُمْ، فَلَمَّا وُلِدَ قَابِيلُ وَتَوْأَمَتُهُ أَقْلِيمَا ثُمَّ هَابِيلُ وَتَوْأَمَتُهُ لُبُودَا، وَكَانَ بَيْنَهُمَا سَنَتَانِ فِي قَوْلِ الْكَلْبِيِّ وَأَدْرَكُوا، أَمَرَ اللَّهُ تَعَالَى آدَمَ ﵇ أَنْ يُنْكِحَ قَابِيلَ لُبُودَا أُخْتَ هَابِيلَ وَيُنْكِحَ هَابِيلَ أَقْلِيمَا أُخْتَ قَابِيلَ، وَكَانَتْ أُخْتُ قَابِيلَ أَحْسَنَ مِنْ أُخْتِ هَابِيلَ، فَذَكَرَ ذَلِكَ آدَمُ لِوَلَدِهِ فَرْضِيَ هَابِيلُ وَسَخِطَ قَابِيلُ، وَقَالَ: هِيَ أُخْتِي أَنَا أَحَقُّ بِهَا، وَنَحْنُ مِنْ [وِلَادَةِ] الْجَنَّةِ وَهُمَا مِنْ [وِلَادَةِ] الْأَرْضِ، فَقَالَ لَهُ أَبُوهُ: إِنَّهَا لَا تَحِلُ لَكَ فَأَبَى أَنْ يَقْبَلَ ذَلِكَ، وَقَالَ: إِنَّ اللَّهَ لَمْ يَأْمُرْهُ بِهَذَا وَإِنَّمَا هُوَ مِنْ رَأْيِهِ، فَقَالَ لَهُمَا آدَمُ ﵇: فَقَرِّبَا قُرْبَانًا فَأَيُّكُمَا يُقْبَلُ قُرْبَانُهُ فَهُوَ أَحَقُّ بِهَا، وَكَانَتِ الْقَرَابِينُ إِذَا كَانَتْ مَقْبُولَةً نَزَلَتْ نَارٌ مِنَ السَّمَاءِ بَيْضَاءُ فَأَكَلَتْهَا، وَإِذَا لَمْ تَكُنْ مَقْبُولَةً لَمْ تَنْزِلِ النَّارُ وَأَكَلَتْهُ الطَّيْرُ وَالسِّبَاعُ، فَخَرَجَا لِيُقَرِّبَا [قُرْبَانًا] وَكَانَ قَابِيلُ صَاحِبَ زَرْعٍ فَقَرَّبَ صُبْرَةً مِنَ الطَّعَامِ مِنْ أَرْدَأِ زَرْعِهِ وَأَضْمَرَ فِي نَفْسِهِ مَا أُبَالِي أَيُقْبَلُ مِنِّي أَمْ لَا لَا يَتَزَوَّجُ أُخْتِي أَبَدًا، وَكَانَ هَابِيلُ صَاحِبَ غَنَمٍ فَعَمَدَ إِلَى أَحْسَنِ كَبْشٍ فِي غَنَمِهِ فَقَرَّبَ بِهِ وَأَضْمَرَ فِي نَفْسِهِ رِضَا اللَّهِ ﷿ فَوَضَعَا قُرْبَانَهُمَا أَعْلَى الْجَبَلِ، ثُمَّ دَعَا آدَمُ ﵇ فَنَزَلَتْ نَارٌ مِنَ السَّمَاءِ وَأَكَلَتْ قُرْبَانَ هَابِيلَ وَلَمْ تَأْكُلْ قُرْبَانَ قَابِيلَ فَذَلِكَ قَوْلُهُ ﷿: {فَتُقُبِّلَ مِنْ أَحَدِهِمَا} [يَعْنِي هَابِيلَ] {وَلَمْ يُتَقَبَّلْ مِنَ الْآخَرِ} يَعْنِي: قَابِيلَ فَنَزَلُوا عَلَى الْجَبَلِ وَقَدْ غَضِبَ قَابِيلُ لِرَدِّ قُرْبَانِهِ وَكَانَ يُضْمِرُ الْحَسَدَ فِي نَفْسِهِ إِلَى أَنْ أَتَى آدَمُ مَكَّةَ لِزِيَارَةِ الْبَيْتِ، فَلَمَّا غَابَ آدَمُ أَتَى قَابِيلُ هَابِيلَ وَهُوَ فِي غَنَمِهِ، {قَالَ لَأَقْتُلَنَّكَ} قَالَ: وَلِمَ؟ قَالَ: لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَبِلَ قُرْبَانَكَ وَرَدَّ قُرْبَانِي، وَتَنْكِحُ أُخْتِي الْحَسْنَاءَ وَأَنْكِحُ أُخْتَكَ الدَّمِيمَةَ، فَيَتَحَدَّثُ النَّاسُ أَنَّكَ خَيْرٌ مِنِّي وَيَفْتَخِرُ وَلَدُكَ عَلَى وَلَدِي، {قَالَ} هَابِيلُ: وَمَا ذَنْبِي؟ {إِنَّمَا يَتَقَبَّلُ اللَّهُ مِنَ الْمُتَّقِينَ}

Muhammed b. İshâk, önceki kitap (Ehl-i Kitap) ilmine sahip bazılarından şöyle nakletti: Âdem, hataya düşmeden önce cennette Havvâ ile birlikte oluyordu. Havvâ orada Kâbil'e ve ikizi İklîmâ'ya hamile kaldı; onları doğuruncaya kadar ne aşerme ne bir rahatsızlık ne de doğum sancısı çekti, onlarla birlikte [doğum] kanı da görmedi. Yeryüzüne indiğinde onunla [tekrar] birlikte oldu; [Havvâ] Hâbil'e ve ikizine hamile kaldı ve bu ikisinde aşerme, rahatsızlık, doğum sancısı ve kan gördü. Âdem, çocukları büyüdüğünde bir batının erkeğini diğer batının kızıyla evlendirirdi. Onlardan bir erkek, kendisiyle birlikte doğan ikizi hariç dilediği kız kardeşiyle evlenebilirdi; çünkü o gün kız kardeşlerinden başka kadın yoktu. Kâbil ile ikizi İklîmâ, ardından Hâbil ile ikizi Lebûdâ doğup -Kelbî'nin kavline göre aralarında iki yıl vardı- bülûğa erdiklerinde, Allah Teâlâ Âdem'e (aleyhisselâm) Kâbil'i Hâbil'in kız kardeşi Lebûdâ ile Hâbil'i de Kâbil'in kız kardeşi İklîmâ ile evlendirmesini emretti. Kâbil'in kız kardeşi, Hâbil'in kız kardeşinden daha güzeldi. Âdem bunu çocuklarına bildirdiğinde Hâbil razı oldu, Kâbil ise öfkelendi ve: “O benim kız kardeşimdir, ona ben daha lâyığım; biz cennet doğumluyuz, o ikisi ise yeryüzü doğumludur” dedi. Babası ona: “O sana helal değildir” dediyse de o bunu kabul etmeye yanaşmadı ve: “Şüphesiz Allah ona bunu emretmedi, bu sadece onun kendi görüşüdür” dedi. Bunun üzerine Âdem (aleyhisselâm) ikisine: “Birer kurban sunun; hanginizin kurbanı kabul edilirse o, kıza daha lâyıktır” dedi. Kurbanlar kabul edildiğinde gökten beyaz bir ateş iner ve onu yakardı (yerdi). Kabul edilmediğinde ise ateş inmez, onu kuşlar ve yırtıcı hayvanlar yerdi. İkisi bir [kurban] sunmak üzere çıktılar. Kâbil ziraatçıydı; ekininin en kötüsünden bir yığın yiyecek sundu ve içinden: “Kabul edilsin veya edilmesin umurumda değil, kız kardeşimle asla evlenemez” diye geçirdi. Hâbil ise koyun sahibiydi; koyunları arasındaki en güzel koça yönelip onu kurban olarak sundu ve içinden Allah Azze ve Celle'nin rızasını diledi. Kurbanlarını dağın tepesine koydular. Sonra Âdem (aleyhisselâm) dua etti; gökten bir ateş inip Hâbil'in kurbanını yaktı (kabul etti), Kâbil'in kurbanını ise yakmadı. İşte bu, O'nun [Azze ve Celle]: {فَتُقُبِّلَ مِنْ أَحَدِهِمَا} “...İkisinden birinden kabul edildi...” [yani Hâbil'den] {وَلَمْ يُتَقَبَّلْ مِنَ الْآخَرِ} “...diğerinden kabul edilmedi...” yani Kâbil'den [sözüdür]. Dağdan indiler; kurbanı reddedildiği için Kâbil öfkelenmişti ve Âdem Beyt'i (Kâbe'yi) ziyaret etmek üzere Mekke'ye gidinceye kadar içinde haset besledi. Âdem gidince Kâbil, koyunlarının başındayken Hâbil'in yanına geldi ve: {قَالَ لَأَقْتُلَنَّكَ} “...'Seni mutlaka öldüreceğim' dedi.” [Hâbil]: “Niçin?” dedi. [Kâbil]: “Çünkü Allah Teâlâ senin kurbanını kabul etti, benim kurbanımı ise reddetti. Sen benim güzel kız kardeşimle evleneceksin, ben ise senin çirkin kız kardeşinle evleneceğim. Böylece insanlar senin benden daha hayırlı olduğunu konuşacak ve senin çocukların benim çocuklarıma karşı övünecek” dedi. Hâbil {قَالَ} “...dedi ki:” “Benim günahım ne? {إِنَّمَا يَتَقَبَّلُ اللَّهُ مِنَ الْمُتَّقِينَ} “...Allah ancak takvâ sahiplerinden kabul eder.””

{لَئِنْ بَسَطْتَ إِلَيَّ يَدَكَ لِتَقْتُلَنِي مَا أَنَا بِبَاسِطٍ يَدِيَ إِلَيْكَ لِأَقْتُلَكَ إِنِّي أَخَافُ اللَّهَ رَبَّ الْعَالَمِينَ (٢٨) إِنِّي أُرِيدُ أَنْ تَبُوءَ بِإِثْمِي وَإِثْمِكَ فَتَكُونَ مِنْ أَصْحَابِ النَّارِ وَذَلِكَ جَزَاءُ الظَّالِمِينَ (٢٩) فَطَوَّعَتْ لَهُ نَفْسُهُ قَتْلَ أَخِيهِ فَقَتَلَهُ فَأَصْبَحَ مِنَ الْخَاسِرِينَ (٣٠) }

{لَئِنْ بَسَطْتَ إِلَيَّ يَدَكَ لِتَقْتُلَنِي مَا أَنَا بِبَاسِطٍ يَدِيَ إِلَيْكَ لِأَقْتُلَكَ إِنِّي أَخَافُ اللَّهَ رَبَّ الْعَالَمِينَ (٢٨) إِنِّي أُرِيدُ أَنْ تَبُوءَ بِإِثْمِي وَإِثْمِكَ فَتَكُونَ مِنْ أَصْحَابِ النَّارِ وَذَلِكَ جَزَاءُ الظَّالِمِينَ (٢٩) فَطَوَّعَتْ لَهُ نَفْسُهُ قَتْلَ أَخِيهِ فَقَتَلَهُ فَأَصْبَحَ مِنَ الْخَاسِرِينَ (٣٠) } “'Yemin olsun ki sen beni öldürmek için elini bana uzatsan da ben seni öldürmek için elimi sana uzatacak değilim. Şüphesiz ben, âlemlerin Rabbi olan Allah'tan korkarım. (28) Şüphesiz ben, hem benim günahımı hem de kendi günahını yüklenip cehennemliklerden olasın isterim. Zâlimlerin cezası işte budur.' (29) Nihayet nefsi ona kardeşini öldürmeyi kolay gösterdi [ve teşvik etti]; o da onu öldürdü ve böylece hüsrana uğrayanlardan oldu. (30)”

{لَئِنْ بَسَطْتَ} أَيْ: مَدَدْتَ، {إِلَيَّ يَدَكَ لِتَقْتُلَنِي مَا أَنَا بِبَاسِطٍ يَدِيَ إِلَيْكَ لِأَقْتُلَكَ إِنِّي أَخَافُ اللَّهَ رَبَّ الْعَالَمِينَ} قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ: وَايْمُ اللَّهِ إِنْ كَانَ الْمَقْتُولُ لَأَشَدَّ الرَّجُلَيْنِ وَلَكِنْ مَنَعَهُ التَّحَرُّجُ أَنْ يَبْسُطَ إِلَى أَخِيهِ يَدَهُ، وهذا في الشرع آدَمَ جَائِزٌ لِمَنْ أُرِيدَ قَتْلُهُ أَنْ يَنْقَادَ وَيَسْتَسْلِمَ طَلَبًا لِلْأَجْرِ كَمَا فَعَلَ عُثْمَانُ ﵁، قَالَ مُجَاهِدٌ: كُتِبَ عَلَيْهِمْ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ إِذَا أَرَادَ رَجُلٌ قَتْلَ رَجُلٍ أَنْ لَا يَمْتَنِعَ وَيَصْبِرَ.

{لَئِنْ بَسَطْتَ} yani uzatırsan, {إِلَيَّ يَدَكَ لِتَقْتُلَنِي مَا أَنَا بِبَاسِطٍ يَدِيَ إِلَيْكَ لِأَقْتُلَكَ إِنِّي أَخَافُ اللَّهَ رَبَّ الْعَالَمِينَ} “'Yemin olsun ki sen beni öldürmek için elini bana uzatsan da ben seni öldürmek için elimi sana uzatacak değilim. Şüphesiz ben, âlemlerin Rabbi olan Allah'tan korkarım.'” Abdullah b. Ömer dedi ki: 'Allah'a yemin olsun ki maktul olan, iki adamın daha güçlü olanıydı; ancak günaha girmeme sakıncası kardeşine el uzatmasına engel oldu.' Âdem'in şeriatında öldürülmek istenen kimsenin, Osmân (radıyallâhu anh)'ın yaptığı gibi sevap umarak boyun eğip teslim olması câizdi. Mücâhid dedi ki: O dönemde onlara, bir adam bir adamı öldürmek istediğinde direnmemesi ve sabretmesi yazılmış (farz kılınmış) idi.

{إِنِّي أُرِيدُ أَنْ تَبُوءَ} تَرْجِعَ، وَقِيلَ: تَحْتَمِلَ، {بِإِثْمِي وَإِثْمِكَ} أَيْ: بِإِثْمِ قَتْلِي إِلَى إِثْمِكَ، أَيْ: إِثْمِ مَعَاصِيكَ الَّتِي عَمِلْتَ مِنْ قَبْلُ، هَذَا قَوْلُ أَكْثَرِ الْمُفَسِّرِينَ. وَرَوَى ابْنُ أَبِي نَجِيحٍ عَنْ مُجَاهِدٍ قَالَ: مَعْنَاهُ إِنِّي أُرِيدُ أَنْ يَكُونَ عَلَيْكَ خَطِيئَتِي الَّتِي عَمِلْتُهَا أَنَا إِذَا قَتَلَتْنِي وَإِثْمُكَ فَتَبُوءُ بِخَطِيئَتِي وَدَمِي جَمِيعًا، وَقِيلَ: مَعْنَاهُ أَنْ تَرْجِعَ بِإِثْمِ قَتْلِي وَإِثْمِ مَعْصِيَتِكَ الَّتِي لَمْ يُتَقَبَّلْ لِأَجْلِهَا قُرْبَانُكَ، أَوْ إِثْمِ حَسَدِكَ.

{إِنِّي أُرِيدُ أَنْ تَبُوءَ} geri dönesin, yüklenesin de denilmiştir, {بِإِثْمِي وَإِثْمِكَ} “...hem benim günahımı hem de kendi günahını...” yani benim katlimin günahını kendi günahına, yani daha önce işlediğin günahlarının günahına [ekleyerek yüklenesin]; bu, müfessirlerin çoğunun kavlidir. İbn Ebî Necîh, Mücâhid'den şöyle rivayet etti: Anlamı şudur: 'Beni öldürdüğün vakit benim işlemiş olduğum günahımın ve senin günahının senin üzerinde olmasını, böylece hem günahımı hem de kanımı birlikte yüklenmeni isterim.' Anlamının: 'Beni öldürme günahınla ve sebebiyle kurbanının kabul edilmediği isyanının günahıyla veya hasedinin günahıyla dönesin' olduğu da söylenmiştir.

فَإِنْ قِيلَ: كَيْفَ قَالَ إِنِّي أُرِيدُ أَنْ تَبُوءَ بِإِثْمِي وَإِثْمِكَ، وَإِرَادَةُ الْقَتْلِ وَالْمَعْصِيَةِ لَا تَجُوزُ؟ قِيلَ لَيْسَ ذَلِكَ بِحَقِيقَةِ إِرَادَةٍ وَلَكِنَّهُ لَمَّا عَلِمَ أَنَّهُ يَقْتُلُهُ لَا مَحَالَةَ وَطَّنَ نَفْسَهُ عَلَى الِاسْتِسْلَامِ طَلَبًا لِلثَّوَابِ فَكَأَنَّهُ صَارَ مُرِيدًا لِقَتْلِهِ مَجَازًا، وَإِنْ لَمْ يَكُنْ مُرِيدًا حَقِيقَةً، وَقِيلَ: مَعْنَاهُ إِنِّي أُرِيدُ أَنْ تَبُوءَ بِعِقَابِ قَتْلِي فَتَكُونُ إِرَادَةً صَحِيحَةً، لِأَنَّهَا مُوَافِقَةٌ لِحُكْمِ اللَّهِ ﷿، فَلَا يَكُونُ هَذَا إِرَادَةً لِلْقَتْلِ، بَلْ لِمُوجِبِ الْقَتْلِ مِنَ الْإِثْمِ وَالْعِقَابِ، {فَتَكُونَ مِنْ أَصْحَابِ النَّارِ وَذَلِكَ جَزَاءُ الظَّالِمِينَ}

Şayet: 'Öldürmeyi ve günahı istemek câiz olmadığı halde nasıl 'Ben hem benim günahımı hem de kendi günahını yüklenmeni isterim' demiştir?' denilirse, şöyle denilir: Bu gerçek anlamda bir istek değildir; lâkin o, kardeşinin kendisini muhakkak öldüreceğini bilince sevap arayışıyla nefsini teslim olmaya alıştırdı; böylece hakikatte istemese de mecazen onun kendisini öldürmesini ister gibi oldu. Anlamının: 'Beni öldürmenin cezasıyla dönesin isterim' olduğu da söylenmiştir; bu takdirde Allah Teâlâ'nın hükmüne uygun olduğu için sahih bir irade olur; dolayısıyla bu, öldürmeyi istemek değil, öldürmenin gerektirdiği günahı ve cezayı istemek olur. {فَتَكُونَ مِنْ أَصْحَابِ النَّارِ وَذَلِكَ جَزَاءُ الظَّالِمِينَ} “'...cehennemliklerden olasın [isterim]. Zâlimlerin cezası işte budur.'”

قَوْلُهُ ﷿: {فَطَوَّعَتْ لَهُ نَفْسُهُ} أَيْ: طَاوَعَتْهُ وَشَايَعَتْهُ وَعَاوَنَتْهُ، {قَتْلَ أَخِيهِ} أَيْ فِي قَتْلِ أَخِيهِ، [وَقَالَ مُجَاهِدٌ: فَشَجَّعَتْهُ، وَقَالَ قَتَادَةُ: فَزَيَّنَتْ لَهُ نَفْسُهُ، وَقَالَ يَمَانٌ: سَهَّلَتْ لَهُ نَفْسُهُ ذَلِكَ، أَيْ: جَعَلَتْهُ سَهْلًا] تَقْدِيرُهُ: صَوَّرَتْ لَهُ نَفْسُهُ أَنَّ قَتْلَ أَخِيهِ طَوْعٌ لَهُ أَيْ سَهْلٌ عَلَيْهِ، فَقَتَلَهُ فَلَمَّا قَصَدَ قَابِيلُ قَتْلَ هَابِيلَ لَمْ يَدْرِ كَيْفَ يَقْتُلُهُ، قَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ: فَتَمَثَّلَ لَهُ إِبْلِيسُ وَأَخَذَ طَيْرًا فَوَضَعَ رَأْسَهُ عَلَى حَجَرٍ ثُمَّ شَدَخَ رَأْسَهُ بِحَجَرٍ آخَرَ وَقَابِيلُ يَنْظُرُ إِلَيْهِ فَعَلَّمَهُ الْقَتْلَ، فَرَضَخَ قَابِيلُ رَأْسَ هَابِيلَ بَيْنَ

Aziz ve Celil olan [Allah]’ın: {فَطَوَّعَتْ لَهُ نَفْسُهُ} “Bunun üzerine nefsi ona...” kavli; yani nefsi ona boyun eğdi, taraftar oldu ve yardım etti [demektir]. {قَتْلَ أَخِيهِ} “...kardeşini öldürmeyi [kolay gösterdi]” yani kardeşini öldürme hususunda [yardım etti]. [Mücâhid: Ona cesaret verdi, dedi. Katâde: Nefsi ona [bunu] süsledi, dedi. Yemân: Nefsi ona bunu kolaylaştırdı, yani kolay kıldı, dedi.] [Cümlenin] takdiri: Nefsi ona kardeşini öldürmenin kendisine itaatkâr, yani kendisine kolay olduğunu tasvir etti (gösterdi). Böylece onu öldürdü. Kâbîl, Hâbîl'i öldürmeyi kastettiğinde, onu nasıl öldüreceğini bilemedi. İbn Cüreyc şöyle dedi: İblis ona [insan suretinde] temessül etti (göründü); bir kuş alıp başını bir taşın üzerine koydu, sonra başka bir taşla başını ezdi; Kâbîl de ona bakıyordu, böylece ona öldürmeyi öğretti. Bunun üzerine Kâbîl, Hâbîl'in başını iki taş arasında

حَجَرَيْنِ قِيلَ: قُتِلَ وَهُوَ مُسْتَسْلِمٌ، وَقِيلَ: اغْتَالَهُ وَهُوَ فِي النَّوْمِ فَشَدَخَ رَأْسَهُ فَقَتَلَهُ، وَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: {فَقَتَلَهُ فَأَصْبَحَ مِنَ الْخَاسِرِينَ} وَكَانَ لِهَابِيلَ يَوْمَ قُتِلَ عِشْرُونَ سَنَةً.

ezdi. Teslim olmuş vaziyetteyken öldürüldüğü söylenmiştir; uykudayken ona suikast düzenleyip başını ezerek onu öldürdüğü de söylenmiştir. İşte Allah Teâlâ'nın: {فَقَتَلَهُ فَأَصْبَحَ مِنَ الْخَاسِرِينَ} “...o da onu öldürdü ve böylece hüsrana uğrayanlardan oldu.” kavli budur. Hâbîl öldürüldüğü gün yirmi yaşındaydı.

وَاخْتَلَفُوا فِي مَوْضِعِ قَتْلِهِ [قِيلَ: بِالْبَصْرَةِ فِي مَوْضِعِ الْمَسْجِدِ الْأَعْظَمِ فَاسْوَدَّ جِسْمُ الْقَاتِلِ وَسَأَلَهُ آدَمُ ﵇ عَنْ أَخِيهِ فَقَالَ لَمْ أَكُنْ عَلَيْهِ وَكِيلًا فَقَالَ: بَلْ قَتَلْتَهُ وَلِذَلِكَ اسْوَدَّ جَسَدُكَ، مَكَثَ آدَمُ مِائَةَ سَنَةٍ لَمْ يَضْحَكْ قَطُّ مُنْذُ قَتَلَهُ] .

Onun öldürüldüğü yer hakkında ihtilaf ettiler [Basra'da Mescid-i Âzam'ın yerinde olduğu söylendi; katilin bedeni karardı. Âdem (aleyhisselâm) ona kardeşini sorunca: 'Ben onun bekçisi değildim' dedi. Âdem: 'Bilakis onu öldürdün, bu yüzden bedenin karardı' dedi. Âdem onu öldürdüğünden beri yüz yıl boyunca hiç gülmedi].

قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: عَلَى جَبَلِ [ثَوْرٍ] وَقِيلَ عِنْدَ عَقَبَةِ حِرَاءَ، فَلَمَّا قَتَلَهُ تَرَكَهُ بِالْعَرَاءِ وَلَمْ يَدْرِ مَا يَصْنَعُ بِهِ لِأَنَّهُ كَانَ أَوَّلَ مَيِّتٍ عَلَى وَجْهِ الْأَرْضِ مِنْ بَنِي آدَمَ، وَقَصَدَتْهُ السِّبَاعُ، فَحَمَلَهُ فِي جِرَابٍ عَلَى ظَهْرِهِ أَرْبَعِينَ يَوْمًا، وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: سَنَةً، حَتَّى أَرْوَحَ، وَعَكَفَتْ عَلَيْهِ الطَّيْرُ وَالسِّبَاعُ تَنْتَظِرُ مَتَى يُرْمَى بِهِ فَتَأْكُلُهُ، فَبَعَثَ اللَّهُ غُرَابَيْنِ فَاقْتَتَلَا فَقَتَلَ أَحَدُهُمَا صَاحِبَهُ ثُمَّ حَفَرَ لَهُ بِمِنْقَارِهِ وَبِرَجُلِهِ حَتَّى مَكَّنَ لَهُ ثُمَّ أَلْقَاهُ فِي الْحُفْرَةِ وَوَارَاهُ، وَقَابِيلُ يَنْظُرُ إِلَيْهِ، فَذَلِكَ قوله تعالى: ١٠٥/ب {فَبَعَثَ اللَّهُ غُرَابًا يَبْحَثُ فِي الْأَرْضِ لِيُرِيَهُ كَيْفَ يُوَارِي سَوْأَةَ أَخِيهِ}

İbn Abbâs (radıyallâhu anhümâ): '[Sevr] Dağı üzerinde' dedi; Hirâ Akabesi yanında olduğu da söylendi. Onu öldürünce açık arazide bıraktı ve onunla ne yapacağını bilemedi; çünkü o, yeryüzünde âdemoğullarından ilk ölen kimseydi. Yırtıcı hayvanlar ona yöneldi; o da onu sırtında bir torba içinde kırk gün taşıdı. İbn Abbâs: Kokuncaya kadar bir yıl [taşıdı] dedi. Kuşlar ve yırtıcı hayvanlar ne zaman atılacağını ve onu yiyeceklerini bekleyerek çevresinde beklediler. Bunun üzerine Allah iki karga gönderdi; birbiriyle dövüştüler ve biri diğerini öldürdü, sonra gagasıyla ve ayağıyla yeri kazıp ona yer hazırladı, ardından onu çukura atıp üzerini örttü; Kâbîl de ona bakıyordu. İşte Allah Teâlâ'nın şu kavli budur: {فَبَعَثَ اللَّهُ غُرَابًا يَبْحَثُ فِي الْأَرْضِ لِيُرِيَهُ كَيْفَ يُوَارِي سَوْأَةَ أَخِيهِ}

{فَبَعَثَ اللَّهُ غُرَابًا يَبْحَثُ فِي الْأَرْضِ لِيُرِيَهُ كَيْفَ يُوَارِي سَوْأَةَ أَخِيهِ قَالَ يَا وَيْلَتَا أَعَجَزْتُ أَنْ أَكُونَ مِثْلَ هَذَا الْغُرَابِ فَأُوَارِيَ سَوْأَةَ أَخِي فَأَصْبَحَ مِنَ النَّادِمِينَ (٣١) }

{فَبَعَثَ اللَّهُ غُرَابًا يَبْحَثُ فِي الْأَرْضِ لِيُرِيَهُ كَيْفَ يُوَارِي سَوْأَةَ أَخِيهِ قَالَ يَا وَيْلَتَا أَعَجَزْتُ أَنْ أَكُونَ مِثْلَ هَذَا الْغُرَابِ فَأُوَارِيَ سَوْأَةَ أَخِي فَأَصْبَحَ مِنَ النَّادِمِينَ (٣١) } “Bunun üzerine Allah, ona kardeşinin cesedini nasıl gömeceğini göstermek için yeri eşeleyen bir karga gönderdi. 'Yazıklar olsun bana! Şu karga gibi olup da kardeşimin cesedini gömmekten âciz mi kaldım?' dedi ve böylece pişman olanlardan oldu. (31)”

{فَبَعَثَ اللَّهُ غُرَابًا يَبْحَثُ فِي الْأَرْضِ لِيُرِيَهُ كَيْفَ يُوَارِي سَوْأَةَ أَخِيهِ} فَلَمَّا رَأَى قَابِيلُ ذَلِكَ قَالَ يَا وَيْلَتَا كَلِمَةُ تَحَسُّرٍ فَقِيلَ لَمَّا رَأَى الدَّفْنَ مِنَ الْغُرَابِ أَنَّهُ أَكْبَرُ عِلْمًا مِنْهُ وَأَنَّ مَا فَعَلَهُ كَانَ جَهْلًا فَنَدِمَ وَتَحَسَّرَ {قَالَ يَا وَيْلَتَا أَعَجَزْتُ أَنْ أَكُونَ مِثْلَ هَذَا الْغُرَابِ فَأُوَارِيَ سَوْأَةَ أَخِي} أَيْ: جِيفَتَهُ، وَقِيلَ: عَوْرَتَهُ لِأَنَّهُ قَدْ سَلَبَ ثِيَابَهُ، {فَأَصْبَحَ مِنَ النَّادِمِينَ} عَلَى حَمْلِهِ عَلَى عَاتِقِهِ لَا عَلَى قَتْلِهِ، وَقِيلَ: عَلَى فِرَاقِ أَخِيهِ، وَقِيلَ: نَدِمَ لِقِلَّةِ النَّفْعِ بِقَتْلِهِ فَإِنَّهُ أَسْخَطَ وَالِدَيْهِ، وَمَا انْتَفَعَ بِقَتْلِهِ شَيْئًا وَلَمْ يَكُنْ نَدَمُهُ عَلَى الْقَتْلِ وَرُكُوبِ الذَّنْبِ.

{فَبَعَثَ اللَّهُ غُرَابًا يَبْحَثُ فِي الْأَرْضِ لِيُرِيَهُ كَيْفَ يُوَارِي سَوْأَةَ أَخِيهِ} “Bunun üzerine Allah, ona kardeşinin cesedini nasıl gömeceğini göstermek için yeri eşeleyen bir karga gönderdi.” Kâbîl bunu görünce {قَالَ يَا وَيْلَتَا} “'Yazıklar olsun bana!' dedi;” bu bir hayıflanma sözüdür. Karganın defin işini yaptığını görünce onun kendisinden daha bilgili olduğunu ve kendi yaptığının bir cehalet olduğunu anlayıp pişmanlık duyduğu ve hayıflandığı söylenmiştir. {قَالَ يَا وَيْلَتَا أَعَجَزْتُ أَنْ أَكُونَ مِثْلَ هَذَا الْغُرَابِ فَأُوَارِيَ سَوْأَةَ أَخِي} “'Yazıklar olsun bana! Şu karga gibi olup da kardeşimin cesedini gömmekten âciz mi kaldım?' dedi;” yani leşini, elbiselerini soyduğu için avret yerini gömmekten [âciz mi kaldım?] denilmiştir. {فَأَصْبَحَ مِنَ النَّادِمِينَ} “...ve böylece pişman olanlardan oldu.” Onu öldürdüğüne değil, omzunda taşıdığına pişman oldu. Kardeşinden ayrıldığına [pişman oldu] da denilmiştir. Onu öldürmekten az menfaat sağladığı için pişman olduğu da söylenmiştir; zira anne babasını öfkelendirmişti ve onu öldürmekle hiçbir şey elde edememişti. Onun pişmanlığı öldürme fiiline ve günah işlemeye yönelik değildi.

قَالَ عَبْدُ الْمُطَّلِبِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ حَنْطَبٍ: لَمَّا قَتَلَ ابْنُ آدم أخاه وجفت الْأَرْضُ بِمَا عَلَيْهَا سَبْعَةَ أَيَّامٍ ثُمَّ شَرِبَتِ الْأَرْضُ دَمَهُ كَمَا يُشْرَبُ الْمَاءُ، فَنَادَاهُ آدَمُ أَيْنَ أَخُوكَ هَابِيلُ؟ قَالَ: مَا أَدْرِي مَا كُنْتُ عَلَيْهِ

Abdülmuttalib b. Abdillâh b. Hantab şöyle dedi: Âdemoğlu kardeşini öldürdüğünde yeryüzü üzerindekilerle birlikte yedi gün boyunca sarsıldı, sonra yer onun kanını suyun içildiği gibi emdi. Bunun üzerine Âdem ona: “Kardeşin Hâbîl nerede?” diye seslendi. O da: “Bilmiyorum, ben onun üzerinde...” dedi.

رَقِيبًا، فَقَالَ اللَّهُ تَعَالَى: إِنَّ دَمَ أَخِيكَ لَيُنَادِينِي مِنَ الْأَرْضِ، فَلِمَ قَتَلْتَ أَخَاكَ؟ قَالَ: فَأَيْنَ دَمُهُ إِنْ كُنْتُ قَتَلْتُهُ؟ فَحَرَّمَ اللَّهُ ﷿ عَلَى الْأَرْضِ يَوْمَئِذٍ أَنْ تَشْرَبَ دَمًا بَعْدَهُ أَبَدًا.

bir bekçi değildim' dedi. Allah Teâlâ buyurdu ki: 'Kardeşinin kanı yerden Bana haykırıyor; kardeşini niçin öldürdün?' [Kâbîl]: 'Şayet ben onu öldürdüysem kanı nerede?' dedi. Bunun üzerine Azîz ve Celîl olan Allah o gün yeryüzüne, bundan sonra ebediyen hiçbir kanı emmemesini haram kıldı.

وَقَالَ مُقَاتِلُ بْنُ سُلَيْمَانَ عَنِ الضَّحَّاكِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄: لَمَّا قَتَلَ قَابِيلُ هَابِيلَ وَآدَمُ ﵇ بِمَكَّةَ اشْتَاكَ الشَّجَرُ وَتَغَيَّرَتِ الْأَطْعِمَةُ وَحَمَضَتِ الْفَوَاكِهُ، وَأَمَرَّ الْمَاءُ وَاغْبَرَّتِ الْأَرْضُ، فَقَالَ آدَمُ ﵇: قَدْ حَدَثَ فِي الْأَرْضِ حَدَثٌ، فَأَتَى الْهِنْدَ فَإِذَا قَابِيلُ قَدْ قَتَلَ هَابِيلَ فَأَنْشَأَ يَقُولُ وَهُوَ أَوَّلُ مَنْ قَالَ الشِّعْرَ: تَغَيَّرَتِ الْبِلَادُ وَمَنْ عَلَيْهَا فَوَجْهُ الْأَرْضِ مُغْبَرٌ قَبِيحٌ

Mukâtil b. Süleymân, ed-Dahhâk'tan, o da İbn Abbâs (radıyallâhu anhümâ)'dan naklen dedi ki: Kâbîl Hâbîl'i öldürdüğünde Âdem (aleyhisselâm) Mekke'de idi; ağaçlar dikenlendi, yiyeceklerin tadı değişti, meyveler ekşidi, sular acılaştı ve yeryüzü toz toprak içinde kaldı. Âdem (aleyhisselâm): 'Yeryüzünde bir hadise meydana geldi' dedi. Hindistan'a geldi; bir de baktı ki Kâbîl Hâbîl'i öldürmüş. Şiir söyleyen ilk kişi olarak şu şiiri söylemeye başladı: 'Değişti beldeler ve üzerindekiler, Yeryüzü toza büründü ve çirkinleşti;'

تَغَيَّرَ كُلُّ ذِي لَوْنٍ وَطَعْمٍ وَقَلَّ بَشَاشَةُ الْوَجْهِ المليح

'Rengi ve tadı olan her şey değişti, Güzel yüzün tebessümü azaldı.'

وَرُوِيَ: الْمَلِيحُ.

'el-Melîhu' (الْمَلِيحُ) şeklinde de rivayet edilmiştir.

وَرُوِيَ عَنْ مَيْمُونِ بْنِ مِهْرَانَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ قَالَ: مَنْ قَالَ إِنَّ آدَمَ ﵇ قَالَ شِعْرًا فَقَدْ كَذَبَ، إِنَّ مُحَمَّدًا ﷺ وَالْأَنْبِيَاءَ كُلَّهُمْ ﵈ فِي النَّهْيِ عَنِ الشِّعْرِ سَوَاءٌ، وَلَكِنْ لَمَّا قَتَلَ قَابِيلُ هَابِيلَ رَثَاهُ آدَمَ وَهُوَ سُرْيَانِيٌّ، فَلَمَّا قَالَ آدَمُ مَرْثِيَّتَهُ قَالَ لَشِيثٍ: يَا بُنَيَّ إِنَّكَ وَصِيٌّ احْفَظْ هَذَا الْكَلَامَ لِيُتَوَارَثَ فَيَرِقَّ النَّاسُ عَلَيْهِ، لَمْ يَزَلْ يُنْقَلُ حَتَّى وَصَلَ إِلَى يَعْرُبَ بْنِ قَحْطَانَ، وَكَانَ يَتَكَلَّمُ بِالْعَرَبِيَّةِ وَالسُّرْيَانِيَّةِ وَهُوَ أَوَّلُ مَنْ خَطَّ بِالْعَرَبِيَّةِ، وَكَانَ يَقُولُ الشِّعْرَ فَنَظَرَ فِي الْمَرْثِيَّةِ فَرَدَّ الْمُقَدَّمَ إِلَى الْمُؤَخَّرِ وَالْمُؤَخَّرَ إِلَى الْمُقَدَّمِ، فَوَزَنَهُ شِعْرًا وزاد فيه أبيات مِنْهَا: وَمَا لِي لَا أَجُودُ بِسَكْبِ دَمْعٍ وَهَابِيلُ تَضَمَّنَهُ الضَّرِيحُ

Meymûn b. Mihrân'dan, o da İbn Abbâs (radıyallâhu anhümâ)'dan naklen rivayet edildiğine göre o şöyle dedi: 'Kim Âdem (aleyhisselâm)'ın şiir söylediğini iddia ederse yalan söylemiştir; muhakkak ki Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile peygamberlerin hepsi (aleyhimüsselâm) şiirden nehyedilme konusunda eşittirler. Lâkin Kâbîl Hâbîl'i öldürünce Âdem ona Süryanice bir mersiye söyledi. Âdem mersiyesini söyleyince Şît'e: 'Ey oğulcuğum! Sen vasiyet edilen kimsesin; bu sözü ezberle ki nesilden nesile aktarılsın da insanlar buna duygulansın' dedi. Bu söz, hem Arapça hem Süryanice konuşan ve Arapça ile ilk yazı yazan kişi olan Ya'rub b. Kahtân'a ulaşıncaya kadar aktarılageldi. O şiir söylerdi; mersiyeye baktı, öndekini arkaya, arkadakini de öne alarak onu şiir veznine soktu ve ona bazı beyitler ekledi; onlardan biri de şudur: 'Bana ne oluyor ki gözyaşı dökmekte cömert davranmayayım, Hâbîl'i kabir içine almışken?'