أَرَى طُولَ الْحَيَاةِ عَلَيَّ غَمًّا فَهَلْ أَنَا مِنْ حَيَاتِي مُسْتَرِيحُ
Uzun bir ömrü kendime keder saymaktayım, Hayatımdan bir gün rahata kavuşacak mıyım?
فَلَمَّا مَضَى مِنْ عُمْرِ آدَمَ ﵇ مِائَةٌ وَثَلَاثُونَ سَنَةً، وَذَلِكَ بَعْدَ قَتْلِ هَابِيلَ بِخَمْسِ سِنِينَ وَلَدَتْ لَهُ حَوَّاءُ شِيثًا، وَتَفْسِيرُهُ: هِبَةُ اللَّهِ، يَعْنِي إِنَّهُ خَلَفٌ مِنْ هَابِيلَ عَلَّمَهُ اللَّهُ تَعَالَى سَاعَاتِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ، وَعَلَّمَهُ عِبَادَةَ الْخَلْقِ فِي كُلِّ سَاعَةٍ مِنْهَا، وَأَنْزَلَ عَلَيْهِ خَمْسِينَ صَحِيفَةً فَصَارَ وَصِيَّ آدَمَ وَوَلِيَّ عَهْدِهِ، وَأَمَّا قَابِيلُ فَقِيلَ لَهُ اذْهَبْ طَرِيدًا شَرِيدًا فَزِعًا مَرْعُوبًا لَا تَأْمَنُ مَنْ تَرَاهُ، فَأَخَذَ بِيَدِ أُخْتِهِ أَقْلِيمَا وَهَرَبَ بِهَا إِلَى عَدَنَ مِنْ أَرْضِ الْيَمَنِ، فَأَتَاهُ إِبْلِيسُ فَقَالَ لَهُ إِنَّمَا أَكَلَتِ النَّارُ قُرْبَانَ هَابِيلَ لِأَنَّهُ كَانَ يَعْبُدُ النَّارَ فَانْصُبْ أَنْتَ نَارًا أَيْضًا تَكُونُ لَكَ وَلِعَقِبِكَ، فَبَنَى بَيْتًا لِلنَّارِ فَهُوَ أَوَّلُ مَنْ عَبَدَ النَّارَ، وَكَانَ لَا يَمُرُّ بِهِ أَحَدٌ إِلَّا رَمَاهُ، فَأَقْبَلَ ابْنٌ لَهُ أَعْمًى وَمَعَهُ ابْنٌ لَهُ، فَقَالَ ابْنُهُ: هَذَا أبوك قابيل، مرمى الْأَعْمَى أَبَاهُ فَقَتَلَهُ، فَقَالَ ابْنُ الْأَعْمَى: قَتَلْتَ أَبَاكَ؟ فَرَفَعَ يَدَهُ فَلَطَمَ ابْنَهُ، فَمَاتَ فَقَالَ الْأَعْمَى: وَيْلٌ لِي قَتَلْتُ أَبِي بِرَمْيَتِي وَقَتَلْتُ ابْنِي بِلَطْمَتِي.
Âdem (aleyhisselâm)'ın ömründen yüz otuz yıl geçtiğinde -ki bu, Hâbîl'in öldürülmesinden beş yıl sonraydı- Havvâ ona Şît'i doğurdu. Bunun açıklaması 'Allah'ın hibesi/bağışı' demektir; yani o, Hâbîl'in yerine verilmiştir. Allah Teâlâ ona gece ve gündüzün vakitlerini ve her vaktinde mahlûkatın ibadetini öğretti; üzerine elli sahife indirdi. Böylece o, Âdem'in vasisi ve veliahdı oldu. Kâbîl'e gelince; ona: 'Kovulmuş, sürgün edilmiş, korku ve dehşet içinde olarak git; gördüğün hiç kimseden emin olma!' denildi. O da kız kardeşi İklîmâ'nın elinden tutup onunla birlikte Yemen topraklarındaki Aden'e kaçtı. İblis ona gelip: 'Ateş Hâbîl'in kurbanını ancak o ateşe taptığı için yedi; sen de kendin ve senden sonrakiler için bir ateş kur' dedi. O da bir ateş evi yaptı; böylece ateşe tapan ilk kişi oldu. Yanından kim geçse mutlaka ona taş atardı. Derken onun kör bir oğlu ve oğlunun da yanında bir çocuğu çıkageldi. Çocuğu: 'İşte bu senin baban Kâbîl'dir' dedi. Kör adam babasına taş atıp onu öldürdü. Körün oğlu: 'Babannı mı öldürdün?' deyince, elini kaldırıp oğluna bir tokat vurdu ve [çocuk] öldü. Bunun üzerine kör adam: 'Yazıklar olsun bana! Bir atışımla babamı öldürdüm, bir tokatımla da oğlumu öldürdüm' dedi.
وَقَالَ مُجَاهِدٌ: فَعَلِقَتْ إِحْدَى رِجْلَيْ قابيل إلى فخدها وَسَاقِهَا وَعَلِقَتْ مِنْ يَوْمِئِذٍ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ وَوَجْهُهُ إِلَى الشَّمْسِ مَا دَارَتْ عَلَيْهِ، فِي الصَّيْفِ حَظِيرَةٌ مِنْ نَارٍ وَفِي الشِّتَاءِ حَظِيرَةٌ مِنْ ثَلْجٍ.
Mücâhid dedi ki: 'Kâbîl'in bacaklarından biri uyluğuna ve baldırına asıldı; o günden kıyamet gününe kadar böylece asılı kaldı. Yüzü, döndükçe güneşe çevrilir; yazın ateşten bir paravan, kışın ise kardan bir paravan içindedir.'
قَالَ: وَاتَّخَذَ أَوْلَادُ قَابِيلَ آلَاتِ اللَّهْوِ مِنَ الْيَرَاعِ وَالطُّبُولِ وَالْمَزَامِيرِ وَالْعِيدَانِ وَالطَّنَابِيرِ، وَانْهَمَكُوا فِي اللَّهْوِ وَشُرْبِ الْخَمْرِ وَعِبَادَةِ النَّارِ وَالزِّنَا وَالْفَوَاحِشِ حَتَّى غَرَّقَهُمُ اللَّهُ بِالطُّوفَانِ أَيَّامَ نُوحٍ ﵇، وَبَقِيَ نَسْلُ شِيثَ.
Dedi ki: Kâbîl'in oğulları kamış kaval, davul, zurna, ud ve tambur gibi çalgı aletleri edindiler; eğlenceye, içki içmeye, ateşe tapmaya, zinaya ve fuhşiyata daldılar; nihayet Allah onları Nûh (aleyhisselâm) zamanında tufan ile boğdu ve geriye Şît'in nesli kaldı.
أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ الْمُلَيْحِيُّ أَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النُّعَيْمِيُّ أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ ثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ أَنَا عُمَرُ بْنُ حَفْصِ بْنِ غِيَاثٍ ثَنَا أَبِي ثَنَا الْأَعْمَشُ حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُرَّةَ عَنْ مَسْرُوقٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "لَا تُقْتَلُ نَفْسٌ ظُلْمًا إِلَّا كَانَ عَلَى ابْنِ آدَمَ الْأَوَّلِ كِفْلٌ مِنْ دَمِهَا لَأَنَّهُ أَوَّلُ مَنْ سَنَّ الْقَتْلَ" .
Bize Abdülvâhid el-Mülîhî haber verip dedi ki: Bize Ahmed b. Abdillâh en-Nueymî haber verip dedi ki: Bize Muhammed b. Yûsuf haber verip dedi ki: Bize Muhammed b. İsmâîl rivayet edip dedi ki: Bize Ömer b. Hafs b. Gıyâs haber verip dedi ki: Bize babam rivayet edip dedi ki: Bize el-A'meş rivayet edip dedi ki: Bana Abdullah b. Mürre, Mesrûk'tan, o da Abdullah b. Mes'ûd'dan (radıyallâhu anh) rivayet etti; dedi ki: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: «لَا تُقْتَلُ نَفْسٌ ظُلْمًا إِلَّا كَانَ عَلَى ابْنِ آدَمَ الْأَوَّلِ كِفْلٌ مِنْ دَمِهَا لَأَنَّهُ أَوَّلُ مَنْ سَنَّ الْقَتْلَ» «Haksız yere öldürülen hiçbir can yoktur ki, onun kanından [günahından] Âdem'in ilk oğluna bir pay düşmesin. Çünkü o, adam öldürme çığırını ilk açandır.».
{مِنْ أَجْلِ ذَلِكَ كَتَبْنَا عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ أَنَّهُ مَنْ قَتَلَ نَفْسًا بِغَيْرِ نَفْسٍ أَوْ فَسَادٍ فِي الْأَرْضِ فَكَأَنَّمَا قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعًا وَمَنْ أَحْيَاهَا فَكَأَنَّمَا أَحْيَا النَّاسَ جَمِيعًا وَلَقَدْ جَاءَتْهُمْ رُسُلُنَا بِالْبَيِّنَاتِ ثُمَّ إِنَّ كَثِيرًا مِنْهُمْ بَعْدَ ذَلِكَ فِي الْأَرْضِ لَمُسْرِفُونَ (٣٢) }
{مِنْ أَجْلِ ذَلِكَ كَتَبْنَا عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ أَنَّهُ مَنْ قَتَلَ نَفْسًا بِغَيْرِ نَفْسٍ أَوْ فَسَادٍ فِي الْأَرْضِ فَكَأَنَّمَا قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعًا وَمَنْ أَحْيَاهَا فَكَأَنَّمَا أَحْيَا النَّاسَ جَمِيعًا وَلَقَدْ جَاءَتْهُمْ رُسُلُنَا بِالْبَيِّنَاتِ ثُمَّ إِنَّ كَثِيرًا مِنْهُمْ بَعْدَ ذَلِكَ فِي الْأَرْضِ لَمُسْرِفُونَ (٣٢)} “Bundan dolayı İsrailoğullarına yazdık (hükmettik) ki: Kim, bir cana kıymayan veya yeryüzünde fesat çıkarmayan bir kimseyi öldürürse, bütün insanları öldürmüş gibi olur. Kim de onu(n hayatını kurtarmakla) yaşatırsa, bütün insanları yaşatmış gibi olur. Andolsun ki elçilerimiz onlara apaçık delillerle geldiler. Sonra şüphesiz onların birçoğu bundan sonra da yeryüzünde haddi aşanlardır.”
قَوْلُهُ ﷿: {مِنْ أَجْلِ ذَلِكَ} قَرَأَ أَبُو جَعْفَرٍ مِنِ اجْلِ ذَلِكَ بِكَسْرِ النُّونِ مَوْصُولًا وَقِرَاءَةُ الْعَامَّةِ بِجَزْمِ النُّونِ، أَيْ: مِنْ جَرَّاءِ ذَلِكَ الْقَاتِلِ وَجِنَايَتِهِ، يُقَالُ: أَجَلَ يَأْجَلُ أَجَلًا إِذَا جَنَى، مِثْلُ أَخَذَ يَأْخُذُ أَخْذًا، {كَتَبْنَا عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ أَنَّهُ مَنْ قَتَلَ نَفْسًا بِغَيْرِ نَفْسٍ} قَتَلَهَا فَيُقَادُ مِنْهُ، {أَوْ فَسَادٍ فِي الْأَرْضِ} يُرِيدُ بِغَيْرِ نَفْسٍ وَبِغَيْرِ فَسَادٍ فِي الْأَرْضِ مِنْ كُفْرٍ أَوْ زِنًا أَوْ قَطْعِ طَرِيقٍ، أَوْ نَحْوِ ذَلِكَ {فَكَأَنَّمَا قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعًا} اخْتَلَفُوا فِي تَأْوِيلِهَا، قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄ فِي رِوَايَةِ عِكْرِمَةَ: مَنْ قَتَلَ نَبِيًّا أَوْ إِمَامًا عَدْلًا فَكَأَنَّمَا قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعًا، وَمَنْ شَدَّ عَضُدَ نَبِيٍّ أَوْ إِمَامٍ عَدْلٍ فَكَأَنَّمَا أَحْيَا النَّاسَ جَمِيعًا.
Azîz ve Celîl olan Allah'ın: {مِنْ أَجْلِ ذَلِكَ} “Bundan dolayı” kavli: Ebû Ca'fer, nun harfini kesre ile bitiştirerek 'min-icli zâlik' şeklinde okumuştur; genel kıraat ise nun harfinin cezmiyledir. Yani: O katilin sebebiyle ve cinayeti yüzünden demektir. Tıpkı 'ahaze ye'huzü ahzen' denildiği gibi, cinayet işlediği zaman 'ecele ye'celü ecelen' denir. {كَتَبْنَا عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ أَنَّهُ مَنْ قَتَلَ نَفْسًا بِغَيْرِ نَفْسٍ} “İsrailoğullarına yazdık ki: Kim bir nefsi, bir nefis karşılığı olmaksızın” yani öldürmüş olduğu ve bu sebeple kendisinden kısas alınacağı bir durum olmaksızın, {أَوْ فَسَادٍ فِي الْأَرْضِ} “veya yeryüzünde bir fesat” [çıkarmaksızın] öldürürse; [yani] bir nefis karşılığı olmaksızın ve küfür, zina, yol kesme veya benzeri yeryüzünde bir fesat çıkarma hali bulunmaksızın [öldürürse] demektir. {فَكَأَنَّمَا قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعًا} “bütün insanları öldürmüş gibi olur”. Bu ifadenin tevilinde ihtilaf ettiler. İbn Abbâs (radıyallâhu anhümâ), İkrime rivayetinde şöyle demiştir: 'Kim bir peygamberi veya adil bir idareciyi öldürürse bütün insanları öldürmüş gibi olur. Kim de bir peygambere veya adil bir idareciye arka çıkarsa bütün insanları yaşatmış gibi olur.'
قَالَ مُجَاهِدٌ: مَنْ قَتَلَ نَفْسًا مُحَرَّمَةً يَصْلَى النَّارَ بِقَتْلِهَا، كَمَا يَصْلَاهَا لَوْ قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعًا "وَمَنْ أَحْيَاهَا" مَنْ سَلِمَ مِنْ قَتْلِهَا فَقَدْ سَلِمَ مِنْ قَتْلِ النَّاسِ جَمِيعًا.
Mücâhid dedi ki: 'Haram kılınmış bir cana kıyan kimse, onu öldürmesi sebebiyle, tıpkı bütün insanları öldürdüğünde gireceği gibi ateşe girer. "Kim de onu yaşatırsa" yani kim onu öldürmekten uzak durursa, bütün insanları öldürmekten uzak durmuş olur.'
قَالَ قَتَادَةُ: عَظَّمَ اللَّهُ أَجْرَهَا وَعَظَّمَ وِزْرَهَا، مَعْنَاهُ مَنِ اسْتَحَلَّ قَتْلَ مُسْلِمٍ بِغَيْرِ حَقٍّ فَكَأَنَّمَا قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعًا فِي الْإِثْمِ لِأَنَّهُمْ لَا يَسْلَمُونَ مِنْهُ، {وَمَنْ أَحْيَاهَا} وَتَوَرَّعَ عَنْ قَتْلِهَا، {فَكَأَنَّمَا أَحْيَا النَّاسَ جَمِيعًا} [فِي الثَّوَابِ لِسَلَامَتِهِمْ مِنْهُ. قَالَ الْحَسَنُ: فَكَأَنَّمَا قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعًا] (١) يَعْنِي: أَنَّهُ يَجِبُ عَلَيْهِ مِنَ الْقِصَاصِ بِقَتْلِهَا مِثْلُ الَّذِي يَجِبُ عَلَيْهِ لَوْ قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعًا، وَمَنْ أَحْيَاهَا: أَيْ عَفَى عَمَّنْ وَجَبَ عَلَيْهِ الْقِصَاصُ لَهُ فَلَمْ يَقْتُلْهُ فَكَأَنَّمَا أَحْيَا النَّاسَ جَمِيعًا، قَالَ سُلَيْمَانُ بْنُ عَلِيٍّ قُلْتُ لِلْحَسَنِ: يَا أَبَا سَعِيدٍ: هِيَ لَنَا كَمَا كَانَتْ لِبَنِي إِسْرَائِيلَ؟ قَالَ: إِيْ وَالَّذِي لَا إِلَهَ غَيْرُهُ مَا كَانَتْ دِمَاءُ بَنِي إِسْرَائِيلَ أَكْرَمَ عَلَى اللَّهِ مِنْ دِمَائِنَا، {وَلَقَدْ جَاءَتْهُمْ رُسُلُنَا بِالْبَيِّنَاتِ ثُمَّ إِنَّ كَثِيرًا مِنْهُمْ بَعْدَ ذَلِكَ فِي الْأَرْضِ لَمُسْرِفُونَ}
Katâde dedi ki: 'Allah onun ecrini büyük, günahını da büyük kılmıştır. Bunun anlamı şudur: Kim haksız yere bir Müslümanın öldürülmesini helal sayarsa, günah bakımından bütün insanları öldürmüş gibi olur, çünkü onlar ondan selamette kalmazlar. {وَمَنْ أَحْيَاهَا} “Kim de onu yaşatırsa” yani onu öldürmekten sakınırsa, {فَكَأَنَّمَا أَحْيَا النَّاسَ جَمِيعًا} “bütün insanları yaşatmış gibi olur” [onların kendisinden selamette kalmaları sebebiyle sevap bakımından]. Hasan dedi ki: {فَكَأَنَّمَا قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعًا} “bütün insanları öldürmüş gibi olur” yani onu öldürmesi sebebiyle kendisine vacip olan kısas, sanki bütün insanları öldürdüğünde kendisine vacip olacak olan kısas gibidir. "Kim de onu yaşatırsa"; yani lehine kısas vacip olan kimseyi affedip de onu öldürmezse bütün insanları yaşatmış gibi olur. Süleymân b. Alî dedi ki: Hasan'a: 'Ey Ebû Saîd! Bu [hüküm] İsrailoğullarına olduğu gibi bize de mi geçerlidir?' dedim. O da: 'Evet, kendisinden başka ilah olmayana yemin olsun ki İsrailoğullarının kanları Allah katında bizim kanlarımızdan daha değerli değildi' dedi. {وَلَقَدْ جَاءَتْهُمْ رُسُلُنَا بِالْبَيِّنَاتِ ثُمَّ إِنَّ كَثِيرًا مِنْهُمْ بَعْدَ ذَلِكَ فِي الْأَرْضِ لَمُسْرِفُونَ} “Andolsun ki elçilerimiz onlara apaçık delillerle geldiler. Sonra şüphesiz onların birçoğu bundan sonra da yeryüzünde haddi aşanlardır.”
{إِنَّمَا جَزَاءُ الَّذِينَ يُحَارِبُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَيَسْعَوْنَ فِي الْأَرْضِ فَسَادًا أَنْ يُقَتَّلُوا أَوْ يُصَلَّبُوا أَوْ تُقَطَّعَ أَيْدِيهِمْ وَأَرْجُلُهُمْ مِنْ خِلَافٍ أَوْ يُنْفَوْا مِنَ الْأَرْضِ ذَلِكَ لَهُمْ خِزْيٌ فِي الدُّنْيَا وَلَهُمْ فِي الْآخِرَةِ عَذَابٌ عَظِيمٌ (٣٣) }
{إِنَّمَا جَزَاءُ الَّذِينَ يُحَارِبُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَيَسْعَوْنَ فِي الْأَرْضِ فَسَادًا أَنْ يُقَتَّلُوا أَوْ يُصَلَّبُوا أَوْ تُقَطَّعَ أَيْدِيهِمْ وَأَرْجُلُهُمْ مِنْ خِلَافٍ أَوْ يُنْفَوْا مِنَ الْأَرْضِ ذَلِكَ لَهُمْ خِزْيٌ فِي الدُّنْيَا وَلَهُمْ فِي الْآخِرَةِ عَذَابٌ عَظِيمٌ (٣٣)} “Allah'a ve Resûlüne karşı savaşanların ve yeryüzünde bozgunculuk çıkarmaya çalışanların cezası; ancak öldürülmeleri veya asılmaları yahut ellerinin ve ayaklarının çaprazlama kesilmesi ya da bulundukları yerden sürgün edilmeleridir. Bu, dünyada onlar için bir rezilliktir. Ahirette de onlar için büyük bir azap vardır.”
{إِنَّمَا جَزَاءُ الَّذِينَ يُحَارِبُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَيَسْعَوْنَ فِي الْأَرْضِ فَسَادًا} الْآيَةَ. قَالَ الضَّحَّاكُ: نَزَلَتْ فِي قَوْمٍ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ كَانَ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ عَهْدٌ، فَنَقَضُوا الْعَهْدَ وَقَطَعُوا السَّبِيلَ وَأَفْسَدُوا فِي الْأَرْضِ (٢) .
{إِنَّمَا جَزَاءُ الَّذِينَ يُحَارِبُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَيَسْعَوْنَ فِي الْأَرْضِ فَسَادًا} “Allah'a ve Resûlüne karşı savaşanların ve yeryüzünde bozgunculuk çıkarmaya çalışanların cezası ancak...” ayeti hakkında ed-Dahhâk şöyle demiştir: Ehl-i kitaptan, kendileriyle Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) arasında bir ahit bulunan, ancak ahdi bozup yol kesen ve yeryüzünde fesat çıkaran bir topluluk hakkında indi.
وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: نَزَلَتْ فِي قَوْمِ هِلَالِ بْنِ عُوَيْمِرٍ، وَذَلِكَ أن النبي ﷺ وداع هِلَالَ بْنَ عُوَيْمِرٍ وَهُوَ أَبُو بُرْدَةَ الْأَسْلَمِيُّ عَلَى أَنْ لَا يُعِينَهُ وَلَا يعين عليه، وممن مَرَّ بِهِلَالِ بْنِ عُوَيْمِرٍ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَهُوَ آمِنٌ لَا يُهَاجُ، فَمَرَّ قَوْمٌ مِنْ بَنِي كِنَانَةَ يُرِيدُونَ الْإِسْلَامَ بِنَاسٍ مِنْ أَسَلَمَ مِنْ قَوْمِ هِلَالِ بْنِ عُوَيْمِرٍ، وَلَمْ يَكُنْ هِلَالٌ شَاهِدًا [فَشَدُّوا] عَلَيْهِمْ فَقَتَلُوهُمْ وَأَخَذُوا أَمْوَالَهُمْ فَنَزَلَ جِبْرِيلُ ﵇ بِالْقَضَاءِ فِيهِمْ، وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: نَزَلَتْ فِي نَاسٍ مِنْ عُرَيْنَة وعُكْل أتو النَّبِيَّ ﷺ وَبَايَعُوهُ عَلَى الْإِسْلَامِ وَهُمْ كَذَبَةٌ فَبَعَثَهُمُ النَّبِيُّ ﷺ إِلَى إِبِلِ الصَّدَقَةِ، فَارْتَدُّوا وقتلوا الراعي ١٠٦\أوَاسْتَاقُوا الْإِبِلَ.
el-Kelbî şöyle dedi: [Bu ayet], Hilâl b. Uveymir'in kavmi hakkında inmiştir. Şöyle ki; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, Hilâl b. Uveymir –ki o Ebû Bürde el-Eslemî'dir– ile kendisine ne yardım etmesi ne de aleyhine yardım etmesi, ayrıca Hilâl b. Uveymir'in yanından geçip Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e giden herkesin emniyette olup kendisine ilişilmemesi üzere karşılıklı anlaşma yapmıştı. Derken Kinâne oğullarından İslâm'a girmek isteyen bir topluluk, Hilâl b. Uveymir'in kavminden olan Eslem kabilesinden birtakım kimselere uğradı; Hilâl ise orada hazır bulunmuyordu. [Bunun üzerine] onlara saldırdılar, onları öldürdüler ve mallarını aldılar. Bunun üzerine Cibrîl aleyhisselâm onlar hakkındaki hükümle indi. Saîd b. Cübeyr ise şöyle demiştir: [Bu ayet], Ureyne ve Ukl kabilelerinden Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip –yalancı oldukları halde– İslâm üzere biat eden birtakım kimseler hakkında inmiştir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onları zekât develerinin yanına gönderdi; fakat dinden döndüler, çobanı öldürdüler ve develeri sürüp götürdüler.
[أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ الْمُلَيْحِيُّ أَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النُّعَيْمِيُّ أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ ثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ ثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ ثَنَا الْوَلِيدُ بْنُ مُسْلِمٍ ثَنَا الْأَوْزَاعِيُّ حَدَّثَنِي يَحْيَى بْنُ أَبِي كَثِيرٍ حَدَّثَنِي أَبُو قِلَابَةَ الْجَرْمِيُّ] (١) عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ ﵁ قَالَ: قَدِمَ عَلَى النَّبِيِّ ﷺ نَفَرٌ مِنْ عُكْلٍ فَأَسْلَمُوا وَاجْتَوَوُا الْمَدِينَةِ فَأَمَرَهُمُ [النَّبِيُّ ﷺ] (٢) أَنْ يَأْتُوا إِبِلَ الصَّدَقَةِ فَيَشْرَبُوا مِنْ أَبْوَالِهَا وَأَلْبَانِهَا، فَفَعَلُوا فَصَحُّوا فَارْتَدُّوا وَقَتَلُوا رُعَاتَهَا وَاسْتَاقُوا الْإِبِلَ، فَبَعَثَ النَّبِيُّ ﷺ فِي آثَارِهِمْ، فَأُتِيَ بِهِمْ فَقِطَعَ أَيْدِيَهُمْ وَأَرْجُلَهُمْ وَسَمَلَ أَعْيُنَهُمْ ثُمَّ لَمْ يَحْسِمْهُمْ حَتَّى مَاتُوا.
[Bize Abdülvâhid el-Muleyhî bildirdi, bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî bildirdi, bize Muhammed b. Yûsuf bildirdi, bize Muhammed b. İsmâîl anlattı, bize Alî b. Abdillâh anlattı, bize el-Velîd b. Müslim anlattı, bize el-Evzâî anlattı, bana Yahyâ b. Ebî Kesîr anlattı, bana Ebû Kılâbe el-Cermî anlattı], Enes b. Mâlik (radıyallâhu anh)'tan naklen dedi ki: Ukl kabilesinden birkaç kişi Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e geldiler, Müslüman oldular ve Medine'nin havası onlara yaramadı (hastalandılar). [Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)] onlara zekât develerine gidip onların idrarlarından ve sütlerinden içmelerini emretti. Bunu yaptılar ve iyileştiler. Sonra dinden döndüler, çobanlarını öldürdüler ve develeri sürüp götürdüler. Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) arkalarından adam gönderdi, onlar getirildiler; ellerini ve ayaklarını kesti, gözlerini oydu, sonra da kanlarını dağlamadı, nihayet öldüler.
وَرَوَاهُ أَيُّوبُ عَنْ أَبِي قِلَابَةَ عَنْ أَنَسٍ ﵁ قَالَ: فَقَطَعَ أَيْدِيَهُمْ وَأَرْجُلَهُمْ ثُمَّ أَمَرَ بِمَسَامِيرَ فَكَحَّلَهُمْ بِهَا وَطَرَحَهُمْ بِالْحَرَّةِ يَسْتَسْقُونَ فَمَا يُسْقَوْنَ حَتَّى مَاتُوا، قَالَ أَبُو قِلَابَةَ: قَتَلُوا وَسَرَقُوا وَحَارَبُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَسَعَوْا فِي الْأَرْضِ فَسَادًا (٣) [وَهُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: "وَيَسْعَوْنَ فِي الْأَرْضِ فَسَادًا] (٤) .
Bunu Eyyûb, Ebû Kılâbe'den, o da Enes (radıyallâhu anh)'tan rivayet ederek dedi ki: 'Ellerini ve ayaklarını kesti, sonra çiviler getirilmesini emredip gözlerine sürme gibi çekti ve onları Harre mevkiine attı; su istiyorlardı fakat ölünceye kadar onlara su verilmedi.' Ebû Kılâbe dedi ki: 'Öldürdüler, çaldılar, Allah ve Resûlüne karşı savaştılar ve yeryüzünde fesat çıkarmaya çalıştılar. [Allah Teâlâ'nın: "Ve yeryüzünde bozgunculuk çıkarmaya çalışanlar" kavlinden kastedilen de budur.]'
وَاخْتَلَفُوا فِي حُكْمِ هَؤُلَاءِ الْعُرَنِيِّينَ: فَقَالَ بَعْضُهُمْ: هِيَ مَنْسُوخَةٌ لِأَنَّ الْمُثْلَةَ لَا تَجُوزُ، وَقَالَ بَعْضُهُمْ: حُكْمُهُ ثَابِتٌ إِلَّا السَّمْلَ [وَالْمُثْلَةَ] (٥) وَرَوَى قَتَادَةُ عَنِ ابْنِ سِيرِينَ أَنَّ ذَلِكَ كَانَ قَبْلَ أَنْ [يَنْزِلَ الْحَدُّ] (٦) وَقَالَ أَبُو الزِّنَادِ: فَلَمَّا فَعَلَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ ذَلِكَ بِهِمْ أَنْزَلَ اللَّهُ الْحُدُودَ وَنَهَاهُ عَنِ الْمُثْلَةِ فَلَمْ يَعُدْ.
Bu Ureynelilerin hükmü konusunda ihtilaf ettiler: Bazıları: 'Müsle (işkence ederek uzuv kesmek) caiz olmadığı için bu [uygulama] mensuhtur' dedi. Bazıları ise: 'Göz oymak [ve müsle yapmak] müstesna, hükmü sabittir' dedi. Katâde, İbn Sîrîn'den rivayet etti ki: Bu [hadise], [haddi bildiren ayet inmeden] önce idi. Ebû'z-Zinâd da şöyle dedi: 'Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) onlara bunu yapınca Allah had cezalarını indirdi ve onu müsleden nehyetti, o da bir daha yapmadı.'
وَعَنْ قَتَادَةَ قَالَ: بَلَغَنَا أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ بَعْدَ ذَلِكَ كَانَ يَحُثُّ عَلَى الصَّدَقَةِ وَيَنْهَى عَنِ الْمُثْلَةِ (٧) وَقَالَ سُلَيْمَانُ التَّيَمِيُّ عَنْ أَنَسٍ: إِنَّمَا سَمَلَ النَّبِيُّ ﷺ أَعْيُنَ أولئك لأنهم سلموا أَعْيُنَ الرُّعَاةِ. وَقَالَ اللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ: نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ مُعَاتِبَةً لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَتَعْلِيمًا مِنْهُ إِيَّاهُ عُقُوبَتَهُمْ، وَقَالَ: إِنَّمَا جَزَاؤُهُمْ هَذَا لَا الْمُثْلَةُ، وَلِذَلِكَ مَا قَامَ النَّبِيُّ ﷺ خَطِيبًا إِلَّا نَهَى عَنِ الْمُثْلَةِ.
Katâde'den rivayet edildiğine göre o şöyle dedi: 'Bize ulaştı ki Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) bundan sonra sadaka vermeye teşvik eder, müsleden de nehyederdi.' Süleymân et-Teymî, Enes'ten naklen dedi ki: 'Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) onların gözlerini ancak onlar çobanların gözlerini oydukları için oymuştu.' Leys b. Sa'd ise şöyle dedi: 'Bu ayet Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e bir sitem ve onların cezasını ona bir öğretme olarak indi.' Ve: 'Onların cezası ancak budur, müsle değildir' dedi. Bundan dolayıdır ki Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) her hutbe okumaya kalktığında mutlaka müsleden nehyederdi.
وَاخْتَلَفُوا فِي الْمُحَارِبِينَ الَّذِينَ يَسْتَحِقُّونَ هَذَا الْحَدَّ، فَقَالَ قَوْمٌ: هُمُ الَّذِينَ يَقْطَعُونَ الطَّرِيقَ وَيَحْمِلُونَ السِّلَاحَ، وَالْمُكَابِرُونَ فِي الْأَمْصَارِ، وَهُوَ قَوْلُ الْأَوْزَاعِيِّ وَمَالِكٍ وَاللَّيْثِ بْنِ سَعْدٍ وَالشَّافِعِيِّ ﵏.
Bu haddi hak eden muharipler (yol kesenler) hakkında ihtilaf ettiler. Bir topluluk: 'Onlar yol kesen, silah taşıyan ve şehirlerde zorbalık yapan (mükâbirûn) kimselerdir' dedi. Bu, el-Evzâî, Mâlik, el-Leys b. Sa'd ve eş-Şâfiî'nin (rahimehumullâh) görüşüdür.
وَقَالَ قَوْمٌ: الْمُكَابِرُونَ فِي الْأَمْصَارِ لَيْسَ لَهُمْ حُكْمُ الْمُحَارِبِينَ فِي اسْتِحْقَاقِ هَذِهِ الْحُدُودِ وَهُوَ قَوْلُ أَبِي حَنِيفَةَ ﵁.
Bir grup da: 'Şehirlerde zorbalık yapanlar, bu hadlerin hak edilmesi hususunda muhariplerin hükmünde değildir' dedi. Bu da Ebû Hanîfe (radıyallâhu anh)'ın görüşüdür.
وَعُقُوبَةُ الْمُحَارِبِينَ مَا ذَكَرَ اللَّهُ ﷾: {أَنْ يُقَتَّلُوا أَوْ يُصَلَّبُوا أَوْ تُقَطَّعَ أَيْدِيهِمْ وَأَرْجُلُهُمْ مِنْ خِلَافٍ أَوْ يُنْفَوْا مِنَ الْأَرْضِ} فَذَهَبَ قَوْمٌ إِلَى أَنَّ الْإِمَامَ بِالْخِيَارِ فِي أَمْرِ الْمُحَارِبِينَ بَيْنَ الْقَتْلِ وَالْقَطْعِ وَالصَّلْبِ، [وَالنَّفْيِ] (١) كَمَا هُوَ ظَاهِرُ الْآيَةِ، وَهُوَ قَوْلُ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ وَالْحَسَنِ وَالنَّخَعِيِّ وَمُجَاهِدٍ.
Muhariplerin cezası, Azîz ve Celîl olan Allah'ın zikrettiği: {أَنْ يُقَتَّلُوا أَوْ يُصَلَّبُوا أَوْ تُقَطَّعَ أَيْدِيهِمْ وَأَرْجُلُهُمْ مِنْ خِلَافٍ أَوْ يُنْفَوْا مِنَ الْأَرْضِ} “öldürülmeleri veya asılmaları yahut ellerinin ve ayaklarının çaprazlama kesilmesi ya da bulundukları yerden sürgün edilmeleridir” hükmüdür. Bir grup, ayetin zahirinde olduğu gibi, devlet başkanının muharipler hususunda öldürme, kesme, asma [ve sürgün etme] arasında muhayyer olduğu görüşüne vardı. Bu, Saîd b. el-Müseyyeb, el-Hasan, en-Nehaî ve Mücâhid'in görüşüdür.
وَذَهَبَ الْأَكْثَرُونَ إِلَى أَنَّ هَذِهِ الْعُقُوبَاتِ عَلَى تَرْتِيبِ الْجَرَائِمِ لَا عَلَى التَّخْيِيرِ، [لِمَا أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ بْنُ مُحَمَّدٍ الْخَطِيبُ أَنَا عَبْدُ العزيز بن أحمدد الْخَلَّالُ أَنَا أَبُو الْعَبَّاسِ الْأَصَمُّ أَنَا الرَّبِيعُ أَنَا الشَّافِعِيُّ أَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ صَالِحٍ مَوْلَى التَّوْأَمَةِ] (٢) عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ فِي قُطَّاعِ الطَّرِيقِ إِذَا قَتَلُوا وَأَخَذُوا الْمَالَ قُتِلُوا وَصُلِبُوا، وَإِذَا قَتَلُوا وَلَمْ يَأْخُذُوا الْمَالَ قُتِلُوا وَلَمْ يُصْلَبُوا، وَإِذَا أَخَذُوا الْمَالَ وَلَمْ يَقْتُلُوا قُطِعَتْ أَيْدِيهُمْ وَأَرْجُلُهُمْ مِنْ خِلَافٍ، فَإِذَا أَخَافُوا السَّبِيلَ وَلَمْ يَأْخُذُوا مَالًا نُفُوا مِنَ الْأَرْضِ (٣) .
Çoğunluk ise bu cezaların muhayyerlik üzere değil, suçların derecesine göre tertip edildiği görüşüne vardı. [Çünkü bize Abdülvehhâb b. Muhammed el-Hatîb bildirdi, bize Abdülazîz b. Ahmed el-Hallâl bildirdi, bize Ebü'l-Abbâs el-Esamm bildirdi, bize er-Rebî' bildirdi, bize eş-Şâfiî bildirdi, bize İbrâhîm b. Muhammed, Sâlih mevlâ et-Tev'eme'den], o da İbn Abbâs (radıyallâhu anhümâ)'dan naklen yol kesiciler hakkında şöyle dediğini bildirdi: 'Öldürüp mal aldıklarında öldürülür ve asılırlar; öldürüp mal almadıklarında öldürülür fakat asılmazlar; mal alıp öldürmediklerinde elleri ve ayakları çaprazlama kesilir; yolu korkutup mal almadıklarında ise yeryüzünden sürgün edilirler.'
وَهُوَ قَوْلُ قَتَادَةَ وَالْأَوْزَاعِيِّ وَالشَّافِعِيِّ وَأَصْحَابِ الرَّأْيِ رَحِمَهُمُ اللَّهُ تَعَالَى.
Bu, Katâde, Evzâî, Şâfiî ve re'y ehlinin -Allah Teâlâ onlara rahmet etsin- görüşüdür.
[وَإِذَا قَتَلَ قَاطِعُ الطَّرِيقِ يُقْتَلُ] (٤) حَتْمًا حَتَّى لَا يَسْقُطَ بِعَفْوِ وَلِيِّ الدَّمِ، وَإِذَا أَخَذَ مِنَ الْمَالِ نِصَابًا وَهُوَ رُبْعُ دِينَارٍ تُقْطَعُ يَدُهُ الْيُمْنَى وَرِجْلُهُ الْيُسْرَى، وَإِذَا قَتَلَ وَأَخَذَ الْمَالَ يُقْتَلُ وَيُصْلَبُ.
[Yol kesici öldürdüğü takdirde], kan sahibinin affıyla düşmeyecek şekilde kesin olarak öldürülür. Nisap miktarı -ki o bir dinarın dörtte biridir- mal aldığında sağ eli ve sol ayağı kesilir. Hem öldürüp hem mal aldığında ise öldürülür ve asılır.
وَاخْتَلَفُوا فِي كَيْفِيَّتِهِ: فَظَاهِرُ مَذْهَبِ الشَّافِعِيِّ ﵁ أَنْ يُقْتَلَ ثُمَّ يُصْلَبَ وَقِيلَ: يُصْلَبُ حَيًّا ثُمَّ يُطْعَنُ حَتَّى يَمُوتَ مَصْلُوبًا، وَهُوَ قَوْلُ اللَّيْثِ بْنِ سَعْدٍ، وَقِيلَ: يُصْلَبُ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ حَيًّا ثُمَّ يُنْزَلُ فَيُقْتَلُ، وَإِذَا أَخَافَ السَّبِيلَ يُنْفَى.
Bunun nasıl yapılacağı hususunda ihtilaf ettiler: Şâfiî (radıyallâhu anh)'ın mezhebinin zahirine göre önce öldürülür, sonra asılır. Canlı olarak asılacağı, sonra asılı halde ölünceye kadar mızraklanacağı da söylenmiştir ki bu, Leys b. Sa'd'ın görüşüdür. Üç gün canlı olarak asılacağı, sonra indirilip öldürüleceği de söylenmiştir. Yolu korkuttuğunda ise sürgün edilir.
وَاخْتَلَفُوا فِي النَّفْيِ: فَذَهَبَ قَوْمٌ إِلَى أَنَّ الْإِمَامَ يَطْلُبُهُ فَفِي كُلِّ بَلْدَةٍ يُوجَدُ يُنْفَى عَنْهُ، وَهُوَ قَوْلُ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ وَعُمَرَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ، وَقِيلَ: يُطْلَبُ لِتُقَامَ الْحُدُودُ عَلَيْهِ، وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ وَاللَّيْثِ بْنِ
Sürgün hususunda da ihtilaf ettiler: Bir grup, devlet başkanının onu arayacağı ve bulunduğu her beldeden sürgün edileceği görüşüne vardı; bu, Saîd b. Cübeyr ve Ömer b. Abdilazîz'in görüşüdür. Kendisine hadlerin uygulanması için aranacağı da söylenmiştir ki bu da İbn Abbâs ile Leys b.
سَعْدٍ، وَبِهِ قَالَ الشَّافِعِيُّ: وَقَالَ أَهْلُ الْكُوفَةِ: النَّفْيُ هُوَ الْحَبْسُ، وَهُوَ نَفْيٌ مِنَ الْأَرْضِ، وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ جَرِيرٍ: يُنْفَى مِنْ بَلَدِهِ إِلَى غَيْرِهِ وَيُحْبَسُ فِي السِّجْنِ [فِي الْبَلَدِ الَّذِي نُفِيَ إِلَيْهِ حَتَّى تَظْهَرَ تَوْبَتُهُ. كَانَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ ﵁ أَوَّلَ مَنْ حَبَسَ فِي السُّجُونِ] (١) وَقَالَ: أَحْبِسُهُ حَتَّى أَعْلَمَ مِنْهُ التَّوْبَةَ، وَلَا أَنْفِيهِ إِلَى بَلَدٍ فَيُؤْذِيهِمْ، {ذَلِكَ} الَّذِي ذَكَرْتُ مِنَ الْحَدِّ، {لَهُمْ خِزْيٌ} عَذَابٌ وَهَوَانٌ وَفَضِيحَةٌ، {فِي الدُّنْيَا وَلَهُمْ فِي الْآخِرَةِ عَذَابٌ عَظِيمٌ}
Sa'd'ın görüşüdür ve Şâfiî de bunu söylemiştir. Kûfe ehli ise: 'Sürgün, hapistir ve bu yeryüzünden bir sürgündür' dediler. Muhammed b. Cerîr dedi ki: Kendi memleketinden başka bir yere sürgün edilir ve tövbesi ortaya çıkıncaya kadar [sürgün edildiği beldedeki zindana hapsedilir. Ömer b. el-Hattâb (radıyallâhu anh) zindanlara ilk hapseden kimsedir] ve: 'Ondan tövbeyi görünceye kadar onu hapsederim, onu bir memlekete sürüp de oradakilere eziyet etmesine meydan vermem' demiştir. {ذَلِكَ} zikrettiğim bu had cezası, {لَهُمْ خِزْيٌ} onlar için bir azap, zillet ve rezilliktir, {فِي الدُّنْيَا وَلَهُمْ فِي الْآخِرَةِ عَذَابٌ عَظِيمٌ} “dünyada. Ahirette de onlar için büyük bir azap vardır.”
{إِلَّا الَّذِينَ تَابُوا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَقْدِرُوا عَلَيْهِمْ فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٣٤) }
{إِلَّا الَّذِينَ تَابُوا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَقْدِرُوا عَلَيْهِمْ فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٣٤)} “Ancak onları ele geçirmenizden önce tövbe edenler müstesnadır. Bilin ki şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.”
{إِلَّا الَّذِينَ تَابُوا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَقْدِرُوا عَلَيْهِمْ فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ} فَمَنْ ذَهَبَ إِلَى أَنَّ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي الْكُفَّارِ، قَالَ مَعْنَاهُ: إِلَّا الَّذِينَ تَابُوا مِنْ شِرْكِهِمْ وَأَسْلَمُوا قَبْلَ الْقُدْرَةِ عَلَيْهِمْ فَلَا سَبِيلَ عَلَيْهِمْ بِشَيْءٍ مِنَ الْحُدُودِ وَلَا تَبِعَةَ عَلَيْهِمْ فِيمَا أَصَابُوا فِي حَالِ الْكُفْرِ مِنْ دَمٍ أَوْ مَالٍ، وَأَمَّا الْمُسْلِمُونَ الْمُحَارِبُونَ فَمَنْ [تَابَ] (٢) مِنْهُمْ قَبْلَ الْقُدْرَةِ عَلَيْهِمْ وَهُوَ قَبْلَ أَنْ يَظْفَرَ بِهِ الْإِمَامُ تَسْقُطُ عَنْهُ كُلُّ عُقُوبَةٍ وَجَبَتْ حَقًّا لِلَّهِ، وَلَا يَسْقُطُ مَا كَانَ مِنْ حُقُوقِ الْعِبَادِ فَإِنْ كَانَ قَدْ قَتَلَ فِي قَطْعِ الطَّرِيقِ يَسْقُطُ عَنْهُ بِالتَّوْبَةِ قَبْلَ الْقُدْرَةِ عَلَيْهِ تَحَتُّمُ الْقَتْلِ، وَيَبْقَى عَلَيْهِ الْقِصَاصُ لِوَلِيِّ الْقَتِيلِ فَإِنْ شَاءَ عَفَا عَنْهُ وَإِنْ شَاءَ اسْتَوْفَاهُ، وَإِنْ كَانَ قَدْ أَخَذَ الْمَالَ يَسْقُطُ عَنْهُ [الْقَطْعُ] (٣) وَإِنْ كَانَ قَدْ جَمَعَ بَيْنَهُمَا يَسْقُطُ عَنْهُ تَحَتُّمُ الْقَتْلِ وَالصَّلْبِ، وَيَجِبُ ضَمَانُ الْمَالِ وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ ﵁.
{إِلَّا الَّذِينَ تَابُوا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَقْدِرُوا عَلَيْهِمْ فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ} “Ancak onları ele geçirmenizden önce tövbe edenler müstesnadır. Bilin ki şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.” Ayetin kâfirler hakkında indiği görüşünde olan kimse dedi ki: Bunun manası, kendilerini ele geçirmenizden önce şirklerinden tövbe edip Müslüman olanlar müstesnadır; artık had cezalarından hiçbir şeyle onlara bir yol (ceza) yoktur ve küfür halindeyken sebep oldukları hiçbir kan ve maldan dolayı onlara sorumluluk yoktur. Müslüman muhariplere gelince; onlardan kim ele geçirilmeden önce -ki bu devlet başkanı onu yakalamadan öncedir- [tövbe ederse], Allah'ın hakkı olarak vacip olan her ceza kendisinden düşer; kulların haklarından olanlar ise düşmez. Eğer yol kesme esnasında adam öldürmüşse, yakalanmadan önceki tövbesiyle üzerinden öldürülme zorunluluğu düşer; maktulün velisi için kısas hakkı baki kalır, dilerse affeder dilerse kısası uygular. Eğer mal almışsa kendisinden [el kesme] düşer. Eğer her ikisini birden yapmışsa üzerinden öldürülme ve asılma zorunluluğu düşer, malın tazmini ise gerekir. Bu, Şâfiî (radıyallâhu anh)'ın görüşüdür.
وَقَالَ بَعْضُهُمْ: إِذَا جَاءَ تَائِبًا قَبْلَ الْقُدْرَةِ عَلَيْهِ لَا يَكُونُ لِأَحَدٍ عَلَيْهِ تَبِعَةٌ فِي دَمٍ وَلَا مَالٍ إِلَّا أَنْ يُوجَدَ مَعَهُ مَالٌ بِعَيْنِهِ فَيَرُدُّهُ إِلَى صَاحِبِهِ.
Onlardan bazıları dedi ki: Ele geçirilmeden önce tövbe ederek geldiğinde, yanında malın bizzat kendisi bulunup sahibine geri verilmesi hali müstesna, hiçbir kimsenin onun üzerinde kan veya mal konusunda bir sorumluluk (talep) hakkı olmaz.
وَرُوِيَ عَنْ عَلِيٍّ ﵁ فِي حَارِثَةَ بْنِ يَزِيدَ كَانَ خَرَجَ مُحَارِبًا فَسَفَكَ الدِّمَاءَ وَأَخَذَ الْمَالَ، ثُمَّ جَاءَ تَائِبًا قَبْلَ أَنْ يُقْدَرَ عَلَيْهِ فَلَمْ يَجْعَلْ عَلِيٌّ ﵁ عَلَيْهِ تَبِعَةً [فِي دَمٍ وَلَا مَالٍ، إِلَّا أَنْ يُوجَدَ مَعَهُ مَالٌ فَيُرَدُّ إِلَى صَاحِبِهِ] (٤) أَمَّا مَنْ تَابَ بَعْدَ الْقُدْرَةِ عَلَيْهِ فَلَا يَسْقُطُ عَنْهُ شَيْءٌ مِنْهَا.
Alî (radıyallâhu anh)'tan Hârise b. Yezîd hakkında rivayet edildi ki: O muharip olarak çıkmış, kanlar dökmüş ve mallar almıştı. Sonra ele geçirilmeden önce tövbe ederek geldi; Alî (radıyallâhu anh) onun üzerine [kan ve mal konusunda hiçbir sorumluluk yüklemedi, yanında bir mal bulunup sahibine geri verilmesi durumu müstesna]. Ele geçirildikten sonra tövbe edene gelince; bu [cezalardan] hiçbir şey onun üzerinden düşmez.
وَقِيلَ: كُلُّ عُقُوبَةٍ تَجِبُ حَقًّا لِلَّهِ ﷿ مِنْ عُقُوبَاتِ قَطْعِ الطَّرِيقِ وَقَطْعِ السَّرِقَةِ وَحَدِّ الزِّنَا وَالشُّرْبِ تَسْقُطُ بِالتَّوْبَةِ بِكُلِّ حَالٍ، وَالْأَكْثَرُونَ عَلَى أَنَّهَا لَا تَسْقُطُ.
Şöyle de denilmiştir: Yol kesme cezalarından, hırsızlık sebebiyle [el] kesmeden, zina ve içki haddinden Allah Azze ve Celle'nin hakkı olarak vâcip olan her ceza her halükârda tövbe ile düşer. Çoğunluk ise bunların düşmeyeceği görüşündedir.
{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَابْتَغُوا إِلَيْهِ الْوَسِيلَةَ وَجَاهِدُوا فِي سَبِيلِهِ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ (٣٥) إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْ أَنَّ لَهُمْ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا وَمِثْلَهُ مَعَهُ لِيَفْتَدُوا بِهِ مِنْ عَذَابِ يَوْمِ الْقِيَامَةِ مَا تُقُبِّلَ مِنْهُمْ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ (٣٦) }
{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَابْتَغُوا إِلَيْهِ الْوَسِيلَةَ وَجَاهِدُوا فِي سَبِيلِهِ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ (٣٥) إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْ أَنَّ لَهُمْ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا وَمِثْلَهُ مَعَهُ لِيَفْتَدُوا بِهِ مِنْ عَذَابِ يَوْمِ الْقِيَامَةِ مَا تُقُبِّلَ مِنْهُمْ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ (٣٦)} “Ey iman edenler! Allah'a karşı gelmekten sakının, O'na (yaklaştıracak) vesile arayın ve O'nun yolunda cihat edin ki kurtuluşa eresiniz. Şüphesiz kâfir olanlar, yeryüzünde olanların hepsi ve onunla birlikte bir misli daha kendilerinin olsa da kıyamet gününün azabından (kurtulmak için) onu fidye verseler, kendilerinden kabul olunmaz. Onlar için elem verici bir azap vardır.”
{يُرِيدُونَ أَنْ يَخْرُجُوا مِنَ النَّارِ وَمَا هُمْ بِخَارِجِينَ مِنْهَا وَلَهُمْ عَذَابٌ مُقِيمٌ (٣٧) وَالسَّارِقُ وَالسَّارِقَةُ فَاقْطَعُوا أَيْدِيَهُمَا جَزَاءً بِمَا كَسَبَا نَكَالًا مِنَ اللَّهِ وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ (٣٨) }
{يُرِيدُونَ أَنْ يَخْرُجُوا مِنَ النَّارِ وَمَا هُمْ بِخَارِجِينَ مِنْهَا وَلَهُمْ عَذَابٌ مُقِيمٌ (٣٧) وَالسَّارِقُ وَالسَّارِقَةُ فَاقْطَعُوا أَيْدِيَهُمَا جَزَاءً بِمَا كَسَبَا نَكَالًا مِنَ اللَّهِ وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ (٣٨)} “Ateşten çıkmak isterler, fakat onlar oradan çıkacak değillerdir. Onlar için kalıcı bir azap vardır. Hırsızlık eden erkek ve hırsızlık eden kadının, yaptıklarına karşılık bir ceza ve Allah'tan bir ibret olmak üzere ellerini kesin. Allah Azîzdir, Hakîmdir.”
{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَابْتَغُوا} اطْلُبُوا، {إِلَيْهِ الْوَسِيلَةَ} أَيِ: الْقُرْبَةَ، فَعَيْلَةٌ مِنْ تَوَسَّلَ إِلَى فُلَانٍ بِكَذَا، أَيْ: تَقَرَّبَ إِلَيْهِ وَجَمْعُهَا وَسَائِلُ، {وَجَاهِدُوا فِي سَبِيلِهِ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ} [تَلْخِيصُهُ: امْتَثِلُوا أَمْرَ اللَّهِ تَنْجُوا] (١) .
{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَابْتَغُوا} “Ey iman edenler! Allah'tan sakının ve arayın” talep edin, {إِلَيْهِ الْوَسِيلَةَ} “O'na vesile” yani yakınlık. Bu, 'filana şöyle yaklaşarak vesile aradı' anlamındaki 'tevessele ilâ fülânin bi-kezâ' ifadesinden gelen 'faîle' veznindedir; çoğulu 'vesâil' gelir. {وَجَاهِدُوا فِي سَبِيلِهِ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ} “ve O'nun yolunda cihat edin ki kurtuluşa eresiniz”. [Özeti şudur: Allah'ın emrine uyun ki kurtulasınız].
{إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْ أَنَّ لَهُمْ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا وَمِثْلَهُ مَعَهُ لِيَفْتَدُوا بِهِ مِنْ عَذَابِ يَوْمِ الْقِيَامَةِ مَا تُقُبِّلَ مِنْهُمْ} أَخْبَرَ أَنَّ الْكَافِرَ لَوْ مَلَكَ الدُّنْيَا كُلَّهَا وَمِثْلَهَا مَعَهَا ثُمَّ فَدَى بِذَلِكَ نَفْسَهُ مِنَ الْعَذَابِ لَمْ يُقْبَلْ مِنْهُ ذَلِكَ الْفِدَاءُ، {وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ}
{إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْ أَنَّ لَهُمْ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا وَمِثْلَهُ مَعَهُ لِيَفْتَدُوا بِهِ مِنْ عَذَابِ يَوْمِ الْقِيَامَةِ مَا تُقُبِّلَ مِنْهُمْ} “Şüphesiz inkâr edenler, yeryüzünde olanların hepsi ve bir misli daha kendilerinin olsa da kıyamet gününün azabından kurtulmak için onu fidye verseler, onlardan kabul edilmez”. Kâfirin bütün dünyaya ve bir misline daha sahip olsa, sonra da bununla kendisini azaptan kurtarmak için fidye verse, bu fidyenin ondan kabul edilmeyeceğini haber verdi. {وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ} “Ve onlar için elem verici bir azap vardır.”
{يُرِيدُونَ أَنْ يَخْرُجُوا مِنَ النَّارِ وَمَا هُمْ بِخَارِجِينَ مِنْهَا} فِيهِ وَجْهَانِ، أَحَدُهُمَا: أَنَّهُمْ يَقْصِدُونَ وَيَطْلُبُونَ الْمَخْرَجَ مِنْهَا، كَمَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: "كُلَّمَا أَرَادُوا أَنْ يَخْرُجُوا مِنْهَا" (الْحَجُّ -٢٢) وَالثَّانِي: أَنَّهُمْ يَتَمَنَّوْنَ ذَلِكَ بِقُلُوبِهِمْ، كَمَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى إِخْبَارًا عَنْهُمْ: "رَبَّنَا أَخْرِجْنَا مِنْهَا" (الْمُؤْمِنُونَ -١٠٧) {وَلَهُمْ عَذَابٌ مُقِيمٌ}
{يُرِيدُونَ أَنْ يَخْرُجُوا مِنَ النَّارِ وَمَا هُمْ بِخَارِجِينَ مِنْهَا} “Ateşten çıkmak isterler, fakat onlar oradan çıkacak değillerdir”. Bunda iki yön vardır: Birincisi, Allah Teâlâ'nın: {كُلَّمَا أَرَادُوا أَنْ يَخْرُجُوا مِنْهَا} “Oradan her çıkmak istediklerinde...” (el-Hacc: 22) buyurduğu gibi, oradan çıkmayı hedefler ve talep ederler. İkincisi, Allah Teâlâ'nın onlardan haber vererek: {رَبَّنَا أَخْرِجْنَا مِنْهَا} “Rabbimiz! Bizi oradan çıkar” (el-Mü'minûn: 107) buyurduğu gibi, bunu kalpleriyle temenni ederler. {وَلَهُمْ عَذَابٌ مُقِيمٌ} “Onlar için kalıcı bir azap vardır.”
{وَالسَّارِقُ وَالسَّارِقَةُ فَاقْطَعُوا أَيْدِيَهُمَا} أَرَادَ بِهِ أَيْمَانَهُمَا، وَكَذَلِكَ هُوَ فِي مُصْحَفِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ ﵁.
{وَالسَّارِقُ وَالسَّارِقَةُ فَاقْطَعُوا أَيْدِيَهُمَا} “Hırsızlık eden erkek ve hırsızlık eden kadının, ellerini kesin”. Bununla sağ ellerini kastetmiştir; Abdullah b. Mes'ûd (radıyallâhu anh)'ın Mushafında da böyledir.
وَحُكْمُهُ أَنَّ مَنْ سَرَقَ [نِصَابًا] مِنَ الْمَالِ مِنْ حِرْزٍ لَا شُبْهَةَ لَهُ فِيهِ تُقْطَعُ يَدُهُ الْيُمْنَى مِنَ الرُّسْغِ، وَلَا يَجِبُ الْقَطْعُ فِي سَرِقَةِ مَا دُونَ النِّصَابِ عِنْدَ عَامَّةِ أَهْلِ الْعِلْمِ، حُكِيَ عَنِ ابْنِ الزُّبَيْرِ أَنَّهُ كَانَ يَقْطَعُ فِي الشَّيْءِ الْقَلِيلِ، وَعَامَّةُ الْعُلَمَاءِ عَلَى خِلَافِهِ.
Bunun hükmü; bir kimsenin, içerisinde kendisi için hiçbir şüphe bulunmayan bir muhafazadan (hırz) [nisap miktarı] mal çalması durumunda, sağ elinin bilekten kesilmesidir. İlim ehlinin geneline göre, nisap miktarından daha azının çalınmasında [el] kesmek vacip değildir. İbnü'z-Zübeyr'den az bir şeyde de [el] kestiği nakledilmiştir; âlimlerin geneli ise bunun aksinedir.
وَاخْتَلَفُوا فِي الْقَدْرِ الَّذِي يُقْطَعُ فِيهِ: فَذَهَبَ أَكْثَرُهُمْ إِلَى أَنَّهُ لَا يُقْطَعُ فِي أَقَلِّ مِنْ رُبُعِ دِينَارٍ، فَإِنْ سَرَقَ رُبُعَ دِينَارٍ أَوْ مَتَاعًا قِيمَتُهُ رُبُعُ دِينَارٍ يُقْطَعْ، وَهُوَ قَوْلُ أَبِي بَكْرٍ وَعُمَرَ وَعُثْمَانَ وَعَلِيٍّ رَضِيَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْهُمْ، وَبِهِ قَالَ عُمَرُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ وَالْأَوْزَاعِيُّ وَالشَّافِعِيُّ ﵏، لِمَا أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ بْنُ مُحَمَّدٍ الْكِسَائِيُّ أَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ أَحْمَدَ الْخَلَّالُ أَنَا أَبُو الْعَبَّاسِ الْأَصَمُّ أَنَا الرَّبِيعُ أَنَا الشَّافِعِيُّ أَنَا ابْنُ عُيَيْنَةَ عَنِ ابْنِ شِهَابٍ عَنْ عُرْوَةَ عَنْ عَائِشَةَ رَضِيَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْهَا أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: "الْقَطْعُ فِي رُبُعِ دِينَارٍ فَصَاعِدًا" (١) .
Kendisinde el kesilecek miktar hususunda ihtilaf ettiler: Çoğunluk, bir dinarın dörtte birinden daha azında el kesilmeyeceği görüşüne vardı; şayet bir dinarın dörtte birini veya değeri bir dinarın dörtte biri olan bir eşyayı çalarsa eli kesilir. Bu; Ebû Bekir, Ömer, Osman ve Alî (radıyallâhu teâlâ anhüm)'ün kavlidir. Ömer b. Abdilazîz, Evzâî ve Şâfiî (rahimehümullâh) de bunu söylemiştir. Nitekim bize Abdülvehhâb b. Muhammed el-Kisâî bildirdi, bize Abdülazîz b. Ahmed el-Hallâl bildirdi, bize Ebü'l-Abbâs el-Esamm bildirdi, bize er-Rebî' bildirdi, bize eş-Şâfiî bildirdi, bize İbn Uyeyne, İbn Şihâb'dan, o Urve'den, o da Âişe (radıyallâhu teâlâ anhâ)'dan naklen bildirdi ki Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: 'El kesme, dinarın dörtte birinde ve daha fazlasındadır.'
أَخْبَرَنَا أَبُو الْحَسَنِ الشِّيرَزِيُّ أَخْبَرَنَا زَاهِرُ بْنُ أَحْمَدَ أَنَا أَبُو إِسْحَاقَ الْهَاشِمِيُّ أَنَا أَبُو مُصْعَبٍ عَنْ مَالِكٍ عَنْ نَافِعٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ رَضِيَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَطَعَ سَارِقًا فِي مِجَنٍّ [ثَمَنُهُ] (٢) ثَلَاثَةُ دَرَاهِمَ (٣) .
Bize Ebü'l-Hasan eş-Şîrâzî bildirdi, bize Zâhir b. Ahmed bildirdi, bize Ebû İshâk el-Hâşimî bildirdi, bize Ebû Mus'ab, Mâlik'ten, o Nâfi'den, o da Abdullah b. Ömer (radıyallâhu teâlâ anhümâ)'dan naklen bildirdi ki: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem), [değeri] üç dirhem olan bir kalkan sebebiyle bir hırsızın elini kesti.
وَرُوِيَ عَنْ عُثْمَانَ أَنَّهُ قَطَعَ سَارِقًا فِي أُتْرُجَّةٍ قُوِّمَتْ بِثَلَاثَةِ دَرَاهِمَ مِنْ صَرْفِ اثْنَيْ عَشَرَ دِرْهَمًا بِدِينَارٍ. وَهَذَا قَوْلُ مَالِكٍ رَحِمَهُ اللَّهُ تَعَالَى أَنَّهُ يُقْطَعُ فِي ثَلَاثَةِ دَرَاهِمَ.
Osman'dan, on iki dirhemin bir dinar ettiği kur üzerinden üç dirhem değer biçilen bir ağaç kavunu sebebiyle bir hırsızın elini kestiği rivayet edilmiştir. Mâlik -Allah Teâlâ ona rahmet etsin-'in üç dirhemde el kesileceği yönündeki görüşü de budur.
وَذَهَبَ قَوْمٌ إِلَى أَنَّهُ لَا تُقْطَعُ فِي أَقَلِّ مِنْ دِينَارٍ أَوْ عَشَرَةِ دَرَاهِمَ، يُرْوَى ذَلِكَ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ رَضِيَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْهُ، وَإِلَيْهِ ذَهَبَ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَأَصْحَابُ الرَّأْيِ.
Bir grup ise bir dinar veya on dirhemden daha azında el kesilmeyeceği görüşüne vardı; bu, İbn Mes'ûd (radıyallâhu teâlâ anh)'tan rivayet edilmektedir. Süfyân es-Sevrî ve re'y ehli de bu görüşe varmıştır.
وَقَالَ قَوْمٌ لَا يُقْطَعُ إِلَّا فِي خَمْسَةِ دَرَاهِمَ يُرْوَى ذَلِكَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ﵁ وَبِهِ قَالَ ابْنُ أَبِي لَيْلَى، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ الْمُلَيْحِيُّ أَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النُّعَيْمِيُّ أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ أَنَا عُمَرُ بْنُ حَفْصِ بْنِ غِيَاثٍ أَخْبَرَنِي أَبِي أَنَا الْأَعْمَشُ قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا صَالِحٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: "لَعَنَ اللَّهُ السَّارِقَ يَسْرِقُ الْبَيْضَةَ فَتُقْطَعُ يَدُهُ، وَيَسْرِقُ الْحَبْلَ فَتُقْطَعُ يَدُهُ" (٤) وَقَالَ الْأَعْمَشُ: كَانُوا يَرَوْنَ أَنَّهُ بَيْضُ الْحَدِيدِ وَالْحَبْلُ. يَرَوْنَ أَنَّ مِنْهَا مَا يُسَاوِي دَرَاهِمَ.
Bir grup da ancak beş dirhemde el kesileceğini söyledi; bu Ebû Hüreyre (radıyallâhu anh)'tan rivayet edilmekte olup İbn Ebî Leylâ da bunu söylemiştir. Bize Abdülvâhid el-Muleyhî bildirdi, bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî bildirdi, bize Muhammed b. Yûsuf bildirdi, bize Muhammed b. İsmâîl bildirdi, bize Ömer b. Hafs b. Gıyâs bildirdi, bana babam haber verdi, bize el-A'meş bildirdi ve dedi ki: Ebû Sâlih'ten, o da Ebû Hüreyre'den, Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in şöyle buyurduğunu işittim: 'Allah hırsıza lânet etsin; bir yumurta çalar da eli kesilir, bir ip çalar da eli kesilir.' el-A'meş dedi ki: 'Onlar bunun demir miğfer ve urgan olduğunu, bunlardan dirhemler değerinde olanların bulunduğunu kabul ediyorlardı.'
وَيَحْتَجُّ بِهَذَا الْحَدِيثِ مَنْ يَرَى الْقَطْعَ فِي الشَّيْءِ الْقَلِيلِ، وَهُوَ عِنْدَ الْأَكْثَرِينَ مَحْمُولٌ عَلَى مَا قاله الأعمش] ١٠٦/ب لِحَدِيثِ عَائِشَةَ ﵂ "وَإِذَا سَرَقَ شَيْئًا مِنْ غَيْرِ حِرْزٍ كَثَمَرٍ فِي حَائِطٍ لَا
Az miktardaki şeyde de el kesileceğini savunanlar bu hadisle delil getirirler. Çoğunluğa göre ise bu [hadis], Âişe (radıyallâhu anhâ)'nın hadisinden ötürü [el-A'meş'in söylediği şeye hamledilmiştir]: "Bir kimse, korunaklı olmayan bir yerden (hırz dışından), örneğin...
حَارِسَ لَهُ أَوْ حَيَوَانٍ فِي بَرِّيَّةٍ لَا حَافِظَ لَهُ، أَوْ مَتَاعٍ فِي بَيْتٍ مُنْقَطِعٍ عَنِ الْبُيُوتِ لَا قَطْعَ عَلَيْهِ".
bekçisi bulunmayan bir bahçedeki meyve, sahrada koruyucusu olmayan bir hayvan yahut diğer evlerden uzakta, ıssız bir evde bulunan bir eşya çaldığında el kesme cezası yoktur.'
وَرُوِيَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: "لَا قَطْعَ فِي ثَمَرٍ مُعَلَّقٍ وَلَا فِي حَرِيسَةِ جَبَلٍ فَإِذَا آوَاهُ الْمُرَاحُ أَوِ الْجَرِينُ فَالْقَطْعُ فِيمَا بَلَغَ ثَمَنَ الْمِجَنِّ" (١) .
Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'den şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: 'Ağaçta asılı meyvede ve dağdaki korumasız hayvanda el kesme yoktur. Ancak onu ağıl yahut harman yeri koruma altına aldığında, kalkan değerine ulaşan şeyde el kesme vardır.'
وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ عَنْ جَابِرٍ ﵁ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: "لَيْسَ عَلَى خَائِنٍ وَلَا مُنْتَهِبٍ وَلَا مُخْتَلِسٍ قَطْعٌ" (٢) .
İbn Cüreyc'den, o Ebü'z-Zübeyr'den, o Câbir (radıyallâhu anh)'tan, Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: 'Hainlik edene (emanete hıyanet edene), yağmacıya ve kapkaççıya el kesme cezası yoktur.'
وَإِذَا سَرَقَ مَالًا لَهُ فِيهِ شُبْهَةٌ كَالْعَبْدِ يَسْرِقُ مِنْ مَالِ سَيِّدِهِ أَوِ الْوَلَدِ يَسْرِقُ مِنْ مَالِ وَالِدِهِ أَوِ الْوَالِدِ يَسْرِقُ مِنْ مَالِ وَلَدِهِ أَوْ أَحَدِ الشَّرِيكَيْنِ يَسْرِقُ مِنْ مَالِ الْمُشْتَرِكِ شَيْئًا: لَا قَطْعَ عَلَيْهِ.
Kişi kendisi için bir şüphe bulunan bir malı çaldığında; efendisinin malından çalan köle, babasının malından çalan çocuk, çocuğunun malından çalan baba yahut ortak maldan bir şey çalan iki ortaktan biri gibi durumlarda el kesme cezası yoktur.
وَإِذَا سَرَقَ السَّارِقُ أَوَّلَ مَرَّةٍ تُقْطَعُ يَدُهُ الْيُمْنَى مِنَ الْكُوعِ، ثُمَّ إِذَا سَرَقَ ثَانِيًا تُقْطَعُ رِجْلُهُ الْيُسْرَى مِنْ مَفْصِلِ الْقَدَمِ.
Hırsız ilk defa çaldığında sağ eli bilekten kesilir. Sonra ikinci defa çalarsa sol ayağı ayak ekleminden kesilir.
وَاخْتَلَفُوا فِيمَا إِذَا سَرَقَ ثَالِثًا: فَذَهَبَ أَكْثَرُهُمْ إِلَى أَنَّهُ تُقْطَعُ يَدُهُ الْيُسْرَى، ثُمَّ إِذَا سَرَقَ رَابِعًا تُقْطَعُ رِجْلُهُ الْيُمْنَى، ثُمَّ إِذَا سَرَقَ بَعْدَهُ شَيْئًا يُعَزَّرُ وَيُحْبَسُ حَتَّى تَظْهَرَ تَوْبَتُهُ، وَهُوَ الْمَرْوِيُّ عَنْ أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ ﵁ وَهُوَ قَوْلُ قَتَادَةَ، وَبِهِ قَالَ مَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ لِمَا رُوِيَ عَنْ أَبِي سَلَمَةَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ﵁ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ "فِي السَّارِقِ يَسْرِقُ إِنْ سَرَقَ فَاقْطَعُوا يَدَهُ، ثُمَّ إِنْ سَرَقَ فَاقْطَعُوا رِجْلَهُ، ثُمَّ إِنْ سَرَقَ فَاقْطَعُوا يَدَهُ، ثُمَّ إِنْ سَرَقَ فَاقْطَعُوا رِجْلَهُ" (٣) .
Üçüncü defa çaldığında ne yapılacağı hususunda ihtilaf ettiler: Çoğunluk, sol elinin kesileceği, sonra dördüncü defa çalarsa sağ ayağının kesileceği, bundan sonra bir şey çalarsa tazir cezası verilip tövbesi ortaya çıkıncaya kadar hapsedileceği görüşüne vardı. Bu, Ebû Bekir es-Sıddîk (radıyallâhu anh)'tan rivayet edilen görüştür; Katâde'nin de kavlidir. Mâlik ve Şâfiî de bununla hükmetmiştir; nitekim Ebû Seleme'den, o da Ebû Hüreyre (radıyallâhu anh)'tan Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in hırsız hakkında şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: 'Hırsızlık eden kimse hakkında: Eğer çalarsa elini kesin; sonra yine çalarsa ayağını kesin; sonra yine çalarsa elini kesin; sonra yine çalarsa ayağını kesin.'
وَذَهَبَ قَوْمٌ إِلَى أَنَّهُ إِنْ سَرَقَ ثَالِثًا بَعْدَمَا قُطِعَتْ يَدُهُ الْيُمْنَى وَرِجْلُهُ الْيُسْرَى لَا يُقْطَعْ بَلْ يُحْبَسْ، وَرُوِيَ ذَلِكَ عَنْ عَلِيٍّ ﵁، وَقَالَ: "إِنِّي لَأَسْتَحِي أَنْ لَا أَدَعَ لَهُ يَدًا يَسْتَنْجِي بِهَا وَلَا رِجْلًا
Bir topluluk ise sağ eli ve sol ayağı kesildikten sonra üçüncü defa çalarsa [artık bir uzvunun] kesilmeyeceği, aksine hapsedileceği görüşüne vardı. Bu görüş Ali radıyallâhu anh'tan rivayet edilmiştir; o şöyle demiştir: "Şüphesiz ben, onun için kendisiyle istincâ edeceği bir el ve... bırakmamaktan hayâ ederim."
يَمْشِي بِهَا" وَهُوَ قَوْلُ الشَّعْبِيِّ وَالنَّخَعِيِّ، وَبِهِ قَالَ الْأَوْزَاعِيُّ وَأَحْمَدُ وَأَصْحَابُ الرَّأْيِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: {جَزَاءً بِمَا كَسَبَا} نَصْبٌ عَلَى الْحَالِ وَالْقَطْعِ، وَمِثْلُهُ: {نَكَالًا} أَيْ: عُقُوبَةً، {مِنَ اللَّهِ وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ}
...kendisiyle yürüyeceği bir ayak [bırakmamaktan]." Bu; Şa'bî ve en-Nehaî'nin görüşüdür. el-Evzâî, Ahmed ve re'y ehli de bu görüşü benimsemiştir. Yüce Allah'ın: {جَزَاءً بِمَا كَسَبَا} "yaptıklarına bir karşılık" buyruğu hâl ve kat' üzere mansubdur. Benzer şekilde: {نَكَالًا} yani bir ceza olarak, {مِنَ اللَّهِ وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ} "Allah'tan bir ibret cezası olarak [ellerini kesin]. Allah Azîz'dir, Hakîm'dir."
{فَمَنْ تَابَ مِنْ بَعْدِ ظُلْمِهِ وَأَصْلَحَ فَإِنَّ اللَّهَ يَتُوبُ عَلَيْهِ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٣٩) أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ لَهُ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ يُعَذِّبُ مَنْ يَشَاءُ وَيَغْفِرُ لِمَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٤٠) يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ لَا يَحْزُنْكَ الَّذِينَ يُسَارِعُونَ فِي الْكُفْرِ مِنَ الَّذِينَ قَالُوا آمَنَّا بِأَفْوَاهِهِمْ وَلَمْ تُؤْمِنْ قُلُوبُهُمْ وَمِنَ الَّذِينَ هَادُوا سَمَّاعُونَ لِلْكَذِبِ سَمَّاعُونَ لِقَوْمٍ آخَرِينَ لَمْ يَأْتُوكَ يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ مِنْ بَعْدِ مَوَاضِعِهِ يَقُولُونَ إِنْ أُوتِيتُمْ هَذَا فَخُذُوهُ وَإِنْ لَمْ تُؤْتَوْهُ فَاحْذَرُوا وَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ فِتْنَتَهُ فَلَنْ تَمْلِكَ لَهُ مِنَ اللَّهِ شَيْئًا أُولَئِكَ الَّذِينَ لَمْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يُطَهِّرَ قُلُوبَهُمْ لَهُمْ فِي الدُّنْيَا خِزْيٌ وَلَهُمْ فِي الْآخِرَةِ عَذَابٌ عَظِيمٌ (٤١) }
{فَمَنْ تَابَ مِنْ بَعْدِ ظُلْمِهِ وَأَصْلَحَ فَإِنَّ اللَّهَ يَتُوبُ عَلَيْهِ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٣٩) أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ لَهُ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ يُعَذِّبُ مَنْ يَشَاءُ وَيَغْفِرُ لِمَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٤٠) يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ لَا يَحْزُنْكَ الَّذِينَ يُسَارِعُونَ فِي الْكُفْرِ مِنَ الَّذِينَ قَالُوا آمَنَّا بِأَفْوَاهِهِمْ وَلَمْ تُؤْمِنْ قُلُوبُهُمْ وَمِنَ الَّذِينَ هَادُوا سَمَّاعُونَ لِلْكَذِبِ سَمَّاعُونَ لِقَوْمٍ آخَرِينَ لَمْ يَأْتُوكَ يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ مِنْ بَعْدِ مَوَاضِعِهِ يَقُولُونَ إِنْ أُوتِيتُمْ هَذَا فَخُذُوهُ وَإِنْ لَمْ تُؤْتَوْهُ فَاحْذَرُوا وَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ فِتْنَتَهُ فَلَنْ تَمْلِكَ لَهُ مِنَ اللَّهِ شَيْئًا أُولَئِكَ الَّذِينَ لَمْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يُطَهِّرَ قُلُوبَهُمْ لَهُمْ فِي الدُّنْيَا خِزْيٌ وَلَهُمْ فِي الْآخِرَةِ عَذَابٌ عَظِيمٌ (٤١) } "Kim işlediği zulümden sonra tövbe edip [hâlini] düzeltirse bilsin ki Allah onun tövbesini kabul eder. Şüphesiz Allah Gafûr'dur, Rahîm'dir. (39) Bilmez misin ki göklerin ve yerin mülkü yalnızca Allah'ındır? O, dilediğine azap eder, dilediğini de bağışlar. Allah her şeye hakkıyla güç yetirendir. (40) Ey Resûl! Kalpleri inanmadığı hâlde ağızlarıyla 'inandık' diyenler ile Yahudilerden küfürde yarışanlar seni üzmesin. Onlar durmadan yalana kulak verirler ve sana gelmeyen başka bir topluluk hesabına casusluk yaparlar. Kelimeleri konuldukları yerlerden kaydırıp değiştirirler ve 'Eğer size şu verilirse onu alın, şayet o verilmezse sakının!' derler. Allah bir kimsenin fitneye düşmesini isterse, sen onun için Allah'a karşı hiçbir şey yapamazsın. İşte onlar, Allah'ın kalplerini temizlemek istemediği kimselerdir. Onlar için dünyada bir rezillik, ahirette de büyük bir azap vardır. (41)"
{فَمَنْ تَابَ مِنْ بَعْدِ ظُلْمِهِ} أَيْ: سَرِقَتِهِ، {وَأَصْلَحَ} الْعَمَلَ، {فَإِنَّ اللَّهَ يَتُوبُ عَلَيْهِ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ} هَذَا فِيمَا بَيْنَهُ وَبَيْنَ اللَّهِ تَعَالَى، فَأَمَّا الْقَطْعُ فَلَا يَسْقُطُ عَنْهُ بِالتَّوْبَةِ عِنْدَ الْأَكْثَرِينَ، قَالَ مُجَاهِدٌ: قَطْعُ السَّارِقِ تَوْبَتُهُ، فَإِذَا قُطِعَ حَصَلَتِ التَّوْبَةُ، وَالصَّحِيحُ أَنَّ الْقَطْعَ لِلْجَزَاءِ عَلَى الْجِنَايَةِ، كَمَا قَالَ: {جَزَاءً بِمَا كَسَبَا} فَلَا بُدَّ مِنَ التَّوْبَةِ بَعْدُ، وَتَوْبَتُهُ النَّدَمُ عَلَى مَا مَضَى وَالْعَزْمُ عَلَى تَرْكِهِ فِي الْمُسْتَقْبَلِ، وَإِذَا قُطِعَ السَّارِقُ يَجِبُ عَلَيْهِ غُرْمُ مَا سَرَقَ مِنَ الْمَالِ عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ، وَقَالَ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَأَصْحَابُ الرَّأْيِ: لَا غُرْمَ عَلَيْهِ، وَبِالِاتِّفَاقِ إِنْ كَانَ الْمَسْرُوقُ بَاقِيًا عِنْدَهُ يُسْتَرَدَّ وَتُقْطَعْ يَدُهُ لِأَنَّ الْقَطْعَ حَقُّ اللَّهِ تَعَالَى وَالْغُرْمَ حَقُّ الْعَبْدِ، فَلَا يَمْنَعُ أَحَدُهُمَا الْآخَرَ، كَاسْتِرْدَادِ الْعَيْنِ.
{فَمَنْ تَابَ مِنْ بَعْدِ ظُلْمِهِ} “Kim zulmünden” yani hırsızlığından “sonra tevbe eder”, {وَأَصْلَحَ} amelini “ve ıslah ederse”, {فَإِنَّ اللَّهَ يَتُوبُ عَلَيْهِ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ} “şüphesiz Allah onun tevbesini kabul eder. Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.” Bu, kendisi ile Yüce Allah arasındaki [durum] hakkındadır. [Elin] kesilmesine gelince, çoğunluğun görüşüne göre tevbe etmekle bu ceza ondan düşmez. Mücâhid şöyle demiştir: “Hırsızın [elinin] kesilmesi onun tevbesidir; [eli] kesildiği zaman tevbe gerçekleşmiş olur.” Doğru olan ise [elin] kesilmesinin, Yüce Allah'ın: {جَزَاءً بِمَا كَسَبَا} “yaptıklarına bir karşılık” buyurduğu üzere işlenen suçun cezası olmasıdır. Dolayısıyla bundan sonra tevbe etmesi şarttır. Tevbesi ise geçmişte yaptığına pişmanlık duymak ve gelecekte bunu terk etmeye azmetmektir. Hırsızın eli kesildiğinde, ilim ehlinin çoğunluğuna göre çaldığı malı tazmin etmesi (ödemesi) gerekir. Süfyân es-Sevrî ve re'y ehli ise: “Ona tazminat gerekmez” demişlerdir. İttifakla [sabit olan şudur ki] çalınan mal hırsızın elinde mevcut olarak duruyorsa [sahibine] geri verilir ve eli de kesilir. Çünkü elin kesilmesi Allah Teâlâ'nın hakkı, tazmin ise kul hakkıdır; dolayısıyla aynın (malın bizzat kendisinin) geri alınmasında olduğu gibi, bu iki haktan birinin varlığı diğerine engel teşkil etmez.
قَوْلُهُ تَعَالَى: {أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ لَهُ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ} الْخِطَابُ مَعَ النَّبِيِّ ﷺ وَالْمُرَادُ بِهِ الْجَمِيعُ، وَقِيلَ: مَعْنَاهُ أَلَمْ تَعْلَمْ أَيُّهَا الْإِنْسَانُ فَيَكُونُ خِطَابًا لِكُلِّ أَحَدٍ مِنَ النَّاسِ، {يُعَذِّبُ مَنْ يَشَاءُ وَيَغْفِرُ لِمَنْ يَشَاءُ} قال السدي واالكلبي: يُعَذِّبُ مَنْ يَشَاءُ: مَنْ مَاتَ عَلَى كُفْرِهِ، وَيَغْفِرُ لِمَنْ يَشَاءُ: [الْكَبِيرَةَ] (١) مَنْ تَابَ مِنْ كُفْرِهِ، وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: يُعَذِّبُ مَنْ يَشَاءُ عَلَى الصَّغِيرَةِ، وَيَغْفِرُ لِمَنْ يَشَاءُ عَلَى الْكَبِيرَةِ، {وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ}
Yüce Allah'ın: {أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ لَهُ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ} "Bilmez misin ki göklerin ve yerin mülkü yalnızca Allah'ındır?" buyruğunda hitap Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'edir; ancak kastedilen herkesdir. 'Bilmez misin ey insan?' manasında olup insanlardan herkese yönelik bir hitap olduğu da söylenmiştir. {يُعَذِّبُ مَنْ يَشَاءُ وَيَغْفِرُ لِمَنْ يَشَاءُ} "O, dilediğine azap eder, dilediğini de bağışlar." es-Süddî ve el-Kelbî şöyle demiştir: 'Dilediğine azap eder: Küfür üzere ölen kimseye; dilediğini bağışlar: [Büyük günah işlemiş olsa bile] küfründen tövbe eden kimseye.' İbn Abbâs (radıyallâhu anhümâ) ise: 'Küçük günahtan dolayı dilediğine azap eder, büyük günahına rağmen dilediğini bağışlar' demiştir. {وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ} "Allah her şeye hakkıyla güç yetirendir."
قَوْلُهُ تَعَالَى: {يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ لَا يَحْزُنْكَ الَّذِينَ يُسَارِعُونَ فِي الْكُفْرِ} أَيْ: فِي مُوَالَاةِ الْكُفَّارِ فَإِنَّهُمْ لَمْ يُعْجِزُوا اللَّهَ، {مِنَ الَّذِينَ قَالُوا آمَنَّا بِأَفْوَاهِهِمْ وَلَمْ تُؤْمِنْ قُلُوبُهُمْ} وَهُمُ الْمُنَافِقُونَ، {وَمِنَ الَّذِينَ هَادُوا} يَعْنِي: الْيَهُودَ، {سَمَّاعُونَ} أَيْ: قَوْمٌ سَمَّاعُونَ، {لِلْكَذِبِ} أَيْ: قَائِلُونَ لِلْكَذِبِ، كَقَوْلِ الْمُصَلِّي: سَمِعَ اللَّهُ لِمَنْ حَمِدَهُ، أَيْ: قَبِلَ اللَّهُ، وَقِيلَ: سَمَّاعُونَ لِأَجْلِ الْكَذِبِ، أَيْ يَسْمَعُونَ مِنْكَ لِيَكْذِبُوا عَلَيْكَ، وَذَلِكَ أَنَّهُمْ كَانُوا يَسْمَعُونَ مِنَ الرَّسُولِ ﷺ ثُمَّ يَخْرُجُونَ وَيَقُولُونَ سَمِعْنَا مِنْهُ كَذَا وَلَمْ يَسْمَعُوا ذَلِكَ مِنْهُ، {سَمَّاعُونَ لِقَوْمٍ آخَرِينَ لَمْ يَأْتُوكَ} أَيْ هُمْ جَوَاسِيسُ، يَعْنِي: بَنِي قُرَيْظَةَ لِقَوْمٍ آخَرِينَ، وَهُمْ أَهْلُ خَيْبَرَ.
Yüce Allah'ın: {يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ لَا يَحْزُنْكَ الَّذِينَ يُسَارِعُونَ فِي الْكُفْرِ} "Ey Resûl! Küfürde yarışanlar seni üzmesin" buyruğu; yani kâfirlerle dostluk kurmada [yarışanlar seni üzmesin], zira onlar Allah'ı aciz bırakamazlar demektir. {مِنَ الَّذِينَ قَالُوا آمَنَّا بِأَفْوَاهِهِمْ وَلَمْ تُؤْمِنْ قُلُوبُهُمْ} "Kalpleri inanmadığı hâlde ağızlarıyla 'inandık' diyenler"; bunlar münafıklardır. {وَمِنَ الَّذِينَ هَادُوا} "ve Yahudilerden", yani Yahudiler, {سَمَّاعُونَ} "durmadan kulak verirler", yani kulak veren bir topluluktur, {لِلْكَذِبِ} "yalana", yani yalanı kabul eden kimselerdir. Nitekim namaz kılan kimsenin: 'Semiallâhu limen hamideh' (Allah kendisine hamdedeni işitti/kabul etti) sözü de 'Allah kabul etti' manasındadır. 'Yalan söylemek için kulak verirler', yani sana iftira atmak/yalan uydurmak maksadıyla seni dinlerler şeklinde de açıklanmıştır. Şöyle ki, onlar Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'i dinler, sonra dışarı çıkıp: 'Ondan şöyle duyduk' derlerdi, oysa ondan öyle bir şey işitmemiş olurlardı. {سَمَّاعُونَ لِقَوْمٍ آخَرِينَ لَمْ يَأْتُوكَ} "sana gelmeyen başka bir topluluk hesabına casusluk yaparlar"; yani onlar başkaları hesabına çalışan casuslardır; kastedilen Benî Kureyza'nın Hayber halkı hesabına casusluk yapmasıdır.
وَذَلِكَ أَنَّ رَجُلًا وَامْرَأَةً مِنْ أَشْرَافِ أَهْلِ خَيْبَرَ زَنَيَا وَكَانَا مُحْصَنَيْنِ، وَكَانَ حَدُّهَمَا الرَّجْمَ فِي التَّوْرَاةِ، فَكَرِهَتِ الْيَهُودُ رَجْمَهُمَا لِشَرَفِهِمَا، فَقَالُوا: إِنَّ هَذَا الرَّجُلَ الَّذِي بِيَثْرِبَ لَيْسَ فِي كِتَابِهِ الرَّجْمُ وَلَكِنَّهُ الضَّرْبُ، فَأَرْسِلُوا إِلَى إِخْوَانِكُمْ مِنْ بَنِي قُرَيْظَةَ فَإِنَّهُمْ جِيرَانُهُ وَصُلْحٌ لَهُ فَلْيَسْأَلُوهُ عَنْ ذَلِكَ. فَبَعَثُوا رَهْطًا مِنْهُمْ مُسْتَخْفِينَ وَقَالُوا لَهُمْ: سَلُوا مُحَمَّدًا عَنِ الزَّانِيَيْنِ إِذَا أُحْصِنَا مَا حَدُّهُمَا؟ فَإِنْ أَمَرَكُمْ بِالْجَلْدِ فَاقْبَلُوا مِنْهُ، وَإِنْ أَمَرَكُمْ بِالرَّجْمِ فَاحْذَرُوهُ وَلَا تَقْبَلُوا مِنْهُ، وَأَرْسَلُوا مَعَهُمُ الزَّانِيَيْنِ فَقَدِمَ الرَّهْطُ حَتَّى نَزَلُوا عَلَى بَنِي قُرَيْظَةَ وَالنَّضِيرِ فَقَالُوا لَهُمْ: إِنَّكُمْ جِيرَانُ هَذَا الرَّجُلِ وَمَعَهُ فِي بَلَدِهِ وَقَدْ حَدَثَ، فِينَا حَدَثُ فُلَانٍ وَفُلَانَةَ قَدْ فَجَرَا وَقَدْ أُحْصِنَا، فَنُحِبُّ أَنْ تَسْأَلُوا لَنَا مُحَمَّدًا عَنْ قَضَائِهِ فِيهِ، فَقَالَتْ لَهُمْ قُرَيْظَةُ وَالنَّضِيرُ: إِذًا وَاللَّهِ يَأْمُرُكُمْ بِمَا تَكْرَهُونَ.
Olay şöyle cereyan etmiştir: Hayber eşrafından evli bir erkek ile evli bir kadın zina etmişti. Tevrat'taki cezaları ise recimdi. Yahudiler, bu kişilerin soylu olmaları sebebiyle recmedilmelerini istemediler ve: 'Yesrib'deki bu adamın kitabında recim yoktur, onda sadece dayak vardır. Benî Kureyza'daki kardeşlerinize haber gönderin; zira onlar onun komşularıdır ve onunla barış antlaşmaları vardır, ona bu meseleyi sorsunlar' dediler. Bunun üzerine gizlice bir grup gönderip onlara şöyle dediler: 'Muhammed'e evli oldukları hâlde zina eden iki kişinin cezasının ne olduğunu sorun. Eğer size celde (kırbaç/sopa) emrederse bunu kabul edin; şayet recmi emrederse ondan sakının ve bunu kabul etmeyin.' Zina eden o iki kişiyi de yanlarında gönderdiler. Bu grup gelip Benî Kureyza ve Benî Nadîr'e misafir oldu ve onlara: 'Siz bu adamın komşususunuz ve onunla aynı şehirdesiniz. Bizde bir hadise vuku buldu; falan erkek ile falan kadın evli oldukları hâlde zina ettiler. Muhammed'e bunun hakkındaki hükmünü bizim için sormanızı istiyoruz' dediler. Kureyza ve Nadîr onlara: 'Vallahi öyleyse o size hoşlanmayacağınız şeyi emreder' dedi.
ثُمَّ انْطَلَقَ قَوْمٌ، مِنْهُمْ كَعْبُ بْنُ الْأَشْرَفِ وَكَعْبُ بْنُ أَسَدٍ وَسَعْيَةُ بْنُ عَمْرٍو وَمَالِكُ بْنُ الصَّيْفِ وَكِنَانَةُ بْنُ أَبِي الْحُقَيْقِ وَغَيْرُهُمْ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، فَقَالُوا: يَا مُحَمَّدُ أَخْبِرْنَا عَنِ الزَّانِي وَالزَّانِيَةِ إِذَا أَحْصَنَا مَا حَدُّهُمَا فِي كِتَابِكَ؟
Sonra içlerinde Ka'b b. el-Eşref, Ka'b b. Esed, Sa'ye b. Amr, Mâlik b. es-Sayf, Kinâne b. Ebi'l-Hukayk ve başkalarının da bulunduğu bir topluluk Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e gelip: 'Ey Muhammed! Evli olan erkek ile kadının zina etmesi durumunda kitabındaki cezalarının ne olduğunu bize haber ver' dediler.
فَقَالَ ﷺ: هَلْ تَرْضَوْنَ بِقَضَائِي؟ قَالُوا: نَعَمْ، فَنَزَلَ جِبْرِيلُ ﵇ بِالرَّجْمِ فَأَخْبَرَهُمْ بِذَلِكَ
[Bunun üzerine] Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): "Benim hükmüme razı olur musunuz?" diye sordu. Onlar: "Evet" dediler. Bunun üzerine Cebrail (aleyhisselâm) recim hükmüyle indi, [Resûlullah da] bunu kendilerine haber verdi.
فَأَبَوْا أَنْ يَأْخُذُوا بِهِ.
Fakat onlar bu hükmü kabul etmekten kaçındılar.
فَقَالَ لَهُ جِبْرِيلُ ﵇: اجْعَلْ بَيْنَكَ وَبَيْنَهُمُ ابْنَ صُورِيَا، وَوَصَفَهُ لَهُ.
Bunun üzerine Cebrail (aleyhisselâm) ona: 'Seninle onlar arasında İbn Sûriyâ'yı hakem kıl' dedi ve onun vasıflarını tarif etti.
فَقَالَ لَهُمْ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "هَلْ تَعْرِفُونَ شَابًّا أَمْرَدَ أَعْوَرَ يَسْكُنُ فَدَكَ يُقَالُ لَهُ ابْنُ صُورِيَا؟ قَالُوا: نَعَمْ، قَالَ: فَأَيُّ رَجُلٍ هُوَ فِيكُمْ؟ فَقَالُوا: هُوَ أَعْلَمُ يَهُودِيٍّ بَقِيَ عَلَى وَجْهِ الْأَرْضِ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ ﷾ عَلَى مُوسَى ﵇ فِي التَّوْرَاةِ.
Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) onlara: 'Fedek'te yaşayan, İbn Sûriyâ denilen, sakalsız, tek gözlü bir genci tanır mısınız?' buyurdu. 'Evet' dediler. Resûlullah: 'O sizin aranızda nasıl bir adamdır?' diye sordu. Onlar: 'O, yeryüzünde kalmış, Allah (azze ve celle)'nin Tevrat'ta Mûsâ (aleyhisselâm)'a indirdiği hükümleri en iyi bilen Yahudidir' dediler.
قَالَ: فَأَرْسِلُوا إِلَيْهِ، فَفَعَلُوا فَأَتَاهُمْ، فَقَالَ لَهُ النَّبِيُّ ﷺ: "أَنْتَ ابْنُ صُورِيَا"؟ قَالَ: نَعَمْ، قَالَ: وَأَنْتَ أَعْلَمُ الْيَهُودِ؟ قَالَ: كَذَلِكَ يَزْعُمُونَ، قَالَ: أَتَجْعَلُونَهُ بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ؟ قَالُوا: نَعَمْ.
Peygamber: 'Ona haber gönderin' buyurdu. Haber gönderdiler ve o da geldi. Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) ona: 'Sen İbn Sûriyâ mısın?' dedi. O: 'Evet' cevabını verdi. Peygamber: 'Yahudilerin en bilgilisi sen misin?' diye sordu. O: 'Böyle iddia ederler' dedi. Peygamber: 'Onu benimle aranızda [hakem] kılıyor musunuz?' buyurdu. 'Evet' dediler.
فَقَالَ لَهُ النَّبِيُّ ﷺ: "أَنْشُدُكَ بِاللَّهِ الَّذِي لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ، الَّذِي أَنْزَلَ التَّوْرَاةَ عَلَى مُوسَى ﵇ وَأَخْرَجَكُمْ مِنْ مِصْرَ، وَفَلَقَ لَكُمُ الْبَحْرَ وَأَنْجَاكُمْ وَأَغْرَقَ آلَ فِرْعَوْنَ، وَالَّذِي ظَلَّلَ عَلَيْكُمُ الْغَمَامَ وَأَنْزَلَ عَلَيْكُمُ الْمَنَّ وَالسَّلْوَى، وَأَنْزَلَ عَلَيْكُمْ كِتَابَهُ وَفِيهِ حَلَالُهُ وَحَرَامُهُ هَلْ تَجِدُونَ فِي كِتَابِكُمُ الرَّجْمَ عَلَى مَنْ أَحْصَنَ؟ ".
Bunun üzerine Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) ona: 'Kendisinden başka hiçbir ilah olmayan, Tevrat'ı Mûsâ (aleyhisselâm)'a indiren, sizi Mısır'dan çıkaran, sizin için denizi yarıp sizi kurtaran ve Firavun hanedanını boğan, üzerinize bulutları gölge kılan, size kudret helvası ile bıldırcın eti indiren ve içinde helali ile haramı bulunan Kitabı'nı size indiren Allah adına sana and veriyorum: Kitabınızda evli olan kimseye recim cezası buluyor musunuz?' buyurdu.
قَالَ ابْنُ صُورِيَا: نَعَمْ وَالَّذِي ذَكَّرْتَنِي بِهِ لَوْلَا خَشْيَةُ أَنْ تَحْرِقَنِي التَّوْرَاةُ إِنْ كَذَبْتُ أَوْ غَيَّرْتُ مَا اعْتَرَفْتُ لَكَ، وَلَكِنْ كَيْفَ هِيَ فِي كِتَابِكَ يَا مُحَمَّدُ؟ قَالَ: "إِذَا شَهِدَ أَرْبَعَةُ رَهْطٍ عُدُولٌ أَنَّهُ قَدْ أَدْخَلَهُ فِيهَا كَمَا يَدْخُلُ الْمِيلُ فِي الْمُكْحُلَةِ وَجَبَ عَلَيْهِ الرَّجْمُ"، فَقَالَ ابْنُ صُورِيَا: وَالَّذِي أَنْزَلَ التَّوْرَاةَ عَلَى مُوسَى هَكَذَا أَنْزَلَ اللَّهُ ﷿ فِي التَّوْرَاةِ عَلَى مُوسَى ﵇، فَقَالَ لَهُ النَّبِيُّ ﷺ: "فَمَا كَانَ أَوَّلَ مَا تَرَخَّصْتُمْ بِهِ أَمْرَ اللَّهِ؟ "، قَالَ: كُنَّا إِذَا أَخَذْنَا الشَّرِيفَ تَرَكْنَاهُ وَإِذَا أَخَذْنَا الضَّعِيفَ أَقَمْنَا عَلَيْهِ الْحَدَّ، فَكَثُرَ الزِّنَا فِي أَشْرَافِنَا حَتَّى زَنَا ابْنُ عَمِّ مَلِكٍ لَنَا فَلَمْ نَرْجُمْهُ، ثُمَّ زَنَى رَجُلٌ آخَرُ مِنَ النَّاسِ فَأَرَادَ ذَلِكَ الْمَلِكُ رَجْمَهُ فَقَامَ دُونَهُ قَوْمُهُ، فَقَالُوا: وَاللَّهِ لَا تَرْجُمُهُ حَتَّى يُرْجَمَ فُلَانٌ -لِابْنِ عَمِّ الْمَلِكِ -فَقُلْنَا: تَعَالَوْا نَجْتَمِعْ فَلْنَضَعْ شَيْئًا دُونَ الرَّجْمِ يَكُونُ عَلَى الْوَضِيعِ وَالشَّرِيفِ، فَوَضَعْنَا الْجَلْدَ وَالتَّحْمِيمَ، وَهُوَ أَنْ يُجْلَدَ أَرْبَعِينَ جَلْدَةً بِحَبْلٍ مَطْلِيٍّ بِالْقَارِ ثُمَّ يُسَوَّدَ وُجُوهُهُمَا، ثُمَّ يُحْمَلَانِ عَلَى حِمَارَيْنِ وَوُجُوهُهُمَا مِنْ قِبَلِ دُبُرِ الْحِمَارِ وَيُطَافُ بِهِمَا، فَجَعَلُوا هَذَا مَكَانَ الرَّجْمِ، فَقَالَتِ الْيَهُودُ [لِابْنِ صُورِيَا] مَا أَسْرَعَ مَا أَخْبَرْتَهُ بِهِ، وَمَا كُنَّا لِمَا أَثْنَيْنَا عَلَيْكَ بِأَهْلٍ وَلَكِنَّكَ كُنْتَ غَائِبًا فَكَرِهْنَا أَنْ نَغْتَابَكَ، فَقَالَ لَهُمْ: إِنَّهُ قَدْ أَنْشَدَنِي بِالتَّوْرَاةِ وَلَوْلَا خَشْيَةُ التَّوْرَاةِ أَنْ تُهْلِكَنِي لَمَا أَخْبَرْتُهُ، فَأَمَرَ بِهِمَا النَّبِيُّ ﷺ فَرُجِمَا عِنْدَ بَابِ مَسْجِدِهِ، وَقَالَ: اللَّهُمَّ
İbn Sûriyâ: "Evet, bana kendisini hatırlattığın [Allah]'a yemin olsun ki, şayet yalan söyler veya [hükmü] değiştirirsem Tevrat'ın beni yakmasından korkmasaydım sana [bunu] itiraf etmezdim. Fakat ey Muhammed, bu senin Kitabında nasıldır?" dedi. [Peygamber] şöyle buyurdu: «Adaletli dört kişi, sürmeliğin sürmedanın içine girmesi gibi onun da onu içine girdirdiğine şahitlik ederse, ona recim vacip olur.» Bunun üzerine İbn Sûriyâ: "Mûsâ'ya Tevrat'ı indiren [Allah]'a yemin olsun ki, Allah (azze ve celle) Tevrat'ta Mûsâ (aleyhisselâm)'a böyle indirmiştir" dedi. Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) ona: «Peki Allah'ın emrinde taviz verip gevşeklik gösterdiğiniz ilk durum nasıl oldu?» diye sordu. O şöyle anlattı: "Biz, soylu birini yakaladığımızda onu bırakır, zayıf birini yakaladığımızda ise ona had cezasını uygulardık. Böylece soylularımız arasında zina çoğaldı; hatta bir hükümdarımızın amcasının oğlu zina etti de onu recmetmedik. Daha sonra halktan başka bir adam zina etti. O hükümdar onu recmetmek isteyince adamın kavmi ona engel olmak için ayaklandı ve: 'Allah'a yemin olsun ki, falan kişi -hükümdarın amcasının oğlunu kastederek- recmedilmedikçe sen bunu recmedemezsin!' dediler. Bunun üzerine biz: 'Gelin toplanalım, hem soyluya hem de sıradan kimseye uygulanabilecek, recimden daha hafif bir ceza koyalım' dedik. Böylece celdeyi (kırbaçlamayı) ve tahmîmi (yüzü kömürle karartmayı) koyduk; bu ise katrana batırılmış bir iple kırk kırbaç vurulması, ardından yüzlerinin karartılması, sonra da yüzleri eşeğin arkasına bakacak şekilde iki eşeğe bindirilip dolaştırılmasıydı. Böylece bunu recmin yerine koydular." Bunun üzerine Yahudiler [İbn Sûriyâ'ya]: "Ona ne kadar da çabuk haber verdin! Biz seni övmekle [buna] layık değilmişiz; fakat sen aramızda yoktun, arkandan gıybetini etmeyi de istemedik" dediler. O da onlara: "O benden Tevrat adına yemin istedi; Tevrat'ın beni helak etmesi korkusu olmasaydı ona haber vermezdim" dedi. Bunun üzerine Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) o ikisi hakkında emir verdi de mescidinin kapısının yanında recmedildiler ve şöyle buyurdu: "Allah'ım!
إِنِّي أَوَّلُ مَنْ أَحْيَا أَمْرَكَ إِذْ أماتوه، فأنزل ١٠٧\أاللَّهُ ﷿ {يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ لَا يَحْزُنْكَ الَّذِينَ يُسَارِعُونَ فِي الْكُفْرِ} .
'Onlar senin emrini öldürdüklerinde onu ilk ihya eden benim.' Bunun üzerine Allah (azze ve celle): {يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ لَا يَحْزُنْكَ الَّذِينَ يُسَارِعُونَ فِي الْكُفْرِ} "Ey Resûl! Küfürde yarışanlar seni üzmesin" ayetini indirdi.
أَخْبَرَنَا أَبُو الْحَسَنِ السَّرَخْسِيُّ أَنَا زَاهِرُ بْنُ أَحْمَدَ أَنَا أَبُو إِسْحَاقَ الْهَاشِمِيُّ أَنَا أَبُو مُصْعَبٍ عَنْ مَالِكٍ عَنْ نَافِعٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ ﵃ قَالَ: إِنَّ الْيَهُودَ جَاءُوا إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَذَكَرُوا لَهُ أَنَّ رَجُلًا مِنْهُمْ وَامْرَأَةً زَنَيَا، فَقَالَ لَهُمْ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "مَا تَجِدُونَ فِي التَّوْرَاةِ فِي شَأْنِ الرَّجْمِ؟ " فَقَالُوا: نَفْضَحُهُمْ وَيُجْلَدُونَ، قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَلَامٍ: [كَذَبْتُمْ] إِنَّ فِيهَا لَآيَةَ الرَّجْمِ، فَأَتَوْا بِالتَّوْرَاةِ فَنَشَرُوهَا فَوَضَعَ أَحَدُهُمْ يَدَهُ عَلَى آيَةِ الرَّجْمِ فَقَرَأَ مَا قَبْلَهَا وَمَا بَعْدَهَا، فَقَالَ لَهُ عَبْدُ اللَّهِ: ارْفَعْ يَدَكَ، فَرَفَعَ يَدَهُ فَإِذَا فِيهَا آيَةُ الرَّجْمِ، قَالُوا: صَدَقَ يَا مُحَمَّدُ فِيهَا آيَةُ الرَّجْمِ، فَأَمَرَ بِهِمَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فَرُجِمَا، فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ: فَرَأَيْتُ الرَّجُلَ يَحْنِي عَلَى الْمَرْأَةِ يَقِيهَا الْحِجَارَةَ .
Bize Ebu'l-Hasan es-Sarahsî, ona Zâhir b. Ahmed, ona Ebû İshak el-Hâşimî, ona Ebû Mus'ab, ona Mâlik, ona Nâfi', ona da Abdullah b. Ömer (radıyallâhu anhümâ) haber verdi; o şöyle demiştir: Yahudiler Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e gelip kendilerinden bir erkek ile bir kadının zina ettiğini zikrettiler. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) onlara: 'Recim hususunda Tevrat'ta ne buluyorsunuz?' buyurdu. Onlar: 'Onları rezil ederiz ve kendilerine celde vurulur' dediler. Abdullah b. Selâm: '[Yalan söylediniz,] şüphesiz onda recim ayeti vardır' dedi. Tevrat'ı getirip açtılar; içlerinden biri elini recim ayetinin üzerine koyarak öncesini ve sonrasını okudu. Abdullah ona: 'Elini kaldır' dedi. Elini kaldırınca bir de baktılar ki recim ayeti orada duruyor. 'Doğru söyledi ey Muhammed, onda recim ayeti vardır' dediler. Bunun üzerine Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ikisi hakkında emir verdi ve ikisi de recmedildi. Abdullah b. Ömer dedi ki: 'Erkeğin, kadını taşlardan korumak için üzerine eğildiğini gördüm.'
وَقِيلَ: سَبَبُ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ الْقِصَاصُ، وَذَلِكَ أَنَّ بَنِي النَّضِيرِ كَانَ لَهُمْ فَضْلٌ عَلَى بَنِي قُرَيْظَةَ فَقَالَ بَنُو قُرَيْظَةَ: يَا مُحَمَّدُ إِخْوَانُنَا بَنُو النَّضِيرِ وَأَبُونَا وَاحِدٌ وَدِينُنَا وَاحِدٌ وَنَبِيُّنَا وَاحِدٌ، إِذَا قَتَلُوا مِنَّا قَتِيلًا وَاحِدًا لَمْ يُقِيدُونَا وَأَعْطَوْنَا دِيَتَهُ سَبْعِينَ وَسْقًا مِنْ تَمْرٍ، وَإِذَا قَتَلْنَا مِنْهُمْ قَتَلُوا الْقَاتِلَ وَأَخَذُوا مِنَّا الضِّعْفَ مِائَةً وَأَرْبَعِينَ وَسْقًا مِنْ تَمْرٍ، وَإِنْ كَانَ الْقَتِيلُ امْرَأَةً قَتَلُوا بِهَا الرَّجُلَ مِنَّا وَبِالرَّجُلِ مِنْهُمُ الرَّجُلَيْنِ مِنَّا، وَبِالْعَبْدِ الْحُرَّ مِنَّا، وَجَرَاحَتُنَا عَلَى التَّضْعِيفِ مِنْ جِرَاحَاتِهِمْ، فَاقْضِ بَيْنَنَا وَبَيْنَهُمْ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى هَذِهِ الْآيَةَ .
Bu ayetin nüzul sebebinin kısas olduğu da söylenmiştir: Şöyle ki, Benî Nadîr kendilerini Benî Kureyza'dan üstün görüyordu. Bunun üzerine Benî Kureyza şöyle dedi: 'Ey Muhammed! Kardeşlerimiz Benî Nadîr ile atamız birdir, dinimiz birdir, peygamberimiz birdir. Bizden birini öldürdüklerinde bize kısas uygulamazlar ve diyet olarak yetmiş vesk hurma verirler; biz onlardan birini öldürdüğümüzde ise katili öldürürler ve bizden iki katı olarak yüz kırk vesk hurma alırlar. Şayet maktul bir kadınsa buna karşılık bizden bir erkeği öldürürler, onlardan bir erkeğe karşılık bizden iki erkeği öldürürler, bir köleye karşılık bizden hür birini öldürürler ve bizim yaralamalarımız onların yaralamalarının iki katı sayılır. Bizimle onlar arasında hüküm ver.' Bunun üzerine Yüce Allah bu ayeti indirdi.
وَالْأَوَّلُ أَصَحُّ لِأَنَّ الْآيَةَ فِي الرَّجْمِ.
Birinci görüş daha sahihtir; zira ayet recim hakkındadır.
قَوْلُهُ: {وَمِنَ الَّذِينَ هَادُوا سَمَّاعُونَ لِلْكَذِبِ} قِيلَ: اللَّامُ بِمَعْنَى إِلَى، وَقِيلَ: هِيَ لَامُ كَيْ، أَيْ: يَسْمَعُونَ لِكَيْ يَكْذِبُوا عَلَيْكَ، وَاللَّامُ فِي قَوْلِهِ: {لِقَوْمٍ} أَيْ: لِأَجْلِ قَوْمٍ {آخَرِينَ لَمْ يَأْتُوكَ} وَهُمْ أَهْلُ خَيْبَرَ، {يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ} [جَمْعُ كَلِمَةٍ] {مِنْ بَعْدِ مَوَاضِعِهِ} أَيْ: مِنْ بَعْدِ وَضْعِهِ مَوَاضِعَهُ، ذَكَرَ الْكِنَايَةَ رَدًّا عَلَى لَفْظِ الْكَلِمِ، {يَقُولُونَ إِنْ أُوتِيتُمْ هَذَا فَخُذُوهُ} أَيْ: [إِنْ] أَفْتَاكُمْ
Yüce Allah'ın: {وَمِنَ الَّذِينَ هَادُوا سَمَّاعُونَ لِلْكَذِبِ} “Yahudilerden de yalana can kulağıyla dinleyenler vardır” buyruğunda geçen lâm (لـ) harfinin ilâ (yönelme) manasında olduğu söylenmiştir. Bir diğer görüşe göre ise lâm-ı key (gaye bildiren lâm)dir; yani sana yalan isnat etmek / yalan uydurmak için dinlerler. {لِقَوْمٍ} “başkaları hesabına” buyruğundaki lâm ise “kavim uğruna / lehine” manasındadır; {آخَرِينَ لَمْ يَأْتُوكَ} “sana gelmeyen başka bir topluluk [hesabına]” ki onlar Hayber ehlidir. {يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ} [kelime sözcüğünün çoğuludur] “Kelimeleri tahrif ederler” {مِنْ بَعْدِ مَوَاضِعِهِ} “yerli yerinden edildikten sonra”, yani yerlerine konulmasının ardından [anlamlarını bozarlar]. Zamir, kelim (الْكَلِم) lafzına raci kılınarak müzekker getirilmiştir. {يَقُولُونَ إِنْ أُوتِيتُمْ هَذَا فَخُذُوهُ} “Diyorlar ki: 'Eğer size bu verilirse onu alın'”, yani [eğer] size fetva verirse...
مُحَمَّدٌ ﷺ بِالْجَلْدِ وَالتَّحْمِيمِ فَاقْبَلُوا، {وَإِنْ لَمْ تُؤْتَوْهُ فَاحْذَرُوا وَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ فِتْنَتَهُ} كُفْرَهُ وَضَلَالَتَهُ، قَالَ الضَّحَّاكُ: هَلَاكَهُ، وَقَالَ قَتَادَةُ: عَذَابَهُ، {فَلَنْ تَمْلِكَ لَهُ مِنَ اللَّهِ شَيْئًا} فَلَنْ تَقْدِرَ عَلَى دَفْعِ أَمْرِ اللَّهِ فِيهِ، {أُولَئِكَ الَّذِينَ لَمْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يُطَهِّرَ قُلُوبَهُمْ} وَفِيهِ رَدٌّ عَلَى مَنْ يُنْكِرُ الْقَدَرَ، {لَهُمْ فِي الدُّنْيَا خِزْيٌ} أَيْ: لِلْمُنَافِقِينَ وَالْيَهُودِ، فَخِزْيُ الْمُنَافِقِينَ الْفَضِيحَةُ وَهَتْكُ السِّتْرِ بِإِظْهَارِ نِفَاقِهِمْ، وَخِزْيُ الْيَهُودِ الْجِزْيَةُ وَالْقَتْلُ وَالسَّبْيُ وَالنَّفْيُ، وَرُؤْيَتُهُمْ مِنْ مُحَمَّدٍ ﷺ وَأَصْحَابِهِ فِيهِمْ مَا يَكْرَهُونَ، {وَلَهُمْ فِي الْآخِرَةِ عَذَابٌ عَظِيمٌ} الْخُلُودُ فِي النَّارِ.
...celde ve yüz karalama ile fetva verirse kabul edin; {وَإِنْ لَمْ تُؤْتَوْهُ فَاحْذَرُوا وَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ فِتْنَتَهُ} "şayet o verilmezse sakının! Allah bir kimsenin fitneye düşmesini", yani küfrünü ve sapıklığını "isterse" -Dahhâk: helakini; Katâde: azabını demiştir- {فَلَنْ تَمْلِكَ لَهُ مِنَ اللَّهِ شَيْئًا} "sen onun için Allah'a karşı hiçbir şey yapamazsın", yani Allah'ın onun hakkındaki emrini savmaya asla güç yetiremezsin. {أُولَئِكَ الَّذِينَ لَمْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يُطَهِّرَ قُلُوبَهُمْ} "İşte onlar, Allah'ın kalplerini temizlemek istemediği kimselerdir." Bu ayette kaderi inkâr edenlere bir reddiye vardır. {لَهُمْ فِي الدُّنْيَا خِزْيٌ} "Onlar için dünyada bir rezillik vardır"; yani münafıklar ve Yahudiler için. Münafıkların rezilliği nifaklarının ortaya çıkarılmasıyla rezil ve rüsvay edilmeleridir; Yahudilerin rezilliği ise cizye, öldürülme, esaret, sürgün ve Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile ashabından hoşlanmadıkları şeyleri görmeleridir. {وَلَهُمْ فِي الْآخِرَةِ عَذَابٌ عَظِيمٌ} "ve ahirette de onlar için büyük bir azap vardır", bu da ateşte ebedî kalmaktır.
{سَمَّاعُونَ لِلْكَذِبِ أَكَّالُونَ لِلسُّحْتِ فَإِنْ جَاءُوكَ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ أَوْ أَعْرِضْ عَنْهُمْ وَإِنْ تُعْرِضْ عَنْهُمْ فَلَنْ يَضُرُّوكَ شَيْئًا وَإِنْ حَكَمْتَ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطِينَ (٤٢) }
{سَمَّاعُونَ لِلْكَذِبِ أَكَّالُونَ لِلسُّحْتِ فَإِنْ جَاءُوكَ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ أَوْ أَعْرِضْ عَنْهُمْ وَإِنْ تُعْرِضْ عَنْهُمْ فَلَنْ يَضُرُّوكَ شَيْئًا وَإِنْ حَكَمْتَ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطِينَ (٤٢) } "Onlar yalana çok kulak veren, haramı (rüşveti) çokça yiyenlerdir. Eğer sana gelirlerse aralarında hükmet yahut onlardan yüz çevir. Şayet onlardan yüz çevirirsen sana hiçbir zarar veremezler. Eğer hükmedecek olursan aralarında adaletle hükmet. Şüphesiz Allah adil olanları sever. (42)"
قَوْلُهُ تَعَالَى: {سَمَّاعُونَ لِلْكَذِبِ أَكَّالُونَ لِلسُّحْتِ} قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو جَعْفَرٍ وَأَهْلُ الْبَصْرَةِ وَالْكِسَائِيُّ "لِلسُّحُتِ" بِضَمِّ الْحَاءِ، وَالْآخَرُونَ بِسُكُونِهَا، وَهُوَ الْحَرَامُ، وَأَصْلُهُ الْهَلَاكُ وَالشِّدَّةُ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: {فَيُسْحِتَكُمْ بِعَذَابٍ} (طه، ٦١) ، نَزَلَتْ فِي حُكَّامِ الْيَهُودِ كَعْبِ بْنِ الْأَشْرَفِ وَأَمْثَالِهِ، كَانُوا يَرْتَشُونَ وَيَقْضُونَ لِمَنْ رَشَاهُمْ.
Yüce Allah'ın: {سَمَّاعُونَ لِلْكَذِبِ أَكَّالُونَ لِلسُّحْتِ} "Onlar yalana çok kulak veren, haramı çokça yiyenlerdir" buyruğunda geçen 'süht' kelimesini İbn Kesîr, Ebû Ca'fer, Basra ehli ve Kisâî, hâ harfinin zammesiyle 'sü-hut' şeklinde, diğerleri ise hâ'nın sükûnuyla okumuştur. Bu, haram demektir; aslı ise helak ve şiddettir. Nitekim Yüce Allah: {فَيُسْحِتَكُمْ بِعَذَابٍ} "Yoksa O, azap ile kökünüzü kazır" buyurmuştur. Bu ayet, Ka'b b. el-Eşref ve emsali Yahudi hâkimleri hakkında inmiştir; onlar rüşvet alır ve kendilerine rüşvet veren kimseler lehine hüküm verirlerdi.
قَالَ الْحَسَنُ: كَانَ الْحَاكِمُ مِنْهُمْ إِذَا أَتَاهُ أَحَدٌ بِرُشْوَةٍ جَعَلَهَا فِي كُمِّهِ فَيُرِيهَا إِيَّاهُ وَيَتَكَلَّمُ بِحَاجَتِهِ فَيَسْمَعُ مِنْهُ وَلَا يَنْظُرُ إِلَى خَصْمِهِ، فَيَسْمَعُ الْكَذِبَ وَيَأْكُلُ الرُّشْوَةَ.
Hasan[-ı Basrî] şöyle demiştir: 'Onlardan bir hâkime bir kimse rüşvetle geldiğinde, onu yeninin içine koyar ve hâkime gösterirdi; o da ihtiyacını dile getirir, hâkim onu dinler fakat hasmına bakmazdı. Böylece yalanı dinler ve rüşveti yerdi.'
وَعَنْهُ أَيْضًا قَالَ: إِنَّمَا ذَلِكَ فِي الْحَكَمِ إِذَا رَشَوْتَهُ لِيُحِقَّ لَكَ بَاطِلًا أَوْ يُبْطِلَ [عَنْكَ] حَقًّا . فَأَمَّا أَنْ يُعْطِيَ الرَّجُلُ الْوَالِيَ يَخَافُ ظُلْمَهُ لِيَدْرَأَ بِهِ عَنْ نَفْسِهِ فَلَا بَأْسَ، فَالسُّحْتُ هُوَ الرُّشْوَةُ فِي الْحُكْمِ عَلَى قَوْلِ الْحَسَنِ وَمُقَاتِلٍ وَقَتَادَةَ وَالضَّحَّاكِ، وَقَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ: هُوَ الرُّشْوَةُ فِي كُلِّ شَيْءٍ، وَقَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ: مَنْ يَشْفَعْ شَفَاعَةً لِيَرُدَّ بِهَا حَقًّا أَوْ يَدْفَعَ بِهَا [ظُلْمًا فَأُهْدِيَ لَهُ فَقَبِلَ فَهُوَ سُحْتٌ، فَقِيلَ لَهُ: يَا أَبَا عَبْدِ الرَّحْمَنِ مَا كُنَّا نَرَى ذَلِكَ إِلَّا الْأَخْذَ عَلَى الْحُكْمِ، فَقَالَ: الْأَخْذُ عَلَى الْحُكْمِ كُفْرٌ قَالَ اللَّهُ
Yine ondan [Hasan-ı Basrî'den] şöyle dediği rivayet edilmiştir: "Bu [yasaklanan süht], ancak bâtılı senin lehine hak kılmak veya [senden] bir hakkı iptal etmek için hâkime rüşvet verdiğin zamandır. Bir kimsenin, zulmünden korktuğu idareciye, [bu zulmü] kendisinden savmak için [bir şey] vermesinde ise bir sakınca yoktur." Hasan, Mukâtil, Katâde ve Dahhâk'ın kavline göre süht, hükümde (yargıda) [alınan] rüşvettir. İbn Mes'ûd ise: "O, her şeydeki rüşvettir" demiştir. İbn Mes'ûd [ayrıca] şöyle demiştir: "Kim bir hakkı [yerine] teslim etmek veya bir [zulmü] savmak amacıyla bir şefaatte bulunur (aracı olur) da kendisine bir hediye verilip o da bunu kabul ederse, işte bu sühttür." Kendisine: "Ey Ebû Abdirrahmân! Biz bunu ancak hüküm verme karşılığında [rüşvet] almak zannederdik" denilince o şöyle dedi: "Hüküm karşılığında [bir şey] almak küfürdür. Nitekim Yüce Allah..."
تَعَالَى: {يَحْكُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولَئِكَ هُمُ الْكَافِرُونَ} "سُورَةُ الْمَائِدَةِ، ٤٤".
...şöyle buyurmuştur: {يَحْكُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولَئِكَ هُمُ الْكَافِرُونَ} "...Allah'ın indirdiğiyle hükmetmeyenler kâfirlerin ta kendileridir." (Mâide Suresi, 44).
أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ أَحْمَدَ الْمُلَيْحِيُّ أَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ أَبِي شُرَيْحٍ أَنَا أَبُو الْقَاسِمِ الْبَغَوِيُّ ثَنَا عَلِيُّ بْنُ الْجَعْدِ أَنَا ابْنُ أَبِي ذِئْبٍ عَنِ الْحَارِثِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ أَبِي سَلَمَةَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو ﵄ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: "لَعَنَ اللَّهُ الرَّاشِيَ وَالْمُرْتَشِيَ". .
Bize Abdülvâhid b. Ahmed el-Melîhî, ona Abdurrahman b. Ebî Şüreyh, ona Ebu'l-Kâsım el-Begavî, ona Ali b. el-Ca'd, ona İbn Ebî Zi'b, ona el-Hâris b. Abdirrahmân, ona Ebû Seleme b. Abdirrahmân, ona da Abdullah b. Amr (radıyallâhu anhümâ) haber verdi; Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: 'Allah rüşvet verene de alana da lanet etmiştir.'
وَالسُّحْتُ كُلُّ كَسْبٍ لَا يَحِلُّ.
Süht, helal olmayan her türlü kazançtır.
قَوْلُهُ ﷿: {فَإِنْ جَاءُوكَ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ أَوْ أَعْرِضْ عَنْهُمْ وَإِنْ تُعْرِضْ عَنْهُمْ فَلَنْ يَضُرُّوكَ شَيْئًا} خَيَّرَ اللَّهُ تَعَالَى رَسُولَهُ ﷺ فِي الْحُكْمِ بَيْنَهُمْ إِنْ شَاءَ حَكَمَ وَإِنْ شَاءَ تَرَكَ.
Yüce Allah'ın: {فَإِنْ جَاءُوكَ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ أَوْ أَعْرِضْ عَنْهُمْ وَإِنْ تُعْرِضْ عَنْهُمْ فَلَنْ يَضُرُّوكَ شَيْئًا} "Eğer sana gelirlerse aralarında hükmet yahut onlardan yüz çevir. Şayet onlardan yüz çevirirsen sana hiçbir zarar veremezler" buyruğunda Allah Teâlâ, Resûlü (sallallâhu aleyhi ve sellem)'i aralarında hüküm verme hususunda muhayyer kılmıştır; dilerse hükmeder, dilerse terk eder.
وَاخْتَلَفُوا فِي حُكْمِ الْآيَةِ الْيَوْمَ هَلْ لِلْحَاكِمِ الْخِيَارُ فِي الْحُكْمِ بَيْنَ أَهْلِ الذِّمَّةِ إِذَا تَحَاكَمُوا إِلَيْنَا؟ فَقَالَ أَكْثَرُ أَهْلِ الْعِلْمِ: هُوَ حُكْمٌ ثَابِتٌ، وَلَيْسَ فِي سُورَةِ الْمَائِدَةِ مَنْسُوخٌ، وَحُكَّامُ الْمُسْلِمِينَ بِالْخِيَارِ فِي الْحُكْمِ بَيْنَ أَهْلِ الْكِتَابِ إِنْ شَاءُوا حَكَمُوا وَإِنْ شَاءُوا لَمْ يَحْكُمُوا، وَإِنْ حَكَمُوا حَكَمُوا بِحُكْمِ الْإِسْلَامِ، وَهُوَ قَوْلُ النَّخَعِيِّ وَالشَّعْبِيِّ وَعَطَاءٍ وَقَتَادَةَ.
Bugün bu ayetin hükmü hususunda, zimmîler bize muhakeme olmak üzere başvurduklarında hâkimin onlar arasında hüküm verip vermemekte serbest olup olmadığı konusunda ihtilaf ettiler: İlim ehlinin çoğunluğu şöyle dedi: Bu sabit bir hükümdür; Mâide Suresi'nde mensuh (hükmü kaldırılmış) bir ayet yoktur. Müslüman hâkimler ehl-i kitap arasında hüküm verme konusunda serbesttirler; dilerlerse hüküm verirler, dilerlerse hüküm vermezler. Şayet hüküm verirlerse İslâm'ın hükmüyle hükmederler. Bu; en-Nehaî, eş-Şa'bî, Atâ ve Katâde'nin kavlidir.
وَقَالَ قَوْمٌ: يَجِبُ عَلَى حَاكِمِ الْمُسْلِمِينَ أَنْ يَحْكُمَ بَيْنَهُمْ، وَالْآيَةُ مَنْسُوخَةٌ نَسَخَهَا قَوْلُهُ تَعَالَى: "وَأَنِ احْكُمْ بَيْنَهُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ" (سُورَةُ الْمَائِدَةِ، ٤٩) ، وَهُوَ قَوْلُ مُجَاهِدٍ وَعِكْرِمَةَ، وَرُوِيَ ذَلِكَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَقَالَ: لَمْ يُنْسَخْ مِنَ الْمَائِدَةِ إِلَّا آيَتَانِ، قَوْلُهُ تَعَالَى: "لَا تُحِلُّوا شَعَائِرَ اللَّهِ" نَسَخَهَا قوله تعالى: "اقتلوا الْمُشْرِكِينَ" وَقَوْلُهُ: "فَإِنْ جَاءُوكَ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ أَوْ أَعْرِضْ عَنْهُمْ" نَسَخَهَا قَوْلُهُ تَعَالَى: "وَأَنِ احْكُمْ بَيْنَهُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ" فَأَمَّا إِذَا تَحَاكَمَ إِلَيْنَا مُسْلِمٌ وَذِمِّيٌّ فَيَجِبُ عَلَيْنَا الْحُكْمُ بَيْنَهُمَا لَا يَخْتَلِفُ الْقَوْلُ فِيهِ، لِأَنَّهُ لَا يَجُوزُ لِلْمُسْلِمِ الِانْقِيَادُ لِحُكْمِ أَهْلِ الذِّمَّةِ. قَوْلُهُ {وَإِنْ حَكَمْتَ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ} أَيْ: بِالْعَدْلِ، {إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطِينَ} أَيِ: الْعَادِلِينَ، رُوِّينَا عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: "الْمُقْسِطُونَ عِنْدَ اللَّهِ عَلَى مَنَابِرَ مِنْ نُورٍ" .
Bir topluluk ise şöyle demiştir: Müslümanların hâkimine onlar arasında hükmetmek vâciptir ve bu ayet mensuhtur; onu Yüce Allah'ın: {وَأَنِ احْكُمْ بَيْنَهُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ} “Aralarında Allah'ın indirdiğiyle hükmet” (el-Mâide, 49) buyruğu neshetmiştir. Bu, Mücâhid ve İkrime'nin görüşüdür. Bu [görüş] İbn Abbâs'tan da rivayet edilmiştir ve o şöyle demiştir: Mâide'den sadece iki ayet neshedilmiştir: Yüce Allah'ın: {لَا تُحِلُّوا شَعَائِرَ اللَّهِ} “Allah'ın [koyduğu] nişanelere saygısızlık etmeyin” buyruğu -ki bunu Yüce Allah'ın: {اقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ} “Müşrikleri öldürün” buyruğu neshetmiştir- ve: {فَإِنْ جَاءُوكَ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ أَوْ أَعْرِضْ عَنْهُمْ} “Eğer sana gelirlerse aralarında hükmet yahut onlardan yüz çevir” buyruğu -ki bunu Yüce Allah'ın: {وَأَنِ احْكُمْ بَيْنَهُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ} “Aralarında Allah'ın indirdiğiyle hükmet” buyruğu neshetmiştir-. Bir Müslüman ile bir zimmî bize muhakeme olmak üzere başvurduklarında ise aralarında hükmetmemiz vâciptir; bu hususta görüş ayrılığı yoktur, çünkü bir Müslümanın zimmîlerin hükmüne boyun eğmesi câiz değildir. Yüce Allah'ın: {وَإِنْ حَكَمْتَ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ} “Şayet hükmedersen aralarında adaletle hükmet” yani adaletle [hükmet], {إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطِينَ} “Şüphesiz Allah adaletli olanları sever” yani adil davrananları [sever] buyruğuna gelince; Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'den şöyle buyurduğu bize rivayet edilmiştir: «الْمُقْسِطُونَ عِنْدَ اللَّهِ عَلَى مَنَابِرَ مِنْ نُورٍ» «Adaletli olanlar, Allah katında nurdan minberler üzerindedirler.»
{وَكَيْفَ يُحَكِّمُونَكَ وَعِنْدَهُمُ التَّوْرَاةُ فِيهَا حُكْمُ اللَّهِ ثُمَّ يَتَوَلَّوْنَ مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ وَمَا أُولَئِكَ بِالْمُؤْمِنِينَ (٤٣) إِنَّا أَنْزَلْنَا التَّوْرَاةَ فِيهَا هُدًى وَنُورٌ يَحْكُمُ بِهَا النَّبِيُّونَ الَّذِينَ أَسْلَمُوا لِلَّذِينَ هَادُوا وَالرَّبَّانِيُّونَ وَالْأَحْبَارُ بِمَا اسْتُحْفِظُوا مِنْ كِتَابِ اللَّهِ وَكَانُوا عَلَيْهِ شُهَدَاءَ فَلَا تَخْشَوُا النَّاسَ وَاخْشَوْنِ وَلَا تَشْتَرُوا بِآيَاتِي ثَمَنًا قَلِيلًا وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولَئِكَ هُمُ الْكَافِرُونَ (٤٤) }
{وَكَيْفَ يُحَكِّمُونَكَ وَعِنْدَهُمُ التَّوْرَاةُ فِيهَا حُكْمُ اللَّهِ ثُمَّ يَتَوَلَّوْنَ مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ وَمَا أُولَئِكَ بِالْمُؤْمِنِينَ (٤٣) إِنَّا أَنْزَلْنَا التَّوْرَاةَ فِيهَا هُدًى وَنُورٌ يَحْكُمُ بِهَا النَّبِيُّونَ الَّذِينَ أَسْلَمُوا لِلَّذِينَ هَادُوا وَالرَّبَّانِيُّونَ وَالْأَحْبَارُ بِمَا اسْتُحْفِظُوا مِنْ كِتَابِ اللَّهِ وَكَانُوا عَلَيْهِ شُهَدَاءَ فَلَا تَخْشَوُا النَّاسَ وَاخْشَوْنِ وَلَا تَشْتَرُوا بِآيَاتِي ثَمَنًا قَلِيلًا وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولَئِكَ هُمُ الْكَافِرُونَ (٤٤) } "İçinde Allah'ın hükmü bulunan Tevrat yanlarında dururken seni nasıl hakem tayin ediyorlar da sonra bunun ardından yüz çeviriyorlar? Onlar asla inanmış kimseler değillerdir. (43) Şüphesiz Tevrat'ı biz indirdik; onda bir hidayet ve bir nur vardır. Kendilerini [Allah'a] teslim etmiş peygamberler, Yahudilere onunla hükmederlerdi. Kendilerini Rabb'e adamış zahitler (rabbanîler) ve âlimler (ahbâr) de Allah'ın Kitabı'nı korumakla görevlendirildikleri ve ona şahit oldukları için onunla hükmederlerdi. Artık insanlardan korkmayın, benden korkun ve ayetlerimi az bir fiyata satmayın. Kim Allah'ın indirdiğiyle hükmetmezse işte onlar kâfirlerin ta kendileridir. (44)"
قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَكَيْفَ يُحَكِّمُونَكَ وَعِنْدَهُمُ التَّوْرَاةُ} هَذَا تَعْجِيبٌ لِلنَّبِيِّ ﷺ، وَفِيهِ اخْتِصَارٌ، أَيْ: كَيْفَ يَجْعَلُونَكَ حَكَمًا بَيْنَهُمْ فَيَرْضَوْنَ بِحُكْمِكَ وَعِنْدَهُمُ التَّوْرَاةُ؟ {فِيهَا حُكْمُ اللَّهِ} وَهُوَ الرَّجْمُ، {ثُمَّ يَتَوَلَّوْنَ مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ وَمَا أُولَئِكَ بِالْمُؤْمِنِينَ} أَيْ بِمُصَدِّقِينَ لَكَ.
Yüce Allah'ın: {وَكَيْفَ يُحَكِّمُونَكَ وَعِنْدَهُمُ التَّوْرَاةُ} "Tevrat yanlarında dururken seni nasıl hakem tayin ediyorlar?" buyruğu Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) için bir hayret bildirmedir ve bunda bir hazif (kısaltma) vardır; yani ellerinde Tevrat varken seni nasıl aralarında hakem yapıp da senin hükmüne razı oluyorlar? {فِيهَا حُكْمُ اللَّهِ} "onda Allah'ın hükmü vardır", o da recimdir. {ثُمَّ يَتَوَلَّوْنَ مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ وَمَا أُولَئِكَ بِالْمُؤْمِنِينَ} "sonra bunun ardından yüz çeviriyorlar? Onlar asla inanmış kimseler değillerdir", yani seni tasdik eden kimseler değillerdir.
قَوْلُهُ ﷿: {إِنَّا أَنْزَلْنَا التَّوْرَاةَ فِيهَا هُدًى وَنُورٌ يَحْكُمُ بِهَا النَّبِيُّونَ الَّذِينَ أَسْلَمُوا} أَيْ: أَسْلَمُوا وَانْقَادُوا [لِأَمْرِ] اللَّهِ تَعَالَى، كَمَا أَخْبَرَ عَنْ إِبْرَاهِيمَ ﵇: "إِذْ قَالَ لَهُ رَبُّهُ أَسْلِمْ قَالَ أَسْلَمْتُ لِرَبِّ الْعَالَمِينَ" (سُورَةُ الْبَقَرَةِ، ١٣١) ، وَكَمَا قَالَ: "وَلَهُ أَسْلَمَ من في السموات وَالْأَرْضِ" (سُورَةُ آلِ عِمْرَانَ، ٨٣) ، وَأَرَادَ بِهِمُ النَّبِيِّينَ الَّذِينَ بُعِثُوا مِنْ بَعْدِ مُوسَى ﵇ لِيَحْكُمُوا بِمَا فِي التَّوْرَاةِ، وَقَدْ أَسْلَمُوا لِحُكْمِ التَّوْرَاةِ وَحَكَمُوا بِهَا، فَإِنَّ مِنَ النَّبِيِّينَ مَنْ لَمْ يُؤْمَرْ بِحُكْمِ التَّوْرَاةِ مِنْهُمْ عِيسَى ﵇، قَالَ اللَّهُ ﷾: "لكل جعلنا منك شِرْعَةً وَمِنْهَاجًا" (سُورَةُ الْمَائِدَةِ، ٤٨) .
Yüce Allah'ın: {إِنَّا أَنْزَلْنَا التَّوْرَاةَ فِيهَا هُدًى وَنُورٌ يَحْكُمُ بِهَا النَّبِيُّونَ الَّذِينَ أَسْلَمُوا} "Şüphesiz Tevrat'ı biz indirdik; onda bir hidayet ve bir nur vardır. Kendilerini teslim etmiş peygamberler onunla hükmederlerdi" buyruğunda; yani Allah Teâlâ'nın [emrine] boyun eğip teslim olanlar kastedilmiştir; nitekim İbrâhim (aleyhisselâm) hakkında: 'Rabbi ona: Teslim ol! dediğinde: Âlemlerin Rabbine teslim oldum, demişti' (Bakara Suresi, 131) ve 'Göklerde ve yerde olanlar O'na teslim olmuştur' (Âl-i İmrân Suresi, 83) buyurulduğu gibidir. Bununla Mûsâ (aleyhisselâm)'dan sonra Tevrat'taki hükümlerle hükmetmek üzere gönderilen peygamberler kastedilmiştir; onlar Tevrat'ın hükmüne teslim olmuş ve onunla hükmetmişlerdir. Zira peygamberlerden bazısı Tevrat'ın hükmüyle emrolunmamıştır; bunlardan biri Îsâ (aleyhisselâm)'dır. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: 'Sizden her biriniz için bir şeriat ve bir yol belirledik' (Mâide Suresi, 48).
وَقَالَ الْحَسَنُ وَالسُّدِّيُّ: أَرَادَ بِهِ مُحَمَّدًا ﷺ حَكَمَ عَلَى الْيَهُودِ بِالرَّجْمِ، ذُكِرَ بِلَفْظِ الْجَمْعِ كَمَا قَالَ: "إِنَّ إِبْرَاهِيمَ كَانَ أُمَّةً قَانِتًا" (سُورَةُ النَّحْلِ، ١٢٠) .
Hasan ve es-Süddî: 'Bununla Yahudilere recim ile hükmeden Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem) kastedilmiştir; nitekim: 'Şüphesiz İbrâhim tek başına bir ümmetti, [Allah'a] gönülden boyun eğmişti' (Nahl Suresi, 120) ayetinde olduğu gibi çoğul lafzıyla zikredilmiştir' demişlerdir.
وَقَوْلُهُ تَعَالَى: {لِلَّذِينَ هَادُوا} فِيهِ تَقْدِيمٌ وَتَأْخِيرٌ، تَقْدِيرُهُ: فِيهَا هُدًى وَنُورٌ لِلَّذِينِ هَادَوْا. ثُمَّ قَالَ: يَحْكُمُ بِهَا النَّبِيُّونَ الَّذِينَ أَسْلَمُوا وَالرَّبَّانِيُّونَ، وَقِيلَ: هُوَ عَلَى مَوْضِعِهِ، وَمَعْنَاهُ: يَحْكُمُ بِهَا النَّبِيُّونَ الَّذِينَ أَسْلَمُوا عَلَى الَّذِينَ هَادَوْا، كَمَا قَالَ: "وَإِنْ أَسَأْتُمْ فَلَهَا" (سُورَةُ الْإِسْرَاءِ، ٧) أَيْ: فَعَلَيْهَا، وَقَالَ: "أُولَئِكَ لَهُمُ اللَّعْنَةُ" (سُورَةُ الرَّعْدِ، ٢٥) أَيْ: عَلَيْهِمْ، وَقِيلَ: فِيهِ حَذْفٌ، كَأَنَّهُ قَالَ: لِلَّذِينِ هَادَوْا وَعَلَى الَّذِينَ هَادَوْا فَحَذَفَ أَحَدَهُمَا اخْتِصَارًا.
Yüce Allah'ın: {لِلَّذِينَ هَادُوا} “Yahudi olanlar için” buyruğunda bir takdim ve tehir (öne alma ve erteleme) vardır; takdiri şöyledir: “Onda, Yahudi olanlar için bir hidayet ve nur vardır.” Sonra: “Kendilerini teslim etmiş peygamberler ve rabbanîler onunla hükmederlerdi” buyurmuştur. Şöyle de denilmiştir: [İfade] kendi yerindedir ve manası şudur: “Kendilerini teslim etmiş peygamberler, Yahudi olanların aleyhine onunla hükmederlerdi”; nitekim [Allah Teâlâ]: {وَإِنْ أَسَأْتُمْ فَلَهَا} “Eğer kötülük ederseniz o da kendi aleyhinedir” (İsrâ Suresi, 7), yani aleyhinedir (fe-aleyhâ) buyurmuş ve yine: {أُولَئِكَ لَهُمُ اللَّعْنَةُ} “İşte lanet onlaradır” (Ra'd Suresi, 25), yani onların aleyhinedir (aleyhim) buyurmuştur. Şöyle de denilmiştir: Orada bir hazif (düşürme) vardır; sanki: “Yahudi olanların lehine ve Yahudi olanların aleyhine” demiş de ihtisar (kısaltma) gayesiyle ikisinden birini hazfetmiştir.
{وَالرَّبَّانِيُّونَ وَالْأَحْبَارُ} يَعْنِي الْعُلَمَاءَ: وَاحِدُهُمْ حَبْرٌ، وَحِبْرٌ بِفَتْحِ الْحَاءِ وَكَسْرِهَا، وَالْكَسْرُ أَفْصَحُ، وَهُوَ الْعَالِمُ الْمُحْكِمُ لِلشَّيْءِ، قَالَ الْكِسَائِيُّ وَأَبُو عُبَيْدٍ: هُوَ مِنَ الْحِبْرِ الَّذِي يُكْتَبُ بِهِ وَقَالَ قُطْرُبٌ هُوَ مِنَ الْحِبْرِ الَّذِي هُوَ بِمَعْنَى الْجَمَالِ بِفَتْحِ الْحَاءِ وَكَسْرِهَا، وَفِي الْحَدِيثِ "يُخْرَجُ مِنَ النَّارِ رَجُلٌ قَدْ ذَهَبَ حَبْرُهُ وَسَبْرُهُ" أَيْ: حُسْنُهُ وَهَيْئَتُهُ، وَمِنْهُ التَّحْبِيرُ وَهُوَ التَّحْسِينُ، فَسُمِّيَ الْعَالِمُ حِبْرًا لِمَا عَلَيْهِ مِنْ جَمَالِ الْعِلْمِ وَبَهَائِهِ، وَقِيلَ: الرَّبَّانِيُّونَ هَاهُنَا مِنَ النَّصَارَى، وَالْأَحْبَارُ مِنَ الْيَهُودِ، وَقِيلَ: كِلَاهُمَا مِنَ الْيَهُودِ.
{وَالرَّبَّانِيُّونَ وَالْأَحْبَارُ} "ve rabbanîler ve ahbâr"; yani âlimlerdir. Tekili 'habr' ve 'hibr' olup hâ harfinin fethası ve kesresiyle okunur; kesre ile okunuşu daha fasihtir. Bir şeyi sağlam ve muhkem bilen âlim demektir. Kisâî ve Ebû Ubeyd: 'Bu kelime kendisiyle yazı yazılan mürekkepten (hibr) türemiştir' demiştir. Kutrub ise: 'Hâ harfinin fethası ve kesresiyle güzellik manasına gelen habr/hibr kökünden gelir' demiştir. Hadiste şöyle buyrulmuştur: 'Cehennemden, güzelliği ve endamı (habruhu ve sebruhu) gitmiş bir adam çıkarılır.' Yani güzelliği ve heyeti gitmiş demektir. Güzelleştirmek manasına gelen 'tahbîr' kelimesi de bundandır. Âlim kimseye üzerindeki ilmin güzelliği ve parlaklığı sebebiyle 'hibr' denilmiştir. Buradaki rabbanîlerin Hristiyanlardan, ahbârın ise Yahudilerden olduğu söylenmiştir. Her ikisinin de Yahudilerden olduğu da söylenmiştir.
قَوْلُهُ ﷿: {بِمَا اسْتُحْفِظُوا مِنْ كِتَابِ اللَّهِ} أَيِ: اسْتُودِعُوا مِنْ كِتَابِ اللَّهِ، {وَكَانُوا عَلَيْهِ شُهَدَاءَ} أَنَّهُ كَذَلِكَ.
Yüce Allah'ın: {بِمَا اسْتُحْفِظُوا مِنْ كِتَابِ اللَّهِ} "Allah'ın Kitabı'nı korumakla görevlendirildikleri için", yani Allah'ın Kitabı kendilerine emanet edildiği için; {وَكَانُوا عَلَيْهِ شُهَدَاءَ} "ve ona şahit oldukları için", yani onun böyle olduğuna şahitlik ettikleri için.
{فَلَا تَخْشَوُا النَّاسَ وَاخْشَوْنِ وَلَا تَشْتَرُوا بِآيَاتِي ثَمَنًا قَلِيلًا وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولَئِكَ هُمُ الْكَافِرُونَ} قال قتادة ١٠٧/ب وَالضَّحَّاكُ: نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَاتُ الثَّلَاثُ فِي الْيَهُودِ دُونَ مَنْ أَسَاءَ مِنْ هَذِهِ الْأُمَّةِ. رُوِيَ عَنِ الْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ ﵁ فِي قَوْلِهِ: {وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولَئِكَ هُمُ الْكَافِرُونَ} وَالظَّالِمُونَ وَالْفَاسِقُونَ كُلُّهَا فِي الْكَافِرِينَ، وَقِيلَ: هِيَ عَلَى النَّاسِ كُلِّهِمْ.
{فَلَا تَخْشَوُا النَّاسَ وَاخْشَوْنِ وَلَا تَشْتَرُوا بِآيَاتِي ثَمَنًا قَلِيلًا وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولَئِكَ هُمُ الْكَافِرُونَ} "Artık insanlardan korkmayın, benden korkun ve ayetlerimi az bir fiyata satmayın. Kim Allah'ın indirdiğiyle hükmetmezse işte onlar kâfirlerin ta kendileridir." Katâde ve Dahhâk şöyle demiştir: 'Bu üç ayet, bu ümmetten kötülük işleyenler hakkında değil, sadece Yahudiler hakkında inmiştir.' Berâ b. Âzib (radıyallâhu anh)'tan: {وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولَئِكَ هُمُ الْكَافِرُونَ} "Kim Allah'ın indirdiğiyle hükmetmezse işte onlar kâfirlerin ta kendileridir", 'zalimlerdir' ve 'fasScope'lardır ifadelerinin hepsinin kâfirler hakkında indiği rivayet edilmiştir. Bütün insanlar hakkında umumi olduğu da söylenmiştir.
وَقَالَ ابن عباس وطاووس: لَيْسَ بِكُفْرٍ يَنْقُلُ عَنِ الْمِلَّةِ، بَلْ إِذَا فَعَلَهُ فَهُوَ بِهِ [كَافِرٌ] وَلَيْسَ كَمَنْ كَفَرَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ.
İbn Abbâs ve Tâvûs şöyle demiştir: 'Bu, dinden çıkaran bir küfür değildir; aksine bunu yapan kimse bununla [kâfirdir], ancak Allah'ı ve ahiret gününü inkâr eden kimse gibi değildir.'
قَالَ عَطَاءٌ: هُوَ كُفْرٌ دُونَ كُفْرٍ، وَظُلْمٌ دُونَ ظُلْمٍ، وَفِسْقٌ دُونَ فِسْقٍ، وَقَالَ عِكْرِمَةُ مَعْنَاهُ: وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ جَاحِدًا بِهِ فَقَدْ كَفَرَ، وَمَنْ أَقَرَّ بِهِ وَلَمْ يَحْكُمْ بِهِ فَهُوَ ظَالِمٌ فَاسِقٌ.
Atâ şöyle demiştir: 'Bu, küfrün altında bir küfürdür; zulmün altında bir zulümdür ve fıskın altında bir fısktır.' İkrime ise şöyle demiştir: 'Manası şudur: Kim Allah'ın indirdiğini inkâr ederek onunla hükmetmezse kâfir olmuştur; kim de onu ikrar ettiği hâlde onunla hükmetmezse o zalimdir, fasıktır.'
وَسُئِلَ عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ يَحْيَى الْكِنَانِيُّ عَنْ هَذِهِ الْآيَاتِ، فَقَالَ: إِنَّهَا تَقَعُ عَلَى جَمِيعِ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ لَا عَلَى بَعْضِهِ، فَكُلُّ مَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِجَمِيعِ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ فَهُوَ كَافِرٌ ظَالِمٌ فَاسِقٌ، فَأَمَّا مَنْ حَكَمَ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ التَّوْحِيدِ وَتَرْكِ الشِّرْكِ، ثُمَّ لَمْ يَحْكُمْ [بِجَمِيعِ] مَا أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ الشَّرَائِعِ لَمْ يَسْتَوْجِبْ حُكْمَ هَذِهِ الْآيَاتِ. وَقَالَ الْعُلَمَاءُ: هَذَا إِذَا رَدَّ نَصَّ حُكْمِ اللَّهِ عِيَانًا عَمْدًا، فَأَمَّا مَنْ خَفِيَ عَلَيْهِ أَوْ أَخْطَأَ فِي تَأْوِيلٍ فَلَا .
Abdülazîz b. Yahyâ el-Kinânî'ye bu ayetler hakkında sorulduğunda şöyle demiştir: "Bu [ayetler], Allah'ın indirdiği şeylerin bir kısmına değil, tamamına racidir. Dolayısıyla Allah'ın indirdiğinin tamamıyla hükmetmeyen herkes kâfirdir, zalimdir, fasıktır. Allah'ın indirdiği tevhid ve şirki terk etme hükmüyle hükmedip de sonra Allah'ın indirdiği şeriatların [tamamıyla] hükmetmeyen kimseye gelince, o bu ayetlerin hükmünü hak etmez." Âlimler şöyle demiştir: "Bu [hüküm], Allah'ın hükmünün nassını açıkça ve kasten reddettiği zamandır. Kendisine [hüküm] kapalı kalan veya tevilinde hata eden kimseye gelince, [o bu hükme dâhil] değildir."
{وَكَتَبْنَا عَلَيْهِمْ فِيهَا أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ وَالْعَيْنَ بِالْعَيْنِ وَالْأَنْفَ بِالْأَنْفِ وَالْأُذُنَ بِالْأُذُنِ وَالسِّنَّ بِالسِّنِّ وَالْجُرُوحَ قِصَاصٌ فَمَنْ تَصَدَّقَ بِهِ فَهُوَ كَفَّارَةٌ لَهُ وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولَئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ (٤٥) }
{وَكَتَبْنَا عَلَيْهِمْ فِيهَا أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ وَالْعَيْنَ بِالْعَيْنِ وَالْأَنْفَ بِالْأَنْفِ وَالْأُذُنَ بِالْأُذُنِ وَالسِّنَّ بِالسِّنِّ وَالْجُرُوحَ قِصَاصٌ فَمَنْ تَصَدَّقَ بِهِ فَهُوَ كَفَّارَةٌ لَهُ وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولَئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ (٤٥) } "Orada (Tevrat'ta) onlar üzerine yazdık ki: Cana can, göze göz, burna burun, kulağa kulak, dişe diş ve yaralamalarda kısas vardır. Kim bunu bağışlarsa bu onun için bir keffârettir. Kim Allah'ın indirdiğiyle hükmetmezse işte onlar zalimlerin ta kendileridir. (45)"
قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَكَتَبْنَا عَلَيْهِمْ فِيهَا} أَيْ: أَوْجَبْنَا عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ فِي التَّوْرَاةِ، {أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ} يَعْنِي: نَفْسَ الْقَاتِلِ بِنَفْسِ الْمَقْتُولِ وَفَاءً يُقْتَلُ بِهِ، {وَالْعَيْنَ بِالْعَيْنِ} تُفْقَأُ بِهَا، {وَالْأَنْفَ بِالْأَنْفِ} يُجْدَعُ بِهِ، {وَالْأُذُنَ بِالْأُذُنِ} تُقْطَعُ بِهَا، قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: أَخْبَرَ اللَّهُ تَعَالَى بِحُكْمِهِ فِي التَّوْرَاةِ وَهُوَ: أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ إِلَى آخِرِهَا، فَمَا بَالُهُمْ يُخَالِفُونَ فَيَقْتُلُونَ بِالنَّفْسِ النَّفْسَيْنِ، وَيَفْقَأُونَ بِالْعَيْنِ الْعَيْنَيْنِ، وَخَفَّفَ نَافِعٌ الْأُذُنَ فِي جَمِيعِ الْقُرْآنِ وَثَقَّلَهَا الْآخَرُونَ، {وَالسِّنَّ بِالسِّنِّ} تُقْلَعُ بِهَا وَسَائِرُ الْجَوَارِحِ قِيَاسٌ عَلَيْهَا فِي الْقِصَاصِ، {وَالْجُرُوحَ قِصَاصٌ} فَهَذَا تَعْمِيمٌ بَعْدَ تَخْصِيصٍ، لِأَنَّهُ ذَكَرَ الْعَيْنَ وَالْأَنْفَ وَالْأُذُنَ وَالسِّنَّ، ثُمَّ قَالَ: {وَالْجُرُوحَ قِصَاصٌ} أَيْ فِيمَا يُمْكِنُ الِاقْتِصَاصُ مِنْهُ كَالْيَدِ وَالرِّجْلِ وَاللِّسَانِ وَنَحْوِهَا، وَأَمَّا مَا لَا يُمْكِنُ الِاقْتِصَاصُ مِنْهُ مِنْ كَسْرِ عَظْمٍ أَوْ جَرْحِ لَحْمٍ كَالْجَائِفَةِ وَنَحْوِهَا فَلَا قِصَاصَ فِيهِ، لِأَنَّهُ لَا يُمْكِنُ الْوُقُوفُ عَلَى نِهَايَتِهِ، وَقَرَأَ الْكِسَائِيُّ "وَالْعَيْنُ" وَمَا بَعْدَهَا بِالرَّفْعِ، وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَابْنُ عَامِرٍ وَأَبُو جَعْفَرٍ وَأَبُو عَمْرٍو "وَالْجُرُوحُ" بِالرَّفْعِ فَقَطْ وَقَرَأَ الْآخَرُونَ كُلَّهَا بِالنَّصْبِ كَالنَّفْسِ.
Yüce Allah'ın: {وَكَتَبْنَا عَلَيْهِمْ فِيهَا} "Orada onlar üzerine yazdık", yani Tevrat'ta İsrâiloğullarına farz kıldık; {أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ} "cana can", yani katilin canı maktulün canına denk olarak kısasen öldürülür; {وَالْعَيْنَ بِالْعَيْنِ} "göze göz", onunla oyulur/çıkarılır; {وَالْأَنْفَ بِالْأَنْفِ} "burna burun", onunla kesilir; {وَالْأُذُنَ بِالْأُذُنِ} "kulağa kulak", onunla kesilir. İbn Abbâs şöyle demiştir: 'Allah Teâlâ Tevrat'taki hükmünü haber verdi ki o: 'Cana can...' ayetin sonuna kadardır. Onlara ne oluyor ki muhalefet edip bir cana karşılık iki canı öldürüyorlar ve bir göze karşılık iki gözü oyuyorlar?' Nâfi' bütün Kur'ân'da 'el-üzn' kelimesini [zâl harfinin sükûnu ile] hafif okumuş, diğerleri ise zammeli okumuştur. {وَالسِّنَّ بِالسِّنِّ} "dişe diş", onunla sökülür; diğer organlar da kısasta bunlara kıyas edilir. {وَالْجُرُوحَ قِصَاصٌ} "ve yaralamalarda kısas vardır"; bu, husustan sonra gelen bir umumiliktir (genellemedir). Zira gözü, burnu, kulağı ve dişi zikretmiş, ardından: {وَالْجُرُوحَ قِصَاصٌ} "ve yaralamalarda kısas vardır" buyurmuştur; yani el, ayak, dil ve benzeri kısas uygulanması mümkün olan yerlerde. Kemik kırılması yahut boşluğa ulaşan karın/göğüs yarası (câife) gibi kısası mümkün olmayan et yaralanmalarına gelince, bunlarda kısas yoktur; çünkü bunun sınırını tam olarak belirlemek mümkün değildir. Kisâî 've'l-aynu' ve sonrasını merfu (ötreli) okumuştur. İbn Kesîr, İbn Âmir, Ebû Ca'fer ve Ebû Amr sadece 've'l-curûhu' kelimesini merfu okumuştur. Diğer kıraat imamları ise hepsini 'en-nefse' kelimesi gibi mansub (üstünlü) okumuşlardır.
قَوْلُهُ تَعَالَى: {فَمَنْ تَصَدَّقَ بِهِ} أَيْ بِالْقِصَاصِ {فَهُوَ كَفَّارَةٌ لَهُ} قِيلَ: الْهَاءُ فِي "لَهُ" كِنَايَةٌ عَنِ الْمَجْرُوحِ وَوَلِيِّ الْقَتِيلِ، أَيْ: كَفَّارَةٌ لِلْمُتَصَدِّقِ وَهُوَ قَوْلُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ وَالْحَسَنِ وَالشَّعْبِيِّ وَقَتَادَةَ.
Yüce Allah'ın: {فَمَنْ تَصَدَّقَ بِهِ} "Kim bunu bağışlarsa", yani kısası [bağışlarsa], {فَهُوَ كَفَّارَةٌ لَهُ} "bu onun için bir keffârettir" buyruğunda; 'lehu' (onun için) ifadesindeki zamirin yaralanan kişiye ve maktulün velisine raci olduğu söylenmiştir; yani sadaka veren/bağışlayan kimse için keffârettir. Bu; Abdullah b. Amr b. el-Âs, Hasan, Şa'bî ve Katâde'nin kavlidir.
أَخْبَرَنَا أَبُو سَعِيدٍ أَحْمَدُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الشُّرَيْحِيُّ أَنَا أَبُو إِسْحَاقَ أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ الثَّعْلَبِيُّ أَنَا عَبْدُ اللَّهِ الْحُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ الدَّيْنَوَرِيُّ أَنَا عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ أَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْفَضْلِ أَخْبَرَنَا أَبُو خَيْثَمَةَ أَنَا جَرِيرٌ عَنْ مُغِيرَةَ عَنِ الشَّعْبِيِّ عَنْ عُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "مَنْ تَصَدَّقَ مِنْ جَسَدِهُ بِشَيْءٍ كَفَّرَ اللَّهُ عَنْهُ بِقَدْرِهِ مِنْ ذُنُوبِهِ" .
Bize Ebû Saîd Ahmed b. İbrâhim eş-Şüreyhî, ona Ebû İshak Ahmed b. Muhammed b. İbrâhim es-Sa'lebî, ona Abdullah el-Hüseyin b. Muhammed ed-Dîneverî, ona Ömer b. el-Hattâb, ona Abdullah b. el-Fadl, ona Ebû Haysame, ona Cerîr, ona Mugîre, ona eş-Şa'bî, ona da Ubâde b. es-Sâmit (radıyallâhu anh) haber verdi; o şöyle demiştir: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): 'Kim bedeninden [uğradığı zarardan] bir şeyi bağışlarsa, Allah onun günahlarından o kadarına keffâret kılar' buyurdu.
وَقَالَ جَمَاعَةٌ: هِيَ كِنَايَةٌ عَنِ الْجَارِحِ وَالْقَاتِلِ، يَعْنِي: إِذَا عَفَا المجني عليه من الْجَانِي فَعَفْوُهُ كَفَّارَةٌ لِذَنْبِ الْجَانِي لَا يُؤَاخَذُ بِهِ فِي الْآخِرَةِ، كَمَا أَنَّ الْقِصَاصَ كَفَّارَةٌ لَهُ، فَأَمَّا أَجْرُ الْعَافِي فَعَلَى اللَّهِ ﷿، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: "فَمَنْ عَفَا وَأَصْلَحَ فَأَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ" (الشُّورَى-٤٠) ، رُوِيَ ذَلِكَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄، وَهُوَ قَوْلُ إِبْرَاهِيمَ وَمُجَاهِدٍ وَزَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ، {وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولَئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ}
Bir topluluk ise şöyle demiştir: O [zamir], yaralayan ve katilden kinayedir. Yani haksızlığa uğrayan kişi (mağdur), suçluyu affettiği takdirde onun bu affı, suçlunun günahına bir keffâret olur ve o kişi âhirette bundan dolayı hesaba çekilmez; nitekim kısas da onun için bir keffârettir. Affeden kimsenin mükâfatına gelince, o da Azîz ve Celîl olan Allah'a aittir. Nitekim Yüce Allah: {فَمَنْ عَفَا وَأَصْلَحَ فَأَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ} “Kim affeder ve arayı düzeltirse, onun mükâfatı Allah'a aittir” (eş-Şûrâ, 40) buyurmuştur. Bu, İbn Abbâs'tan (radıyallâhu anhümâ) rivayet edilmiştir; İbrâhim, Mücâhid ve Zeyd b. Eslem'in kavli de budur. {وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولَئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ} “Kim Allah'ın indirdiğiyle hükmetmezse, işte onlar zâlimlerin ta kendileridir.”
{وَقَفَّيْنَا عَلَى آثَارِهِمْ بِعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ مُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ التَّوْرَاةِ وَآتَيْنَاهُ الْإِنْجِيلَ فِيهِ هُدًى وَنُورٌ وَمُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ التَّوْرَاةِ وَهُدًى وَمَوْعِظَةً لِلْمُتَّقِينَ (٤٦) وَلْيَحْكُمْ أَهْلُ الْإِنْجِيلِ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ فِيهِ وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولَئِكَ هُمُ الْفَاسِقُونَ (٤٧) وَأَنْزَلْنَا إِلَيْكَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ مُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ الْكِتَابِ وَمُهَيْمِنًا عَلَيْهِ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَلَا تَتَّبِعْ أَهْوَاءَهُمْ عَمَّا جَاءَكَ مِنَ الْحَقِّ لِكُلٍّ جَعَلْنَا مِنْكُمْ شِرْعَةً وَمِنْهَاجًا وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَجَعَلَكُمْ أُمَّةً وَاحِدَةً وَلَكِنْ لِيَبْلُوَكُمْ فِي مَا آتَاكُمْ فَاسْتَبِقُوا الْخَيْرَاتِ إِلَى اللَّهِ مَرْجِعُكُمْ جَمِيعًا فَيُنَبِّئُكُمْ بِمَا كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ (٤٨) }
{وَقَفَّيْنَا عَلَى آثَارِهِمْ بِعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ مُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ التَّوْرَاةِ وَآتَيْنَاهُ الْإِنْجِيلَ فِيهِ هُدًى وَنُورٌ وَمُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ التَّوْرَاةِ وَهُدًى وَمَوْعِظَةً لِلْمُتَّقِينَ (٤٦) وَلْيَحْكُمْ أَهْلُ الْإِنْجِيلِ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ فِيهِ وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولَئِكَ هُمُ الْفَاسِقُونَ (٤٧) وَأَنْزَلْنَا إِلَيْكَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ مُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ الْكِتَابِ وَمُهَيْمِنًا عَلَيْهِ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَلَا تَتَّبِعْ أَهْوَاءَهُمْ عَمَّا جَاءَكَ مِنَ الْحَقِّ لِكُلٍّ جَعَلْنَا مِنْكُمْ شِرْعَةً وَمِنْهَاجًا وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَجَعَلَكُمْ أُمَّةً وَاحِدَةً وَلَكِنْ لِيَبْلُوَكُمْ فِي مَا آتَاكُمْ فَاسْتَبِقُوا الْخَيْرَاتِ إِلَى اللَّهِ مَرْجِعُكُمْ جَمِيعًا فَيُنَبِّئُكُمْ بِمَا كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ (٤٨) } "Onların izleri üzerinden, kendinden önceki Tevrat'ı doğrulayıcı olarak Meryem oğlu Îsâ'yı gönderdik. Ona, içinde hidayet ve nur bulunan, önündeki Tevrat'ı doğrulayan, takvâ sahipleri için bir hidayet ve öğüt olan İncil'i verdik. (46) İncil ehli de Allah'ın onda indirdikleriyle hükmetsin. Kim Allah'ın indirdiğiyle hükmetmezse işte onlar fasıkların ta kendileridir. (47) Sana da kendinden önceki Kitab'ı doğrulayıcı ve ona bir şahit/koruyucu olmak üzere hak ile Kitab'ı (Kur'ân'ı) indirdik. O hâlde aralarında Allah'ın indirdiğiyle hükmet ve sana gelen haktan sapıp onların hevalarına uyma. Sizden her biriniz için bir şeriat ve bir yol belirledik. Eğer Allah dileseydi sizi tek bir ümmet yapardı; fakat size verdikleriyle sizi sınamak için [böyle yaptı]. Öyleyse hayırlarda yarışın! Hepinizin dönüşü yalnızca Allah'adır. O, hakkında ihtilaf ettiğiniz şeyleri size haber verecektir. (48)"
قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَقَفَّيْنَا عَلَى آثَارِهِمْ} أَيْ: عَلَى آثَارِ النَّبِيِّينَ الَّذِينَ أَسْلَمُوا، {بِعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ مُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ التَّوْرَاةِ وَآتَيْنَاهُ الْإِنْجِيلَ فِيهِ}
Yüce Allah'ın: {وَقَفَّيْنَا عَلَى آثَارِهِمْ} "Onların izleri üzerinden gönderdik", yani kendilerini teslim etmiş olan o peygamberlerin izleri üzerinden; {بِعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ مُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ التَّوْرَاةِ وَآتَيْنَاهُ الْإِنْجِيلَ فِيهِ} "kendinden önceki Tevrat'ı doğrulayıcı olarak Meryem oğlu Îsâ'yı [gönderdik]. Ona, içinde... İncil'i verdik"
أَيْ: فِي الْإِنْجِيلِ، {هُدًى وَنُورٌ وَمُصَدِّقًا} يَعْنِي الْإِنْجِيلَ، {لِمَا بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ التَّوْرَاةِ وَهُدًى وَمَوْعِظَةً لِلْمُتَّقِينَ}
...yani İncil'de, {هُدًى وَنُورٌ وَمُصَدِّقًا} "hidayet ve nur bulunan, doğrulayıcı olarak" -yani İncil'i- {لِمَا بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ التَّوْرَاةِ وَهُدًى وَمَوْعِظَةً لِلْمُتَّقِينَ} "önündeki Tevrat'ı [doğrulayan], takvâ sahipleri için bir hidayet ve öğüt olan [İncil'i verdik]."
{وَلْيَحْكُمْ أَهْلُ الْإِنْجِيلِ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ فِيهِ} قَرَأَ الْأَعْمَشُ وَحَمْزَةُ "وَلِيَحْكُمَ" بِكَسْرِ اللَّامِ وَفَتْحِ الْمِيمِ، أَيْ لِكَيْ يَحْكُمَ، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِسُكُونِ اللَّامِ وَجَزَمَ الْمِيمِ عَلَى الْأَمْرِ، قَالَ مُقَاتِلُ بْنُ حَيَّانِ: أَمَرَ اللَّهُ الرَّبَّانِيِّينَ وَالْأَحْبَارَ أَنْ يَحْكُمُوا بِمَا فِي التَّوْرَاةِ، وَأَمَرَ الْقِسِّيسِينَ وَالرُّهْبَانَ أَنْ يَحْكُمُوا بِمَا فِي الْإِنْجِيلِ، فَكَفَرُوا وَقَالُوا عُزَيْرُ ابْنُ اللَّهِ وَالْمَسِيحُ ابْنُ اللَّهِ، {وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولَئِكَ هُمُ الْفَاسِقُونَ} الْخَارِجُونَ عَنْ أَمْرِ اللَّهِ تَعَالَى.
{وَلْيَحْكُمْ أَهْلُ الْإِنْجِيلِ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ فِيهِ} "İncil ehli de Allah'ın onda indirdikleriyle hükmetsin." el-A'meş ve Hamza, lâm'ın kesresi ve mîm'in fethasıyla 've liyahküme' (hükmetsin diye) şeklinde okumuştur. Diğer kıraat imamları ise emir manasında lâm'ın sükûnu ve mîm'in cezmiyle 've'lyahküm' şeklinde okumuşlardır. Mukâtil b. Hayyân şöyle demiştir: 'Allah rabbanîlere ve ahbâra Tevrat'taki hükümlerle hükmetmelerini emretti; keşişlere ve rahiplere de İncil'deki hükümlerle hükmetmelerini emretti. Fakat onlar küfre saptılar ve 'Üzeyir Allah'ın oğludur', 'Mesih Allah'ın oğludur' dediler.' {وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولَئِكَ هُمُ الْفَاسِقُونَ} "Kim Allah'ın indirdiğiyle hükmetmezse işte onlar fasıkların ta kendileridir", yani Allah Teâlâ'nın emrinden çıkan kimselerdir.