Binûn

Mâide — 4. Sayfa

Kaynak: Meâlimü't-Tenzîl (Begavî Tefsiri) · Begavî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

قَوْلُهُ ﷾: {وَأَنْزَلْنَا إِلَيْكَ} يَا مُحَمَّدُ {الْكِتَابَ} الْقُرْآنَ، {بِالْحَقِّ مُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ الْكِتَابِ} أَيْ: مِنَ الْكُتُبِ الْمُنَزَّلَةِ مِنْ قَبْلُ، {وَمُهَيْمِنًا عَلَيْهِ} رَوَى الْوَالِبِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄، أَيْ شَاهِدًا عَلَيْهِ وَهُوَ قَوْلُ مُجَاهِدٍ وَقَتَادَةَ وَالسُّدِّيِّ وَالْكِسَائِيِّ.

Yüce Allah'ın: {وَأَنْزَلْنَا إِلَيْكَ} "Sana da indirdik" -ey Muhammed!- {الْكِتَابَ} "Kitab'ı" yani Kur'an'ı, {بِالْحَقِّ مُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ الْكِتَابِ} "kendinden önceki Kitab'ı doğrulayıcı olarak hak ile" yani daha önce indirilen kitapları [doğrulayıcı olarak], {وَمُهَيْمِنًا عَلَيْهِ} "ve onun üzerine bir şahit/koruyucu olmak üzere" sözü hakkında el-Vâlibî, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan bunun "onun üzerine şahit olarak" anlamına geldiğini rivayet etmiştir. Bu aynı zamanda Mücâhid, Katâde, es-Süddî ve el-Kisâî'nin de görüşüdür.

قَالَ حَسَّانُ: إِنَّ الْكِتَابَ مُهْيَمِنٌ لِنَبِيِّنَا ... وَالْحَقُ يَعْرِفُهُ ذَوُو الْأَلْبَابِ

Hassân [b. Sâbit] şöyle demiştir: 'Şüphesiz bu Kitap peygamberimiz için bir müheymindir (şahittir)... Ve hakkı ancak akıl sahipleri tanır.'

يُرِيدُ: شَاهِدًا وَمُصَدِّقًا.

Bununla şahit ve doğrulayıcı olmasını kastetmektedir.

وَقَالَ عِكْرِمَةُ: دَالًّا وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ وَأَبُو عُبَيْدَةَ، مُؤْتَمِنًا عَلَيْهِ، وَقَالَ الْحَسَنُ: أَمِينًا (١) وَقِيلَ: أَصْلُهُ مُؤَيْمِنٌ، مُفَيْعِلٌ مِنْ أَمِينٍ، كَمَا قَالُوا: مُبَيْطِرٌ مِنَ الْبَيْطَارِ، فَقُلِبَتِ الْهَمْزَةُ هَاءً، كَمَا قَالُوا: أَرَقْتُ الْمَاءَ وَهَرَقْتُهُ، وَإِيهَاتَ وَهَيْهَاتَ، وَنَحْوَهَا. وَمَعْنَى أَمَانَةَ الْقُرْآنِ مَا قَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ: الْقُرْآنُ أَمِينٌ عَلَى مَا قَبْلَهُ مِنَ الْكُتُبِ، فَمَا أَخْبَرَ أَهْلُ الْكِتَابِ عَنْ [كِتَابِهِمْ] (٢) فَإِنْ كَانَ فِي الْقُرْآنِ فَصَدِّقُوا وَإِلَّا فَكَذِّبُوا.

İkrime: 'Yol gösterici olarak' demiştir. Saîd b. Cübeyr ve Ebû Ubeyde ise: 'Onun üzerine güvenilir bir gözetici (mü'temin) olarak' demişlerdir. el-Hasan: 'Emin olarak' (١) demiştir. Kelimenin aslının 'müeymin' (مُؤَيْمِنٌ) olup 'emîn' kelimesinden türemiş 'müfey'il' (مُفَيْعِلٌ) vezninde olduğu da söylenmiştir; nitekim 'baytar'dan (بَيْطَار) 'mübaytır' (مُبَيْطِرٌ) denildiği gibi. Tıpkı 'erektü'l-mâe' (أَرَقْتُ الْمَاءَ) yerine 'herektühû' (هَرَقْتُهُ) ve 'eyhâte' (إِيهَاتَ) yerine 'heyhâte' (هَيْهَاتَ) vb. denildiği gibi buradaki hemze de 'hâ' harfine dönüşmüştür. Kur'an'ın güvenilirliği (emaneti) konusunda İbn Cüreyc şöyle demiştir: 'Kur'an, kendinden önceki kitaplar üzerinde bir emindir; binaenaleyh Ehl-i Kitap kendi [kitaplarından] (٢) bir şey haber verdiğinde eğer Kur'an'da varsa onu doğrulayın, yoksa yalanlayın.'

وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ وَالضَّحَّاكُ قَاضِيًا، وَقَالَ الْخَلِيلُ: رَقِيبًا وَحَافِظًا، وَالْمَعَانِي مُتَقَارِبَةٌ، وَمَعْنَى الْكُلِّ: أَنَّ كُلَّ كِتَابٍ يَشْهَدُ بِصِدْقِهِ الْقُرْآنُ فَهُوَ كِتَابُ اللَّهِ تَعَالَى، وَمَا لَا فَلَا. {فَاحْكُمْ}

Saîd b. el-Müseyyeb ve ed-Dahhâk: '[Haklarında] hüküm verici olarak' demiştir. el-Halîl ise: 'Gözetleyici ve koruyucu olarak' demiştir. [Bu] anlamlar birbirine yakındır. Bütün bunların anlamı şudur: Kur'an'ın doğruluğuna şahitlik ettiği her kitap, Allah Teâlâ'nın kitabıdır; böyle olmayanı ise [O'nun kitabı] değildir. {فَاحْكُمْ} “[Aralarında] hükmet”

يَا مُحَمَّدُ، {بَيْنَهُمْ} بَيْنَ أَهْلِ الْكِتَابِ إِذَا تَرَافَعُوا إِلَيْكَ، {بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ} بِالْقُرْآنِ، {وَلَا تَتَّبِعْ أَهْوَاءَهُمْ عَمَّا جَاءَكَ مِنَ الْحَقِّ} أَيْ لَا تُعْرِضْ عَمَّا جَاءَكَ مِنَ الْحَقِّ وَلَا تَتَّبِعْ أَهْوَاءَهُمْ، {لِكُلٍّ جَعَلْنَا مِنْكُمْ شِرْعَةً وَمِنْهَاجًا} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَالْحَسَنُ وَمُجَاهِدٌ: أَيْ سَبِيلًا وَسُنَّةً، فَالشِّرْعَةُ وَالْمِنْهَاجُ الطَّرِيقُ الْوَاضِحُ، وَكُلُّ مَا شَرَعَتْ فِيهِ فَهُوَ شَرِيعَةٌ وَشِرْعَةٌ، وَمِنْهُ شَرَائِعُ الْإِسْلَامِ لِشُرُوعِ أَهْلِهَا فِيهَا، وَأَرَادَ بِهَذَا أَنَّ الشَّرَائِعَ مُخْتَلِفَةٌ، وَلِكُلِّ أَهْلِ مِلَّةٍ شَرِيعَةٌ.

-Ey Muhammed!- {بَيْنَهُمْ} "Aralarında", yani sana dava getirdiklerinde Ehl-i Kitab'ın arasında, {بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ} "Allah'ın indirdiğiyle [hükmet]", yani Kur'an ile [hükmet], {وَلَا تَتَّبِعْ أَهْوَاءَهُمْ عَمَّا جَاءَكَ مِنَ الْحَقِّ} "ve sana gelen haktan sapıp onların hevalarına uyma", yani sana gelen haktan yüz çevirip onların arzularına uyma. {لِكُلٍّ جَعَلْنَا مِنْكُمْ شِرْعَةً وَمِنْهَاجًا} "Sizden her biriniz için bir şeriat ve bir yol belirledik." İbn Abbâs, el-Hasan ve Mücâhid şöyle demişlerdir: 'Yani bir yol ve bir sünnet.' Şir'at (شِرْعَة) ve minhâc (مِنْهَاج), apaçık yol demektir. Başladığın ve girdiğin her şey bir şeriat (şerîat) ve şir'attir. İslâm'ın şeriatlerine (ahkâmına), ehli ona girdiği/başladığı için 'şeriat' denmiştir. Bununla kastedilen şudur: Şeriatlar farklı farklıdır ve her din ehlinin kendine ait bir şeriatı vardır.

قَالَ قَتَادَةُ: الْخِطَابُ لِلْأُمَمِ الثَّلَاثِ: أُمَّةِ مُوسَى وَأُمَّةِ عِيسَى وَأُمِّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ وَعَلَيْهِمْ أَجْمَعِينَ، للتوراة شريعة والإنجيل شَرِيعَةٌ وَلِلْفُرْقَانِ شَرِيعَةٌ، وَالدِّينُ وَاحِدٌ وَهُوَ التَّوْحِيدُ. {وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَجَعَلَكُمْ أُمَّةً وَاحِدَةً} أَيْ: عَلَى مِلَّةٍ وَاحِدَةٍ، {وَلَكِنْ لِيَبْلُوَكُمْ} لِيَخْتَبِرَكُمْ، {فِي مَا آتَاكُمْ} مِنَ الْكُتُبِ وَبَيَّنَ لَكُمْ مِنَ الشَّرَائِعِ فَيَتَبَيَّنُ الْمُطِيعُ مِنَ الْعَاصِي وَالْمُوَافِقُ مِنَ الْمُخَالِفِ، {فَاسْتَبِقُوا الْخَيْرَاتِ} فَبَادِرُوا إِلَى الْأَعْمَالِ الصَّالِحَةِ، {إِلَى اللَّهِ مَرْجِعُكُمْ جَمِيعًا فَيُنَبِّئُكُمْ بِمَا كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ}

Katâde şöyle demiştir: 'Hitap üç ümmetedir: Mûsâ'nın ümmeti, Îsâ'nın ümmeti ve Muhammed'in -sallallâhu aleyhi ve sellem ve hepsine selâm olsun- ümmeti. Tevrat'ın bir şeriatı, İncil'in bir şeriatı ve Furkan'ın (Kur'an'ın) bir şeriatı vardır; din ise birdir ve o da tevhiddir.' {وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَجَعَلَكُمْ أُمَّةً وَاحِدَةً} "Eğer Allah dileseydi sizi tek bir ümmet yapardı", yani tek bir din üzere kılardı; {وَلَكِنْ لِيَبْلُوَكُمْ} "fakat sizi sınamak için [böyle yaptı]", yani sizi imtihan etmek için; {فِي مَا آتَاكُمْ} "size verdikleriyle", yani kitaplardan size verdikleri ve şeriatlardan açıkladıkları hususunda, böylece itaat edenle isyan eden, uyanla muhalefet eden açığa çıksın diye. {فَاسْتَبِقُوا الْخَيْرَاتِ} "Öyleyse hayırlarda yarışın", yani salih amellere koşuşun. {إِلَى اللَّهِ مَرْجِعُكُمْ جَمِيعًا فَيُنَبِّئُكُمْ بِمَا كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ} "Hepinizin dönüşü yalnızca Allah'adır. O, hakkında ihtilaf ettiğiniz şeyleri size haber verecektir."

{وَأَنِ احْكُمْ بَيْنَهُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَلَا تَتَّبِعْ أَهْوَاءَهُمْ وَاحْذَرْهُمْ أَنْ يَفْتِنُوكَ عَنْ بَعْضِ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ إِلَيْكَ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَاعْلَمْ أَنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُصِيبَهُمْ بِبَعْضِ ذُنُوبِهِمْ وَإِنَّ كَثِيرًا مِنَ النَّاسِ لَفَاسِقُونَ (٤٩) أَفَحُكْمَ الْجَاهِلِيَّةِ يَبْغُونَ وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ حُكْمًا لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ (٥٠) }

{وَأَنِ احْكُمْ بَيْنَهُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَلَا تَتَّبِعْ أَهْوَاءَهُمْ وَاحْذَرْهُمْ أَنْ يَفْتِنُوكَ عَنْ بَعْضِ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ إِلَيْكَ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَاعْلَمْ أَنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُصِيبَهُمْ بِبَعْضِ ذُنُوبِهِمْ وَإِنَّ كَثِيرًا مِنَ النَّاسِ لَفَاسِقُونَ (٤٩) أَفَحُكْمَ الْجَاهِلِيَّةِ يَبْغُونَ وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ حُكْمًا لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ (٥٠) } "Aralarında Allah'ın indirdiğiyle hükmet, onların hevalarına uyma ve Allah'ın sana indirdiğinin bir kısmından seni saptırmalarından sakın! Eğer yüz çevirirlerse bil ki Allah, bazı günahları sebebiyle onları cezalandırmak istemektedir. Zaten insanların birçoğu fasıktırlar. (49) Yoksa cahiliye hükmünü mü istiyorlar? Kesin bilgiyle inanan bir topluluk için hükmü Allah'tan daha güzel olan kimdir? (50)"

قَوْلُهُ ﷿: {وَأَنِ احْكُمْ بَيْنَهُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَلَا تَتَّبِعْ أَهْوَاءَهُمْ وَاحْذَرْهُمْ أَنْ يَفْتِنُوكَ عَنْ بَعْضِ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ إِلَيْكَ} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: قَالَ كَعْبُ بْنُ [أَسَدٍ] وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ [صُورِيَّا] وَشَاسُ بْنُ قَيْسٍ مِنْ رُؤَسَاءِ الْيَهُودِ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ: اذْهَبُوا بِنَا إِلَى مُحَمَّدٍ لَعَلَّنَا نَفْتِنُهُ عَنْ دِينِهِ، فَأَتَوْهُ فَقَالُوا يَا مُحَمَّدُ قَدْ عَرَفْتَ أَنَّا أَحْبَارُ الْيَهُودِ وَأَشْرَافُهُمْ وَأَنَّا إِنِ اتَّبَعْنَاكَ لَمْ يُخَالِفْنَا الْيَهُودُ، وَإِنَّ بَيْنَنَا وَبَيْنَ النَّاسِ خُصُومَاتٍ فَنُحَاكِمُهُمْ إِلَيْكَ فَاقْضِ لَنَا عَلَيْهِمْ نُؤْمِنُ بِكَ، وَيَتْبَعُنَا غَيْرُنَا، وَلَمْ يَكُنْ قَصْدُهُمُ الْإِيمَانَ، وَإِنَّمَا كَانَ قَصْدُهُمُ التَّلْبِيسَ وَدَعْوَتَهُ إِلَى الْمَيْلِ فِي الْحُكْمِ فَأَنْزَلَ اللَّهُ ﷿ الْآيَةَ . {فَإِنْ تَوَلَّوْا} أَيْ: أَعْرَضُوا عَنِ الْإِيمَانِ وَالْحُكْمِ بِالْقُرْآنِ، {فَاعْلَمْ أَنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُصِيبَهُمْ بِبَعْضِ ذُنُوبِهِمْ} أَيْ: فَاعْلَمْ أَنَّ إِعْرَاضَهُمْ مِنْ أَجْلِ أَنَّ اللَّهَ يُرِيدُ أَنْ يُعَجِّلَ لَهُمُ الْعُقُوبَةَ فِي الدُّنْيَا بِبَعْضِ ذُنُوبِهِمْ، {وَإِنَّ كَثِيرًا مِنَ النَّاسِ} يَعْنِي الْيَهُودَ، {لَفَاسِقُونَ}

Yüce Allah'ın: {وَأَنِ احْكُمْ بَيْنَهُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَلَا تَتَّبِعْ أَهْوَاءَهُمْ وَاحْذَرْهُمْ أَنْ يَفْتِنُوكَ عَنْ بَعْضِ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ إِلَيْكَ} "Aralarında Allah'ın indirdiğiyle hükmet, onların hevalarına uyma ve Allah'ın sana indirdiğinin bir kısmından seni saptırmalarından sakın" kavliyle ilgili olarak İbn Abbâs -radıyallâhu anhümâ- şöyle demiştir: Yahudilerin ileri gelenlerinden Kâ'b b. [Esed], Abdullah b. [Sûriyâ] ve Şâs b. Kays birbirlerine: 'Hadi Muhammed'e gidelim, belki onu dininden saptırırız' dediler. Bunun üzerine ona gelip şöyle dediler: 'Ey Muhammed! Sen bizim Yahudilerin âlimleri ve ileri gelenleri olduğumuzu pekâlâ bilirsin. Eğer biz sana uyarsak diğer Yahudiler bize muhalefet etmez [onlar da uyar]. Bizimle [kavmimizden olan] diğer insanlar arasında husumetler (davalar) var; onları senin huzuruna getirelim, sen de onların aleyhine bizim lehimize hüküm ver ki sana iman edelim, başkaları da bize tabi olsun.' Oysa onların maksadı iman etmek değildi; maksatları sadece kafa karıştırmak ve onu hükümde taraf tutmaya çekmekti. Bunun üzerine Azîz ve Celîl olan Allah bu ayeti indirdi. {فَإِنْ تَوَلَّوْا} "Eğer yüz çevirirlerse" yani imandan ve Kur'an ile hüküm verilmesinden yüz çevirirlerse, {فَاعْلَمْ أَنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُصِيبَهُمْ بِبَعْضِ ذُنُوبِهِمْ} "bil ki Allah, bir kısım günahları sebebiyle onları cezalandırmak istemektedir" yani bil ki onların yüz çevirmesi, Allah'ın bazı günahları sebebiyle dünyada cezalarını çarçabuk vermek istemesinden ötürüdür. {وَإِنَّ كَثِيرًا مِنَ النَّاسِ} "Şüphesiz insanlardan birçoğu" -Yahudileri kastetmektedir- {لَفَاسِقُونَ} "kesinlikle fasıktırlar (yoldan çıkmışlardır)."

{أَفَحُكْمَ الْجَاهِلِيَّةِ يَبْغُونَ} ١٠٨\أقَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ "تَبْغُونَ" بِالتَّاءِ وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِالْيَاءِ، أَيْ: يَطْلُبُونَ، {وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ حُكْمًا لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ}

{أَفَحُكْمَ الْجَاهِلِيَّةِ يَبْغُونَ} "Yoksa cahiliye hükmünü mü istiyorlar?" İbn Âmir 'tâ' harfiyle 'tebğûne' (تَبْغُونَ) şeklinde, diğerleri ise 'yâ' harfiyle [yebğûne] yani 'talep ediyorlar' manasında okumuştur. {وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ حُكْمًا لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ} "Kesin bilgiyle inanan bir topluluk için hükmü Allah'tan daha güzel olan kimdir?"

{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى أَوْلِيَاءَ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ وَمَنْ يَتَوَلَّهُمْ مِنْكُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ (٥١) فَتَرَى الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ يُسَارِعُونَ فِيهِمْ يَقُولُونَ نَخْشَى أَنْ تُصِيبَنَا دَائِرَةٌ فَعَسَى اللَّهُ أَنْ يَأْتِيَ بِالْفَتْحِ أَوْ أَمْرٍ مِنْ عِنْدِهِ فَيُصْبِحُوا عَلَى مَا أَسَرُّوا فِي أَنْفُسِهِمْ نَادِمِينَ (٥٢) }

{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى أَوْلِيَاءَ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ وَمَنْ يَتَوَلَّهُمْ مِنْكُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ (٥١) فَتَرَى الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ يُسَارِعُونَ فِيهِمْ يَقُولُونَ نَخْشَى أَنْ تُصِيبَنَا دَائِرَةٌ فَعَسَى اللَّهُ أَنْ يَأْتِيَ بِالْفَتْحِ أَوْ أَمْرٍ مِنْ عِنْدِهِ فَيُصْبِحُوا عَلَى مَا أَسَرُّوا فِي أَنْفُسِهِمْ نَادِمِينَ (٥٢) } "Ey iman edenler! Yahudileri ve Hristiyanları veliler edinmeyin; onlar birbirlerinin velileridir. Sizden kim onları veli edinirse şüphesiz o da onlardandır. Muhakkak ki Allah, zalimler topluluğunu hidayete erdirmez. (51) Kalplerinde hastalık bulunanların: 'Başımıza bir felaket gelmesinden korkuyoruz' diyerek onların arasına koşuştuklarını görürsün. Umulur ki Allah, bir fetih veya kendi katından bir emir getirir de içlerinde gizledikleri şeyden dolayı pişman olurlar. (52)"

{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى أَوْلِيَاءَ} اخْتَلَفُوا فِي نِزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ وَإِنْ كَانَ حُكْمُهَا عَامًّا لِجَمِيعِ الْمُؤْمِنِينَ.

{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى أَوْلِيَاءَ} "Ey iman edenler! Yahudileri ve Hristiyanları veliler edinmeyin" ayetinin hükmü bütün müminler için genel olsa da nüzul sebebi hakkında ihtilaf etmişlerdir.

فَقَالَ قَوْمٌ: نَزَلَتْ فِي عُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ أُبَيِّ بْنِ سَلُولٍ، وَذَلِكَ أَنَّهُمَا اخْتَصَمَا، فَقَالَ عُبَادَةُ: إِنَّ لِي أَوْلِيَاءَ مِنَ الْيَهُودِ كَثِيرٌ عَدَدُهُمْ شَدِيدَةٌ شَوْكَتُهُمْ، وَإِنِّي أَبْرَأُ إِلَى اللَّهِ وَإِلَى رَسُولِهِ مِنْ وِلَايَتِهِمْ وَوِلَايَةِ الْيَهُودِ، وَلَا مَوْلَى لِي إِلَّا اللَّهُ وَرَسُولُهُ، فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ: لَكِنِّي لَا أَبْرَأُ مِنْ وِلَايَةِ الْيَهُودِ، لِأَنِّي أَخَافُ الدَّوَائِرَ، وَلَا بُدَّ لِي مِنْهُمْ، فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: يَا أَبَا الْحُبَابِ مَا نَفَسْتَ بِهِ مِنْ وِلَايَةِ الْيَهُودِ عَلَى عُبَادَةِ بْنِ الصَّامِتِ فَهُوَ لَكَ دُونَهُ، قَالَ: إِذًا أَقْبَلُ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى هَذِهِ الْآيَةَ (١) .

Bir grup şöyle demiştir: Ubâde b. es-Sâmit ve Abdullah b. Übey b. Selûl hakkında nazil olmuştur. Şöyle ki, ikisi tartışmış ve Ubâde şöyle demiştir: 'Benim Yahudilerden sayıları çok, güçleri kuvvetli müttefiklerim/velilerim var. Ancak ben onların velayetinden ve Yahudilerin dostluğundan Allah'a ve Resûlü'ne sığınarak beri olduğumu ilan ediyorum; benim Allah ve Resûlü'nden başka velim yoktur.' Abdullah ise şöyle demiştir: 'Fakat ben Yahudilerin velayetinden beri olmam; çünkü devranın aleyhime dönmesinden korkarım, onlara ihtiyacım var.' Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Ey Ebe'l-Hubâb! Ubâde b. es-Sâmit'e tercih ederek kıskandığın Yahudilerin velayeti Ubâde'nin değil, tamamen senindir' buyurdu. O da: 'Öyleyse kabul ettim' dedi. Bunun üzerine Allah Teâlâ bu ayeti (١) indirdi.

قَالَ السُّدِّيُّ: لَمَّا كَانَتْ وَقْعَةُ أُحُدٍ اشْتَدَّتْ عَلَى طَائِفَةٍ مِنَ النَّاسِ وَتَخَوَّفُوا أَنْ يُدَالَ عَلَيْهِمُ الْكُفَّارُ فَقَالَ رَجُلٌ مِنَ الْمُسْلِمِينَ: أَنَا أَلْحَقُ بِفُلَانٍ الْيَهُودِيِّ وَآخُذُ مِنْهُ أَمَانًا إِنِّي أَخَافُ أَنْ يُدَالَ عَلَيْنَا الْيَهُودُ، وَقَالَ رَجُلٌ آخَرُ: أَمَّا أَنَا فَأَلْحَقُ بِفُلَانٍ النَّصْرَانِيِّ مِنْ أَهْلِ الشَّامِ وَآخُذُ مِنْهُ أَمَانًا، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى هَذِهِ الْآيَةَ يَنْهَاهُمَا (٢) .

es-Süddî şöyle demiştir: Uhud Savaşı vuku bulduğunda insanlardan bir gruba bu durum pek ağır geldi ve kâfirlerin kendilerine üstün gelmesinden endişelendiler. Müslümanlardan bir adam: 'Ben filan Yahudiye sığınayım ve ondan eman alayım; zira Yahudilerin bize üstün gelmesinden korkuyorum' dedi. Başka bir adam ise: 'Bana gelince, ben de Şam ehlinden filan Hristiyana sığınayım ve ondan eman alayım' dedi. Bunun üzerine Allah Teâlâ ikisini de yasaklayarak bu ayeti (٢) indirdi.

وَقَالَ عِكْرِمَةُ: نَزَلَتْ فِي [أَبِي لُبَابَةَ] بْنِ عَبْدِ الْمُنْذِرِ بَعَثَهُ النَّبِيُّ ﷺ إِلَى بَنِي قُرَيْظَةَ [حِينَ حَاصَرَهُمْ] فَاسْتَشَارُوهُ فِي النُّزُولِ، وَقَالُوا: مَاذَا يَصْنَعُ بِنَا إِذَا نَزَلْنَا، فَجَعَلَ أُصْبُعَهُ عَلَى حَلْقِهِ أَنَّهُ

İkrime ise şöyle demiştir: [Bu ayet], Ebû Lübâbe b. Abdilmunzir hakkında inmiştir. Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem [onları kuşattığı sırada] onu Benî Kurayza'ya göndermişti. [Teslim olmak üzere kaleden] inme hususunda ona danıştılar ve: "İndiğimiz takdirde bize ne yapacak?" dediler. O da parmağını boğazına götürerek bunun

الذَّبْحُ، أَيْ: يَقْتُلُكُمْ، فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ (١) .

boğazlanmak yani 'Sizi öldürür' olduğunu işaret etti. Bunun üzerine bu ayet (١) nazil oldu.

{بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ} فِي الْعَوْنِ وَالنُّصْرَةِ وَيَدُهُمْ وَاحِدَةٌ عَلَى الْمُسْلِمِينَ، {وَمَنْ يَتَوَلَّهُمْ مِنْكُمْ} [فَيُوَفِّقْهُمْ وَيُعِنْهُمْ] (٢) {فَإِنَّهُ مِنْهُمْ إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ}

{بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ} "Onlar birbirlerinin velileridir", yani yardımda ve destekte [birbirlerinin velisidirler] ve Müslümanlara karşı tek bir eldirler. {وَمَنْ يَتَوَلَّهُمْ مِنْكُمْ} "Sizden kim onları veli edinirse", [onlara uyup yardım ederse], {فَإِنَّهُ مِنْهُمْ إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ} "şüphesiz o da onlardandır. Muhakkak ki Allah, zalimler topluluğunu hidayete erdirmez."

{فَتَرَى الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ} أَيْ: نِفَاقٌ يَعْنِي عَبْدَ اللَّهِ بْنَ أُبَيٍّ وَأَصْحَابَهُ مِنَ الْمُنَافِقِينَ الَّذِينَ يُوَالُونَ الْيَهُودَ، {يُسَارِعُونَ فِيهِمْ} فِي مَعُونَتِهِمْ وَمُوَالَاتِهِمْ، {يَقُولُونَ نَخْشَى أَنْ تُصِيبَنَا دَائِرَةٌ} دَوْلَةٌ، يَعْنِي: أَنْ يَدُولَ الدَّهْرُ دَوْلَةً فَنَحْتَاجُ إِلَى نَصْرِهِمْ إِيَّانَا، وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: مَعْنَاهُ نَخْشَى أَنْ لَا يَتِمَّ أَمْرُ مُحَمَّدٍ فَيَدُورُ الْأَمْرُ عَلَيْنَا، وَقِيلَ: نَخْشَى أَنْ يَدُورَ الدَّهْرُ عَلَيْنَا بِمَكْرُوهٍ مِنْ جَدْبٍ وَقَحْطٍ فَلَا يُعْطُونَا الْمِيرَةَ وَالْقَرْضَ، {فَعَسَى اللَّهُ أَنْ يَأْتِيَ بِالْفَتْحِ} قَالَ قَتَادَةُ وَمُقَاتِلٌ: بِالْقَضَاءِ الْفَصْلِ مِنْ نَصْرِ مُحَمَّدٍ ﷺ عَلَى مَنْ خَالَفَهُ، وَقَالَ الْكَلْبِيُّ وَالسُّدِّيُّ: فَتْحُ مَكَّةَ، وَقَالَ الضَّحَّاكُ: فَتْحُ قُرَى الْيَهُودِ مِثْلُ خَيْبَرَ وَفَدَكَ، {أَوْ أَمْرٍ مِنْ عِنْدِهِ} قِيلَ: بِإِتْمَامِ أَمْرِ مُحَمَّدٍ ﷺ، وَقِيلَ: هُوَ عَذَابٌ لَهُمْ، وَقِيلَ: إِجْلَاءُ بَنِي النَّضِيرِ، {فَيُصْبِحُوا} يَعْنِي هَؤُلَاءِ الْمُنَافِقُونَ، {عَلَى مَا أَسَرُّوا فِي أَنْفُسِهِمْ} مِنْ مُوَالَاةِ الْيَهُودِ وَدَسِّ الْأَخْبَارِ إِلَيْهِمْ، {نَادِمِينَ}

{فَتَرَى الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ} "Kalplerinde hastalık bulunanların", yani nifak bulunanların -Abdullah b. Übey ve Yahudileri veli edinen münafık arkadaşlarının-, {يُسَارِعُونَ فِيهِمْ} "onların arasına koşuştuklarını", yani onlara yardım etmeye ve onları dost edinmeye koştuklarını [görürsün]. {يَقُولُونَ نَخْشَى أَنْ تُصِيبَنَا دَائِرَةٌ} "'Başımıza bir felaket gelmesinden korkuyoruz' derler", yani devranın dönmesinden, başımıza bir hal gelip de onların bize yardımına muhtaç olmaktan endişe ediyoruz [derler]. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: 'Bunun anlamı; Muhammed'in işinin tamamına ermemesinden ve devranın aleyhimize dönmesinden korkuyoruz demektir.' Bir rivayete göre ise: 'Zamanın kuraklık ve kıtlık gibi bir musibetle aleyhimize dönmesinden ve bize zahire ve borç vermemelerinden korkuyoruz' anlamındadır. {فَعَسَى اللَّهُ أَنْ يَأْتِيَ بِالْفَتْحِ} "Umulur ki Allah, bir fetih getirir". Katâde ve Mukâtil şöyle demişlerdir: 'Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in kendisine muhalefet edenlere karşı muzaffer kılınması şeklinde kesin bir hüküm getirmesidir.' el-Kelbî ve es-Süddî: 'Mekke'nin fethidir' demişlerdir. ed-Dahhâk: 'Hayber ve Fedek gibi Yahudi köylerinin fethidir' demiştir. {أَوْ أَمْرٍ مِنْ عِنْدِهِ} "Veya kendi katından bir emir [getirir]". Bunun Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in davasının tamamlanması olduğu söylenmiştir; onlara bir azap olduğu da söylenmiştir; Benî Nadîr'in sürgün edilmesi olduğu da söylenmiştir. {فَيُصْبِحُوا} "Böylece olurlar", yani bu münafıklar olurlar; {عَلَى مَا أَسَرُّوا فِي أَنْفُسِهِمْ} "içlerinde gizledikleri şeyden dolayı", yani Yahudileri dost edinmekten ve onlara gizlice haber taşımaktan ötürü, {نَادِمِينَ} "pişman [olurlar]."

{وَيَقُولُ الَّذِينَ آمَنُوا أَهَؤُلَاءِ الَّذِينَ أَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمَانِهِمْ إِنَّهُمْ لَمَعَكُمْ حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ فَأَصْبَحُوا خَاسِرِينَ (٥٣) يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا مَنْ يَرْتَدَّ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ فَسَوْفَ يَأْتِي اللَّهُ بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ أَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ أَعِزَّةٍ عَلَى الْكَافِرِينَ يُجَاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلَا يَخَافُونَ لَوْمَةَ لَائِمٍ ذَلِكَ فَضْلُ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ (٥٤) }

{وَيَقُولُ الَّذِينَ آمَنُوا أَهَؤُلَاءِ الَّذِينَ أَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمَانِهِمْ إِنَّهُمْ لَمَعَكُمْ حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ فَأَصْبَحُوا خَاسِرِينَ (٥٣) يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا مَنْ يَرْتَدَّ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ فَسَوْفَ يَأْتِي اللَّهُ بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ أَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ أَعِزَّةٍ عَلَى الْكَافِرِينَ يُجَاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلَا يَخَافُونَ لَوْمَةَ لَائِمٍ ذَلِكَ فَضْلُ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ (٥٤) } "İman edenler: 'Sizinle beraber olduklarına dair var güçleriyle Allah'a yemin edenler bunlar mıydı?' derler. Onların amelleri boşa gitmiştir ve hüsrana uğrayanlar olmuşlardır. (53) Ey iman edenler! Sizden kim dininden dönerse, bilsin ki Allah öyle bir topluluk getirecektir ki O onları sever, onlar da O'nu severler; müminlere karşı alçak gönüllü, kâfirlere karşı onurlu ve zorludurlar; Allah yolunda cihad ederler ve kınayanın kınamasından korkmazlar. İşte bu, Allah'ın dilediğine verdiği lütfudur. Allah lütfu geniş olandır, her şeyi bilendir. (54)"

{وَ} حِينَئِذٍ، {َيَقُولُ الَّذِينَ آمَنُوا} [قَرَأَ أَهْلُ الْكُوفَةِ: "وَيَقُولُ" بِالْوَاوِ وَالرَّفْعِ] وَقَرَأَ أَهْلُ

{وَ} [Ve] işte o vakit, {يَقُولُ الَّذِينَ آمَنُوا} “İman edenler derler ki” [Kûfe ehli, vâv harfiyle ve merfû olarak 've yekûlü' şeklinde okumuştur] ve ... ehli ise

الْبَصْرَةِ بِالْوَاوِ وَنَصْبِ اللَّامِ عَطْفًا عَلَى {أَنْ يَأْتِيَ} أَيْ: وَعَسَى أَنْ يَقُولَ الَّذِينَ آمَنُوا، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِحَذْفِ الْوَاوِ وَرَفْعِ اللَّامِ، وَكَذَلِكَ هُوَ فِي مَصَاحِفِ أَهْلِ [الْعَالِيَةِ] (١) اسْتِغْنَاءً عَنْ حَرْفِ الْعَطْفِ بِمُلَابَسَةِ هَذِهِ الْآيَةِ بِمَا قَبْلَهَا، يَعْنِي يَقُولُ الَّذِينَ آمَنُوا فِي وَقْتِ إِظْهَارِ اللَّهِ تَعَالَى نِفَاقَ الْمُنَافِقِينَ، {أَهَؤُلَاءِ الَّذِينَ أَقْسَمُوا بِاللَّهِ} حَلَفُوا بِاللَّهِ، {جَهْدَ أَيْمَانِهِمْ} أَيْ: حَلَفُوا بِأَغْلَظِ الْأَيْمَانِ، {إِنَّهُمْ لَمَعَكُمْ} أَيْ: إِنَّهُمْ مُؤْمِنُونَ، يُرِيدُ: أَنَّ الْمُؤْمِنِينَ حِينَئِذٍ يَتَعَجَّبُونَ مِنْ كَذِبِهِمْ وَحَلِفِهِمْ بِالْبَاطِلِ. قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: {حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ} بَطَلَ كُلُّ خَيْرٍ عَمِلُوهُ، {فَأَصْبَحُوا خَاسِرِينَ} خَسِرُوا الدُّنْيَا بِافْتِضَاحِهِمْ، وَالْآخِرَةَ بِالْعَذَابِ وَفَوَاتِ الثَّوَابِ.

vâv ile ve lâm'ın nasbıyla, {أَنْ يَأْتِيَ} kelimesine atfederek 've asâ en yekûle'l-lezîne âmenû' (iman edenlerin söylemesi de umulur) manasında okumuştur. Diğer kıraat imamları ise vâv harfini hazfederek ve lâm'ın ref'iyle okumuşlardır. Bu ayetin öncesiyle olan irtibatı sebebiyle atıf harfine ihtiyaç duyulmayarak [Hicaz/Âliye] (١) ehlinin mushaflarında da böyledir. Yani Allah Teâlâ münafıkların nifakını açığa çıkardığı vakit müminler şöyle derler: {أَهَؤُلَاءِ الَّذِينَ أَقْسَمُوا بِاللَّهِ} "Allah'a yemin edenler bunlar mıydı?", Allah adına ant içenler, {جَهْدَ أَيْمَانِهِمْ} "bütün güçleriyle yemin ederek", yani en ağır yeminlerle ant içerek, {إِنَّهُمْ لَمَعَكُمْ} "'Şüphesiz onlar sizinle beraberdir' diye", yani 'Bizler de müminleriz' diye? Bununla şunu kastetmektedir: Müminler o vakit onların yalanlarına ve bâtıl yere yemin etmelerine şaşarlar. Allah Teâlâ şöyle buyurur: {حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ} "Amelleri boşa gitmiştir", işledikleri her hayır batıl olmuştur, {فَأَصْبَحُوا خَاسِرِينَ} "ve hüsrana uğrayanlar olmuşlardır"; rezil rüsva olmaları sebebiyle dünyayı, azaba uğrayıp sevaptan mahrum kalmaları sebebiyle de ahireti kaybetmişlerdir.

قَوْلُهُ ﷿: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا مَنْ يَرْتَدَّ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ فَسَوْفَ يَأْتِي اللَّهُ بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ} قَرَأَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ وَالشَّامِ "يَرْتَدِدْ" بِدَالَيْنِ عَلَى إِظْهَارِ التَّضْعِيفِ "عَنْ دِينِهِ" فَيَرْجِعُ إِلَى الْكُفْرِ.

Aziz ve Celil olan Allah'ın: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا مَنْ يَرْتَدَّ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ فَسَوْفَ يَأْتِي اللَّهُ بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ} "Ey iman edenler! Sizden kim dininden dönerse, bilsin ki Allah öyle bir topluluk getirecektir ki O onları sever, onlar da O'nu severler" sözü hakkında Medine ve Şam ehli, şeddenin çözülüşünü izhar ederek iki dâl ile 'yertedid' (يَرْتَدِدْ) şeklinde okumuşlardır. 'Dininden döner' yani küfre geri döner.

قَالَ الْحَسَنُ: عَلِمَ اللَّهُ ﵎ أَنَّ قَوْمًا يَرْجِعُونَ عَنِ الْإِسْلَامِ بَعْدَ مَوْتِ نَبِيِّهِمْ ﷺ فَأَخْبَرَ أَنَّهُ سَيَأْتِي بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمُ اللَّهُ وَيُحِبُّونَهُ.

el-Hasan şöyle demiştir: 'Allah azze ve celle, peygamberleri sallallâhu aleyhi ve sellem'in vefatından sonra bir topluluğun İslâm'dan döneceğini bildi ve Allah'ın kendilerini sevdiği, kendilerinin de O'nu sevdiği bir kavmi getireceğini haber verdi.'

وَاخْتَلَفُوا فِي أُولَئِكَ الْقَوْمِ مَنْ هُمْ؟ قَالَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ ﵁ وَالْحَسَنُ وَقَتَادَةُ: هُمْ أَبُو بَكْرٍ وَأَصْحَابُهُ الَّذِينَ قَاتَلُوا أهل الردة ومانعي الزَّكَاةِ (٢) وَذَلِكَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ لَمَّا قُبِضَ ارْتَدَّ عَامَّةُ الْعَرَبِ إِلَّا أَهْلَ مَكَّةَ وَالْمَدِينَةِ وَالْبَحْرَيْنِ مِنْ عَبْدِ الْقَيْسِ، وَمَنَعَ بَعْضُهُمُ الزَّكَاةَ، وَهُمْ أَبُو بَكْرٍ ﵁ بِقِتَالِهِمْ فَكَرِهَ ذَلِكَ أَصْحَابُ النَّبِيِّ ﷺ، وَقَالَ عُمَرُ ﵁: كَيْفَ نُقَاتِلُ النَّاسَ وَقَدْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "أُمِرْتُ أَنْ أُقَاتِلَ النَّاسَ حَتَّى يَقُولُوا لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ فَمَنْ قَالَهَا فَقَدْ عَصَمَ مِنِّي مَالَهُ وَنَفْسَهُ إِلَّا بِحَقِّهِ وَحِسَابُهُ عَلَى اللَّهِ ﷿؟ " فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ: وَاللَّهِ لَأُقَاتِلَنَّ مَنْ فَرَّقَ بَيْنَ الصَّلَاةِ وَالزَّكَاةِ، فَإِنَّ الزَّكَاةَ حَقُّ الْمَالِ، وَاللَّهِ لَوْ مَنَعُونِي [عَنَاقًا] (٣) كَانُوا يُؤَدُّونَهَا إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ لَقَاتَلْتُهُمْ عَلَى مَنْعِهَا" (٤) .

Bu topluluğun kimler olduğu konusunda ihtilaf ettiler. Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh, el-Hasan ve Katâde şöyle demişlerdir: 'Onlar, Ebû Bekir ve dinden dönenlerle (mürtedlerle) ve zekât vermeyenlerle savaşan arkadaşlarıdır.' (٢) Şöyle ki, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem vefat ettiğinde Mekke, Medine ve Abdülkays kabilesinden Bahreyn halkı müstesna, Arapların geneli dinden döndü; bir kısmı da zekâtı vermekten imtina etti. Ebû Bekir radıyallâhu anh onlarla savaşmaya niyetlendi; ancak Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in sahabileri bunu hoş karşılamadılar. Ömer radıyallâhu anh: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "İnsanlarla 'Lâ ilâhe illallâh' deyinceye kadar savaşmakla emrolundum. Kim bunu söylerse, dinin hakkı müstesna malını ve canını benden korumuş olur; hesabı ise Aziz ve Celil olan Allah'a aittir" buyurmuşken insanlarla nasıl savaşırız?' dedi. Bunun üzerine Ebû Bekir: 'Vallahi, namaz ile zekâtın arasını ayıranla mutlaka savaşırım! Çünkü zekât, malın hakkıdır. Vallahi, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e vermekte oldukları [bir oğlağı] (٣) bana vermekten kaçınırlarsa, bunu vermedikleri için onlarla mutlaka savaşırım!' dedi. (٤)

قَالَ أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ ﵁: كَرِهَتِ الصَّحَابَةُ قِتَالَ مَانِعِي الزَّكَاةِ وَقَالُوا: أَهْلُ الْقِبْلَةِ، فَتَقَلَّدَ أَبُو بَكْرٍ سَيْفَهُ وَخَرَجَ وَحْدَهُ، فَلَمْ يَجِدُوا بُدًّا مِنَ الْخُرُوجِ عَلَى أَثَرِهِ.

Enes b. Mâlik radıyallâhu anh şöyle demiştir: "Sahâbe, zekâtı vermeyenlerle savaşmayı hoş görmeyip: '[Onlar] kıble ehlidir' dediler. Bunun üzerine Ebû Bekir kılıcını kuşandı ve tek başına çıktı; onlar da onun peşinden çıkmaktan başka çare bulamadılar."

قَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ: كَرِهْنَا ذَلِكَ فِي الِابْتِدَاءِ ثُمَّ حَمِدْنَاهُ عَلَيْهِ فِي الِانْتِهَاءِ.

İbn Mes'ûd şöyle demiştir: 'Başlangıçta bu durumu hoş görmemiştik; fakat sonunda bundan dolayı Allah'a hamdettik.'

قَالَ أَبُو بَكْرِ بْنُ عَيَّاشٍ: سَمِعْتُ أَبَا حُصَيْنٍ يَقُولُ: مَا وُلِدَ بَعْدَ النَّبِيِّينَ مَوْلُودٌ أَفْضَلُ مِنْ أَبِي بَكْرٍ ﵁، لَقَدْ قَامَ مَقَامَ نَبِيٍّ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ فِي قِتَالِ أَهْلِ الرِّدَّةِ.

Ebû Bekir b. Ayyâş şöyle demiştir: Ebû Husayn'ın şöyle dediğini işittim: 'Peygamberlerden sonra Ebû Bekir radıyallâhu anh'tan daha faziletli bir kimse doğmamıştır; o, irtidat ehline karşı savaşta peygamberlerden bir peygamberin makamında durmuştur.'

وَكَانَ قَدِ ارْتَدَّ فِي حَيَاةِ النَّبِيِّ ﷺ ثَلَاثُ فِرَقٍ:

Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in hayatta olduğu dönemde üç fırka dinden dönmüştü:

مِنْهُمْ [بَنُو مَذْحِجٍ] (١) وَرَئِيسُهُمْ ذُو الْخِمَارِ، عَبْهَلَةُ بْنُ كَعْبٍ، الْعَنْسِيُّ، وَيُلَقَّبُ بِالْأَسْوَدِ، وَكَانَ كَاهِنًا مُشَعْبِذًا فَتَنَبَّأَ بِالْيَمَنِ وَاسْتَوْلَى عَلَى بِلَادِهَا، فَكَتَبَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ إِلَى مُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ وَمَنْ مَعَهُ مِنَ الْمُسْلِمِينَ، وَأَمَرَهُمْ أَنْ يَحُثُّوا النَّاسَ عَلَى التَّمَسُّكِ بِدِينِهِمْ، وَعَلَى النُّهُوضِ إِلَى حَرْبِ الْأَسْوَدِ، فَقَتَلَهُ فَيْرُوزُ الدَّيْلَمِيُّ عَلَى فِرَاشِهِ، قَالَ ابْنُ عُمَرَ ﵁ فَأَتَى الْخَبَرُ النَّبِيَّ ﷺ مِنَ السَّمَاءِ اللَّيْلَةَ الَّتِي قُتِلَ فِيهَا، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "قُتِلَ الْأَسْوَدُ الْبَارِحَةَ قَتْلَهُ رَجُلٌ مُبَارَكٌ"، قِيلَ: وَمَنْ هُوَ؟ قال: "فيروز، [فازفيروز] (٢) فَبَشَّرَّ النَّبِيُّ ﷺ أَصْحَابَهُ بِهَلَاكِ الْأَسْوَدِ، وَقُبِضَ ﷺ مِنَ الْغَدِ؛ وَأَتَى [خَبَرُ] (٣) مَقْتَلِ الْعَنْسِيِّ الْمَدِينَةَ فِي آخِرِ شَهْرِ رَبِيعٍ الْأَوَّلِ بَعْدَمَا خَرَجَ أُسَامَةُ وَكَانَ ذَلِكَ أَوَّلَ فَتْحٍ جَاءَ أَبَا بَكْرٍ ﵁ (٤) .

Onlardan biri [Mezhic oğulları] (١) ve onların lideri el-Esved lakaplı Zü'l-Hımâr Abhele b. Ka'b el-Ansî idi. O bir kâhin ve gözbağcıydı; Yemen'de peygamberlik iddia etti ve oradaki beldelere hâkim oldu. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Muâz b. Cebel'e ve beraberindeki Müslümanlara mektup yazarak insanları dinlerine sımsıkı sarılmaya ve el-Esved ile savaşa kalkışmaya teşvik etmelerini emretti. Sonunda Feyrûz ed-Deylemî onu yatağında öldürdü. İbn Ömer radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: Öldürüldüğü gece Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e semadan haber geldi ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Dün gece el-Esved öldürüldü; onu mübarek bir adam öldürdü' buyurdu. 'O kimdir?' denilince; 'Feyrûz'dur, [Feyrûz kazandı]' (٢) buyurdu. Böylece Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ashabına el-Esved'in helak oluşunu müjdeledi ve ertesi gün sallallâhu aleyhi ve sellem vefat etti. el-Ansî'nin öldürüldüğü [haberi] (٣), Üsâme ordusunun yola çıkmasından sonra Rebîülevvel ayının sonunda Medine'ye ulaştı; bu da Ebû Bekir radıyallâhu anh'a gelen ilk fetih [haberi] oldu. (٤)

وَالْفِرْقَةُ الثَّانِيَةُ: بَنُو حَنِيفَةَ بِالْيَمَامَةِ، وَرَئِيسُهُمْ مُسَيْلِمَةُ الْكَذَّابُ، [وَاسْمُهُ ثُمَامَةُ بْنُ قَيْسٍ] وَكَانَ قَدْ تَنَبَّأَ فِي حَيَاةِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فِي آخِرِ سَنَةِ عَشْرٍ، وَزَعَمَ أَنَّهُ أُشْرِكَ مَعَ مُحَمَّدٍ ﷺ فِي النُّبُوَّةِ، وَكَتَبَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ مِنْ مُسَيْلِمَةَ رَسُولِ اللَّهِ إِلَى مُحَمَّدٍ رَسُولِ اللَّهِ، أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّ الْأَرْضَ نِصْفُهَا لِي وَنِصْفُهَا لَكَ، وَبَعَثَ [بِذَلِكَ] إِلَيْهِ مَعَ رَجُلَيْنِ مِنْ أَصْحَابِهِ، فَقَالَ لَهُمَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: [أَتَشْهَدَانِ أَنَّ مُسَيْلِمَةَ رَسُولُ اللَّهِ؟ قَالَا نَعَمْ. قَالَ النَّبِيُّ ﷺ] "لَوْلَا أَنَّ الرُّسُلَ لَا تُقْتَلُ لَضَرَبْتُ أَعْنَاقَكُمَا"، ثُمَّ أَجَابَ: "مِنْ مُحَمَّدٍ رَسُولِ اللَّهِ إِلَى مُسَيْلِمَةَ الْكَذَّابِ، أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّ الأرض لله يروثها مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ، وَالْعَاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ"، وَمَرِضَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَتُوُفِّيَ، فَبَعَثَ أَبُو بَكْرٍ خَالِدَ بْنَ الْوَلِيدِ إِلَى مُسَيْلِمَةَ الْكَذَّابِ فِي جَيْشٍ كَثِيرٍ حَتَّى أَهْلَكَهُ اللَّهُ عَلَى يَدَيْ وَحْشِيٍّ، غُلَامِ مُطَعِمِ بْنِ عَدِيٍّ الَّذِي قَتَلَ حَمْزَةَ بْنَ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ، بَعْدَ حَرْبٍ شَدِيدٍ، وَكَانَ وَحْشِيٌّ يَقُولُ: قَتَلْتُ خَيْرَ النَّاسِ فِي الْجَاهِلِيَّةِ وَشَرَّ النَّاسِ فِي الْإِسْلَامِ .

İkinci fırka: Yemâme'deki Hanîfe oğulları ve onların lideri Müseylimetü'l-Kezzâb idi. [Adı Sümâme b. Kays idi.] O, hicretin onuncu yılının sonunda Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem hayatta iken peygamberlik iddia etmiş ve peygamberlik konusunda Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem ile ortak kılındığını öne sürmüştü. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e mektup yazarak: 'Allah'ın Resûlü Müseylime'den Allah'ın Resûlü Muhammed'e. İmdi, muhakkak ki yeryüzünün yarısı benim, yarısı da senindir' demiş ve ashâbından iki adamla [bu mektubu] ona göndermişti. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem o iki adama: [«Müseylime'nin Allah'ın resûlü olduğuna şehadet ediyor musunuz?» diye sordu. Onlar: 'Evet' dediler. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem:] «Şayet elçilerin öldürülmeyeceği [kuralı] olmasaydı boyunlarınızı vururdum» buyurdu. Sonra ona şöyle cevap verdi: «Allah'ın Resûlü Muhammed'den Müseylimetü'l-Kezzâb'a. İmdi, muhakkak ki { الْأَرْضَ لِلَّهِ يُورِثُهَا مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ وَالْعَاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ } “Yeryüzü Allah'ındır. Kullarından dilediğini ona vâris kılar. Güzel akıbet ise muttakilerindir.”» Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem hastalanıp vefat edince Ebû Bekir, Müseylimetü'l-Kezzâb'a karşı kalabalık bir ordu içerisinde Hâlid b. el-Velîd'i gönderdi. Nihayet çetin bir savaştan sonra Hamza b. Abdilmuttalib'i katletmiş olan Mut'ım b. Adiyy'in kölesi Vahşî'nin eliyle Allah onu helak etti. Vahşî şöyle derdi: 'Câhiliye döneminde insanların en hayırlısını, İslâm döneminde ise insanların en şerlisini öldürdüm.'

وَالْفِرْقَةُ الثَّالِثَةُ: بَنُو أَسَدٍ، وَرَئِيسُهُمْ طُلَيْحَةُ بْنُ خُوَيْلِدِ بْنِ الْوَلِيدِ، وَكَانَ طُلَيْحَةُ آخِرَ مَنِ ارْتَدَّ، وَادَّعَى النُّبُوَّةَ فِي حَيَاةِ النَّبِيِّ ﷺ، وَأَوَّلَ مَنْ قُوتِلَ بَعْدَ وَفَاةِ النَّبِيِّ ﷺ من أهل ١٠٨/ب الرِّدَّةِ، فَبَعَثَ أَبُو بَكْرٍ خَالِدَ بْنَ الْوَلِيدِ إِلَيْهِ، فَهَزَمَهُمْ خَالِدٌ بَعْدَ قِتَالٍ شَدِيدٍ، وَأَفْلَتَ طُلَيْحَةُ فَمَرَّ عَلَى وَجْهِهِ هَارِبًا نَحْوَ الشَّامِ، ثُمَّ إِنَّهُ أَسْلَمَ بَعْدَ ذَلِكَ وَحَسُنَ إِسْلَامُهُ (١) .

Üçüncü fırka: Esed oğulları ve onların lideri Tuleyha b. Huveylid b. el-Velîd idi. Tuleyha, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in sağlığında dinden dönüp peygamberlik iddia edenlerin sonuncusu, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in vefatından sonra ise dinden dönenlerden kendisiyle ilk savaşılan kişi idi. Ebû Bekir ona karşı Hâlid b. el-Velîd'i gönderdi. Hâlid çetin bir savaştan sonra onları hezimete uğrattı. Tuleyha ise kurtulup kaçarak Şam tarafına gitti. Daha sonra İslâm'a girdi ve Müslümanlığı güzelleşti. (١)

وَارْتَدَّ بَعْدَ وَفَاةِ النَّبِيِّ ﷺ [فِي خِلَافَةِ أَبِي بَكْرٍ ﵁] (٢) خَلْقٌ كَثِيرٌ، حَتَّى كَفَى اللَّهُ الْمُسْلِمِينَ أَمْرَهُمْ وَنَصَرَ دِينَهُ عَلَى يَدَيْ أَبِي بَكْرٍ ﵁ (٣) .

Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in vefatından sonra [Ebû Bekir radıyallâhu anh'ın halifeliğinde] (٢) pek çok insan dinden döndü; nihayet Allah Ebû Bekir radıyallâhu anh'ın eliyle Müslümanları onların şerrinden korudu ve dinine yardım etti. (٣)

قَالَتْ عَائِشَةُ: "تُوُفِّيَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَارْتَدَّتِ الْعَرَبُ وَاشْرَأَبَّ النِّفَاقُ، وَنَزَلَ بِأَبِي بَكْرٍ مَا لَوْ نَزَلَ بِالْجِبَالِ الرَّاسِيَاتِ لَهَاضَهَا" (٤) .

Âişe şöyle demiştir: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem vefat ettiğinde Araplar irtidat etti, nifak baş gösterdi ve Ebû Bekir'in başına öyle ağır bir yük bindi ki sabit dağların başına inseydi onları un ufak ederdi.' (٤)

وَقَالَ قَوْمٌ: الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: {فَسَوْفَ يَأْتِي اللَّهُ بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ} هَمُ الْأَشْعَرِيُّونَ، رُوِيَ عَنْ عِيَاضِ بْنِ غَنْمٍ الْأَشْعَرِيِّ قَالَ: لَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ: {فَسَوْفَ يَأْتِي اللَّهُ بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ} قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "هُمْ قَوْمُ هَذَا، وَأَشَارَ إِلَى أَبِي مُوسَى الْأَشْعَرِيِّ" (٥) وَكَانُوا مِنَ الْيَمَنِ.

Bir grup da: {فَسَوْفَ يَأْتِي اللَّهُ بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ} "Bilsin ki Allah öyle bir topluluk getirecektir ki O onları sever, onlar da O'nu severler" ayetiyle kastedilenlerin Eş'arîler olduğunu söylemiştir. İyâz b. Ganm el-Eş'arî'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: {فَسَوْفَ يَأْتِي اللَّهُ بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ} "Bilsin ki Allah öyle bir topluluk getirecektir ki O onları sever, onlar da O'nu severler" ayeti nazil olunca Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Onlar şunun kavmidir' buyurdu ve Ebû Mûsâ el-Eş'arî'ye işaret etti. (٥) Onlar ise Yemenli idiler.

أَخْبَرَنَا أَبُو عَبْدِ اللَّهِ مُحَمَّدُ بْنُ الْفَضْلِ الْخِرَقِيُّ أَنَا أَبُو الْحَسَنِ الطَّيْسَفُونِيُّ أَنَا أَبُو عَبْدِ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ الْجَوْهَرِيُّ أَنَا أَحْمَدُ بْنُ [عَلِيِّ الْكُشْمِيهَنِيُّ، حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ] (٦) حُجْرٍ أَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ جَعْفَرٍ أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَمْرِو بْنِ عَلْقَمَةَ عَنْ أَبِي سَلَمَةَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ﵁ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: "أَتَاكُمْ أَهْلُ الْيَمَنِ هُمْ أَضْعَفُ قُلُوبًا وَأَرَقَّ أَفْئِدَةً، الْإِيمَانُ يَمَانٌ وَالْحِكْمَةُ يَمَانِيَّةٌ" (٧)

Bize Ebû Abdillâh Muhammed b. el-Fadl el-Hırakî bildirdi, bize Ebü'l-Hasan et-Taysefûnî bildirdi, bize Ebû Abdillâh b. Ömer el-Cevherî bildirdi, bize Ahmed b. [Ali el-Kuşmîhenî bildirdi, bize Ali b.] (٦) Hucr rivayet etti, bize İsmâîl b. Ca'fer bildirdi, bize Muhammed b. Amr b. Alkame, Ebû Seleme'den, o da Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'tan bildirdi ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: 'Size Yemen ehli geldi; onların kalpleri daha ince, gönülleri daha yumuşaktır. İman Yemenlidir, hikmet de Yemenlidir.' (٧)

وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: هُمْ أَحْيَاءٌ مِنَ الْيَمَنِ أَلْفَانِ مِنَ النَّخَعِ وَخَمْسَةُ آلَافٍ مِنْ كِنْدَةَ وَبَجِيلَةَ، وَثَلَاثَةُ آلَافٍ مِنْ أَفْيَاءِ النَّاسِ، فَجَاهَدُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ يَوْمَ الْقَادِسِيَّةِ فِي أَيَّامِ عُمَرَ ﵁.

Kelbî ise şöyle demiştir: Onlar Yemen kabileleridir; iki bini Neha' kabilesinden, beş bini Kinde ve Becîle'den, üç bini de çeşitli insan topluluklarındandır. [Bunlar] Ömer radıyallâhu anh'ın devrinde Kâdisiye günü Allah yolunda cihad etmişlerdir.

قَوْلُهُ ﷿: {أَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ} يَعْنِي: أَرِقَّاءَ رُحَمَاءَ، لِقَوْلِهِ ﷿: "وَاخْفِضْ لَهُمَا جَنَاحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ"، وَلَمْ يُرِدْ بِهِ الْهَوَانَ، بَلْ أَرَادَ بِهِ أَنَّ جَانِبَهُمْ لَيِّنٌ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ، وَقِيلَ: هُوَ مِنَ الذُّلِّ مِنْ قَوْلِهِمْ دَابَّةٌ ذَلُولٌ، يَعْنِي أَنَّهُمْ مُتَوَاضِعُونَ كَمَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: "وَعِبَادُ الرَّحْمَنِ الَّذِينَ يَمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ هَوْنًا"، {أَعِزَّةٍ عَلَى الْكَافِرِينَ} أَيْ: أَشِدَّاءَ غِلَاظٍ عَلَى الْكُفَّارِ يُعَادُونَهُمْ وَيُغَالِبُونَهُمْ، مِنْ قَوْلِهِمْ: عَزَّهُ أَيْ غَلَبَهُ، قَالَ عَطَاءٌ: أَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ: كَالْوَلَدِ لِوَالِدِهِ وَالْعَبْدِ لِسَيِّدِهِ، أَعِزَّةٍ عَلَى الْكَافِرِينَ: كَالسَّبُعِ عَلَى فَرِيسَتِهِ، نَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: "أَشِدَّاءُ عَلَى الْكُفَّارِ رُحَمَاءُ بَيْنَهُمْ". {يُجَاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلَا يَخَافُونَ لَوْمَةَ لَائِمٍ} يَعْنِي: لَا يَخَافُونَ فِي اللَّهِ لَوْمَ النَّاسِ، وَذَلِكَ أَنَّ الْمُنَافِقِينَ كَانُوا يُرَاقِبُونَ الْكُفَّارَ وَيَخَافُونَ لَوْمَهُمْ، وَرُوِّينَا عَنْ عُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ قَالَ: "بَايَعْنَا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ عَلَى السَّمْعِ وَالطَّاعَةِ وَأَنْ نَقُومَ أَوْ نَقُولَ بِالْحَقِّ حَيْثُمَا كُنَّا لَا نَخَافُ فِي اللَّهِ لَوْمَةَ لَائِمٍ" (١) .

Aziz ve Celil olan Allah'ın: {أَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ} "Müminlere karşı alçak gönüllü" sözü, şefkatli ve merhametli demektir; nitekim Aziz ve Celil olan O'nun: 'Onlara merhametten tevazu kanatlarını ger' buyruğunda olduğu gibidir. Bununla zillet ve düşüklük kastedilmemiştir; bilakis müminlere karşı yumuşak huylu oldukları kastedilmiştir. Bunun 'uysal binek hayvanı' (dâbbetün zelûl) ifadesindeki tezellülden geldiği, yani Allah Teâlâ'nın: 'Rahmân'ın kulları yeryüzünde tevazu ile yürürler' buyurduğu gibi mütevazı kimseler oldukları da söylenmiştir. {أَعِزَّةٍ عَلَى الْكَافِرِينَ} "Kâfirlere karşı onurlu ve zorlu", yani kâfirlere karşı çetin ve serttirler; onlara düşmanlık eder ve üstün gelirler. Bu da bir kimsenin 'ona üstün geldi' anlamındaki 'azzehû' (عَزَّهُ) sözünden gelir. Atâ şöyle demiştir: 'Müminlere karşı alçak gönüllüdürler: Evladın babasına, kölenin efendisine olduğu gibi. Kâfirlere karşı onurlu ve zorludurlar: Yırtıcı hayvanın avına karşı olduğu gibi.' Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın: 'Kâfirlere karşı çetin, kendi aralarında ise merhametlidirler' buyruğudur. {يُجَاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلَا يَخَافُونَ لَوْمَةَ لَائِمٍ} "Allah yolunda cihad ederler ve kınayanın kınamasından korkmazlar", yani Allah uğrunda insanların kınamasından korkmazlar. Zira münafıklar kâfirleri gözetir ve onların kınamasından korkarlardı. Ubâde b. es-Sâmit'ten bize şöyle rivayet edildi: 'Biz Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e dinleyip itaat etmek ve nerede olursak olalım Allah uğrunda hiçbir kınayanın kınamasından korkmaksızın hakkı ayağa kaldırmak veya hakkı söylemek üzere biat ettik.' (١)

{ذَلِكَ فَضْلُ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشَاءُ} أَيْ مَحَبَّتُهُمْ لِلَّهِ وَلِينُ جَانِبِهِمْ لِلْمُسْلِمِينَ، وَشِدَّتُهُمْ عَلَى الْكَافِرِينَ، مِنْ فَضْلِ اللَّهِ عَلَيْهِمْ، {وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ}

{ذَلِكَ فَضْلُ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشَاءُ} "İşte bu, Allah'ın dilediğine verdiği lütfudur", yani onların Allah'a olan sevgileri, Müslümanlara karşı yumuşak huylulukları ve kâfirlere karşı çetin olmaları Allah'ın onlara bir lütfudur. {وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ} "Allah lütfu geniş olandır, her şeyi bilendir."

{إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ رَاكِعُونَ (٥٥) وَمَنْ يَتَوَلَّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا فَإِنَّ حِزْبَ اللَّهِ هُمُ الْغَالِبُونَ (٥٦) }

{إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ رَاكِعُونَ (٥٥) وَمَنْ يَتَوَلَّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا فَإِنَّ حِزْبَ اللَّهِ هُمُ الْغَالِبُونَ (٥٦) } "Sizin veliniz ancak Allah, O'nun Resûlü ve rükû ederek namazı dosdoğru kılan, zekâtı veren müminlerdir. (55) Kim Allah'ı, O'nun Resûlü'nü ve iman edenleri veli edinirse bilsin ki şüphesiz galip gelecek olanlar Allah'ın taraftarlarıdır. (56)"

{إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا} [رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ أَنَّهَا نَزَلَتْ فِي عُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ أُبَيِّ بْنِ سَلُولٍ حِينَ تَبَرَّأَ عُبَادَةُ مِنَ الْيَهُودِ، وَقَالَ: أَتَوَلَّى اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا، فَنَزَلَ فِيهِمْ مِنْ قَوْلِهِ: "يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى أَوْلِيَاءَ"، إِلَى قَوْلِهِ: "إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا" يَعْنِي عُبَادَةَ بْنَ الصَّامِتِ وَأَصْحَابَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ . وَقَالَ جَابِرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ: جَاءَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَلَامٍ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ قَوْمَنَا قُرَيْظَةُ وَالنَّضِيرُ قَدْ هَجَرُونَا وَفَارَقُونَا وَأَقْسَمُوا أَنْ لَا يُجَالِسُونَا، فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ، فَقَرَأَهَا عَلَيْهِ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ، فَقَالَ: "يَا رَسُولَ اللَّهِ رَضِينَا بِاللَّهِ وَبِرَسُولِهِ وَبِالْمُؤْمِنِينَ أَوْلِيَاءَ" . وَعَلَى هَذَا التَّأْوِيلِ أَرَادَ بِقَوْلِهِ: {وَهُمْ رَاكِعُونَ}

{إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا} “Sizin veliniz ancak Allah, O'nun Resûlü ve iman edenlerdir.” [İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ’dan rivayet edildiğine göre bu ayet, Ubâde b. es-Sâmit ve Abdullah b. Übey b. Selûl hakkında inmiştir. Ubâde Yahudilerden teberrî edip (ilişiğini kesip): “Ben Allah’ı, Resûlü’nü ve iman edenleri veli/dost ediniyorum” deyince onlar hakkında: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى أَوْلِيَاءَ} “Ey iman edenler! Yahudileri ve Hristiyanları dost edinmeyin” ayetinden {إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا} “Sizin veliniz ancak Allah, O'nun Resûlü ve iman edenlerdir” ayetine kadar olan kısım indi]; yani Ubâde b. es-Sâmit ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’in ashabı [kastedilmektedir]. Câbir b. Abdillâh ise şöyle demiştir: Abdullah b. Selâm, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’e gelip: “Ey Allah’ın Resûlü! Kavmimiz olan Kurayza ve Nadîr bizi terk etti, bizden ayrıldı ve bizimle oturup kalkmamaya yemin etti” dedi. Bunun üzerine bu ayet indi ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bunu ona okudu. O da: “Ey Allah’ın Resûlü! Veli olarak Allah’tan, Resûlü’nden ve müminlerden razı olduk” dedi. Bu yoruma göre O, {وَهُمْ رَاكِعُونَ} “onlar rükû edenlerdir” sözüyle...

صَلَاةَ التَّطَوُّعِ بِاللَّيْلِ وَالنَّهَارِ، قَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄.

gece ve gündüz kılınan nafile namazlardır. Bunu İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ söylemiştir.

وَقَالَ السُّدِّيُّ: قَوْلُهُ: "وَالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ رَاكِعُونَ"، أَرَادَ بِهِ عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ ﵁، مَرَّ بِهِ سَائِلٌ وَهُوَ رَاكِعٌ فِي الْمَسْجِدِ فَأَعْطَاهُ خاتمه (١) .

es-Süddî ise şöyle demiştir: O'nun: 'İman edenler, namazı dosdoğru kılanlar ve rükû ederlerken zekâtı verenlerdir' sözüyle Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh kastedilmiştir. O mescitte rükû hâlindeyken yanına bir dilenci uğramış, o da yüzüğünü ona vermiştir. (١)

وقال جوبير عَنِ الضَّحَّاكِ فِي قَوْلِهِ: {إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا} قَالَ: هُمُ الْمُؤْمِنُونَ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ، وَقَالَ أَبُو جَعْفَرٍ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيٍّ الْبَاقِرُ: {إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا} نَزَلَتْ فِي الْمُؤْمِنِينَ، فَقِيلَ لَهُ: إِنَّ أُنَاسًا يَقُولُونَ إِنَّهَا نَزَلَتْ فِي عَلِيٍّ ﵁، فَقَالَ: هُوَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ (٢) .

Cüveybir ed-Dahhâk'tan O'nun: {إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا} "Sizin veliniz ancak Allah, O'nun Resûlü ve iman edenlerdir" sözü hakkında şöyle dediğini aktarmıştır: 'Onlar birbirlerinin velisi olan müminlerdir.' Ebû Ca'fer Muhammed b. Ali el-Bâkır da: '{إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا} "Sizin veliniz ancak Allah, O'nun Resûlü ve iman edenlerdir" ayeti müminler hakkında nazil olmuştur' demiştir. Kendisine: 'Bazı insanlar bu ayetin Ali radıyallâhu anh hakkında indiğini söylüyorlar' denilince; 'O da müminlerdendir' demiştir. (٢)

{وَمَنْ يَتَوَلَّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا} يَعْنِي: يَتَوَلَّى الْقِيَامَ بِطَاعَةِ اللَّهِ وَنُصْرَةِ رَسُولِهِ وَالْمُؤْمِنِينَ، قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: يُرِيدُ الْمُهَاجِرِينَ وَالْأَنْصَارَ، {فَإِنَّ حِزْبَ اللَّهِ} يَعْنِي: أَنْصَارَ دِينِ اللَّهِ، {هُمُ الْغَالِبُونَ}

{وَمَنْ يَتَوَلَّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا} "Kim Allah'ı, O'nun Resûlü'nü ve iman edenleri veli edinirse", yani Allah'a itaati ve Resûlü'ne ve müminlere yardım etmeyi üstlenirse. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ: 'Muhacirleri ve Ensar'ı kastetmektedir' demiştir. {فَإِنَّ حِزْبَ اللَّهِ} "Bilsin ki şüphesiz Allah'ın taraftarları", yani Allah'ın dininin yardımcıları, {هُمُ الْغَالِبُونَ} "galip gelecek olanların ta kendileridir."

{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَكُمْ هُزُوًا وَلَعِبًا مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَالْكُفَّارَ أَوْلِيَاءَ وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (٥٧) }

{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَكُمْ هُزُوًا وَلَعِبًا مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَالْكُفَّارَ أَوْلِيَاءَ وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (٥٧) } “Ey iman edenler! Sizden önce kendilerine kitap verilenlerden dininizi alay ve eğlence edinenleri ve kâfirleri dost edinmeyin. Eğer mümin iseniz Allah'tan korkup sakının! (57)”

{وَإِذَا نَادَيْتُمْ إِلَى الصَّلَاةِ اتَّخَذُوهَا هُزُوًا وَلَعِبًا ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لَا يَعْقِلُونَ (٥٨) قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتَابِ هَلْ تَنْقِمُونَ مِنَّا إِلَّا أَنْ آمَنَّا بِاللَّهِ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْنَا وَمَا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلُ وَأَنَّ أَكْثَرَكُمْ فَاسِقُونَ (٥٩) }

{وَإِذَا نَادَيْتُمْ إِلَى الصَّلَاةِ اتَّخَذُوهَا هُزُوًا وَلَعِبًا ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لَا يَعْقِلُونَ (٥٨) قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتَابِ هَلْ تَنْقِمُونَ مِنَّا إِلَّا أَنْ آمَنَّا بِاللَّهِ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْنَا وَمَا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلُ وَأَنَّ أَكْثَرَكُمْ فَاسِقُونَ (٥٩) } "Namaza çağırdığınız zaman onu alay ve eğlenceye alırlar. Bu, onların akletmeyen bir topluluk olmalarındandır. (58) De ki: 'Ey Kitap ehli! Bizden sadece Allah'a, bize indirilene ve daha önce indirilene iman ettiğimiz için ve çoğunuzun fasık kimseler olmasından ötürü mü hoşlanmıyorsunuz / intikam alıyorsunuz?' (59)"

قَوْلُهُ ﷿: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَكُمْ هُزُوًا وَلَعِبًا} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ كَانَ رِفَاعَةُ بْنُ زَيْدِ بْنِ التَّابُوتِ وَسُوَيْدُ بْنُ الْحَارِثِ قَدْ أَظْهَرَا الْإِسْلَامَ، ثُمَّ نَافَقَا وَكَانَ رِجَالٌ مِنَ الْمُسْلِمِينَ يُوَادُّونَهُمَا، فَأَنْزَلَ اللَّهُ ﷿ هَذِهِ الْآيَةَ "يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَكُمْ هُزُوًا وَلَعِبًا"، بِإِظْهَارِ ذَلِكَ بِأَلْسِنَتِهِمْ قَوْلًا وَهُمْ مُسْتَبْطِنُونَ الْكُفْرَ، {مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِكُمْ} يَعْنِي: الْيَهُودَ، {وَالْكُفَّارَ} قَرَأَ أَهْلُ الْبَصْرَةِ وَالْكِسَائِيُّ "الْكُفَّارِ"، بِخَفْضِ الرَّاءِ، [يَعْنِي:

Aziz ve Celil olan Allah'ın: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَكُمْ هُزُوًا وَلَعِبًا} “Ey iman edenler! Dininizi alay ve eğlence edinenleri... dost edinmeyin” kavli hakkında İbn Abbâs [radıyallâhu anhümâ] şöyle demiştir: Rifâa b. Zeyd b. et-Tâbût ile Süveyd b. el-Hâris Müslüman olduklarını açığa vurmuş, ardından nifaka sapmışlardı. Müslümanlardan bazı adamlar ise onlara sevgi beslemeye devam ediyordu. Bunun üzerine Aziz ve Celil olan Allah bu ayeti indirdi: "Ey iman edenler! Dininizi alay ve eğlence edinenleri...", [yani] içlerinde küfrü gizledikleri halde bunu dilleriyle sözlü olarak açığa vuruyorlardı. {مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِكُمْ} “Sizden önce kendilerine kitap verilenlerden” yani Yahudileri [kastetmektedir]. {وَالْكُفَّارَ} “ve kâfirleri” ifadesini Basra ehli (Basralı kıraat âlimleri) ve Kisâî, râ harfinin cerri (esresi) ile "el-Küffâri" şeklinde [yani:

وَمِنَ الْكُفَّارِ] (١) وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِالنَّصْبِ، أَيْ: لَا تتخذوا الكفار، و {أَوْلِيَاءَ وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ}

'kâfirlerden olanları da' manasında] (١) okumuşlardır. Diğerleri ise nasb ile 've kâfirleri veli edinmeyin' manasında okumuşlardır; {أَوْلِيَاءَ وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ} "veliler [edinmeyin]! Eğer müminler iseniz Allah'tan sakının."

قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَإِذَا نَادَيْتُمْ إِلَى الصَّلَاةِ اتَّخَذُوهَا هُزُوًا وَلَعِبًا ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لَا يَعْقِلُونَ} قَالَ الْكَلْبِيُّ: كَانَ مُنَادِي رَسُولِ اللَّهِ ﷺ إِذَا نَادَى إِلَى الصَّلَاةِ وَقَامَ الْمُسْلِمُونَ إِلَيْهَا، قَالَتِ الْيَهُودُ: قَدْ قَامُوا لَا قَامُوا، وَصَلَّوْا لَا صَلَّوْا، عَلَى طَرِيقِ الِاسْتِهْزَاءِ، وَضَحِكُوا، فَأَنْزَلَ اللَّهُ ﷿ هَذِهِ الْآيَةَ (٢) .

Yüce Allah'ın: {وَإِذَا نَادَيْتُمْ إِلَى الصَّلَاةِ اتَّخَذُوهَا هُزُوًا وَلَعِبًا ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لَا يَعْقِلُونَ} "Namaza çağırdığınız zaman onu alay ve eğlenceye alırlar. Bu, onların akletmeyen bir topluluk olmalarındandır" sözü hakkında el-Kelbî şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in münadisi namaza çağırdığı ve Müslümanlar da namaza kalktığı zaman Yahudiler alay yollu ve gülerek: 'Kalktılar ama kalkmaz olaydılar, namaz kıldılar ama kılmaz olaydılar!' derlerdi. Bunun üzerine Aziz ve Celil olan Allah bu ayeti (٢) indirdi.

وَقَالَ السُّدِّيُّ: نَزَلَتْ فِي رَجُلٍ مِنَ النَّصَارَى بِالْمَدِينَةِ كَانَ إِذَا سَمِعَ الْمُؤَذِّنَ يَقُولُ: أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ، قَالَ: حُرِقَ الْكَاذِبُ، فَدَخَلَ خَادِمُهُ ذَاتَ لَيْلَةٍ بِنَارٍ [وَهُوَ وَأَهْلُهُ نِيَامٌ] (٣) فَتَطَايَرَتْ مِنْهَا شَرَارَةٌ فَاحْتَرَقَ الْبَيْتُ وَاحْتَرَقَ هُوَ وَأَهْلُهُ (٤) .

es-Süddî ise şöyle demiştir: Medine'deki Hristiyanlardan bir adam hakkında indi; o adam müezzinin 'Eşhedü enne Muhammeden Resûlullâh' dediğini duyduğunda: 'Yalancı yansın!' derdi. Bir gece hizmetçisi [o ve ailesi uyurken] (٣) içeriye ateşle girdi, ondan bir kıvılcım sıçradı da ev yandı; o da ailesiyle birlikte yandı. (٤)

وَقَالَ الْآخَرُونَ: إِنَّ الْكُفَّارَ لَمَّا سَمِعُوا الْأَذَانَ حَسَدُوا الْمُسْلِمِينَ فَدَخَلُوا عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، وَقَالُوا: يَا مُحَمَّدُ لِقَدْ أَبْدَعْتَ شَيْئًا لَمْ نَسْمَعْ بِهِ فِيمَا مَضَى مِنَ الْأُمَمِ فَإِنْ كُنْتَ تَدَّعِي النُّبُوَّةَ فَقَدْ خَالَفْتَ -فِيمَا أَحْدَثْتَ -الْأَنْبِيَاءَ قَبْلَكَ، وَلَوْ كَانَ فِيهِ خَيْرٌ لَكَانَ أَوْلَى النَّاسِ بِهِ الْأَنْبِيَاءُ، فَمِنْ أَيْنَ لَكَ صِيَاحٌ كَصِيَاحِ [الْعَنْزِ] (٥) ؟ فَمَا أَقْبَحَ مِنْ صَوْتٍ وَمَا أَسْمَجَ مِنْ أَمْرٍ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى هَذِهِ الْآيَةَ، وَنَزَّلَ "وَمَنْ أَحْسَنُ قَوْلًا مِمَّنْ دَعَا إِلَى اللَّهِ"، الْآيَةَ (٦) .

Diğerleri ise şöyle demiştir: Kâfirler ezanı işitince Müslümanları kıskandılar ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına girip: 'Ey Muhammed! Geçmiş ümmetlerde hiç işitmediğimiz bir şey uydurdun. Şayet peygamberlik iddia ediyorsan, bu ortaya çıkardığın şeyde senden önceki peygamberlere muhalefet ettin. Eğer bunda bir hayır olsaydı, buna peygamberler insanların en lâyığı olurdu. [Keçi] (٥) bağırması gibi bir bağırma sana nereden çıktı? Bu ne çirkin bir ses ve ne fena bir iştir!' dediler. Bunun üzerine Yüce Allah bu ayeti ve "Allah'a çağıran kimseden daha güzel sözlü kim olabilir?" ayetini indirdi (٦).

قَوْلُهُ ﷿: {قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتَابِ هَلْ تَنْقِمُونَ مِنَّا} الْآيَةَ. قَرَأَ الْكِسَائِيُّ: "هَلْ تَنْقِمُونَ"، بِإِدْغَامِ اللَّامِ فِي التَّاءِ، وَكَذَلِكَ يُدْغِمُ لَامَ هَلْ فِي التَّاءِ وَالثَّاءِ وَالنُّونِ، وَوَافَقَهُ حَمْزَةُ فِي التَّاءِ وَالثَّاءِ وَأَبُو عَمْرٍو فِي "هَلْ تَرَى" فِي مَوْضِعَيْنِ.

Aziz ve Celil olan Allah'ın: {قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتَابِ هَلْ تَنْقِمُونَ مِنَّا} "De ki: 'Ey Kitap ehli! Bizden hoşlanmamanız..." ayetidir. el-Kisâî 'lâm' harfini 'tâ' harfine idgam ederek "hel tenkımûne" (هَلْ تَنْقِمُونَ) şeklinde okumuştur. O, 'hel'in lâmını aynı şekilde 'tâ', 'sâ' ve 'nûn' harflerine de idgam eder. Hamza 'tâ' ve 'sâ'da, Ebû Amr ise iki yerdeki "hel terâ"da ona muvafakat etmiştir.

قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: أَتَى النَّبِيَّ ﷺ نَفَرٌ مِنَ الْيَهُودِ، أَبُو يَاسِرِ بْنُ أَخْطَبَ وَرَافِعُ بْنُ أَبِي رَافِعٍ وَغَيْرُهُمَا، فَسَأَلُوهُ عَمَّنْ يُؤْمِنُ بِهِ مِنَ الرُّسُلِ، فَقَالَ: أُومِنُ "بِاللَّهِ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْنَا وَمَا أُنْزِلَ إِلَى إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ" إِلَى قَوْلِهِ: "وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ"، فَلَمَّا ذَكَرَ عِيسَى ﵇ جَحَدُوا نُبُوَّتَهُ، وَقَالُوا: وَاللَّهِ مَا نَعْلَمُ أَهْلَ دِينٍ أَقَلَّ حَظًّا فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ مِنْكُمْ، وَلَا دِينًا شَرًّا مِنْ دِينِكُمْ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ هَذِهِ الْآيَةَ "قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتَابِ هَلْ تَنْقِمُونَ مِنَّا"

İbn Abbâs şöyle demiştir: Yahudilerden Ebû Yâsir b. Ahtab, Râfi' b. Ebî Râfi' ve başkalarından oluşan bir grup Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelerek, peygamberlerden kimlere iman ettiğini sordular. [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: "{بِاللَّهِ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْنَا وَمَا أُنْزِلَ إِلَى إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ} 'Allah'a, bize indirilene, İbrâhim'e ve İsmâil'e indirilene...' ayetinden {وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ} 've biz O'na teslim olmuş kimseleriz' sözüne kadar [okuyup]: '[Bunlara] iman ediyorum' buyurdu." Îsâ aleyhisselâm'ı zikredince onun peygamberliğini inkâr ettiler ve: 'Vallahi dünyada ve ahirette nasibi sizden daha az olan bir din ehli ve sizin dininizden daha kötü bir din bilmiyoruz!' dediler. Bunun üzerine Allah bu ayeti indirdi: {قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتَابِ هَلْ تَنْقِمُونَ مِنَّا} “De ki: 'Ey Kitap ehli! Bizden hoşlanmamanız...”

أَيْ: تَكْرَهُونَ مِنَّا، {إِلَّا أَنْ آمَنَّا بِاللَّهِ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْنَا وَمَا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلُ وَأَنَّ أَكْثَرَكُمْ فَاسِقُونَ} أَيْ: هَلْ تَكْرَهُونَ مِنَّا إِلَّا إِيمَانَنَا وَفِسْقَكُمْ، أَيْ: إِنَّمَا كَرِهْتُمْ إِيمَانَنَا وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ أَنَّا عَلَى حَقٍّ، لِأَنَّكُمْ فَسَقْتُمْ بِأَنْ أَقَمْتُمْ عَلَى دِينِكُمْ لِحُبِّ الرِّيَاسَةِ وَحُبِّ الْأَمْوَالِ.

Yani bizden nefret etmenizin sebebi; {إِلَّا أَنْ آمَنَّا بِاللَّهِ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْنَا وَمَا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلُ وَأَنَّ أَكْثَرَكُمْ فَاسِقُونَ} "sırf Allah'a, bize indirilene ve daha önce indirilene inanmamızdan ve sizin çoğunuzun fasık olmasından başka bir şey midir?" Yani: Bizden ancak bizim iman etmemizden ve sizin fasıklığınızdan ötürü mü nefret ediyorsunuz? Yani sizler, bizim hak üzere olduğumuzu bildiğiniz halde, makam sevgisi ve mal sevgisi yüzünden dininizde ısrar ederek fasıklığa saptığınız için bizim imanımızdan nefret ettiniz.

{قُلْ هَلْ أُنَبِّئُكُمْ بِشَرٍّ مِنْ ذَلِكَ مَثُوبَةً عِنْدَ اللَّهِ مَنْ لَعَنَهُ اللَّهُ وَغَضِبَ عَلَيْهِ وَجَعَلَ مِنْهُمُ الْقِرَدَةَ وَالْخَنَازِيرَ وَعَبَدَ الطَّاغُوتَ أُولَئِكَ شَرٌّ مَكَانًا وَأَضَلُّ عَنْ سَوَاءِ السَّبِيلِ (٦٠) وَإِذَا جَاءُوكُمْ قَالُوا آمَنَّا وَقَدْ دَخَلُوا بِالْكُفْرِ وَهُمْ قَدْ خَرَجُوا بِهِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا كَانُوا يَكْتُمُونَ (٦١) وَتَرَى كَثِيرًا مِنْهُمْ يُسَارِعُونَ فِي الْإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ وَأَكْلِهِمُ السُّحْتَ لَبِئْسَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ (٦٢) لَوْلَا يَنْهَاهُمُ الرَّبَّانِيُّونَ وَالْأَحْبَارُ عَنْ قَوْلِهِمُ الْإِثْمَ وَأَكْلِهِمُ السُّحْتَ لَبِئْسَ مَا كَانُوا يَصْنَعُونَ (٦٣) }

{قُلْ هَلْ أُنَبِّئُكُمْ بِشَرٍّ مِنْ ذَلِكَ مَثُوبَةً عِنْدَ اللَّهِ مَنْ لَعَنَهُ اللَّهُ وَغَضِبَ عَلَيْهِ وَجَعَلَ مِنْهُمُ الْقِرَدَةَ وَالْخَنَازِيرَ وَعَبَدَ الطَّاغُوتَ أُولَئِكَ شَرٌّ مَكَانًا وَأَضَلُّ عَنْ سَوَاءِ السَّبِيلِ (٦٠) وَإِذَا جَاءُوكُمْ قَالُوا آمَنَّا وَقَدْ دَخَلُوا بِالْكُفْرِ وَهُمْ قَدْ خَرَجُوا بِهِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا كَانُوا يَكْتُمُونَ (٦١) وَتَرَى كَثِيرًا مِنْهُمْ يُسَارِعُونَ فِي الْإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ وَأَكْلِهِمُ السُّحْتَ لَبِئْسَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ (٦٢) لَوْلَا يَنْهَاهُمُ الرَّبَّانِيُّونَ وَالْأَحْبَارُ عَنْ قَوْلِهِمُ الْإِثْمَ وَأَكْلِهِمُ السُّحْتَ لَبِئْسَ مَا كَانُوا يَصْنَعُونَ (٦٣) } "De ki: 'Allah katında ceza olarak bundan daha kötüsünü size haber vereyim mi? Allah'ın lanet ettiği, gazaplandığı, içlerinden maymunlar ve domuzlar kıldığı ve tağuta tapan kimselerdir. İşte onlar, yeri en kötü ve doğru yoldan en çok sapmış olanlardır.' (60) Size geldiklerinde: 'İman ettik' derler. Oysa küfürle girmişler ve yine onunla çıkmışlardır. Allah onların gizlemekte olduklarını en iyi bilendir. (61) Onlardan çoğunun günahta, düşmanlıkta ve haram yemede yarıştıklarını görürsün. Yapmakta oldukları şey ne kötüdür! (62) Din bilginleri ve hahamlar onları günah söylemekten ve haram yemekten alıkoysalardı ya! Yapmakta oldukları sanat (tutum) ne kötüdür! (63)"

ثُمَّ قَالَ: {قُلْ} يَا مُحَمَّدُ، {هَلْ أُنَبِّئُكُمْ} أُخْبِرُكُمْ، {بِشَرٍّ مِنْ ذَلِكَ} الَّذِي ذَكَرْتُمْ، يَعْنِي قَوْلَهُمْ لَمْ نَرَ أَهْلَ دِينٍ أَقَلَّ حَظًّا فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ مِنْكُمْ وَلَا دِينًا شَرًّا مِنْ دِينِكُمْ، فَذَكَرَ الْجَوَابَ بلفظ الابتداء، ١٠٩\أوَإِنْ لَمْ يَكُنْ الِابْتِدَاءُ شَرًّا كقوله تعالى: "أفأنبأكم بِشَرٍّ مِنْ ذَلِكُمُ النَّارُ" (الْحَجِّ، ٧٢) ، {مَثُوبَةً} ثَوَابًا وَجَزَاءً، نُصِبَ عَلَى التَّفْسِيرِ، {عِنْدَ اللَّهِ مَنْ لَعَنَهُ اللَّهُ} أَيْ: هُوَ مَنْ لَعَنَهُ اللَّهُ، {وَغَضِبَ عَلَيْهِ} يَعْنِي: الْيَهُودَ، {وَجَعَلَ مِنْهُمُ الْقِرَدَةَ وَالْخَنَازِيرَ} فَالْقِرَدَةُ أَصْحَابُ السَّبْتِ، وَالْخَنَازِيرُ كُفَّارُ مَائِدَةِ عِيسَى ﵇.

Sonra şöyle buyurdu: [Ey Muhammed!] {قُلْ} "De ki:" {هَلْ أُنَبِّئُكُمْ} "Size haber vereyim mi?" {بِشَرٍّ مِنْ ذَلِكَ} "Bundan daha kötüsünü", yani sizin zikrettiğiniz şeyden, ki bu da onların: 'Dünyada ve ahirette sizden daha nasipsiz bir din ehli, dininizden de daha kötü bir din görmedik' sözleridir. [Müminlerin durumu] bir kötülük olmadığı halde cevabı başlangıç lafzıyla zikretti; ١٠٩\Anitekim Yüce Allah'ın: "Size bundan daha kötüsünü haber vereyim mi? Ateş!" (Hac, 72) sözü de böyledir. {مَثُوبَةً} "ceza olarak", yani sevap ve ceza bakımından [demektir], temyiz olarak nasb edilmiştir. {عِنْدَ اللَّهِ مَنْ لَعَنَهُ اللَّهُ} "Allah katında; Allah'ın lanet ettiği", yani: O kimse Allah'ın lanetlediği, {وَغَضِبَ عَلَيْهِ} "ve gazaplandığı" kimsedir; yani Yahudilerdir. {وَجَعَلَ مِنْهُمُ الْقِرَدَةَ وَالْخَنَازِيرَ} "Ve içlerinden maymunlar ve domuzlar kıldığı". Maymunlar Sebt (Cumartesi) halkıdır; domuzlar ise İsa aleyhisselâm'ın sofrasını inkâr eden kâfirlerdir.

وَرُوِيَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَلْحَةَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄: أَنَّ الْمَمْسُوخِينَ كِلَاهُمَا مِنْ أَصْحَابِ السَّبْتِ، فَشُبَّانُهُمْ مُسِخُوا قِرَدَةً وَمَشَايِخُهُمْ مُسِخُوا خَنَازِيرَ. {وَعَبَدَ الطَّاغُوتَ} أَيْ: جُعِلَ مِنْهُمْ مَنْ عَبَدَ الطَّاغُوتَ، أَيْ: أَطَاعَ الشَّيْطَانَ فِيمَا سَوَّلَ لَهُ، وَتَصْدِيقُهَا قِرَاءَةُ ابْنِ مَسْعُودٍ: وَمَنْ عَبَدُوا الطَّاغُوتَ، وَقَرَأَ حَمْزَةُ "وَعَبُدَ" بِضَمِّ الْبَاءِ "الطَّاغُوتِ" بِجَرِّ التَّاءِ، أَرَادَ الْعَبُدَ وَهُمَا لُغَتَانِ عَبْدٌ بِجَزْمِ الْبَاءِ وَعُبُدٌ بِضَمِّ الْبَاءِ، مِثْلُ سَبْعٍ وَسُبُعٌ، وَقِيلَ: هُوَ جَمْعُ الْعِبَادِ، وَقَرَأَ الْحَسَنُ وَعَبَدَ الطَّاغُوتَ، عَلَى الْوَاحِدِ، {أُولَئِكَ شَرٌّ مَكَانًا وَأَضَلُّ عَنْ سَوَاءِ السَّبِيلِ} أَيْ: عَنْ طَرِيقِ الْحَقِّ.

Ali b. Ebî Talha'dan, onun da İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiğine göre: Suretleri değiştirilenlerin her ikisi de Sebt ehlindendir; gençleri maymuna, yaşlıları ise domuza dönüştürülmüştür. {وَعَبَدَ الطَّاغُوتَ} "Ve tağuta tapan kimselerdir", yani içlerinden tağuta tapanlar kıldığı, yani süslü gösterdiği şeylerde şeytana itaat eden kimseler kıldığı [kimsedir]. İbn Mes'ûd'un "ve men abedû't-tâğût" (وَمَنْ عَبَدُوا الطَّاغُوتَ) kıraati bunu doğrulamaktadır. Hamza ise 'bâ' harfinin zammesi ve 'tâ' harfinin cerriyle "ve 'ubude't-tâğûti" (وَعَبُدَ الطَّاغُوتِ) şeklinde okumuştur; 'el-Abüd' kelimesini kastetmiştir. Bunlar iki lügattir: 'Seb'' ve 'sübü'' gibi, 'bâ' harfinin sükûnu ile 'abd' ve 'bâ' harfinin zammesi ile 'ubud'dur. 'İbâd' kelimesinin çoğulu olduğu da söylenmiştir. el-Hasan ise tekil olarak "ve abede't-tâğûte" şeklinde okumuştur. {أُولَئِكَ شَرٌّ مَكَانًا وَأَضَلُّ عَنْ سَوَاءِ السَّبِيلِ} "İşte onlar, yeri en kötü ve doğru yoldan en çok sapmış olanlardır", yani hak yoldan [sapmış olanlardır].

{وَإِذَا جَاءُوكُمْ قَالُوا} يَعْنِي: هَؤُلَاءِ الْمُنَافِقِينَ، وَقِيلَ: هُمُ الَّذِينَ قَالُوا: "آمِنُوا بِالَّذِي أُنْزِلَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وجه النهار وكفروا آخِرَهُ"، دَخَلُوا عَلَى النَّبِيِّ ﷺ وَقَالُوا: آمَنَّا بِكَ وَصَدَّقْنَاكَ فِيمَا قُلْتَ، وَهُمْ يُسِرُّونَ الْكُفْرَ، {وَقَدْ دَخَلُوا بِالْكُفْرِ وَهُمْ قَدْ خَرَجُوا بِهِ} يَعْنِي: دَخَلُوا كَافِرِينَ وَخَرَجُوا كَافِرِينَ، {وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا كَانُوا يَكْتُمُونَ}

{وَإِذَا جَاءُوكُمْ قَالُوا} "Size geldiklerinde dediler ki:" Yani bu münafıklar; şöyle diyen kimseler olduğu da söylenmiştir: "İman edenlere indirilene günün başlangıcında iman edin, sonunda da inkâr edin." Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzuruna girdiler ve küfrü içlerinde gizledikleri halde: 'Sana iman ettik ve söylediğin şeylerde seni tasdik ettik' dediler. {وَقَدْ دَخَلُوا بِالْكُفْرِ وَهُمْ قَدْ خَرَجُوا بِهِ} "Oysa küfürle girmişler ve yine onunla çıkmışlardır", yani kâfir olarak girip kâfir olarak çıkmışlardır. {وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا كَانُوا يَكْتُمُونَ} "Allah onların gizlemekte olduklarını en iyi bilendir."

{وَتَرَى كَثِيرًا مِنْهُمْ} يَعْنِي: مِنَ الْيَهُودِ {يُسَارِعُونَ فِي الْإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ} قِيلَ: الْإِثْمُ الْمَعَاصِي وَالْعُدْوَانُ الظُّلْمُ، وَقِيلَ: الْإِثْمُ مَا كَتَمُوا مِنَ التَّوْرَاةِ، وَالْعُدْوَانُ ما زَادُوا فِيهَا، {وَأَكْلِهِمُ السُّحْتَ} الرِّشَا، {لَبِئْسَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ}

{وَتَرَى كَثِيرًا مِنْهُمْ} "Onlardan çoğunu görürsün", yani Yahudilerden, {يُسَارِعُونَ فِي الْإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ} "günahta ve düşmanlıkta yarıştıklarını". İsm'in (günah) masiyetler, udvân'ın (düşmanlık) zulüm olduğu söylenmiştir. İsm'in Tevrat'tan gizledikleri şeyler, udvân'ın ise ona fazladan ekledikleri şeyler olduğu da söylenmiştir. {وَأَكْلِهِمُ السُّحْتَ} "Ve haram yemede", yani rüşvette, {لَبِئْسَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ} "yapmakta oldukları şey ne kötüdür!"

{لَوْلَا} هَلَّا {يَنْهَاهُمُ الرَّبَّانِيُّونَ وَالْأَحْبَارُ} يَعْنِي: الْعُلَمَاءَ، قِيلَ: الرَّبَّانِيُّونَ عُلَمَاءُ النَّصَارَى وَالْأَحْبَارُ عُلَمَاءُ الْيَهُودِ، {عَنْ قَوْلِهِمُ الْإِثْمَ وَأَكْلِهِمُ السُّحْتَ لَبِئْسَ مَا كَانُوا يَصْنَعُونَ}

{لَوْلَا} "...olsalardı ya!" {يَنْهَاهُمُ الرَّبَّانِيُّونَ وَالْأَحْبَارُ} "Din bilginleri ve hahamlar onları alıkoysalardı ya!", yani âlimler. Rabbâniyyûn'un Hristiyan âlimleri, ahbâr'ın ise Yahudi âlimleri olduğu söylenmiştir. {عَنْ قَوْلِهِمُ الْإِثْمَ وَأَكْلِهِمُ السُّحْتَ لَبِئْسَ مَا كَانُوا يَصْنَعُونَ} "Günah söylemekten ve haram yemekten [onları alıkoysalardı ya]! Yapmakta oldukları sanat (tutum) ne kötüdür!"

{وَقَالَتِ الْيَهُودُ يَدُ اللَّهِ مَغْلُولَةٌ غُلَّتْ أَيْدِيهِمْ وَلُعِنُوا بِمَا قَالُوا بَلْ يَدَاهُ مَبْسُوطَتَانِ يُنْفِقُ كَيْفَ يَشَاءُ وَلَيَزِيدَنَّ كَثِيرًا مِنْهُمْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ طُغْيَانًا وَكُفْرًا وَأَلْقَيْنَا بَيْنَهُمُ الْعَدَاوَةَ وَالْبَغْضَاءَ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ كُلَّمَا أَوْقَدُوا نَارًا لِلْحَرْبِ أَطْفَأَهَا اللَّهُ وَيَسْعَوْنَ فِي الْأَرْضِ فَسَادًا وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُفْسِدِينَ (٦٤) }

{وَقَالَتِ الْيَهُودُ يَدُ اللَّهِ مَغْلُولَةٌ غُلَّتْ أَيْدِيهِمْ وَلُعِنُوا بِمَا قَالُوا بَلْ يَدَاهُ مَبْسُوطَتَانِ يُنْفِقُ كَيْفَ يَشَاءُ وَلَيَزِيدَنَّ كَثِيرًا مِنْهُمْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ طُغْيَانًا وَكُفْرًا وَأَلْقَيْنَا بَيْنَهُمُ الْعَدَاوَةَ وَالْبَغْضَاءَ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ كُلَّمَا أَوْقَدُوا نَارًا لِلْحَرْبِ أَطْفَأَهَا اللَّهُ وَيَسْعَوْنَ فِي الْأَرْضِ فَسَادًا وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُفْسِدِينَ (٦٤) } "Yahudiler: 'Allah'ın eli bağlıdır' dediler. Söylediklerinden ötürü elleri bağlansın ve lanete uğrasınlar! Bilakis O'nun iki eli de açıktır, dilediği gibi sarf eder. Rabbinden sana indirilen, onlardan çoğunun azgınlığını ve küfrünü elbette artıracaktır. Onların arasına kıyamet gününe kadar düşmanlık ve kin saldık. Savaş için her ne zaman bir ateş yaktılarsa Allah onu söndürdü. Onlar yeryüzünde bozgunculuk için çabalarlar. Allah ise bozguncuları sevmez. (64)"

{وَقَالَتِ الْيَهُودُ يَدُ اللَّهِ مَغْلُولَةٌ} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَعِكْرِمَةُ وَالضَّحَّاكُ وَقَتَادَةُ: إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى كَانَ قَدْ بَسَطَ عَلَى الْيَهُودِ حَتَّى كَانُوا مِنْ أَكْثَرِ النَّاسِ مَالًا وَأَخْصَبِهِمْ نَاحِيَةً فَلَمَّا عَصَوُا اللَّهَ فِي أَمْرِ مُحَمَّدٍ ﷺ وَكَذَّبُوا بِهِ كَفَّ اللَّهُ عَنْهُمْ مَا بَسَطَ عَلَيْهِمْ مِنَ السَّعَةِ، فَعِنْدَ ذَلِكَ قَالَ فِنْحَاصُ بْنُ عَازُورَاءَ: يَدُ اللَّهِ مَغْلُولَةٌ، أَيْ: مَحْبُوسَةٌ مَقْبُوضَةٌ عَنِ الرِّزْقِ نَسَبُوهُ إِلَى الْبُخْلِ، تَعَالَى اللَّهُ عَنْ ذَلِكَ.

{وَقَالَتِ الْيَهُودُ يَدُ اللَّهِ مَغْلُولَةٌ} "Yahudiler: 'Allah'ın eli bağlıdır' dediler." İbn Abbâs, İkrime, Dahhâk ve Katâde şöyle demişlerdir: Yüce Allah Yahudilere rızkı o kadar bollaştırmıştı ki, malca insanların en çok olanlarından ve bölgeleri en verimli olanlarındandılar. Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem hususunda Allah'a isyan edip onu yalanlayınca, Allah üzerlerine yaydığı bu genişliği onlardan çekip aldı. İşte o vakit Finhâs b. Âzûrâ: 'Allah'ın eli bağlıdır', yani rızık vermekten alıkonulmuş ve tutulmuştur, dedi; O'na cimrilik nispet ettiler -Allah bundan yücedir-.

قِيلَ: إِنَّمَا قَالَ هَذِهِ الْمَقَالَةَ فِنْحَاصٌ، فَلَمَّا لَمْ يَنْهَهُ الْآخَرُونَ وَرَضُوا بِقَوْلِهِ أَشْرَكَهُمُ اللَّهُ فِيهَا.

Bu sözü yalnızca Finhâs'ın söylediği, diğerleri onu bundan men etmeyip sözüne razı oldukları için Allah'ın onları da bu söze ortak kıldığı söylenmiştir.

وَقَالَ الْحَسَنُ: مَعْنَاهُ يَدُ اللَّهِ مَكْفُوفَةٌ عَنْ عَذَابِنَا فَلَيْسَ يُعَذِّبُنَا إِلَّا مَا تَبَرُّ بِهِ قَسَمُهُ قَدْرَ مَا عَبَدَ آبَاؤُنَا الْعِجْلَ. وَالْأَوَّلُ أَوْلَى لِقَوْلِهِ: "يُنْفِقُ كَيْفَ يَشَاءُ".

el-Hasan ise şöyle demiştir: Manası; 'Allah'ın eli bize azap etmekten çekilmiştir, babalarımızın buzağıya taptığı süre kadar olan yeminini yerine getireceği miktar dışında bize asla azap etmeyecektir' demektir. Ancak [ayetin devamındaki] "Dilediği gibi sarf eder" sözünden ötürü birinci görüş daha uygundur.

{غُلَّتْ أَيْدِيهِمْ} أَيْ: [أُمْسِكَتْ] أَيْدِيهِمْ عَنِ الْخَيْرَاتِ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: أَجَابَهُمُ اللَّهُ تَعَالَى فَقَالَ: أَنَا الْجَوَّادُ وَهُمُ الْبُخَلَاءُ وَأَيْدِيهِمْ هِيَ الْمَغْلُولَةُ الْمُمْسِكَةُ. وَقِيلَ: هُوَ مِنَ الْغَلِّ فِي النَّارِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: "إِذِ الْأَغْلَالُ فِي أَعْنَاقِهِمْ وَالسَّلَاسِلُ" (غَافِرِ، ٧١) . {وَلُعِنُوا} عُذِّبُوا، {بِمَا قَالُوا} فَمِنْ لَعْنِهِمْ أَنَّهُمْ مُسِخُوا قِرَدَةً وَخَنَازِيرَ وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ وَالْمَسْكَنَةُ فِي الدُّنْيَا وَفِي الْآخِرَةِ بِالنَّارِ، {بَلْ يَدَاهُ مَبْسُوطَتَانِ} وَيَدُ اللَّهِ صِفَةٌ مِنْ [صِفَاتِهِ] كَالسَّمْعِ، وَالْبَصَرِ وَالْوَجْهِ، وَقَالَ جَلَّ

{ غُلَّتْ أَيْدِيهِمْ } “Elleri bağlansın” yani; elleri hayır yapmaktan [alıkonuldu]. ez-Zeccâc şöyle demiştir: Yüce Allah onlara cevap vererek; Ben cömerdim, onlar ise cimridir; elleri bağlanmış ve [hayırdan] tutulmuş olanlar bizzat kendileridir, buyurmuştur. Bunun, Yüce Allah'ın: { إِذِ الْأَغْلَالُ فِي أَعْنَاقِهِمْ وَالسَّلَاسِلُ } “Boyunlarında bukağılar ve zincirler olduğu halde” (Gâfir, 71) ayetinden ötürü kıyamet gününde ateşteki bukağılardan (demir halkalardan) olduğu da söylenmiştir. { وَلُعِنُوا } “ve lanet edildiler” azaba uğratıldılar, { بِمَا قَالُوا } “söyledikleri yüzünden”. Onların lanetlenmelerinden biri, maymun ve domuzlara dönüştürülmeleri, dünyada üzerlerine zillet ve yoksulluk vurulması, ahirette ise ateşle [cezalandırılmalarıdır]. { بَلْ يَدَاهُ مَبْسُوطَتَانِ } “Bilakis O'nun iki eli de açıktır”. Allah'ın 'el'i; işitme, görme ve vech (yüz) gibi O'nun [sıfatlarından] bir sıfattır. Şanı yüce olan [Allah] şöyle...

ذِكْرُهُ: "لِمَا خَلَقْتُ بِيَدَيَّ" (ص، ٧٥) ، وَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: "كِلْتَا يَدَيْهِ يَمِينٌ" (١) وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِصِفَاتِهِ، فَعَلَى الْعِبَادِ فِيهَا الْإِيمَانُ وَالتَّسْلِيمُ.

"İki elimle yarattığıma" (Sâd, 75) buyurmuş, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de: "O'nun her iki eli de sağdır" (١) buyurmuştur. Allah sıfatlarını en iyi bilendir; kullara düşen ise bunlara iman etmek ve teslim olmaktır.

وَقَالَ أَئِمَّةُ السَّلَفِ مِنْ أَهْلِ السُّنَّةِ فِي هَذِهِ الصِّفَاتِ: "أَمِرُّوهَا كَمَا جَاءَتْ بِلَا كَيْفَ".

Ehl-i Sünnet'in selef imamları bu sıfatlar hakkında: 'Bunları keyfiyetsiz olarak geldikleri gibi geçiniz' demişlerdir.

{يُنْفِقُ} يَرْزُقُ، {كَيْفَ يَشَاءُ وَلَيَزِيدَنَّ كَثِيرًا مِنْهُمْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ طُغْيَانًا وَكُفْرًا} أَيْ: كُلَّمَا نَزَلَتْ آيَةٌ كَفَرُوا بِهَا وَازْدَادُوا طُغْيَانًا وَكُفْرًا، [كُلَّمَا نَزَلَتْ آيَةٌ] (٢) {وَأَلْقَيْنَا بَيْنَهُمُ الْعَدَاوَةَ وَالْبَغْضَاءَ} يَعْنِي: بَيْنَ الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى، قَالَهُ الْحَسَنُ وَمُجَاهِدٌ: وَقِيلَ بَيْنَ طَوَائِفِ الْيَهُودِ جَعَلَهُمُ اللَّهُ مُخْتَلِفِينَ فِي دِينِهِمْ مُتَبَاغِضِينَ {إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ كُلَّمَا أَوْقَدُوا نَارًا لِلْحَرْبِ أَطْفَأَهَا اللَّهُ} يَعْنِي: الْيَهُودَ أَفْسَدُوا وَخَالَفُوا حُكْمَ التَّوْرَاةِ، فَبَعَثَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ بُخْتُنَصَّرَ، ثُمَّ أَفْسَدُوا فَبَعَثَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ طَيْطُوسَ الرُّومِيُّ، ثُمَّ أَفْسَدُوا فَسَلَّطَ اللَّهُ عَلَيْهِمُ الْمَجُوسَ، ثُمَّ أَفْسَدُوا فَبَعَثَ اللَّهُ عَلَيْهِمُ الْمُسْلِمِينَ.

{يُنْفِقُ} "Sarf eder", rızıklandırır, {كَيْفَ يَشَاءُ وَلَيَزِيدَنَّ كَثِيرًا مِنْهُمْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ طُغْيَانًا وَكُفْرًا} "dilediği gibi. Rabbinden sana indirilen, onlardan çoğunun azgınlığını ve küfrünü elbette artıracaktır", yani ne zaman bir ayet inse onu inkâr ederler ve [her ayet indikçe] (٢) azgınlık ve küfürleri artar. {وَأَلْقَيْنَا بَيْنَهُمُ الْعَدَاوَةَ وَالْبَغْضَاءَ} "Aralarına düşmanlık ve kin saldık", yani Yahudilerle Hristiyanlar arasına; bunu el-Hasan ve Mücâhid söylemiştir. Yahudi fırkaları arasına salındığı, Allah'ın onları dinlerinde ihtilaflı ve birbirine buğzeden kimseler kıldığı da söylenmiştir. {إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ كُلَّمَا أَوْقَدُوا نَارًا لِلْحَرْبِ أَطْفَأَهَا اللَّهُ} "Kıyamet gününe kadar. Savaş için her ne zaman bir ateş yaktılarsa Allah onu söndürdü." Yani Yahudiler fesat çıkarıp Tevrat'ın hükmüne muhalefet ettiler, Allah da üzerlerine Buhtunnasr'ı gönderdi; sonra yine fesat çıkardılar, Allah üzerlerine Romalı Titus'u gönderdi; sonra yine fesat çıkardılar, Allah üzerlerine Mecusileri musallat etti; sonra yine fesat çıkardılar, Allah üzerlerine Müslümanları gönderdi.

وَقِيلَ: كُلَّمَا أَجْمَعُوا أَمْرَهُمْ لِيُفْسِدُوا أَمْرَ مُحَمَّدٍ ﷺ وَأَوْقَدُوا نَارَ الْمُحَارَبَةِ أَطْفَأَهَا اللَّهُ، فَرَدَّهُمْ وَقَهَرَهُمْ وَنَصَرَ نَبِيَّهُ وَدِينَهُ، هَذَا مَعْنَى قَوْلِ الْحَسَنِ، وَقَالَ قَتَادَةُ: هَذَا عَامٌّ فِي كُلِّ حَرْبٍ طَلَبَتْهُ الْيَهُودُ فَلَا تَلْقَى الْيَهُودَ فِي الْبَلَدِ إِلَّا وَجَدْتَهُمْ مِنْ أَذَلِّ النَّاسِ، {وَيَسْعَوْنَ فِي الْأَرْضِ فَسَادًا وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُفْسِدِينَ}

Şöyle de denilmiştir: Onlar Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in işini bozmak için her ne zaman ittifak edip savaş ateşini tutuşturdularsa Allah onu söndürdü; onları hezimete uğratıp boyun eğdirdi, Peygamberi'ne ve dinine yardım etti. Hasan'ın sözünün anlamı budur. Katâde ise şöyle demiştir: Bu, Yahudilerin kalkıştığı her savaş hakkında geneldir. Bu sebeple Yahudileri herhangi bir beldede ancak insanların en zelili olarak bulursun. {وَيَسْعَوْنَ فِي الْأَرْضِ فَسَادًا وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُفْسِدِينَ} “Yeryüzünde fesat çıkarmaya koşarlar. Allah ise bozguncuları sevmez.”

{وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْكِتَابِ آمَنُوا وَاتَّقَوْا لَكَفَّرْنَا عَنْهُمْ سَيِّئَاتِهِمْ وَلَأَدْخَلْنَاهُمْ جَنَّاتِ النَّعِيمِ (٦٥) وَلَوْ أَنَّهُمْ أَقَامُوا التَّوْرَاةَ وَالْإِنْجِيلَ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْهِمْ مِنْ رَبِّهِمْ لَأَكَلُوا مِنْ فَوْقِهِمْ وَمِنْ تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ مِنْهُمْ أُمَّةٌ مُقْتَصِدَةٌ وَكَثِيرٌ مِنْهُمْ سَاءَ مَا يَعْمَلُونَ (٦٦) يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَمَا بَلَّغْتَ رِسَالَتَهُ وَاللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكَافِرِينَ (٦٧) }

{وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْكِتَابِ آمَنُوا وَاتَّقَوْا لَكَفَّرْنَا عَنْهُمْ سَيِّئَاتِهِمْ وَلَأَدْخَلْنَاهُمْ جَنَّاتِ النَّعِيمِ (٦٥) وَلَوْ أَنَّهُمْ أَقَامُوا التَّوْرَاةَ وَالْإِنْجِيلَ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْهِمْ مِنْ رَبِّهِمْ لَأَكَلُوا مِنْ فَوْقِهِمْ وَمِنْ تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ مِنْهُمْ أُمَّةٌ مُقْتَصِدَةٌ وَكَثِيرٌ مِنْهُمْ سَاءَ مَا يَعْمَلُونَ (٦٦) يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَمَا بَلَّغْتَ رِسَالَتَهُ وَاللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكَافِرِينَ (٦٧) } "Eğer Kitap ehli iman edip sakınsalardı, onların kötülüklerini örter ve onları elbette Naim cennetlerine koyardık. (65) Eğer onlar Tevrat'ı, İncil'i ve Rablerinden kendilerine indirileni gereğince uygulasalardı, hem üstlerinden hem de ayaklarının altından yerlerdi. İçlerinden orta yolu tutan (muktasıd) bir topluluk vardır; ama onların çoğunun yapmakta olduğu şey ne kötüdür! (66) Ey Resûl! Rabbinden sana indirileni tebliğ et. Eğer bunu yapmazsan O'nun elçiliğini tebliğ etmemiş olursun. Allah seni insanlardan koruyacaktır. Şüphesiz Allah, kâfirler topluluğunu hidayete erdirmez. (67)"

{وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْكِتَابِ آمَنُوا} بِمُحَمَّدٍ ﷺ، {وَاتَّقَوْا} الْكُفْرَ، {لَكَفَّرْنَا عَنْهُمْ سَيِّئَاتِهِمْ وَلَأَدْخَلْنَاهُمْ جَنَّاتِ النَّعِيمِ}

{وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْكِتَابِ آمَنُوا} "Eğer Kitap ehli iman etselerdi", Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e, {وَاتَّقَوْا} "ve sakınsalardı", küfürden, {لَكَفَّرْنَا عَنْهُمْ سَيِّئَاتِهِمْ وَلَأَدْخَلْنَاهُمْ جَنَّاتِ النَّعِيمِ} "onların kötülüklerini örter ve onları elbette Naim cennetlerine koyardık."

{وَلَوْ أَنَّهُمْ أَقَامُوا التَّوْرَاةَ وَالْإِنْجِيلَ} يَعْنِي: أَقَامُوا أَحْكَامَهُمَا وَحُدُودَهُمَا وَعَمِلُوا بِمَا فِيهِمَا، {وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْهِمْ مِنْ رَبِّهِمْ} يَعْنِي: الْقُرْآنَ، وَقِيلَ: كُتُبُ أَنْبِيَاءِ بَنِي إِسْرَائِيلَ، {لَأَكَلُوا مِنْ فَوْقِهِمْ وَمِنْ تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ} قِيلَ: مِنْ فَوْقِهِمْ هُوَ الْمَطَرُ، وَمِنْ تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ نَبَاتُ الْأَرْضِ.

{وَلَوْ أَنَّهُمْ أَقَامُوا التَّوْرَاةَ وَالْإِنْجِيلَ} "Eğer onlar Tevrat'ı ve İncil'i gereğince uygulasalardı", yani ikisinin hükümlerini ve hadlerini ikâme edip içindekilerle amel etselerdi, {وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْهِمْ مِنْ رَبِّهِمْ} "ve Rablerinden kendilerine indirileni", yani Kur'an'ı -İsrailoğulları peygamberlerinin kitapları olduğu da söylenmiştir-, {لَأَكَلُوا مِنْ فَوْقِهِمْ وَمِنْ تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ} "hem üstlerinden hem de ayaklarının altından yerlerdi". Üstlerinden olanın yağmur, ayaklarının altından olanın ise yerin bitkileri olduğu söylenmiştir.

قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: لَأَنْزَلْتُ عَلَيْهِمُ الْقَطْرَ وَأَخْرَجْتُ لَهُمْ مِنْ نَبَاتِ الْأَرْضِ.

İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: Onların üzerlerine yağmur indirir ve onlar için yerin bitkilerinden çıkarırdım.

وَقَالَ الْفِرَاءُ أَرَادَ بِهِ التَّوْسِعَةَ فِي الرِّزْقِ كَمَا يُقَالُ فُلَانٌ فِي الْخَيْرِ مِنْ قَرْنِهِ إِلَى قَدَمِهِ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: "وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُرَى آمَنُوا وَاتَّقَوْا لَفَتَحْنَا عَلَيْهِمْ بَرَكَاتٍ مِنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ" (الْأَعْرَافِ، ٩٦) .

el-Ferrâ ise bununla rızıkta genişliğin kastedildiğini söylemiştir; nitekim: 'Falan kimse tepesinden tırnağına kadar hayır içindedir' denir. Bunun benzeri Yüce Allah'ın: "Eğer o kentlerin halkı iman edip sakınsalardı, elbette üzerlerine gökten ve yerden bereketler açardık" (A'râf, 96) sözüdür.

{مِنْهُمْ أُمَّةٌ مُقْتَصِدَةٌ} يَعْنِي: مُؤْمِنِي أَهْلِ الْكِتَابِ، عَبْدَ اللَّهِ بْنَ سَلَامٍ وَأَصْحَابَهُ، مُقْتَصِدَةٌ أَيْ عَادِلَةٌ غَيْرُ غَالِيَةٍ، وَلَا مُقَصِّرَةٍ جَافِيَةٍ، وَمَعْنَى الِاقْتِصَادِ فِي اللُّغَةِ: الِاعْتِدَالُ فِي الْعَمَلِ مِنْ غَيْرِ غُلُوٍّ وَلَا تَقْصِيرٍ.

{مِنْهُمْ أُمَّةٌ مُقْتَصِدَةٌ} "İçlerinden orta yolu tutan (muktasıd) bir topluluk vardır", yani Kitap ehlinin müminleri olan Abdullah b. Selâm ve arkadaşlarıdır. Muktasıde; aşırıya gitmeyen, gevşeklik gösterip haktan uzaklaşmayan, dengeli ve adil olan demektir. İktisadın lügatteki anlamı ise: Aşırılığa ve gevşekliğe kaçmaksızın amelde dengeli olmaktır.

{وَكَثِيرٌ مِنْهُمْ} كَعْبُ بْنُ الْأَشْرَفِ وَأَصْحَابُهُ، {سَاءَ مَا يَعْمَلُونَ} بِئْسَ شَيْئًا عَمَلُهُمْ، قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: عَمِلُوا الْقَبِيحَ مَعَ التَّكْذِيبِ بِالنَّبِيِّ ﷺ.

{وَكَثِيرٌ مِنْهُمْ} "Ama onların çoğu", Ka'b b. el-Eşref ve arkadaşları, {سَاءَ مَا يَعْمَلُونَ} "yapmakta oldukları şey ne kötüdür!", amelleri ne kötü bir şeydir! İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i yalanlamakla birlikte çirkin işler yaptılar.

قَوْلُهُ ﷿: {يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ} الْآيَةَ، رُوِيَ عَنْ مَسْرُوقٍ قَالَ: قَالَتْ عَائِشَةُ ﵂ مَنْ حَدَّثَكَ أَنَّ مُحَمَّدًا ﷺ كَتَمَ شَيْئًا مِمَّا أَنْزَلَ اللَّهُ فَقَدْ كَذَبَ، وَهُوَ يَقُولُ: "يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ" الْآيَةَ (١) . رَوَى الْحَسَنُ: أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَمَّا بَعَثَ رَسُولَهُ ضَاقَ ذَرْعًا وَعَرَفَ أَنَّ مِنَ النَّاسِ مَنْ يُكَذِّبُهُ، فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ (٢) .

Aziz ve Celil olan Allah'ın: {يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ} "Ey Resûl! Rabbinden sana indirileni tebliğ et" ayetidir. Mesrûk'tan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Âişe radıyallâhu anhâ: 'Kim sana Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in Allah'ın indirdiği şeylerden birini gizlediğini söylerse yalan söylemiştir; oysa O: "Ey Resûl! Rabbinden sana indirileni tebliğ et" buyurmaktadır' (١) demiştir. el-Hasan'dan şöyle rivayet edilmiştir: Yüce Allah Resûlü'nü gönderdiğinde göğsü daraldı ve insanlardan kendisini yalanlayacak kimselerin bulunduğunu bildi. Bunun üzerine bu ayet (٢) indi.

وَقِيلَ: نَزَلَتْ فِي عَيْبِ الْيَهُودِ، وَذَلِكَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ دَعَاهُمْ إِلَى الْإِسْلَامِ، فَقَالُوا أَسْلَمْنَا قَبْلَكَ وَجَعَلُوا يَسْتَهْزِئُونَ بِهِ، فَيَقُولُونَ لَهُ: تُرِيدُ أَنْ نَتَّخِذَكَ حَنَانًا كَمَا اتَّخَذَتِ النَّصَارَى عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ حَنَانًا، فَلَمَّا رَأَى النَّبِيُّ ﷺ ذَلِكَ سَكَتَ فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ، وَأَمَرَهُ أَنْ يَقُولَ لَهُمْ: "يَا أَهْلَ الْكِتَابِ لَسْتُمْ عَلَى شَيْءٍ" الْآيَةَ.

Yahudilerin ayıplanması hakkında indiği de söylenmiştir: Şöyle ki, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onları İslâm'a davet ettiğinde: 'Biz senden önce Müslüman olduk' dediler ve onunla alay etmeye başlayıp: 'Hristiyanların Meryem oğlu İsa'yı şefkat kaynağı edindikleri gibi bizim de seni bir şefkat kaynağı edinmemizi mi istiyorsun?' dediler. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bunu görünce sustu; bunun üzerine bu ayet indi ve onlara: "De ki: Ey Kitap ehli! Siz hiçbir şey üzerinde değilsiniz..." ayetini söylemesini emretti.

وَقِيلَ: بَلِّغَ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنَ الرَّجْمِ وَالْقِصَاصِ، نَزَلَتْ فِي قِصَّةِ الْيَهُودِ.

Recm ve kısas hakkında sana indirileni tebliğ et, şeklinde olduğu ve Yahudilerin kıssası hakkında indiği de söylenmiştir.

وَقِيلَ: نَزَلَتْ فِي أَمْرِ زَيْنَبَ بِنْتِ جَحْشٍ وَنِكَاحِهَا.

Zeyneb bnt. Cahş'ın durumu ve onunla evlilik hususunda indiği de söylenmiştir.

وَقِيلَ: فِي الْجِهَادِ، وَذَلِكَ أَنَّ الْمُنَافِقِينَ كَرِهُوهُ، كَمَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: "فَإِذَا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ مُحْكَمَةٌ وَذُكِرَ فِيهَا الْقِتَالُ رَأَيْتَ الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ نَظَرَ الْمَغْشِيِّ عَلَيْهِ مِنَ الْمَوْتِ"

Cihad hakkında [indiği] de söylenmiştir. Bu da münafıkların ondan hoşlanmamış olmalarındandır. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {فَإِذَا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ مُحْكَمَةٌ وَذُكِرَ فِيهَا الْقِتَالُ رَأَيْتَ الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ نَظَرَ الْمَغْشِيِّ عَلَيْهِ مِنَ الْمَوْتِ} “Hükmü kesinleşmiş bir sure indirilip de içinde savaştan söz edilince, kalplerinde hastalık bulunanların, ölüm baygınlığı geçiren bir kimsenin bakışı gibi sana baktıklarını görürsün.”

(مُحَمَّدٍ، ٢٠) وَكَرِهَهُ بَعْضُ الْمُؤْمِنِينَ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: "أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ قِيلَ لَهُمْ كُفُّوا أَيْدِيَكُمْ" الْآيَةَ (النِّسَاءِ، ٧٠) ، فَكَانَ النَّبِيُّ ﷺ يُمْسِكُ فِي بَعْضِ الْأَحَايِينِ عَنِ الْحَثِّ عَلَى الْجِهَادِ لِمَا يَعْلَمُ مِنْ كَرَاهَةِ بَعْضِهِمْ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ هَذِهِ الْآيَةَ.

(Muhammed, 20). Müminlerden bazıları da ondan hoşlanmamıştı; Yüce Allah şöyle buyurmuştur: "Kendilerine: 'Ellerinizi çekin' denilenleri görmedin mi?" (Nisâ, 77). Bu sebeple Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bazılarının hoşnutsuzluğunu bildiği için kimi zaman cihada teşvik etmekten geri duruyordu. Bunun üzerine Allah bu ayeti indirdi.

قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَمَا بَلَّغْتَ رِسَالَتَهُ} قَرَأَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ (رِسَالَاتِهِ) ، عَلَى الْجَمْعِ وَالْبَاقُونَ رِسَالَتَهُ عَلَى التَّوْحِيدِ.

Yüce Allah'ın: {وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَمَا بَلَّغْتَ رِسَالَتَهُ} "Eğer bunu yapmazsan O'nun elçiliğini tebliğ etmemiş olursun" sözüdür. Medine ehli çoğul olarak "risâlâtihî" (رِسَالَاتِهِ) şeklinde, diğerleri ise tekil olarak "risâletehû" (رِسَالَتَهُ) şeklinde okumuşlardır.

وَمَعْنَى الْآيَةِ: إِنْ لَمْ تُبَلِّغِ الْجَمِيعَ وَتَرَكْتَ بَعْضَهُ، فَمَا بَلَّغْتَ شَيْئًا، أَيْ: جُرْمُكَ فِي تَرْكِ تَبْلِيغِ البعض كجرمك ١٠٩/ب فِي تَرْكِ تَبْلِيغِ الْكُلِّ، كَقَوْلِهِ: "وَيَقُولُونَ نُؤْمِنُ بِبَعْضٍ وَنَكْفُرُ بِبَعْضٍ وَيُرِيدُونَ أَنْ يَتَّخِذُوا بَيْنَ ذَلِكَ سَبِيلًا أُولَئِكَ هُمُ الْكَافِرُونَ حَقًّا" (النِّسَاءِ، ١٥٠-١٥١) ، أَخْبَرَ أَنَّ كُفْرَهُمْ بِالْبَعْضِ مُحْبِطٌ لِلْإِيمَانِ بِالْبَعْضِ.

Ayetin manası şudur: Şayet hepsini tebliğ etmeyip bir kısmını bırakırsan, hiçbir şeyi tebliğ etmemiş olursun. Yani bir kısmının tebliğini terk etmendeki cürmün, ١٠٩/Btümünün tebliğini terk etmendeki cürmün gibidir; tıpkı O'nun: "Onlar: 'Bir kısmına inanırız, bir kısmını inkâr ederiz' derler ve bunun arasında bir yol tutmak isterler. İşte onlar gerçekten kâfirlerin ta kendileridir" (Nisâ, 150-151) sözü gibi. Bir kısmını inkâr etmelerinin diğer kısmına olan imanı boşa çıkardığını haber vermiştir.

وَقِيلَ: بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ أَيْ: أَظْهِرْ تَبْلِيغَهُ، كَقَوْلِهِ: "فَاصْدَعْ بِمَا تُؤْمَرُ" (الْحِجْرِ، ٩٤) وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ: فَإِنْ لَمْ تُظْهِرْ تَبْلِيغَهُ فَمَا بَلَّغْتَ رِسَالَتَهُ، أَمَرَهُ بِتَبْلِيغِ مَا أُنْزِلَ إِلَيْهِ مُجَاهِرًا مُحْتَسِبًا صَابِرًا، غَيْرَ خَائِفٍ، فَإِنْ أَخْفَيْتَ مِنْهُ شَيْئًا لِخَوْفٍ يَلْحَقُكَ فَمَا بَلَّغْتَ رِسَالَتَهُ.

Sana indirileni tebliğ et; yani tebliğini açıkça ortaya koy, nitekim O'nun: "Sana emrolunanı açıkça bildir" (Hicr, 94) buyurduğu gibi. Eğer yapmazsan; yani tebliğini açıkça ortaya koymazsan, O'nun elçiliğini tebliğ etmemiş olursun, şeklinde de açıklanmıştır. Kendisine indirileni alenen, ecrini Allah'tan umarak, sabrederek ve korkmaksızın tebliğ etmesini emretmiştir; dolayısıyla sana isabet edecek bir korku sebebiyle ondan bir şeyi gizlersen, O'nun elçiliğini tebliğ etmemiş olursun.

{وَاللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ} يَحْفَظُكَ وَيَمْنَعُكَ مِنَ النَّاسِ، فَإِنْ قِيلَ: أَلَيْسَ قَدْ شُجَّ رَأْسُهُ وَكُسِرَتْ رَبَاعِيَتُهُ وَأُوذِيَ بِضُرُوبٍ مِنَ الْأَذَى؟

{وَاللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ} "Allah seni insanlardan koruyacaktır", seni muhafaza edecek ve insanlardan koruyacaktır. Şayet: 'Onun başı yarılmadı mı, ön dişi kırılmadı mı ve türlü türlü eziyetlerle eziyet görmedi mi?' denilirse;

قِيلَ: مَعْنَاهُ يَعْصِمُكَ مِنَ الْقَتْلِ فَلَا يَصِلُونَ إِلَى قَتْلِكَ.

Şöyle denilir: Bunun manası; seni öldürülmekten koruyacaktır, yani seni öldürmeye güç yetiremeyeceklerdir demektir.

وَقِيلَ: نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ بَعْدَمَا شُجَّ رَأْسُهُ لِأَنَّ سُورَةَ الْمَائِدَةِ مِنْ آخِرِ مَا نَزَلَ مِنَ الْقُرْآنِ.

Bu ayetin onun başı yarıldıktan sonra indiği de söylenmiştir; zira Mâide suresi Kur'an'dan en son inenlerdendir.

وَقِيلَ: وَاللَّهُ يَخُصُّكَ بِالْعِصْمَةِ مِنْ بَيْنِ النَّاسِ، لِأَنَّ النَّبِيَّ ﷺ مَعْصُومٌ.

Allah insanlar arasından sana ismeti (korunmayı) tahsis eder, çünkü Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem masumdur, şeklinde de açıklanmıştır.

{إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكَافِرِينَ} أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ أَحْمَدَ الْمُلَيْحِيُّ أَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النُّعَيْمِيُّ أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ أَنَا أَبُو الْيَمَانِ أَنَا شُعَيْبٌ عَنِ الزُّهْرِيِّ أَنَا سِنَانُ بْنُ أبي سنان الدولي وَأَبُو سَلَمَةَ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ أَنَّ جَابِرَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ أَخْبَرَهُ أَنَّهُ غَزَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ قِبَلَ نَجْدٍ، فَلَمَّا قَفَلَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ، قَفَلَ مَعَهُ وَأَدْرَكَتْهُمُ الْقَائِلَةُ فِي وَادٍ كَثِيرِ الْعِضَاةِ، فَنَزَلَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَتَفَرَّقَ النَّاسُ يَسْتَظِلُّونَ بِالشَّجَرِ، فَنَزَلَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ تَحْتَ شَجَرَةٍ وَعَلَّقَ بِهَا سَيْفَهُ وَنِمْنَا نَوْمَةً، فَإِذَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يَدْعُونَا وَإِذَا عِنْدَهُ أَعْرَابِيٌّ، فَقَالَ: "إِنَّ هَذَا اخْتَرَطَ سَيْفِي وَأَنَا نَائِمٌ، فَاسْتَيْقَظْتُ وَهُوَ فِي يَدِهِ صَلْتًا، فَقَالَ: مَنْ يَمْنَعُكَ مِنِّي؟ فَقُلْتُ: اللَّهُ "ثَلَاثًا"، وَلَمْ يُعَاقِبْهُ وَجَلَسَ. .

{ إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكَافِرِينَ } “Şüphesiz Allah, kâfirler topluluğunu hidayete erdirmez.” Bize Abdülvâhid b. Ahmed el-Melîhî haber verdi, [dedi ki:] Bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî haber verdi, [dedi ki:] Bize Muhammed b. Yûsuf haber verdi, [dedi ki:] Bize Muhammed b. İsmâîl haber verdi, [dedi ki:] Bize Ebü'l-Yemân haber verdi, [dedi ki:] Bize Şuayb, Zührî'den haber verdi, [dedi ki:] Bize Sinân b. Ebî Sinân ed-Duelî ve Ebû Seleme b. Abdirrahmân, Câbir b. Abdillâh'ın kendilerine haber verdiğini aktardılar: [Câbir] Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte Necid tarafına doğru bir gazveye katıldı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem geri döndüğünde, o da onunla birlikte döndü. Dikenli ağaçları bol bir vadide öğle sıcağına (kaylûle vaktine) yakalandılar. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem konakladı; insanlar da ağaçların altında gölgelenmek üzere dağıldılar. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir ağacın altına indi ve kılıcını ona astı; biz de bir süre uyuduk. Bir de baktık ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bizi çağırıyor, yanında da bir bedevi var! Şöyle buyurdu: «Ben uyurken şu adam kılıcımı kınından çekmiş; uyandığımda kılıç kınından sıyrılmış halde onun elindeydi. Bana: "Seni benden kim koruyacak?" dedi. Ben de: "Allah!" dedim.» Bunu üç defa [tekrarladı]; onu cezalandırmadı ve oturdu.

وَرَوَى مُحَمَّدُ بْنُ كَعْبٍ الْقُرَظِيُّ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ﵁ أَنَّ الْأَعْرَابِيَّ سَلَّ سَيْفَهُ وَقَالَ: مَنْ يَمْنَعُكَ مِنِّي يَا مُحَمَّدُ قَالَ: اللَّهُ، فَرَعَدَتْ يَدُ الْأَعْرَابِيِّ وَسَقَطَ السَّيْفُ مِنْ يَدِهِ وَجَعَلَ يَضْرِبُ بِرَأْسِهِ الشَّجَرَةَ حَتَّى انْتَثَرَ دِمَاغُهُ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى هَذِهِ الْآيَةَ.

Muhammed b. Ka'b el-Kurazî'nin Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre: Bedevi kılıcını çekti ve: 'Ey Muhammed! Seni benden kim korur?' dedi. O da: 'Allah' dedi. Bunun üzerine bedevinin eli titredi ve kılıç elinden düştü; beyni dağılıncaya kadar başını ağaca vurmaya başladı. Bunun üzerine Yüce Allah bu ayeti indirdi.

أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ أَحْمَدَ الْمُلَيْحِيُّ أَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النُّعَيْمِيُّ أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ أَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ خَلِيلٍ أَخْبَرَنَا عَلِيُّ بْنُ مُسْهِرٍ أَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ أَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَامِرِ بْنِ رَبِيعَةَ قَالَ: سَمِعْتُ عَائِشَةَ ﵂ تَقُولُ: كَانَ النَّبِيُّ ﷺ سَهِرَ فَلَمَّا قَدِمَ الْمَدِينَةَ قَالَ لَيْتَ رَجُلًا صَالِحًا مِنْ أَصْحَابِي يَحْرُسُنِي اللَّيْلَةَ، إِذْ سَمِعْنَا صَوْتَ سِلَاحٍ، فَقَالَ: مَنْ هَذَا؟ قَالَ: أَنَا سَعْدُ بْنُ أَبِي وَقَاصٍّ جِئْتُ لِأَحْرُسَكَ، فَنَامَ النَّبِيُّ ﷺ (١) .

Bize Abdülvâhid b. Ahmed el-Melîhî haber verdi, [dedi ki:] Bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî haber verdi, [dedi ki:] Bize Muhammed b. Yûsuf haber verdi, [dedi ki:] Bize Muhammed b. İsmâîl haber verdi, [dedi ki:] Bize İsmâîl b. Halîl haber verdi, [dedi ki:] Bize Ali b. Müshir haber verdi, [dedi ki:] Bize Yahyâ b. Saîd haber verdi, [dedi ki:] Bize Abdullah b. Âmir b. Rebîa haber verip dedi ki: Âişe radıyallâhu anhâ'yı şöyle derken işittim: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem uykusuz kalmıştı; Medine'ye geldiğinde: 'Keşke ashabımdan salih bir adam bu gece beni korusa!' buyurdu. Tam o sırada bir silah sesi işittik. 'Kim o?' buyurdu. 'Ben Sa'd b. Ebî Vakkâs'ım, seni korumak için geldim' dedi. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem uyudu (١).

وَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ شَقِيقٍ عَنْ عَائِشَةَ ﵂ قَالَتْ: كَانَ النَّبِيُّ ﷺ يُحْرَسُ حَتَّى نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ: {وَاللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ} فَأَخْرَجَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ رَأْسَهُ مِنَ الْقُبَّةِ فَقَالَ لَهُمْ: "أَيُّهَا النَّاسُ انْصَرِفُوا فَقَدْ عَصَمَنِي اللَّهُ ﷾" (٢) .

Abdullah b. Şakîk'in Âişe radıyallâhu anhâ'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: {وَاللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ} "Allah seni insanlardan koruyacaktır" ayeti ininceye kadar Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem nöbet tutularak korunuyordu. [Bu ayet inince] Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem başını çadırdan çıkarıp onlara: 'Ey insanlar! Dağılın; muhakkak ki Aziz ve Celil olan Allah beni koruma altına almıştır' (٢) buyurdu.

{قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتَابِ لَسْتُمْ عَلَى شَيْءٍ حَتَّى تُقِيمُوا التَّوْرَاةَ وَالْإِنْجِيلَ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ وَلَيَزِيدَنَّ كَثِيرًا مِنْهُمْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ طُغْيَانًا وَكُفْرًا فَلَا تَأْسَ عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ (٦٨) إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هَادُوا وَالصَّابِئُونَ وَالنَّصَارَى مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَعَمِلَ صَالِحًا فَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ (٦٩) لَقَدْ أَخَذْنَا مِيثَاقَ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَأَرْسَلْنَا إِلَيْهِمْ رُسُلًا كُلَّمَا جَاءَهُمْ رَسُولٌ بِمَا لَا تَهْوَى أَنْفُسُهُمْ فَرِيقًا كَذَّبُوا وَفَرِيقًا يَقْتُلُونَ (٧٠) }

{قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتَابِ لَسْتُمْ عَلَى شَيْءٍ حَتَّى تُقِيمُوا التَّوْرَاةَ وَالْإِنْجِيلَ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ وَلَيَزِيدَنَّ كَثِيرًا مِنْهُمْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ طُغْيَانًا وَكُفْرًا فَلَا تَأْسَ عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ (٦٨)} “De ki: 'Ey Kitap ehli! Tevrat'ı, İncil'i ve Rabbinizden size indirileni ikame etmedikçe (hakkıyla uygulamadıkça) hiçbir şey (doğru bir esas) üzerinde değilsiniz.' Rabbinden sana indirilen, muhakkak onlardan birçoğunun azgınlığını ve küfrünü artıracaktır. O hâlde kâfirler topluluğu için üzülme!” {إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هَادُوا وَالصَّابِئُونَ وَالنَّصَارَى مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَعَمِلَ صَالِحًا فَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ (٦٩)} “Şüphesiz iman edenler, Yahudiler, Sâbiîler ve Hristiyanlardan kim Allah'a ve ahiret gününe inanır ve salih amel işlerse, artık onlar için hiçbir korku yoktur ve onlar mahzun da olmayacaklardır.” {لَقَدْ أَخَذْنَا مِيثَاقَ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَأَرْسَلْنَا إِلَيْهِمْ رُسُلًا كُلَّمَا جَاءَهُمْ رَسُولٌ بِمَا لَا تَهْوَى أَنْفُسُهُمْ فَرِيقًا كَذَّبُوا وَفَرِيقًا يَقْتُلُونَ (٧٠)} “Andolsun ki biz İsrailoğullarının kesin sözünü (misakını) almış ve onlara elçiler göndermiştik. Ne zaman bir elçi onlara nefislerinin hoşlanmadığı bir şey getirdiyse, [onlardan] bir grubunu yalanladılar, bir grubunu da öldürüyorlardı.”

{وَحَسِبُوا أَلَّا تَكُونَ فِتْنَةٌ فَعَمُوا وَصَمُّوا ثُمَّ تَابَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ ثُمَّ عَمُوا وَصَمُّوا كَثِيرٌ مِنْهُمْ وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِمَا يَعْمَلُونَ (٧١) }

{وَحَسِبُوا أَلَّا تَكُونَ فِتْنَةٌ فَعَمُوا وَصَمُّوا ثُمَّ تَابَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ ثُمَّ عَمُوا وَصَمُّوا كَثِيرٌ مِنْهُمْ وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِمَا يَعْمَلُونَ (٧١) } "Bir fitne (azap ve bela) olmayacağını sandılar; körleştiler ve sağırlaştılar. Sonra Allah onların tövbelerini kabul etti. Sonra onlardan birçoğu yine körleşti ve sağırlaştı. Allah onların yapmakta olduklarını hakkıyla görendir. (71)"

قَوْلُهُ ﷿: {قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتَابِ لَسْتُمْ عَلَى شَيْءٍ حَتَّى تُقِيمُوا التَّوْرَاةَ وَالْإِنْجِيلَ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ}

Aziz ve Celil olan Allah'ın: {قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتَابِ لَسْتُمْ عَلَى شَيْءٍ حَتَّى تُقِيمُوا التَّوْرَاةَ وَالْإِنْجِيلَ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ} "De ki: 'Ey Kitap ehli! Tevrat'ı, İncil'i ve Rabbinizden size indirileni gereğince uygulamadıkça hiçbir şey üzerinde değilsiniz'" sözüdür.

أَيْ: تُقِيمُوا أَحْكَامَهُمَا وَمَا يَجِبُ عَلَيْكُمْ فِيهِمَا، {وَلَيَزِيدَنَّ كَثِيرًا مِنْهُمْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ طُغْيَانًا وَكُفْرًا فَلَا تَأْسَ} فَلَا تَحْزَنْ، {عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ}

Yani onların hükümlerini ve o ikisinde üzerinize vacip olan şeyleri ikâme edip uygulamadıkça. {وَلَيَزِيدَنَّ كَثِيرًا مِنْهُمْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ طُغْيَانًا وَكُفْرًا فَلَا تَأْسَ} "Rabbinden sana indirilen, onlardan çoğunun azgınlığını ve küfrünü elbette artıracaktır. O halde üzülme", yani kederlenme, {عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ} "o kâfirler topluluğu için."

{إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هَادُوا وَالصَّابِئُونَ وَالنَّصَارَى} وكان حقه: {والصائبين} وَقَدْ ذَكَرْنَا فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ وَجْهَ ارْتِفَاعِهِ (١) . وَقَالَ سِيبَوَيْهِ: فِيهِ تَقْدِيمٌ وَتَأْخِيرٌ تَقْدِيرُهُ: إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هَادَوْا وَالنَّصَارَى مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ إِلَى آخِرِ الْآيَةِ، وَالصَّابِئُونَ كَذَلِكَ، وَقَوْلُهُ: {إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا} أَيْ: بِاللِّسَانِ، وَقَوْلُهُ: {مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ} أَيْ: بِالْقَلْبِ، وَقِيلَ: الَّذِينَ آمَنُوا عَلَى حَقِيقَةِ الْإِيمَانِ {مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ} أَيْ: ثَبَتَ عَلَى الْإِيمَانِ، {وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَعَمِلَ صَالِحًا فَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ}

{إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هَادُوا وَالصَّابِئُونَ وَالنَّصَارَى} "İman edenler, Yahudiler, Sâbiîler ve Hristiyanlar"; aslında bunun 've's-sâbiîne' şeklinde [mansub olması] gerekirdi. Bakara suresinde onun merfu oluşunun gerekçesini zikretmiştik (١). Sîbeveyh şöyle demiştir: Bunda takdim ve tehir vardır; takdiri şöyledir: 'Şüphesiz iman edenler, Yahudiler ve Hristiyanlardan kim Allah'a inanırsa...' ayetin sonuna kadar; 've Sâbiîler de böyledir'. O'nun: {إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا} "Şüphesiz iman edenler" sözü dille [iman edenler]; {مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ} "kim Allah'a inanırsa" sözü ise kalple [iman edenler] manasındadır. 'İman edenler'in gerçek iman üzere olanlar olduğu; {مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ} "kim Allah'a inanırsa" sözünün de iman üzere sebat edenler anlamına geldiği söylenmiştir; {وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَعَمِلَ صَالِحًا فَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ} "ve ahiret gününe [inanır] ve salih amel işlerse, onlara hiçbir korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir."

قَوْلُهُ تَعَالَى: {لَقَدْ أَخَذْنَا مِيثَاقَ بَنِي إِسْرَائِيلَ} فِي التَّوْحِيدِ وَالنُّبُوَّةِ، {وَأَرْسَلْنَا إِلَيْهِمْ رُسُلًا كُلَّمَا جَاءَهُمْ رَسُولٌ بِمَا لَا تَهْوَى أَنْفُسُهُمْ فَرِيقًا كَذَّبُوا} عِيسَى وَمُحَمَّدًا صَلَوَاتُ اللَّهِ وَسَلَامُهُ عَلَيْهِمَا، {وَفَرِيقًا يَقْتُلُونَ} يَحْيَى وَزَكَرِيَّا.

Allah Teâlâ'nın şu âyeti: {لَقَدْ أَخَذْنَا مِيثَاقَ بَنِي إِسْرَائِيلَ} “Andolsun ki biz İsrailoğullarından kesin söz almıştık” tevhid ve peygamberlik hususunda, {وَأَرْسَلْنَا إِلَيْهِمْ رُسُلًا كُلَّمَا جَاءَهُمْ رَسُولٌ بِمَا لَا تَهْوَى أَنْفُسُهُمْ فَرِيقًا كَذَّبُوا} “ve kendilerine peygamberler göndermiştik. Ne zaman bir peygamber onlara nefislerinin hoşlanmadığı bir şey getirdiyse bir kısmını yalanladılar” Îsâ ve Muhammed’i -salavâtullâhi ve selâmuhu aleyhimâ-, {وَفَرِيقًا يَقْتُلُونَ} “bir kısmını da öldürüyorlardı” Yahyâ ve Zekeriyyâ’yı [öldürdükleri gibi].

{وَحَسِبُوا} ظَنُّوا {أَلَّا تَكُونَ فِتْنَةٌ} أَيْ: عَذَابٌ وَقَتْلٌ، وَقِيلَ: ابْتِلَاءٌ وَاخْتِبَارٌ، أَيْ: ظَنُّوا أَنْ لَا يُبْتَلَوْا وَلَا يُعَذِّبُهُمُ اللَّهُ، قَرَأَ أَهْلُ الْبَصْرَةِ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ " تَكُونُ " بِرَفْعِ النُّونِ عَلَى مَعْنَى أَنَّهَا لَا تَكُونُ، وَنَصَبَهَا الْآخَرُونَ كَمَا لَوْ لَمْ يَكُنْ قَبْلَهُ لَا {فَعَمُوا} عَنِ الْحَقِّ فَلَمْ يُبْصِرُوهُ، {وَصَمُّوا} عَنْهُ فَلَمْ يَسْمَعُوهُ، يَعْنِي عَمُوا وَصَمُّوا بَعْدَ مُوسَى صَلَوَاتُ اللَّهِ وَسَلَامُهُ عَلَيْهِ، {ثُمَّ تَابَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ} بِبَعْثِ عِيسَى ﵇، {ثُمَّ عَمُوا وَصَمُّوا كَثِيرٌ مِنْهُمْ} بِالْكُفْرِ بِمُحَمَّدٍ ﷺ، {وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِمَا يَعْمَلُونَ}

{وَحَسِبُوا} "Sandılar", zannettiler, {أَلَّا تَكُونَ فِتْنَةٌ} "bir fitne olmayacağını", yani azap ve katl olmayacağını; imtihan ve sınama olmayacağını, yani imtihan edilmeyeceklerini ve Allah'ın kendilerine azap etmeyeceğini zannettiler, şeklinde de söylenmiştir. Basra ehli, Hamza ve el-Kisâî 'fitne olmayacaktır' manasında 'nûn' harfinin ref'i ile "tekûnu" (تَكُونُ) şeklinde okumuşlardır; diğerleri ise sanki başında 'lâ' yokmuş gibi nasb ile okumuşlardır. {فَعَمُوا} "Körleştiler", haktan yana körleştiler ve onu görmediler, {وَصَمُّوا} "ve sağırlaştılar", ondan yana sağırlaştılar ve onu işitmediler. Yani Mûsâ salavâtullâhi ve selâmuhû aleyh'ten sonra körleştiler ve sağırlaştılar. {ثُمَّ تَابَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ} "Sonra Allah onların tövbelerini kabul etti", İsa aleyhisselâm'ı göndermekle. {ثُمَّ عَمُوا وَصَمُّوا كَثِيرٌ مِنْهُمْ} "Sonra onlardan birçoğu yine körleşti ve sağırlaştı", Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i inkâr etmekle. {وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِمَا يَعْمَلُونَ} "Allah onların yapmakta olduklarını hakkıyla görendir."