{لَقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ وَقَالَ الْمَسِيحُ يَا بَنِي إِسْرَائِيلَ اعْبُدُوا اللَّهَ رَبِّي وَرَبَّكُمْ إِنَّهُ مَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَقَدْ حَرَّمَ اللَّهُ عَلَيْهِ الْجَنَّةَ وَمَأْوَاهُ النَّارُ وَمَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصَارٍ (٧٢) لَقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ ثَالِثُ ثَلَاثَةٍ وَمَا مِنْ إِلَهٍ إِلَّا إِلَهٌ وَاحِدٌ وَإِنْ لَمْ يَنْتَهُوا عَمَّا يَقُولُونَ لَيَمَسَّنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ (٧٣) أَفَلَا يَتُوبُونَ إِلَى اللَّهِ وَيَسْتَغْفِرُونَهُ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٧٤) }
{لَقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ وَقَالَ الْمَسِيحُ يَا بَنِي إِسْرَائِيلَ اعْبُدُوا اللَّهَ رَبِّي وَرَبَّكُمْ إِنَّهُ مَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَقَدْ حَرَّمَ اللَّهُ عَلَيْهِ الْجَنَّةَ وَمَأْوَاهُ النَّارُ وَمَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصَارٍ (٧٢) لَقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ ثَالِثُ ثَلَاثَةٍ وَمَا مِنْ إِلَهٍ إِلَّا إِلَهٌ وَاحِدٌ وَإِنْ لَمْ يَنْتَهُوا عَمَّا يَقُولُونَ لَيَمَسَّنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ (٧٣) أَفَلَا يَتُوبُونَ إِلَى اللَّهِ وَيَسْتَغْفِرُونَهُ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٧٤) } “Andolsun ki, «Şüphesiz Allah, Meryem oğlu Mesih'tir» diyenler kâfir olmuşlardır. Halbuki Mesih şöyle demişti: «Ey İsrailoğulları! Benim de Rabbim, sizin de Rabbiniz olan Allah'a kulluk edin. Çünkü kim Allah'a ortak koşarsa, şüphesiz Allah ona cenneti haram kılmıştır ve onun barınağı ateştir. Zalimler için hiçbir yardımcı da yoktur.» (72) Andolsun ki, «Allah üçün üçüncüsüdür» diyenler kâfir olmuşlardır. Oysa tek bir ilahtan başka hiçbir ilah yoktur. Eğer söylediklerinden vazgeçmezlerse, onlardan kâfir olanlara mutlaka elem verici bir azap dokunacaktır. (73) Hâlâ Allah'a tövbe edip O'ndan bağışlanma dilemeyecekler mi? Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir. (74)”
{لَقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ} وَهُمُ الْمَلْكَانِيَّةُ وَالْيَعْقُوبِيَّةُ مِنْهُمْ، {وَقَالَ الْمَسِيحُ يَا بَنِي إِسْرَائِيلَ اعْبُدُوا اللَّهَ رَبِّي وَرَبَّكُمْ إِنَّهُ مَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَقَدْ حَرَّمَ اللَّهُ عَلَيْهِ الْجَنَّةَ وَمَأْوَاهُ النَّارُ وَمَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصَارٍ}
{لَقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ} “Andolsun ki, «Şüphesiz Allah, Meryem oğlu Mesih'tir» diyenler kâfir olmuşlardır”; bunlar onlardan Melkâniyye ve Ya'kûbiyye [fırkalarıdır]. {وَقَالَ الْمَسِيحُ يَا بَنِي إِسْرَائِيلَ اعْبُدُوا اللَّهَ رَبِّي وَرَبَّكُمْ إِنَّهُ مَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَقَدْ حَرَّمَ اللَّهُ عَلَيْهِ الْجَنَّةَ وَمَأْوَاهُ النَّارُ وَمَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصَارٍ} “Halbuki Mesih şöyle demişti: «Ey İsrailoğulları! Benim de Rabbim, sizin de Rabbiniz olan Allah'a kulluk edin. Çünkü kim Allah'a ortak koşarsa, şüphesiz Allah ona cenneti haram kılmıştır ve onun barınağı ateştir. Zalimler için hiçbir yardımcı da yoktur.»”
{لَقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ ثَالِثُ ثَلَاثَةٍ} يَعْنِي: الْمُرْقُوسِيَّةَ، وَفِيهِ إِضْمَارٌ مَعْنَاهُ: ثَالِثُ ثَلَاثَةِ آلِهَةٍ، لِأَنَّهُمْ يَقُولُونَ: الْإِلَهِيَّةُ مُشْتَرَكَةٌ بَيْنَ اللَّهِ تَعَالَى وَمَرْيَمَ وَعِيسَى، وَكُلُّ وَاحِدٍ مِنْ هَؤُلَاءِ إِلَهٌ فَهُمْ ثَلَاثَةُ آلِهَةٍ، يُبَيِّنُ هَذَا قَوْلُهُ ﷿ لِلْمَسِيحِ: "أَأَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ اتَّخِذُونِي وَأُمِّيَ إِلَهَيْنِ مِنْ دُونِ اللَّهِ"؟ (الْمَائِدَةِ، ١١٦) ، وَمَنْ قَالَ: إِنَّ اللَّهَ ثَالِثُ ثَلَاثَةٍ وَلَمْ يُرِدْ بِهِ الْإِلَهِيَّةَ لَا يَكْفُرُ، فَإِنَّ اللَّهَ يَقُولُ: "مَا يَكُونُ مِنْ نَجْوَى ثَلَاثَةٍ إِلَّا هُوَ رَابِعُهُمْ" (الْمُجَادَلَةِ، ٧) ، وَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ لِأَبِي بَكْرٍ ﵁: "مَا ظَنُّكَ بِاثْنَيْنِ اللَّهُ ثَالِثُهُمَا" . ثُمَّ قَالَ رَدًّا عَلَيْهِمْ: {وَمَا مِنْ إِلَهٍ إِلَّا إِلَهٌ وَاحِدٌ وَإِنْ لَمْ يَنْتَهُوا عَمَّا يَقُولُونَ لَيَمَسَّنَّ} [لِيُصِيبُنَّ] {الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ} خَصَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لِعِلْمِهِ أَنَّ بَعْضَهُمْ يُؤْمِنُونَ.
{لَقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ ثَالِثُ ثَلَاثَةٍ} “Andolsun ki, «Allah üçün üçüncüsüdür» diyenler kâfir olmuşlardır”; yani Markûsiyye fırkası kastedilmektedir. Burada gizli bir takdir vardır ve anlamı: "Üç ilahın üçüncüsüdür" demektir. Çünkü onlar şöyle demektedir: "İlahlık, Yüce Allah, Meryem ve İsa arasında ortaktır ve bunlardan her biri bir ilahtır, dolayısıyla onlar üç ilahtır." Yüce Allah'ın Mesih'e hitaben buyurduğu şu sözü bunu açıklamaktadır: "Ey İsa, insanlara 'Beni ve annemi Allah'tan başka iki ilah edinin' diye sen mi söyledin?" (el-Mâide, 116). Bir kimse «Allah üçün üçüncüsüdür» deyip de bununla ilahlığı kastetmezse kâfir olmaz; zira Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: "Üç kişinin gizli konuştuğu yerde dördüncüleri mutlaka O'dur" (el-Mücâdele, 7). Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de Ebû Bekir radıyallâhu anh'a şöyle demiştir: "Üçüncüleri Allah olan iki kişi hakkında ne zannediyorsun?" Sonra onlara bir reddiye olarak şöyle buyurdu: {وَمَا مِنْ إِلَهٍ إِلَّا إِلَهٌ وَاحِدٌ وَإِنْ لَمْ يَنْتَهُوا عَمَّا يَقُولُونَ لَيَمَسَّنَّ} [لِيُصِيبُنَّ] {الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ} “Oysa tek bir ilahtan başka hiçbir ilah yoktur. Eğer söylediklerinden vazgeçmezlerse, onlardan kâfir olanlara mutlaka elem verici bir azap dokunacaktır.” Bazılarının iman edeceğini bildiği için kâfir olanları tahsis etmiştir.
{أَفَلَا يَتُوبُونَ إِلَى اللَّهِ وَيَسْتَغْفِرُونَهُ} ؟ قَالَ الْفَرَّاءُ: هَذَا أَمْرٌ بِلَفْظِ الِاسْتِفْهَامِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: "فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ" (الْمَائِدَةِ، ٩١) ، أَيِ: انْتَهُوا، وَالْمَعْنَى: أَنَّ اللَّهَ [يَأْمُرُكُمْ] (٣) بِالتَّوْبَةِ وَالِاسْتِغْفَارِ مِنْ هَذَا الذَّنْبِ الْعَظِيمِ، {وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ}
{أَفَلَا يَتُوبُونَ إِلَى اللَّهِ وَيَسْتَغْفِرُونَهُ} “Hâlâ Allah'a tövbe edip O'ndan bağışlanma dilemeyecekler mi?” Ferrâ şöyle demiştir: "Bu, Yüce Allah'ın 'Artık vazgeçtiniz değil mi?' (el-Mâide, 91) sözü gibi soru lafzında [gelmiş] bir emirdir; yani 'vazgeçin' demektir." Mana ise şudur: Allah bu büyük günahtan dolayı tövbe edip bağışlanma dilemenizi [emretmektedir]. {وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ} “Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: {مَا الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ إِلَّا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ} [مَضَتْ] {مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ} أَيْ: لَيْسَ هُوَ بِإِلَهٍ بَلْ هُوَ كَالرُّسُلِ الَّذِينَ مَضَوْا لَمْ يَكُونُوا آلِهَةً، {وَأُمُّهُ صِدِّيقَةٌ} أَيْ: كَثِيرَةُ الصِّدْقِ.
Yüce Allah'ın: {مَا الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ إِلَّا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ} [مَضَتْ -gelip geçti-] {مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ} “Meryem oğlu Mesih, yalnızca bir peygamberdir. Ondan önce de peygamberler gelip geçmiştir” kavli; yani o bir ilah değildir, bilakis ilah olmayan geçmiş peygamberler gibidir. {وَأُمُّهُ صِدِّيقَةٌ} “Annesi de dosdoğrudur (sıddîkadır)”; yani çokça doğru sözlüdür.
وَقِيلَ: سُمِّيَتْ صِدِّيقَةً لِأَنَّهَا صَدَّقَتْ بِآيَاتِ اللَّهِ، كَمَا قَالَ ﷿ فِي وَصْفِهَا: "وَصَدَّقَتْ بِكَلِمَاتِ رَبِّهَا" (التَّحْرِيمِ، ١٢) ، {كَانَا يَأْكُلَانِ الطَّعَامَ} أَيْ: كَانَا يَعِيشَانِ بِالطَّعَامِ وَالْغِذَاءِ كَسَائِرِ الْآدَمِيِّينَ، فَكَيْفَ يَكُونُ إِلَهًا مَنْ لَا يُقِيمُهُ إِلَّا أَكْلُ الطَّعَامِ؟
Allah'ın ayetlerini tasdik ettiği için 'sıddîka' olarak isimlendirildiği de söylenmiştir; nitekim O azze ve celle onun vasfında şöyle buyurmuştur: "Ve Rabbinin kelimelerini tasdik etti" (et-Tahrîm, 12). {كَانَا يَأْكُلَانِ الطَّعَامَ} “İkisi de yemek yerlerdi”; yani diğer insanlar gibi yemek ve gıda ile yaşarlardı. Yemek yemeden ayakta duramayan biri nasıl ilah olabilir ki?
وَقِيلَ: هَذَا كِنَايَةٌ عَنِ الْحَدَثِ، وَذَلِكَ أَنَّ مَنْ أَكَلَ وَشَرِبَ لَا بُدَّ لَهُ مِنَ الْبَوْلِ وَالْغَائِطِ، وَمَنْ هَذِهِ صِفَتُهُ كَيْفَ يَكُونُ إِلَهًا؟
Bunun küçük ve büyük abdestten kinaye olduğu da söylenmiştir. Çünkü yiyip içen kimsenin mutlaka idrara ve dışkıya çıkması gerekir; bu sıfatta olan biri nasıl ilah olabilir?
ثُمَّ قَالَ: {انْظُرْ كَيْفَ نُبَيِّنُ لَهُمُ الْآيَاتِ ثُمَّ انْظُرْ أَنَّى يُؤْفَكُونَ} أَيْ يُصْرَفُونَ عَنِ الْحَقِّ.
Sonra şöyle buyurdu: {انْظُرْ كَيْفَ نُبَيِّنُ لَهُمُ الْآيَاتِ ثُمَّ انْظُرْ أَنَّى يُؤْفَكُونَ} “Bak onlara ayetleri nasıl açıklıyoruz! Sonra da bak [haktan] nasıl çevriliyorlar!”; yani haktan nasıl döndürülüyorlar.
{مَا الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ إِلا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ وَأُمُّهُ صِدِّيقَةٌ كَانَا يَأْكُلانِ الطَّعَامَ انْظُرْ كَيْفَ نُبَيِّنُ لَهُمُ الآيَاتِ ثُمَّ انْظُرْ أَنَّى يُؤْفَكُونَ (٧٥) قُلْ أَتَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لا يَمْلِكُ لَكُمْ ضَرًّا وَلا نَفْعًا وَاللَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (٧٦) }
{مَا الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ إِلا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ وَأُمُّهُ صِدِّيقَةٌ كَانَا يَأْكُلانِ الطَّعَامَ انْظُرْ كَيْفَ نُبَيِّنُ لَهُمُ الآيَاتِ ثُمَّ انْظُرْ أَنَّى يُؤْفَكُونَ (٧٥) قُلْ أَتَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لا يَمْلِكُ لَكُمْ ضَرًّا وَلا نَفْعًا وَاللَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (٧٦) } “Meryem oğlu Mesih, ancak bir elçidir. Ondan önce de elçiler gelip geçmiştir. Annesi de dosdoğru bir kadındır. İkisi de yemek yerlerdi. Bak onlara ayetleri nasıl açıklıyoruz! Sonra da bak [haktan] nasıl çevriliyorlar! (75) De ki: «Allah'ı bırakıp da size ne bir zarar ne de bir fayda vermeye gücü yetmeyen şeylere mi kulluk ediyorsunuz? Oysa Allah, hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir.» (76)”
{قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتَابِ لَا تَغْلُوا فِي دِينِكُمْ غَيْرَ الْحَقِّ وَلَا تَتَّبِعُوا أَهْوَاءَ قَوْمٍ قَدْ ضَلُّوا مِنْ قَبْلُ وَأَضَلُّوا كَثِيرًا وَضَلُّوا عَنْ سَوَاءِ السَّبِيلِ (٧٧) لُعِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ عَلَى لِسَانِ دَاوُدَ وَعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ ذَلِكَ بِمَا عَصَوْا وَكَانُوا يَعْتَدُونَ (٧٨) }
{قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتَابِ لَا تَغْلُوا فِي دِينِكُمْ غَيْرَ الْحَقِّ وَلَا تَتَّبِعُوا أَهْوَاءَ قَوْمٍ قَدْ ضَلُّوا مِنْ قَبْلُ وَأَضَلُّوا كَثِيرًا وَضَلُّوا عَنْ سَوَاءِ السَّبِيلِ (٧٧) لُعِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ عَلَى لِسَانِ دَاوُدَ وَعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ ذَلِكَ بِمَا عَصَوْا وَكَانُوا يَعْتَدُونَ (٧٨) } “De ki: «Ey Ehl-i Kitap! Dininizde haksız yere aşırılığa kaçmayın ve daha önce sapmış, birçoğunu da saptırmış ve dosdoğru yoldan ayrılmış bir topluluğun heva ve heveslerine uymayın.» (77) İsrailoğullarından inkâr edenler, Dâvûd'un ve Meryem oğlu İsa'nın diliyle lanetlenmişlerdir. Bu, isyan etmeleri ve haddi aşmaları sebebiyledir. (78)”
{قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتَابِ لَا تَغْلُوا فِي دِينِكُمْ غَيْرَ الْحَقِّ} أَيْ: لَا تَتَجَاوَزُوا الْحَدَّ، وَالْغُلُوُّ وَالتَّقْصِيرُ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا مَذْمُومٌ فِي الدِّينِ، وَقَوْلُهُ: {غَيْرَ الْحَقِّ} أَيْ: فِي دِينِكُمُ الْمُخَالِفِ لِلْحَقِّ، وَذَلِكَ أَنَّهُمْ خَالَفُوا الْحَقَّ فِي دِينِهِمْ، ثُمَّ غَلَوْا فِيهِ بِالْإِصْرَارِ عَلَيْهِ، {وَلَا تَتَّبِعُوا أَهْوَاءَ قَوْمٍ} وَالْأَهْوَاءُ جَمْعُ الْهَوَى وَهُوَ مَا تَدْعُو إِلَيْهِ شَهْوَةُ النَّفْسِ {قَدْ ضَلُّوا مِنْ قَبْلُ} يَعْنِي: رُؤَسَاءَ الضَّلَالَةِ مِنْ فَرِيقَيِ الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى، وَالْخِطَابُ لِلَّذِينِ فِي عَصْرِ النَّبِيِّ ﷺ نُهُوا عَنِ اتِّبَاعِ أَسْلَافِهِمْ فِيمَا ابتدعوه بأهوائهم ١١٠\أ {وَأَضَلُّوا كَثِيرًا} يَعْنِي: مَنِ اتَّبَعَهُمْ [عَلَى أَهْوَائِهِمْ] (١) {وَضَلُّوا عَنْ سَوَاءِ السَّبِيلِ} عَنْ قَصْدِ الطَّرِيقِ، أَيْ: بِالْإِضْلَالِ، فَالضَّلَالُ الْأَوَّلُ مِنَ الضَّلَالَةِ، وَالثَّانِي بِإِضْلَالِ مَنِ اتَّبَعَهُمْ.
{قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتَابِ لَا تَغْلُوا فِي دِينِكُمْ غَيْرَ الْحَقِّ} “De ki: «Ey Ehl-i Kitap! Dininizde haksız yere aşırılığa kaçmayın»”; yani haddi aşmayın. Dinde hem aşırılık (gulüv) hem de gevşeklik (taksîr) yerilmiştir. O'nun: {غَيْرَ الْحَقِّ} “haksız yere” sözü; yani hakka aykırı olan dininizde demektir. Şöyle ki, onlar dinlerinde hakka muhalefet ettiler, sonra da onda ısrar ederek aşırılığa saptılar. {وَلَا تَتَّبِعُوا أَهْوَاءَ قَوْمٍ} “ve bir topluluğun heva ve heveslerine uymayın”; ehvâ, hevâ kelimesinin çoğuludur ve nefsin arzusunun çağırdığı şeydir. {قَدْ ضَلُّوا مِنْ قَبْلُ} “daha önce sapmış”; yani Yahudi ve Hristiyan iki fırkadan olan dalâlet önderleri kastedilmektedir. Hitap ise Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem döneminde yaşayanlaradır; hevalarına uyarak uydurdukları şeylerde geçmişlerine tabi olmaktan nehyedilmişlerdir. 110/a {وَأَضَلُّوا كَثِيرًا} “ve birçoğunu da saptırmış”; yani hevaları üzere kendilerine uyanları. {وَضَلُّوا عَنْ سَوَاءِ السَّبِيلِ} “ve dosdoğru yoldan ayrılmış”; yolun doğrusundan [sapmışlardır], yani saptırmak suretiyle [sapmışlardır]. Birinci sapma kendi sapıklıkları, ikincisi ise kendilerine uyanları saptırmaları sebebiyledir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: {لُعِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ عَلَى لِسَانِ دَاوُدَ} يَعْنِي: أَهْلَ أَيْلَةَ لَمَّا اعْتَدَوْا
Yüce Allah'ın: {لُعِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ عَلَى لِسَانِ دَاوُدَ} “İsrailoğullarından inkâr edenler, Dâvûd'un diliyle lanetlenmişlerdir” kavli; yani Eyle halkı [kastedilmektedir], haddi aştıkları vakit...
فِي السَّبْتِ، وَقَالَ دَاوُدُ ﵇: اللَّهُمَّ الْعَنْهُمْ وَاجْعَلْهُمْ آيَةً فَمُسِخُوا قِرَدَةً، {وَعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ} أَيْ: عَلَى لِسَانِ عِيسَى ﵇، يَعْنِي: كُفَّارَ أَصْحَابِ الْمَائِدَةِ، لَمَّا لَمْ يُؤْمِنُوا، قَالَ عِيسَى: اللَّهُمَّ الْعَنْهُمْ وَاجْعَلْهُمْ آيَةً فَمُسِخُوا خَنَازِيرَ، {ذَلِكَ بِمَا عَصَوْا وَكَانُوا يَعْتَدُونَ}
Cumartesi gününde [haddi aştılar]. Dâvûd aleyhisselâm: "Allah'ım! Onları lanetle ve onları bir ibret kıl" dedi ve maymunlara dönüştürüldüler. {وَعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ} “ve Meryem oğlu İsa'nın [diliyle]”; yani İsa aleyhisselâm'ın diliyle [lanetlenmişlerdir]. Yani Mâide ashabının kâfirleri kastedilmektedir; iman etmediklerinde İsa: "Allah'ım! Onları lanetle ve onları bir ibret kıl" dedi ve domuzlara dönüştürüldüler. {ذَلِكَ بِمَا عَصَوْا وَكَانُوا يَعْتَدُونَ} “Bu, isyan etmeleri ve haddi aşmaları sebebiyledir.”
{كَانُوا لَا يَتَنَاهَوْنَ عَنْ مُنْكَرٍ فَعَلُوهُ} [أَيْ: لَا يَنْهَى بَعْضُهُمْ بَعْضًا] {لَبِئْسَ مَا كَانُوا يَفْعَلُونَ}
{كَانُوا لَا يَتَنَاهَوْنَ عَنْ مُنْكَرٍ فَعَلُوهُ} [أَيْ: لَا يَنْهَى بَعْضُهُمْ بَعْضًا] {لَبِئْسَ مَا كَانُوا يَفْعَلُونَ} “İşledikleri kötülükten birbirlerini vazgeçirmeye çalışmazlardı. Yapmakta oldukları şey ne kötüydü!”
أَخْبَرَنَا أَبُو سَعِيدٍ الشُّرَيْحِيُّ أَنَا أَبُو إِسْحَاقَ الثَّعْلَبِيُّ أَنَا الْحَسَنُ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَيْنِ أَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ أَنَا أَبُو يَعْلَى الْمَوْصِلِيُّ أَنَا وَهْبُ بْنُ بَقِيَّةَ أَنَا خَالِدٌ -يَعْنِي ابْنَ عَبْدِ اللَّهِ الْوَاسِطِيَّ -عَنِ الْعَلَاءِ بْنِ الْمُسَيَّبِ عَنْ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ عَنْ أَبِي عُبَيْدَةَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "كَانَ فِيمَنْ كَانَ قَبْلَكُمْ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ إِذَا عَمِلَ الْعَامِلُ مِنْهُمُ الْخَطِيئَةَ نَهَاهُ النَّاهِي تَعْذِيرًا فَإِذَا كَانَ مِنَ الْغَدِ جَالَسَهُ وَآكَلَهُ وَشَارَبَهُ كَأَنَّهُ لَمْ يَرَهُ عَلَى الْخَطِيئَةِ بِالْأَمْسِ، فَلَمَّا رَأَى اللَّهُ ﵎ ذَلِكَ مِنْهُمْ ضَرَبَ قُلُوبَ بَعْضِهِمْ عَلَى بَعْضٍ، وَجَعَلَ مِنْهُمُ الْقِرَدَةَ وَالْخَنَازِيرَ، وَلَعَنَهُمْ عَلَى لِسَانِ دَاوُدَ وَعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ ﵉ ذَلِكَ بِمَا عَصَوْا وَكَانُوا يَعْتَدُونَ، وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ لَتَأْمُرُنَّ بِالْمَعْرُوفِ وَلَتَنْهَوُنَّ عَنِ الْمُنْكَرِ، وَلَتَأْخُذُنَّ عَلَى يَدِ السَّفِيهِ وَلَتَأْطُرُنَّهُ عَلَى الْحَقِّ أَطْرًا أَوْ لَيَضْرِبَنَّ اللَّهُ قُلُوبَ بَعْضِكُمْ عَلَى بَعْضٍ وَيَلْعَنَكُمْ كَمَا لَعَنَهُمْ" .
Bize Ebû Saîd eş-Şüreyhî haber verdi, bize Ebû İshâk es-Sa'lebî haber verdi, bize el-Hasen b. Muhammed b. el-Huseyn haber verdi, bize Ahmed b. Muhammed b. İshâk haber verdi, bize Ebû Ya'lâ el-Mevsılî haber verdi, bize Vehb b. Bakıyye haber verdi, bize Hâlid -yani İbn Abdullah el-Vâsıtî- el-Alâ b. el-Müseyyeb'den, o Amr b. Mürre'den, o Ebû Ubeyde'den, o da Abdullah b. Mes'ûd radıyallâhu anh'tan rivayetle Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu bildirdi: "Sizden önceki İsrailoğulları içinde biri bir günah işlediğinde, nehyeden kişi onu göstermelik olarak nehyederdi; ertesi gün olduğunda ise dünkü günahı üzerinde onu görmemiş gibi onunla oturur, onunla yer ve onunla içerdi. Allah celle celâluhû onlardan bunu görünce kalplerini birbirine vurdu, onlardan bir kısmını maymunlara ve domuzlara dönüştürdü ve onları Dâvûd ve Meryem oğlu İsa aleyhimesselâm'ın diliyle lanetledi. Bu, onların isyan etmeleri ve haddi aşmaları sebebiyleydi. Nefsim elinde olan [Allah]'a yemin ederim ki, ya iyiliği emreder, kötülükten nehyeder, sefihin elini tutar ve onu hakka zorla döndürürsünüz ya da Allah mutlaka kalplerinizi birbirine vurur ve onları lanetlediği gibi sizi de lanetler."
{كَانُوا لَا يَتَنَاهَوْنَ عَنْ مُنْكَرٍ فَعَلُوهُ لَبِئْسَ مَا كَانُوا يَفْعَلُونَ (٧٩) تَرَى كَثِيرًا مِنْهُمْ يَتَوَلَّوْنَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَبِئْسَ مَا قَدَّمَتْ لَهُمْ أَنْفُسُهُمْ أَنْ سَخِطَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَفِي الْعَذَابِ هُمْ خَالِدُونَ (٨٠) وَلَوْ كَانُوا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالنَّبِيِّ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْهِ مَا اتَّخَذُوهُمْ أَوْلِيَاءَ وَلَكِنَّ كَثِيرًا مِنْهُمْ فَاسِقُونَ (٨١) }
{كَانُوا لَا يَتَنَاهَوْنَ عَنْ مُنْكَرٍ فَعَلُوهُ لَبِئْسَ مَا كَانُوا يَفْعَلُونَ (٧٩) تَرَى كَثِيرًا مِنْهُمْ يَتَوَلَّوْنَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَبِئْسَ مَا قَدَّمَتْ لَهُمْ أَنْفُسُهُمْ أَنْ سَخِطَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَفِي الْعَذَابِ هُمْ خَالِدُونَ (٨٠) وَلَوْ كَانُوا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالنَّبِيِّ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْهِ مَا اتَّخَذُوهُمْ أَوْلِيَاءَ وَلَكِنَّ كَثِيرًا مِنْهُمْ فَاسِقُونَ (٨١) } “İşledikleri kötülükten birbirlerini vazgeçirmeye çalışmazlardı. Yapmakta oldukları şey ne kötüydü! (79) Onlardan birçoğunun inkâr edenleri dost edindiklerini görürsün. Nefislerinin kendileri için önden sunduğu şey ne kötüdür ki Allah onlara gazap etmiştir ve onlar azapta ebedî kalacaklardır. (80) Eğer Allah'a, Peygamber'e ve ona indirilene iman etmiş olsalardı, onları dost edinmezlerdi; fakat onlardan birçoğu yoldan çıkmış kimselerdir. (81)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: {تَرَى كَثِيرًا مِنْهُمْ} قِيلَ: مِنَ الْيَهُودِ كَعْبُ بْنُ الْأَشْرَفِ وَأَصْحَابُهُ، {يَتَوَلَّوْنَ الَّذِينَ كَفَرُوا}
Yüce Allah'ın: {تَرَى كَثِيرًا مِنْهُمْ} “Onlardan çoğunu görürsün ki” kavli hakkında; 'Yahudilerden Ka'b b. el-Eşref ve arkadaşları' denilmiştir. {يَتَوَلَّوْنَ الَّذِينَ كَفَرُوا} “inkâr edenleri dost edinirler”
مُشْرِكِي مَكَّةَ حِينَ خَرَجُوا إِلَيْهِمْ يُجَيِّشُونَ عَلَى النَّبِيِّ ﷺ، وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَمُجَاهِدٌ وَالْحَسَنُ: مِنْهُمْ يَعْنِي مِنَ الْمُنَافِقِينَ يَتَوَلَّوْنَ الْيَهُودَ، {لَبِئْسَ مَا قَدَّمَتْ لَهُمْ أَنْفُسُهُمْ} بِئْسَ مَا قَدَّمُوا مِنَ الْعَمَلِ لِمَعَادِهِمْ فِي الْآخِرَةِ، {أَنْ سَخِطَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ} غَضِبَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ، {وَفِي الْعَذَابِ هُمْ خَالِدُونَ}
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e karşı asker toplamak üzere onların yanına çıktıkları vakit Mekke müşriklerini [dost edindiklerini]. İbn Abbâs, Mücâhid ve el-Hasen şöyle demişlerdir: 'Onlardan', yani münafıklardan [birçoğunu görürsün ki] Yahudileri dost edinirler. {لَبِئْسَ مَا قَدَّمَتْ لَهُمْ أَنْفُسُهُمْ} “Nefislerinin kendileri için önden sunduğu şey ne kötüdür”; ahiretteki dönüş yerleri için amellerinden önden gönderdikleri şey ne kötüdür! {أَنْ سَخِطَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ} “Allah onlara gazap etmiştir”; Allah onlara öfkelenmiştir. {وَفِي الْعَذَابِ هُمْ خَالِدُونَ} “ve onlar azapta ebedî kalacaklardır.”
{وَلَوْ كَانُوا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالنَّبِيِّ} مُحَمَّدٍ ﷺ، {وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْهِ} يَعْنِي الْقُرْآنَ، {مَا اتَّخَذُوهُمْ} يَعْنِي الْكُفَّارَ، {أَوْلِيَاءَ وَلَكِنَّ كَثِيرًا مِنْهُمْ فَاسِقُونَ} أَيْ خَارِجُونَ عَنْ أَمْرِ اللَّهِ ﷾.
{وَلَوْ كَانُوا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالنَّبِيِّ} “Eğer Allah'a ve Peygamber'e iman etmiş olsalardı”, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e, {وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْهِ} “ve ona indirilene”, yani Kur'an'a, {مَا اتَّخَذُوهُمْ} “onları edinmezlerdi”, yani kâfirleri, {أَوْلِيَاءَ وَلَكِنَّ كَثِيرًا مِنْهُمْ فَاسِقُونَ} “dost edinmezlerdi; fakat onlardan birçoğu yoldan çıkmış kimselerdir”; yani Allah azze ve celle'nin emrinin dışına çıkmış kimselerdir.
قَوْلُهُ ﷿: {لَتَجِدَنَّ أَشَدَّ النَّاسِ عَدَاوَةً لِلَّذِينَ آمَنُوا الْيَهُودَ وَالَّذِينَ أَشْرَكُوا} يَعْنِي: مُشْرِكِي الْعَرَبِ، {وَلَتَجِدَنَّ أَقْرَبَهُمْ مَوَدَّةً لِلَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ قَالُوا إِنَّا نَصَارَى} لَمْ يُرِدْ بِهِ جَمِيعَ النَّصَارَى لِأَنَّهُمْ فِي عَدَاوَتِهِمُ الْمُسْلِمِينَ كَالْيَهُودِ فِي قَتْلِهِمُ الْمُسْلِمِينَ وَأَسْرِهِمْ وَتَخْرِيبِ بِلَادِهِمْ وَهَدْمِ مَسَاجِدِهِمْ وَإِحْرَاقِ مَصَاحِفِهِمْ، لَا وَلَاءَ، وَلَا كَرَامَةَ لَهُمْ، بَلِ الْآيَةُ فِيمَنْ أَسْلَمَ مِنْهُمْ مِثْلُ النَّجَاشِيِّ وَأَصْحَابِهِ، [وَقِيلَ: نَزَلَتْ فِي جَمِيعِ الْيَهُودِ وَجَمِيعِ النَّصَارَى، لِأَنَّ الْيَهُودَ أَقْسَى قَلْبًا وَالنَّصَارَى أَلْيَنُ قَلْبًا مِنْهُمْ، وَكَانُوا أَقَلَّ مُظَاهَرَةً لِلْمُشْرِكِينَ مِنَ الْيَهُودِ] .
O azze ve celle'nin: {لَتَجِدَنَّ أَشَدَّ النَّاسِ عَدَاوَةً لِلَّذِينَ آمَنُوا الْيَهُودَ وَالَّذِينَ أَشْرَكُوا} “İman edenlere düşmanlık bakımından insanların en şiddetlisi olarak Yahudileri ve şirk koşanları bulursun” kavli; yani Arap müşriklerini. {وَلَتَجِدَنَّ أَقْرَبَهُمْ مَوَدَّةً لِلَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ قَالُوا إِنَّا نَصَارَى} “İman edenlere sevgi bakımından en yakın olarak da «Biz Hristiyanlarız» diyenleri bulursun”. Bununla Hristiyanların tamamı kastedilmemiştir; çünkü onlar Müslümanları öldürme, esir etme, beldelerini tahrip etme, mescitlerini yıkma ve mushaflarını yakma hususunda Müslümanlara düşmanlıkta Yahudiler gibidirler; onlara ne bir dostluk ne de bir saygınlık vardır. Bilakis ayet, Necâşî ve arkadaşları gibi onlardan Müslüman olanlar hakkındadır. [Ayetin Yahudilerin ve Hristiyanların tamamı hakkında indiği de söylenmiştir; çünkü Yahudiler daha katı kalpli, Hristiyanlar ise onlara nispetle daha yumuşak kalplidir ve müşriklere yardımları da Yahudilerden daha azdı].
قَالَ أَهْلُ التَّفْسِيرِ: ائْتَمَرَتْ قُرَيْشٌ أَنْ يَفْتِنُوا الْمُؤْمِنِينَ عَنْ دِينِهِمْ، فَوَثَبَتْ كُلُّ قَبِيلَةٍ عَلَى مَنْ فِيهَا مِنَ الْمُسْلِمِينَ يُؤْذُونَهُمْ وَيُعَذِّبُونَهُمْ، فَافْتُتِنَ مَنِ افْتُتِنَ، وَعَصَمَ اللَّهُ مِنْهُمْ مَنْ شَاءَ، وَمَنَعَ اللَّهُ تَعَالَى رَسُولَهُ بِعَمِّهِ أَبِي طَالِبٍ، فَلَمَّا رَأَى رَسُولُ اللَّهِ ﷺ مَا بِأَصْحَابِهِ وَلَمْ يَقْدِرْ عَلَى مَنْعِهِمْ وَلَمْ يُؤْمَرْ بَعْدُ بِالْجِهَادِ أَمَرَهُمْ بِالْخُرُوجِ إِلَى أَرْضِ الْحَبَشَةِ، وَقَالَ: "إِنَّ بِهَا مَلِكًا صَالِحًا لَا يَظْلِمُ وَلَا يُظْلَمُ عِنْدَهُ أَحَدٌ، فَاخْرُجُوا إِلَيْهِ حَتَّى يَجْعَلَ اللَّهُ لِلْمُسْلِمِينَ فَرَجًا" وَأَرَادَ بِهِ النَّجَاشِيَّ، وَاسْمُهُ أَصْحَمَةُ وَهُوَ بِالْحَبَشَةِ عَطِيَّةُ، وَإِنَّمَا النَّجَاشِيُّ اسْمُ الْمَلِكِ، كَقَوْلِهِمْ قَيْصَرَ وَكِسْرَى، فَخَرَجَ إِلَيْهِمْ سِرًّا أَحَدَ عَشَرَ رَجُلًا وَأَرْبَعُ نِسْوَةٍ، وَهُمْ عُثْمَانُ بْنُ عَفَّانَ وَامْرَأَتُهُ رُقَيَّةُ بِنْتُ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، وَالزُّبَيْرُ بْنُ الْعَوَّامِ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْعُودٍ، [وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَوْفٍ] وَأَبُو حُذَيْفَةَ بْنُ عُتْبَةَ وَامْرَأَتُهُ سَهْلَةُ بِنْتُ سُهَيْلِ بْنِ عَمْرٍو، وَمُصَعَبُ بْنُ عُمَيْرٍ وَأَبُو سَلَمَةَ بْنُ عَبْدِ الْأَسَدِ وَامْرَأَتُهُ أُمُّ سَلَمَةَ بِنْتُ أَبِي أُمَيَّةَ، وَعُثْمَانُ بْنُ مَظْعُونٍ وَعَامِرُ بْنُ رَبِيعَةَ وَامْرَأَتُهُ
Tefsir ehli şöyle dedi: Kureyş, müminleri dinlerinden döndürmek (fitneye düşürmek) üzere sözleşti. Bunun üzerine her kabile, kendi içindeki Müslümanların üzerine atılarak onlara eziyet etmeye ve işkence yapmaya başladı. Böylece fitneye maruz kalan kaldı, Allah ise onlardan dilediğini korudu. Allah Teâlâ, Resûlü'nü de amcası Ebû Tâlib vesilesiyle korudu. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, ashabının maruz kaldığı şeyleri görüp onları [eziyetten] engellemeye güç yetiremeyince ve henüz cihatla da emrolunmamışken onlara Habeşistan topraklarına çıkmalarını (hicret etmelerini) emretti ve şöyle buyurdu: «Şüphesiz orada, kimseye haksızlık etmeyen ve yanında hiç kimseye haksızlık edilmeyen sâlih bir hükümdar vardır. Allah Müslümanlar için bir ferahlık/çıkış yolu takdir edinceye kadar onun yanına gidin.» Bununla Necâşî'yi kastetmişti; onun ismi Ashame olup Habeş dilinde 'bağış/ihsan' demektir. Necâşî ise onların Kisrâ ve Kayser demeleri gibi hükümdarın unvanıdır. Onların [Habeşlilerin] yanına gizlice on bir erkek ve dört kadın çıktı. Bunlar: Osman b. Affân ile hanımı Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in kızı Rukıyye, Zübeyr b. el-Avvâm, Abdullah b. Mes'ûd, [Abdurrahman b. Avf], Ebû Huzeyfe b. Utbe ile hanımı Sehle bint Süheyl b. Amr, Mus'ab b. Umeyr, Ebû Seleme b. Abdilesed ile hanımı Ümmü Seleme bint Ebî Ümeyye, Osman b. Maz'ûn, Âmir b. Rebîa ile hanımı
لَيْلَى بِنْتُ أَبِي [حَثْمَةَ] وَحَاطِبُ بْنُ عَمْرٍو وَ [سَهْلُ] بْنُ بَيْضَاءَ ﵃، فَخَرَجُوا إِلَى الْبَحْرِ وَأَخَذُوا سَفِينَةً إِلَى أَرْضِ الْحَبَشَةِ بِنِصْفِ دِينَارٍ وَذَلِكَ فِي رَجَبٍ فِي السَّنَةِ الْخَامِسَةِ مِنْ مَبْعَثِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، وَهَذِهِ الْهِجْرَةُ الْأُولَى ثُمَّ خَرَجَ جَعْفَرُ بْنُ أَبِي طَالِبٍ، وَتَتَابَعَ الْمُسْلِمُونَ إِلَيْهَا وَكَانَ جَمِيعُ مَنْ هَاجَرَ إِلَى الْحَبَشَةِ مِنَ الْمُسْلِمِينَ اثْنَيْنِ وَثَمَانِينَ رَجُلًا سِوَى النِّسَاءِ وَالصِّبْيَانِ.
Leylâ bint Ebî [Hasme], Hâtıb b. Amr ve [Sehl] b. Beydâ radıyallâhu anhüm idi. Denize çıktılar ve yarım dinara Habeşistan topraklarına gitmek üzere bir gemiye bindiler. Bu, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in peygamberliğinin beşinci yılında Recep ayında idi. Bu birinci hicrettir. Sonra Ca'fer b. Ebî Tâlib çıktı ve Müslümanlar oraya akın akın gittiler. Kadınlar ve çocuklar hariç Habeşistan'a hicret eden Müslümanların toplamı seksen iki erkek idi.
فَلَمَّا عَلِمَتْ قُرَيْشٌ بِذَلِكَ وَجَّهُوا عَمْرَو بْنَ الْعَاصِ وَصَاحِبَهُ بِالْهَدَايَا إِلَى النَّجَاشِيِّ وَبَطَارِقَتِهِ لِيَرُدُّوهُمْ إِلَيْهِمْ، فَعَصَمَهُ اللَّهُ، وَذُكِرَتِ الْقِصَّةُ فِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ.
Kureyş bunu öğrenince, onları kendilerine geri versinler diye Amr b. el-Âs ile arkadaşını hediyelerle Necâşî'ye ve onun patriklerine gönderdiler; ancak Allah onu korudu. Bu kıssa Âl-i İmrân suresinde zikredilmiştir.
فَلَمَّا انْصَرَفَا خَائِبَيْنِ، أَقَامَ الْمُسْلِمُونَ هُنَاكَ بِخَيْرِ دَارٍ وَأَحْسَنِ جِوَارٍ إِلَى أَنْ هَاجَرَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَعَلَا أَمْرُهُ، وَذَلِكَ فِي سَنَةِ سِتَّةٍ مِنَ الْهِجْرَةِ كَتَبَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ إِلَى النَّجَاشِيِّ عَلَى يَدِ عَمْرِو بْنِ أُمَيَّةَ الضَّمْرِيِّ لِيُزَوِّجَهُ أُمَّ حَبِيبَةَ بِنْتَ أَبِي سُفْيَانَ -وَكَانَتْ قَدْ هَاجَرَتْ إِلَيْهِ مَعَ زَوْجِهَا فَمَاتَ زَوْجُهَا، -وَيَبْعَثُ إِلَيْهِ مَنْ عِنْدَهُ مِنَ الْمُسْلِمِينَ فَأَرْسَلَ النَّجَاشِيُّ إِلَى أُمِّ حَبِيبَةَ جَارِيَةً يُقَالُ لَهَا أَبَرْهَةُ تُخْبِرُهَا بِخِطْبَةِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ إِيَّاهَا، فَأَعْطَتْهَا أَوْضَاحًا لَهَا سُرُورًا بِذَلِكَ، فَأَذِنَتْ لِخَالِدِ بْنِ سَعِيدِ بْنِ الْعَاصِ حَتَّى أَنْكَحَهَا عَلَى صَدَاقٍ أَرْبَعِمِائَةِ دِينَارٍ، وَكَانَ الْخَاطِبُ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ النَّجَاشِيَّ ﵀ فَأَنْفَذَ إِلَيْهَا النَّجَاشِيُّ أَرْبَعَمِائَةِ دِينَارٍ عَلَى يَدِ أَبَرْهَةَ، فَلَمَّا جَاءَتْهَا بِهَا أَعْطَتْهَا خَمْسِينَ دِينَارًا فَرَدَّتْهُ وَقَالَتْ: أَمَرَنِي الْمَلِكُ أَنْ لَا آخُذُ مِنْكِ شَيْئًا، وَقَالَتْ: أَنَا صَاحِبَةُ دَهْنِ الْمَلِكِ وَثِيَابِهِ، وَقَدْ صَدَّقْتُ مُحَمَّدًا ﷺ وَآمَنْتُ بِهِ، وَحَاجَتِي مِنْكِ أن تقرئيه منك السَّلَامَ، قَالَتْ نَعَمْ: وَقَدْ أَمَرَ الْمَلِكُ نِسَاءَهُ أَنْ يَبْعَثْنَ إِلَيْكِ بِمَا عِنْدَهُنَّ مِنْ عُودٍ وَعَنْبَرٍ، فَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يَرَاهُ عَلَيْهَا وَعِنْدَهَا فَلَا يُنْكِرُ.
İkisi eli boş dönünce, Müslümanlar Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem hicret edip durumu güçleninceye kadar orada en hayırlı yurtta ve en güzel komşuluk içinde kaldılar. Bu, hicretin altıncı yılındaydı; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Amr b. Ümeyye ed-Damrî vasıtasıyla Necâşî'ye, kendisini Ümmü Habîbe bint Ebî Süfyân ile evlendirmesi -ki kocasıyla birlikte oraya hicret etmişti ve kocası ölmüştü- ve yanındaki Müslümanları kendisine göndermesi için bir mektup yazdı. Necâşî, Ümmü Habîbe'ye Ebrehe denilen bir cariyesini göndererek Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ona talip olduğunu haber verdi. Ümmü Habîbe buna sevinerek cariyesine takılarını verdi. Dört yüz dinar mehir karşılığında kendisini evlendirmesi için Hâlid b. Saîd b. el-Âs'a izin verdi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem adına nikâhı kıyan Necâşî rahimehullâh idi. Necâşî, Ebrehe eliyle ona dört yüz dinar gönderdi. Ebrehe parayı ona getirdiğinde, Ümmü Habîbe ona elli dinar verdi; fakat o bunu geri çevirerek şöyle dedi: 'Hükümdar senden hiçbir şey almamamı emretti.' Ve ekledi: 'Ben hükümdarın kokularından ve elbiselerinden sorumlu kişiyim; ben Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i tasdik ettim ve ona iman ettim. Senden ricam, benden ona selam iletmendir.' Ümmü Habîbe: 'Olur' dedi. [Ebrehe]: 'Hükümdar, kadınlarına yanlarındaki öd ağacı ve amberden sana göndermelerini emretti.' Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bunu onun üzerinde ve yanında görür, yadırgamazdı.
قَالَتْ أُمُّ حَبِيبَةَ: فَخَرَجْنَا إِلَى الْمَدِينَةِ وَرَسُولُ اللَّهِ ﷺ بِخَيْبَرَ، فَخَرَجَ مَنْ خَرَجَ إِلَيْهِ وَأَقَمْتُ بِالْمَدِينَةِ حَتَّى قَدِمَ النَّبِيُّ ﷺ، فَدَخَلْتُ عَلَيْهِ وَكَانَ يَسْأَلُنِي عَنِ النَّجَاشِيِّ فَقَرَأَتْ عَلَيْهِ مِنْ أَبَرْهَةَ السَّلَامَ فَرَدَّ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ ﵉، وَأَنْزَلَ اللَّهُ ﷿: "عَسَى اللَّهُ أَنْ يَجْعَلَ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَ الَّذِينَ عَادَيْتُمْ مِنْهُمْ مَوَدَّةً" يَعْنِي: أَبَا سُفْيَانَ مَوَدَّةً، يَعْنِي: بِتَزْوِيجِ أُمِّ حَبِيبَةَ، وَلَمَّا جَاءَ أَبَا سُفْيَانَ تَزْوِيجُ أُمِّ حَبِيبَةَ، قَالَ: ذَلِكَ الْفَحْلُ لَا يُقْرَعُ أَنْفُهُ .
Ümmü Habîbe şöyle demiştir: Medine'ye doğru yola çıktık; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ise Hayber'deydi. Gidenler onun yanına gitti, ben ise Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem gelinceye kadar Medine'de kaldım. Yanına girdiğimde bana Necâşî'yi soruyordu; ben de ona Ebrehe'nin selamını ilettim, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de onun selamını aldı. Allah azze ve celle: "Olur ki Allah sizinle, içlerinden düşman olduğunuz kimseler arasında bir sevgi yaratır" ayetini indirdi; yani Ebû Süfyân'a sevgiyi, yani Ümmü Habîbe ile evlenmesi vasıtasıyla. Ebû Süfyân'a Ümmü Habîbe'nin evliliği haberi ulaştığında: 'O, burnuna vurulmayacak bir aygırdır (denk bir kimsedir)' demiştir.
وَبَعَثَ النَّجَاشِيُّ بَعْدَ قُدُومِ جَعْفَرٍ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، ابْنَهُ أَزْهَى بْنَ أَصْحَمَةَ بْنِ أَبْجَرَ فِي سِتِّينَ رَجُلًا مِنَ الْحَبَشَةِ، وَكَتَبَ إِلَيْهِ: يَا رَسُولَ اللَّهِ أَشْهَدُ أَنَّكَ رَسُولُ اللَّهِ صَادِقًا مُصَدِّقًا وَقَدْ بَايَعْتُكَ وَبَايَعْتُ
Necâşî, Ca'fer'in Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına gelişinden sonra, oğlu Ezhâ b. Ashame b. Ebcer'i Habeşlilerden altmış kişiyle birlikte gönderdi ve ona şöyle yazdı: "Ey Allah'ın Resûlü! Şehadet ederim ki sen hakikaten doğru sözlü ve doğrulanmış olan Allah'ın Resûlüsün. Sana biat ettim ve [senin] biat ettim...
ابن عمك وأسملت لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ، وَقَدْ بَعَثْتُ إِلَيْكَ ابْنِي أَزْهَى، وَإِنْ شِئْتَ أَنْ آتِيَكَ بِنَفْسِي فَعَلْتُ وَالسَّلَامُ عَلَيْكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ، فَرَكِبُوا سَفِينَةً فِي أَثَرِ جَعْفَرٍ وَأَصْحَابِهِ حَتَّى إِذَا كَانُوا فِي وَسَطِ الْبَحْرِ غَرِقُوا، وَوَافَى جَعْفَرُ وَأَصْحَابُهُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فِي سَبْعِينَ رَجُلًا عَلَيْهِمْ ثِيَابُ الصُّوفِ، مِنْهُمُ اثْنَانِ وَسِتُّونَ مِنَ الْحَبَشَةِ وَثَمَانِيَةٌ مِنْ [أَهْلِ] الشَّامِ، فَقَرَأَ عَلَيْهِمْ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ سُورَةَ يس إِلَى آخِرِهَا، فَبَكَوْا حِينَ سَمِعُوا الْقُرْآنَ وَآمَنُوا، وَقَالَ: آمَنُوا، وَقَالُوا: مَا أَشْبَهَ هَذَا بِمَا كَانَ يَنْزِلُ عَلَى عِيسَى ﵇، فَأَنْزَلَ اللَّهُ ﷾ هَذِهِ الْآيَةَ {وَلَتَجِدَنَّ أَقْرَبَهُمْ مَوَدَّةً لِلَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ قَالُوا إِنَّا نَصَارَى} ١١٠/ب يَعْنِي: وَفْدَ النَّجَاشِيِّ الَّذِينَ قَدِمُوا مَعَ جَعْفَرٍ وَهُمُ السَّبْعُونَ، وَكَانُوا أَصْحَابَ الصَّوَامِعِ.
amcanın oğluna biat ettim, âlemlerin Rabbi olan Allah'a teslim oldum. Sana oğlum Ezhâ'yı gönderdim. Eğer bizzat sana gelmemi istersen bunu da yaparım. Selam üzerine olsun ey Allah'ın Resûlü.' Ca'fer ve ashabının ardından bir gemiye bindiler, nihayet denizin ortasına geldiklerinde boğuldular. Ca'fer ve ashabı ise üzerlerinde yün elbiseler bulunan yetmiş kişilik bir heyetle Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzuruna vardılar; bunlardan altmış ikisi Habeşistan'dan, sekizi de Şam [halkından] idi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onlara Yâsîn suresini sonuna kadar okudu; Kur'an'ı işittiklerinde ağladılar ve iman ettiler. Şöyle dediler: 'Bu, İsa aleyhisselâm'a inene ne kadar da benziyor!' Bunun üzerine Allah celle celâluhû şu ayeti indirdi: {وَلَتَجِدَنَّ أَقْرَبَهُمْ مَوَدَّةً لِلَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ قَالُوا إِنَّا نَصَارَى} 110/b “İman edenlere sevgi bakımından en yakın olarak da «Biz Hristiyanlarız» diyenleri bulursun”; yani Ca'fer ile birlikte gelen Necâşî'nin elçilerini; onlar yetmiş kişiydiler ve manastır ehliydiler.
وَقَالَ مُقَاتِلٌ وَالْكَلْبِيُّ كَانُوا أَرْبَعِينَ رَجُلًا اثْنَانِ وَثَلَاثُونَ مِنَ الحبشة، وثمانية روميون مِنْ أَهْلِ الشَّامِ.
Mukâtil ve el-Kelbî kırk kişi olduklarını söylediler: Otuz ikisi Habeşistan'dan, sekizi Şam halkından olan Rûmlardandı.
[وَقَالَ عَطَاءٌ: كَانُوا ثَمَانِينَ رَجُلًا أَرْبَعُونَ مِنْ أَهْلِ نَجْرَانَ مِنْ بَنِي الْحَرِثِ بْنِ كَعْبٍ، وَاثْنَانِ وَثَلَاثُونَ مِنَ الحبشة وثمانية روميون مِنْ أَهْلِ الشَّامِ] .
[Atâ ise şöyle demiştir: Seksen kişiydiler; kırkı Necran halkından Hâris b. Kâ'b oğullarından, otuz ikisi Habeşistan'dan, sekizi de Şam halkından olan Rûmlardandı].
وَقَالَ قَتَادَةُ: نَزَلَتْ فِي نَاسٍ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ كَانُوا عَلَى شَرِيعَةٍ مِنَ الْحَقِّ مِمَّا جَاءَ بِهِ عِيسَى ﵇، فَلَمَّا بَعَثَ اللَّهُ مُحَمَّدًا ﷺ صَدَّقُوهُ وَآمَنُوا بِهِ فَأَثْنَى اللَّهُ ﷿ بِذَلِكَ عَلَيْهِمْ . {ذَلِكَ بِأَنَّ مِنْهُمْ قِسِّيسِينَ} أَيْ عُلَمَاءَ، قَالَ قُطْرُبٌ: الْقَسُّ وَالْقِسِّيسُ الْعَالِمُ بِلُغَةِ الرُّومِ، {وَرُهْبَانًا} الرُّهْبَانُ الْعُبَّادُ أَصْحَابُ الصَّوَامِعِ، وَاحِدُهُمْ رَاهِبٌ، مِثْلُ فَارِسٍ وَفُرْسَانٍ، وَرَاكِبٍ وَرُكْبَانٍ، وَقَدْ يَكُونُ وَاحِدًا وَجَمْعُهُ رَهَابِينُ، مِثْلُ قُرْبَانٍ وَقَرَابِينٍ، {وَأَنَّهُمْ لَا يَسْتَكْبِرُونَ} لَا يَتَعَظَّمُونَ عَنِ الْإِيمَانِ وَالْإِذْعَانِ لِلْحَقِّ.
Katâde şöyle demiştir: Bu ayet, İsa aleyhisselâm'ın getirdiği haktan bir şeriat üzere bulunan Ehl-i Kitap'tan bazı insanlar hakkında inmiştir; Allah Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i peygamber olarak gönderince onu tasdik ettiler ve ona iman ettiler, Allah azze ve celle de bundan ötürü onları övdü. {ذَلِكَ بِأَنَّ مِنْهُمْ قِسِّيسِينَ} “Bu, onların içinde keşişler (...) bulunmasındandır”; yani âlimler. Kutrub: 'Kass' ve 'kıssîs', Rûm dilinde âlim demektir, demiştir. {وَرُهْبَانًا} “ve rahipler”; ruhbân, ibadet eden manastır ashabıdır. Tekili 'fâris-fürsân' ve 'râkib-rükbân' gibi 'râhib'dir. Bazen tekil de olabilir ve çoğulu 'kurbân-karâbîn' gibi 'rehâbîn' gelir. {وَأَنَّهُمْ لَا يَسْتَكْبِرُونَ} “ve onların büyüklük taslamamalarındandır”; iman etmekten ve hakka boyun eğmekten dolayı kibirlenmezler.
{لَتَجِدَنَّ أَشَدَّ النَّاسِ عَدَاوَةً لِلَّذِينَ آمَنُوا الْيَهُودَ وَالَّذِينَ أَشْرَكُوا وَلَتَجِدَنَّ أَقْرَبَهُمْ مَوَدَّةً لِلَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ قَالُوا إِنَّا نَصَارَى ذَلِكَ بِأَنَّ مِنْهُمْ قِسِّيسِينَ وَرُهْبَانًا وَأَنَّهُمْ لَا يَسْتَكْبِرُونَ (٨٢) }
{لَتَجِدَنَّ أَشَدَّ النَّاسِ عَدَاوَةً لِلَّذِينَ آمَنُوا الْيَهُودَ وَالَّذِينَ أَشْرَكُوا وَلَتَجِدَنَّ أَقْرَبَهُمْ مَوَدَّةً لِلَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ قَالُوا إِنَّا نَصَارَى ذَلِكَ بِأَنَّ مِنْهُمْ قِسِّيسِينَ وَرُهْبَانًا وَأَنَّهُمْ لَا يَسْتَكْبِرُونَ (٨٢) } “İman edenlere düşmanlık bakımından insanların en şiddetlisi olarak kesinlikle Yahudileri ve şirk koşanları bulursun. İman edenlere sevgi bakımından en yakın olarak da kesinlikle «Biz Hristiyanlarız» diyenleri bulursun. Bu, onların içinde keşişler ve rahipler bulunmasından ve onların kibirlenmemelerindendir. (82)”
{وَإِذَا سَمِعُوا مَا أُنْزِلَ إِلَى الرَّسُولِ تَرَى أَعْيُنَهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ مِمَّا عَرَفُوا مِنَ الْحَقِّ يَقُولُونَ رَبَّنَا آمَنَّا فَاكْتُبْنَا مَعَ الشَّاهِدِينَ (٨٣) }
{وَإِذَا سَمِعُوا مَا أُنْزِلَ إِلَى الرَّسُولِ تَرَى أَعْيُنَهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ مِمَّا عَرَفُوا مِنَ الْحَقِّ يَقُولُونَ رَبَّنَا آمَنَّا فَاكْتُبْنَا مَعَ الشَّاهِدِينَ (٨٣) } “Peygamber'e indirileni işittikleri zaman, haktan tanıdıkları şeyler sebebiyle gözlerinin yaşla dolup taştığını görürsün. Şöyle derler: «Rabbimiz! İman ettik, artık bizi şahitlerle beraber yaz.» (83)”
{وَإِذَا سَمِعُوا مَا أُنْزِلَ إِلَى الرَّسُولِ} مُحَمَّدٍ ﷺ، {تَرَى أَعْيُنَهُمْ تَفِيضُ} تَسِيلُ، {مِنَ الدَّمْعِ مِمَّا عَرَفُوا مِنَ الْحَقِّ} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄ فِي رِوَايَةِ عَطَاءٍ: يريد النجاشي ولأصحابه قَرَأَ عَلَيْهِمْ جَعْفَرٌ بِالْحَبَشَةِ كهيعص، فَمَا زَالُوا يَبْكُونَ حَتَّى فَرَغَ جَعْفَرٌ مِنَ الْقِرَاءَةِ. {يَقُولُونَ رَبَّنَا آمَنَّا فَاكْتُبْنَا مَعَ الشَّاهِدِينَ}
{وَإِذَا سَمِعُوا مَا أُنْزِلَ إِلَى الرَّسُولِ} “Peygamber'e indirileni işittikleri zaman”, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e, {تَرَى أَعْيُنَهُمْ تَفِيضُ} “gözlerinin dolup taştığını görürsün”, aktığını, {مِنَ الدَّمْعِ مِمَّا عَرَفُوا مِنَ الْحَقِّ} “haktan tanıdıkları şeyler sebebiyle yaşla”. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ Atâ rivayetinde şöyle demiştir: Necâşî ve arkadaşlarını kastetmektedir; Ca'fer Habeşistan'da onlara Kâf-Hâ-Yâ-Ayn-Sâd suresini okumuş, Ca'fer kıraatini bitirinceye kadar onlar durmadan ağlamışlardı. {يَقُولُونَ رَبَّنَا آمَنَّا فَاكْتُبْنَا مَعَ الشَّاهِدِينَ} “Şöyle derler: «Rabbimiz! İman ettik, artık bizi şahitlerle beraber yaz.»”
يَعْنِي أُمَّةَ مُحَمَّدٍ ﷺ، دَلِيلُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: "لِتَكُونُوا شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ" (الْبَقَرَةِ، ١٤٣) .
Yani Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmetiyle beraber; bunun delili Yüce Allah'ın: "İnsanlar üzerine şahitler olasınız diye" (el-Bakara, 143) sözüdür.
{وَمَا لَنَا لَا نُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَمَا جَاءَنَا مِنَ الْحَقِّ} وَذَلِكَ أَنَّ الْيَهُودَ عَيَّرُوهُمْ وَقَالُوا لَهُمْ: لِمَ آمَنْتُمْ؟ فَأَجَابُوهُمْ بِهَذَا، {وَنَطْمَعُ أَنْ يُدْخِلَنَا رَبُّنَا مَعَ الْقَوْمِ الصَّالِحِينَ} أَيْ: فِي أُمَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ، بَيَانُهُ ( {أَنَّ الْأَرْضَ يَرِثُهَا عِبَادِيَ الصَّالِحُونَ} (الْأَنْبِيَاءِ، ١٠٥) .
{وَمَا لَنَا لَا نُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَمَا جَاءَنَا مِنَ الْحَقِّ} “Biz niçin Allah'a ve bize gelen hakka inanmayalım?” Şöyle ki Yahudiler onları ayıplamış ve: "Niçin iman ettiniz?" demişlerdi; onlar da buna bu şekilde cevap verdiler. {وَنَطْمَعُ أَنْ يُدْخِلَنَا رَبُّنَا مَعَ الْقَوْمِ الصَّالِحِينَ} “Halbuki Rabbimizin bizi salihler topluluğuyla beraber girdirmesini umuyoruz”; yani Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmeti arasına. Bunun açıklaması şudur: {أَنَّ الْأَرْضَ يَرِثُهَا عِبَادِيَ الصَّالِحُونَ} “Yeryüzüne salih kullarım vâris olacaktır” (el-Enbiyâ, 105).
{وَمَا لَنَا لا نُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَمَا جَاءَنَا مِنَ الْحَقِّ وَنَطْمَعُ أَنْ يُدْخِلَنَا رَبُّنَا مَعَ الْقَوْمِ الصَّالِحِينَ (٨٤) فَأَثَابَهُمُ اللَّهُ بِمَا قَالُوا جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الأنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا وَذَلِكَ جَزَاءُ الْمُحْسِنِينَ (٨٥) وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآيَاتِنَا أُولَئِكَ أَصْحَابُ الْجَحِيمِ (٨٦) يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تُحَرِّمُوا طَيِّبَاتِ مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَكُمْ وَلا تَعْتَدُوا إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ (٨٧) }
{وَمَا لَنَا لا نُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَمَا جَاءَنَا مِنَ الْحَقِّ وَنَطْمَعُ أَنْ يُدْخِلَنَا رَبُّنَا مَعَ الْقَوْمِ الصَّالِحِينَ (٨٤) فَأَثَابَهُمُ اللَّهُ بِمَا قَالُوا جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الأنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا وَذَلِكَ جَزَاءُ الْمُحْسِنِينَ (٨٥) وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآيَاتِنَا أُولَئِكَ أَصْحَابُ الْجَحِيمِ (٨٦) يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تُحَرِّمُوا طَيِّبَاتِ مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَكُمْ وَلا تَعْتَدُوا إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ (٨٧) } “Biz niçin Allah'a ve bize gelen hakka inanmayalım? Halbuki Rabbimizin bizi salihler topluluğuyla beraber girdirmesini umuyoruz. (84) Söyledikleri bu sözden dolayı Allah onları, altından ırmaklar akan ve içinde ebedî kalacakları cennetlerle mükâfatlandırdı. İşte iyilik yapanların mükâfatı budur. (85) İnkâr edip ayetlerimizi yalanlayanlara gelince, işte onlar cehennemliklerdir. (86) Ey iman edenler! Allah'ın size helal kıldığı temiz şeyleri haram kılmayın ve haddi aşmayın. Şüphesiz Allah, haddi aşanları sevmez. (87)”
{فَأَثَابَهُمُ اللَّهُ} أَعْطَاهُمُ اللَّهُ، {بِمَا قَالُوا جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا} وَإِنَّمَا أَنْجَحَ قَوْلَهُمْ وَعَلَّقَ الثَّوَابَ بِالْقَوْلِ لِاقْتِرَانِهِ بِالْإِخْلَاصِ، بِدَلِيلِ قَوْلِهِ: {وَذَلِكَ جَزَاءُ الْمُحْسِنِينَ} يَعْنِي: الْمُوَحِّدِينَ الْمُؤْمِنِينَ، وَقَوْلُهُ مِنْ قَبْلُ: "تَرَى أَعْيُنَهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ مِمَّا عَرَّفُوا مِنَ الْحَقِّ" يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْإِخْلَاصَ وَالْمَعْرِفَةَ بِالْقَلْبِ مَعَ الْقَوْلِ يَكُونُ إِيمَانًا.
{فَأَثَابَهُمُ اللَّهُ} “Allah onları mükâfatlandırdı”, Allah onlara verdi, {بِمَا قَالُوا جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا} “söyledikleri bu sözden dolayı, altından ırmaklar akan ve içinde ebedî kalacakları cennetlerle”. Onların sözünü başarıya ulaştırması ve sevabı söze bağlaması, onun ihlas ile birlikte bulunmasından ötürüdür; bunun delili ise: {وَذَلِكَ جَزَاءُ الْمُحْسِنِينَ} “İşte iyilik yapanların mükâfatı budur”; yani muvahhid ve mümin olanların [mükâfatıdır], buyruğudur. Daha önceki: "Haktan tanıdıkları şeyler sebebiyle gözlerinin yaşla dolup taştığını görürsün" sözü de göstermektedir ki, söz ile birlikte ihlas ve kalbî marifet iman sayılır.
قَوْلُهُ تَعَالَى: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُحَرِّمُوا طَيِّبَاتِ مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَكُمْ} الْآيَةَ قَالَ أَهْلُ التَّفْسِيرِ: ذَكَّرَ النَّبِيُّ ﷺ النَّاسَ يَوْمًا وَوَصَفَ الْقِيَامَةَ، فَرَقَّ لَهُ النَّاسُ وَبَكُوا، فَاجْتَمَعَ عَشَرَةٌ مِنْ أَصْحَابِهِ فِي بَيْتِ عُثْمَانَ بْنِ مَظْعُونٍ الْجُمَحِيِّ، وَهُمْ أَبُو بَكْرٍ الصِّدِّيقُ ﵁ وَعَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ ﵁، وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْعُودٍ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ، وَأَبُو ذَرِّ الْغِفَارِيُّ وَسَالِمٌ مَوْلَى أَبِي حُذَيْفَةَ، وَالْمِقْدَادُ بْنُ الْأَسْوَدِ وَسَلْمَانُ الْفَارِسِيُّ، وَمَعْقِلُ بْنُ مُقَرِّنٍ ﵃، وَتَشَاوَرُوا وَاتَّفَقُوا عَلَى أَنْ يَتَرَهَّبُوا وَيَلْبَسُوا الْمُسُوحَ وَيَجُبُّوا مَذَاكِيرَهُمْ، وَيَصُومُوا الدَّهْرَ، وَيَقُومُوا اللَّيْلَ وَلَا يَنَامُوا عَلَى الْفُرُشِ، وَلَا يَأْكُلُوا اللَّحْمَ وَالْوَدَكَ، وَلَا يَقْرَبُوا النِّسَاءَ وَالطِّيبَ، وَيَسِيحُوا فِي الْأَرْضِ، فَبَلَغَ ذَلِكَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فَأَتَى دَارَ عُثْمَانَ بْنِ مَظْعُونٍ فَلَمْ يُصَادِفْهُ، فَقَالَ لِامْرَأَتِهِ أُمِّ حَكِيمٍ بِنْتِ أَبِي أُمَيَّةَ، وَاسْمُهَا الْخَوْلَاءُ، وَكَانَتْ عَطَّارَةً: أَحَقٌّ مَا بَلَغَنِي
Yüce Allah'ın: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُحَرِّمُوا طَيِّبَاتِ مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَكُمْ} “Ey iman edenler! Allah'ın size helal kıldığı temiz şeyleri haram kılmayın” ayeti hakkında tefsir ehli şöyle demiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bir gün insanlara vaaz edip kıyameti anlattı; bunun üzerine insanlar duygulanıp ağladılar. Ashabından on kişi Osman b. Maz'ûn el-Cümehî'nin evinde toplandı; bunlar Ebû Bekir es-Sıddîk radıyallâhu anh, Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh, Abdullah b. Mes'ûd, Abdullah b. Ömer, Ebû Zer el-Gıfârî, Ebû Huzeyfe'nin azatlısı Sâlim, Mikdâd b. el-Esved, Selmân-ı Fârisî ve Ma'kıl b. Mukarrin radıyallâhu anhüm idi. Kendi aralarında istişare edip ruhban hayatı yaşamak, çul giymek, erkeklik uzuvlarını kestirmek, her gün oruç tutmak, geceyi ibadetle geçirip döşeklerde uyumamak, et ve yağ yememek, kadınlara ve güzel kokuya yaklaşmamak ve yeryüzünde seyahate çıkmak üzere anlaştılar. Bu durum Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e ulaştı; Osman b. Maz'ûn'un evine geldi fakat onu bulamadı. Eşi Ümmü Hakîm bint Ebî Ümeyye'ye -ki adı Havlâ idi ve koku satıcısıydı- şöyle dedi: "Kocan ve arkadaşları hakkında bana ulaşan şey doğru mu?"
عَنْ زَوْجِكَ وَأَصْحَابِهِ؟ فَكَرِهَتْ أَنْ تَكْذِبَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ وَكَرِهَتْ أَنْ تُبْدِيَ عَلَى زَوْجِهَا، فَقَالَتْ: يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنْ كَانَ أَخْبَرَكَ عُثْمَانُ بِشَيْءٍ فَقَدْ صَدَقَكَ، فَانْصَرَفَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ، فَلَمَّا دَخَلَ عُثْمَانُ أَخْبَرَتْهُ بِذَلِكَ فَأَتَى رَسُولَ اللَّهِ ﷺ هُوَ وَأَصْحَابُهُ، فَقَالَ لَهُمْ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ (أَلَمْ أُنَبَّأْ أَنَّكُمُ اتَّفَقْتُمْ عَلَى كَذَا وَكَذَا) ؟ قَالُوا: بَلَى يَا رَسُولَ اللَّهِ، وَمَا أَرَدْنَا إِلَّا الْخَيْرَ، فَقَالَ ﷺ: (إِنِّي لَمْ أُؤْمَرْ بِذَلِكَ) ، ثُمَّ قَالَ: (إِنَّ لِأَنْفُسِكُمْ عَلَيْكُمْ حَقًّا فَصُومُوا وَأَفْطِرُوا وَقُومُوا وَنَامُوا، فَإِنِّي أَقُومُ وَأَنَامُ وَأَصُومُ وَأُفْطِرُ، وَآكُلُ اللَّحْمَ وَالدَّسَمَ وَآتِي النِّسَاءَ، فَمَنْ رَغِبَ عَنْ سُنَّتِي فَلَيْسَ مِنِّي) ، ثُمَّ جَمَعَ النَّاسَ وَخَطَبَهُمْ فَقَالَ: (مَا بَالُ أَقْوَامٍ حَرَّمُوا النِّسَاءَ وَالطَّعَامَ وَالطِّيبَ وَالنَّوْمَ وَشَهَوَاتِ [النِّسَاءِ] (١) ؟ أَمَا إِنِّي لَسْتُ آمُرُكُمْ أَنْ تَكُونُوا قِسِّيسِينَ وَرُهْبَانًا فَإِنَّهُ لَيْسَ فِي دِينَيْ تَرْكُ اللَّحْمِ وَالنِّسَاءِ، وَلَا اتِّخَاذُ الصَّوَامِعِ، وَإِنَّ سِيَاحَةَ أُمَّتِي الصَّوْمُ وَرَهْبَانِيَّتَهُمُ الْجِهَادُ، اعْبُدُوا اللَّهَ وَلَا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا، وَحُجُّوا وَاعْتَمِرُوا وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ، وَصُومُوا رَمَضَانَ وَاسْتَقِيمُوا يُسْتَقَمْ لَكُمْ، فَإِنَّمَا هَلَكَ مَنْ كَانَ قَبْلَكُمْ بِالتَّشْدِيدِ، شَدَّدُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ فَشَدَّدَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ، فَأُولَئِكَ بَقَايَاهُمْ فِي الدِّيَارِ وَالصَّوَامِعِ) ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ ﷿ هَذِهِ الْآيَةَ .
Kadın, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e yalan söylemekten de çekindi, kocası aleyhinde konuşmaktan da çekindi ve şöyle dedi: "Ey Allah'ın Resûlü! Şayet Osman sana bir şey haber verdiyse, o sana doğruyu söylemiştir." Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ayrıldı. Osman içeri girdiğinde eşi durumu ona haber verdi; o ve arkadaşları hemen Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına geldiler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onlara: "Bana şöyle ve şöyle yapmak üzere anlaştığınız haber verilmedi mi?" dedi. Onlar: "Evet ey Allah'ın Resûlü, biz ancak hayır istedik" dediler. Bunun üzerine sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Bana böyle bir şey emredilmedi." Sonra da şöyle dedi: "Nefislerinizin sizin üzerinizde hakkı vardır; binaenaleyh bazen oruç tutun, bazen tutmayın; bazen namaza kalkın, bazen uyuyun. Zira ben hem namaza kalkar hem uyurum, hem oruç tutar hem yerim, et ve yağlı yemek yerim ve kadınlarla da birlikte olurum. Kim benim sünnetimden yüz çevirirse benden değildir." Sonra insanları toplayıp onlara bir hutbe irad etti ve şöyle buyurdu: "Kadınları, yemeği, güzel kokuyu, uykuyu ve nefislerinin şehvetlerini kendilerine haram kılan topluluklara ne oluyor? Biliniz ki ben size keşişler ve rahipler olmanızı emretmiyorum; zira benim dinimde eti ve kadınları terk etmek, manastırlara çekilmek yoktur. Ümmetimin seyahati oruç, onların ruhbanlığı ise cihaddır. Allah'a ibadet edin ve O'na hiçbir şeyi ortak koşmayın; haccedin, umre yapın, namazı kılın, zekâtı verin, ramazan orucunu tutun ve dosdoğru olun ki sizin için de işler düzelsin. Sizden öncekiler ancak aşırılıkları yüzünden helak oldular; kendilerine zorlaştırdılar, Allah da onlara zorlaştırdı. İşte onların kalıntıları beldelerde ve manastırlardadır." Bunun üzerine Allah azze ve celle bu ayeti indirdi.
أَخْبَرَنَا أَبُو بَكْرٍ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي تَوْبَةَ الْكُشْمِيهَنِيُّ أَنَا أَبُو طَاهِرٍ مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ الْحَارِثِ أَنَا أَبُو الْحَسَنِ مُحَمَّدُ بْنُ يَعْقُوبَ الْكِسَائِيُّ أَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَحْمُودٍ أَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْخَلَّالُ أَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ عَنْ رِشْدِينَ بْنِ سَعْدٍ حَدَّثَنِي ابْنُ أَنْعُمَ عَنْ سَعْدِ بْنِ مَسْعُودٍ أَنَّ عُثْمَانَ بْنَ مَظْعُونٍ ﵁ أَتَى النَّبِيَّ ﷺ فَقَالَ: ائْذَنْ لَنَا فِي الْاخْتِصَاءِ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (لَيْسَ مِنَّا مَنْ خَصَى وَلَا اخْتَصَى، خِصَاءُ أُمَّتِي الصِّيَامُ) ، فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ ائْذَنْ لَنَا فِي السِّيَاحَةِ، فَقَالَ: (إِنَّ سِيَاحَةَ أُمَّتَيِ الْجِهَادُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ) ، فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ ائْذَنْ لَنَا فِي التَّرَهُّبِ، فَقَالَ: (إِنَّ تَرَهُّبَ أُمَّتَيِ الْجُلُوسُ فِي الْمَسَاجِدِ وَانْتِظَارُ الصَّلَاةِ) .
Bize Ebû Bekr Muhammed b. Abdillâh b. Ebî Tevbe el-Küşmîhenî haber verdi, bize Ebû Tâhir Muhammed b. Ahmed b. el-Hâris haber verdi, bize Ebü'l-Hasen Muhammed b. Ya'kûb el-Kisâî haber verdi, bize Abdullah b. Mahmûd haber verdi, bize İbrâhîm b. Abdillâh el-Hallâl haber verdi, bize Abdullah b. el-Mübârek, Rişdîn b. Sa'd'dan rivayet etti; bana İbn En'um, Sa'd b. Mes'ûd'dan rivayet etti ki: Osman b. Maz'ûn radıyallâhu anh Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: "Hadım olmamız hususunda bize izin ver" dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Hadım eden de hadım olan da bizden değildir; ümmetimin hadımlığı oruçtur" buyurdu. O: "Ey Allah'ın Resûlü, seyahate çıkmamıza izin ver" deyince: "Ümmetimin seyahati Allah yolunda cihaddır" buyurdu. O: "Ey Allah'ın Resûlü, ruhbanlık yaşamamıza izin ver" deyince de: "Ümmetimin ruhbanlığı mescitlerde oturup namazı beklemektir" buyurdu.
وَرُوِيَ عَنْ عِكْرِمَةَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ أَنَّ رَجُلًا قَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي أَصَبْتُ مِنَ اللَّحْمِ فَانْتَشَرْتُ وَأَخَذَتْنِي شَهْوَةٌ، فَحَرَّمْتُ اللَّحْمَ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُحَرِّمُوا طَيِّبَاتِ مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَكُمْ}
İkrime'den, onun da İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiğine göre bir adam: "Ey Allah'ın Resûlü! Ben et yediğim zaman uyarılıyorum ve beni bir şehvet kaplıyor; bu yüzden eti kendime haram kıldım" dedi. Bunun üzerine Yüce Allah: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُحَرِّمُوا طَيِّبَاتِ مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَكُمْ} “Ey iman edenler! Allah'ın size helal kıldığı temiz ve güzel şeyleri haram kılmayın” [ayetini] indirdi.
يَعْنِي: اللَّذَّاتَ الَّتِي تَشْتَهِيهَا النُّفُوسُ، مِمَّا أُحِلَّ لَكُمْ مِنَ الْمَطَاعِمِ الطَّيِّبَةِ وَالْمُشَارِبِ اللَّذِيذَةِ، {وَلَا تَعْتَدُوا} أَيْ: وَلَا تُجَاوِزُوا الْحَلَالَ إِلَى الْحَرَامِ، وَقِيلَ: هُوَ جَبُّ الْمَذَاكِيرِ {إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ}
Yani: Size helal kılınan güzel yiyeceklerden ve lezzetli içeceklerden nefislerin arzuladığı lezzetleri [haram kılmayın]. {وَلَا تَعْتَدُوا} “ve haddi aşmayın”; yani helalden harama geçmeyin. Bunun erkeklik uzvunu kestirmek olduğu da söylenmiştir. {إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ} “Şüphesiz Allah, haddi aşanları sevmez.”
{وَكُلُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ حَلَالًا طَيِّبًا} قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ: الْحَلَالُ مَا أَخَذْتَهُ مِنْ وَجْهِهِ، وَالطَّيِّبُ مَا غَذَّى وَأَنْمَى، فَأَمَّا الْجَوَامِدُ كَالطِّينِ وَالتُّرَابِ وَمَا لَا يُغَذِّي فَمَكْرُوهٌ إِلَّا عَلَى وَجْهِ التَّدَاوِي.
{وَكُلُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ حَلَالًا طَيِّبًا} “Allah'ın size rızık olarak verdiklerinden helal ve temiz olarak yiyin”. Abdullah b. el-Mübârek şöyle demiştir: Helal, meşru yoldan aldığın şeydir; tayyib (temiz) ise besleyen ve geliştiren şeydir. Balçık, toprak gibi katı maddelere ve beslemeyen şeylere gelince, tedavi maksadı dışında [bunları yemek] mekruhtur.
{وَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي أَنْتُمْ بِهِ مُؤْمِنُونَ} أَخْبَرَنَا أَبُو مُحَمَّدٍ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الصَّمَدِ الْجَوْزَجَانِيُّ أَنَا أَبُو الْقَاسِمِ عَلِيُّ بْنُ أَحْمَدَ الْخُزَاعِيُّ أَنَا أَبُو سَعِيدٍ الْهَيْثَمُ بْنُ كُلَيْبٍ أَنَا أَبُو عِيسَى التِّرْمِذِيُّ أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الدَّوْرَقِيُّ وَسَلَمَةُ بْنُ شَبِيبٍ وَمَحْمُودُ بْنُ غَيْلَانَ قَالُوا: أَخْبَرَنَا أَبُو أُسَامَةَ عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَائِشَةَ ﵂ قَالَتْ: (كَانَ النَّبِيُّ ﷺ يُحِبُّ الْحَلْوَاءَ وَالْعَسَلَ) .
{وَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي أَنْتُمْ بِهِ مُؤْمِنُونَ} “ve kendisine iman etmiş olduğunuz Allah'tan sakının.” Bize Ebû Muhammed Abdullah b. Abdissamed el-Cevzecânî haber verdi, bize Ebü'l-Kâsım Ali b. Ahmed el-Huzâî haber verdi, bize Ebû Saîd el-Heysem b. Küleyb haber verdi, bize Ebû Îsâ et-Tirmizî haber verdi, bize Ahmed b. İbrâhîm ed-Devrakî, Seleme b. Şebîb ve Mahmûd b. Gaylân haber verip dediler ki: Bize Ebû Üsâme, Hişâm b. Urve'den, o babasından, o da Âişe radıyallâhu anhâ'dan rivayetle haber verdi; şöyle demiştir: "Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem tatlıyı ve balı severdi".
(لَا يُؤَاخِذُكُمُ اللَّهُ بِاللَّغْوِ فِي أَيْمَانِكُمْ وَلَكِنْ يُؤَاخِذُكُمْ بِمَا عَقَّدْتُمُ الْأَيْمَانَ فَكَفَّارَتُهُ إِطْعَامُ عَشَرَةِ مَسَاكِينَ مِنْ أَوْسَطِ مَا تُطْعِمُونَ أَهْلِيكُمْ أَوْ كِسْوَتُهُمْ أَوْ تَحْرِيرُ رَقَبَةٍ فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيَامُ ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ ذَلِكَ كَفَّارَةُ أَيْمَانِكُمْ إِذَا حَلَفْتُمْ وَاحْفَظُوا أَيْمَانَكُمْ كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ آيَاتِهِ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (٨٩))
{لَا يُؤَاخِذُكُمُ اللَّهُ بِاللَّغْوِ فِي أَيْمَانِكُمْ وَلَكِنْ يُؤَاخِذُكُمْ بِمَا عَقَّدْتُمُ الْأَيْمَانَ فَكَفَّارَتُهُ إِطْعَامُ عَشَرَةِ مَسَاكِينَ مِنْ أَوْسَطِ مَا تُطْعِمُونَ أَهْلِيكُمْ أَوْ كِسْوَتُهُمْ أَوْ تَحْرِيرُ رَقَبَةٍ فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيَامُ ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ ذَلِكَ كَفَّارَةُ أَيْمَانِكُمْ إِذَا حَلَفْتُمْ وَاحْفَظُوا أَيْمَانَكُمْ كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ آيَاتِهِ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (٨٩)} “Allah sizi kasıtsız yeminlerinizden dolayı sorumlu tutmaz; fakat bağladığınız yeminlerden dolayı sizi sorumlu tutar. Bunun kefareti, ailenize yedirdiğinizin orta hallisinden on yoksulu doyurmak yahut onları giydirmek ya da bir köle azat etmektir. Kim [bunları] bulamazsa üç gün oruç tutmalıdır. Yemin ettiğiniz vakit yeminlerinizin kefareti işte budur. Yeminlerinizi koruyun. Allah şükredesiniz diye ayetlerini size işte böyle açıklar. (89)”
قَوْلُهُ ﷿: {لَا يُؤَاخِذُكُمُ اللَّهُ بِاللَّغْوِ فِي أَيْمَانِكُمْ} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: لَمَّا نَزَلَتْ: (لَا تُحَرِّمُوا طَيِّبَاتِ مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَكُمْ) ، قَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّهِ كَيْفَ نَصْنَعُ بِأَيْمَانِنَا الَّتِي حَلَفْنَا عَلَيْهَا؟ وَكَانُوا حَلَفُوا عَلَى مَا اتَّفَقُوا عَلَيْهِ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ: {لَا يُؤَاخِذُكُمُ اللَّهُ بِاللَّغْوِ فِي أَيْمَانِكُمْ} {وَلَكِنْ يُؤَاخِذُكُمْ بِمَا عَقَّدْتُمُ الْأَيْمَانَ} قَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ [وَأَبُو بكر] (عقدتم) بالتحفيف، وَقَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ (عَاقَدْتُمْ) بِالْأَلْفِ وَقَرَأَ الْآخَرُونَ (عَقَّدْتُمْ) بِالتَّشْدِيدِ، أَيْ: وَكَّدْتُمْ، وَالْمُرَادُ مِنَ الْآيَةِ قَصَدْتُمْ
Yüce [Allah]’ın şu buyruğu: {لَا يُؤَاخِذُكُمُ اللَّهُ بِاللَّغْوِ فِي أَيْمَانِكُمْ} “Allah sizi, yeminlerinizdeki lağvden (kasıtsız yeminlerden) dolayı sorumlu tutmaz.” İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: (لَا تُحَرِّمُوا طَيِّبَاتِ مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَكُمْ) “Allah'ın size helal kıldığı temiz şeyleri haram kılmayın” [ayeti] inince, onlar: “Ey Allah'ın Resûlü! Üzerine yemin ettiğimiz yeminlerimizi ne yapacağız?” dediler. Zira onlar kararlaştırdıkları husus üzerine yemin etmişlerdi. Bunun üzerine Allah: {لَا يُؤَاخِذُكُمُ اللَّهُ بِاللَّغْوِ فِي أَيْمَانِكُمْ} “Allah sizi, yeminlerinizdeki lağvden (kasıtsız yeminlerden) dolayı sorumlu tutmaz” {وَلَكِنْ يُؤَاخِذُكُمْ بِمَا عَقَّدْتُمُ الْأَيْمَانَ} “fakat bağladığınız (kasıtlı) yeminlerden dolayı sizi sorumlu tutar” [ayetini] indirdi. Hamza, Kisâî [ve Ebû Bekr] [bu kelimeyi] tahfif ile (şeddesiz olarak) “(عَقَدْتُمْ)” şeklinde okumuştur. İbn Âmir elif ile “(عَاقَدْتُمْ)” şeklinde okumuş; diğerleri ise şedde ile “(عَقَّدْتُمْ)” şeklinde okumuşlardır; yani [yeminlerinizi] pekiştirdiğiniz [zaman]. Âyetten murat ise kastettiğiniz [yeminlerdir]
وَتَعَمَّدْتُمْ، {فَكَفَّارَتُهُ} أَيْ: كَفَّارَةُ مَا عَقَدْتُمُ الْأَيْمَانَ إِذَا حَنِثْتُمْ، {إِطْعَامُ عَشَرَةِ مَسَاكِينَ} وَاخْتَلَفُوا فِي قَدْرِهِ: فَذَهَبَ قَوْمٌ إِلَى أَنَّهُ يُطْعِمُ كُلَّ مِسْكِينٍ مُدًّا مِنَ الطَّعَامِ بِمُدِّ النَّبِيِّ ﷺ، وَهُوَ رِطْلٌ وَثُلْثٌ مِنْ غَالِبِ قُوتِ الْبَلَدِ، وَكَذَلِكَ فِي جَمِيعِ الْكَفَّارَاتِ، وَهُوَ قَوْلُ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَابْنِ عُمَرَ، وَبِهِ قَالَ سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ وَالْقَاسِمُ وَسُلَيْمَانُ بْنُ الْيَسَارِ وَعَطَاءٌ وَالْحَسَنُ.
ve taammüden yaptığınız [yeminlerdir]. {فَكَفَّارَتُهُ} “Bunun kefareti”; yani yeminlerinizi bozduğunuzda bağladığınız yeminlerin kefareti, {إِطْعَامُ عَشَرَةِ مَسَاكِينَ} “on yoksulu doyurmaktır”. Miktarı hususunda ihtilaf etmişlerdir: Bir topluluk, beldenin en yaygın temel gıdasından her bir yoksula Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in müddü ile -ki bir rıtl ve üçte bir rıtldır- bir müdd yemek verileceği görüşüne varmıştır. Bütün kefaretlerde de hüküm böyledir. Bu, Zeyd b. Sâbit, İbn Abbâs ve İbn Ömer'in kavlidir; Saîd b. el-Müseyyeb, el-Kâsım, Süleymân b. Yesâr, Atâ ve el-Hasen de bu görüştedir.
وَقَالَ أَهْلُ الْعِرَاقِ: عَلَيْهِ لِكُلِّ مسكين مُدّان، ١١\أوَهُوَ نِصْفُ صَاعٍ، يُرْوَى ذَلِكَ عَنْ عُمَرَ وَعَلِيٍّ ﵄.
Irak ehli ise şöyle demiştir: Her bir yoksul için iki müdd vermesi gerekir; 111/a bu da yarım sâ'dır. Bu, Ömer ve Ali radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edilmektedir.
وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: إِنْ أَطْعَمَ مِنَ الْحِنْطَةِ فَنِصْفُ صَاعٍ، وَإِنْ أَطْعَمَ مِنْ غَيْرِهَا فَصَاعٌ، وَهُوَ قَوْلُ الشَّعْبِيِّ وَالنَّخَعِيِّ وَسَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ وَمُجَاهِدٍ وَالْحَكَمِ.
Ebû Hanîfe ise şöyle demiştir: Eğer buğdaydan yedirirse yarım sâ', bunun dışındakilerden yedirirse bir sâ'dır. Bu, eş-Şa'bî, en-Nehaî, Saîd b. Cübeyr, Mücâhid ve el-Hakem'in kavlidir.
وَلَوْ غَدَّاهُمْ وَعَشَّاهُمْ لَا يَجُوزُ، وَجَوَّزَ أَبُو حَنِيفَةَ، وَيُرْوَى ذَلِكَ عَنْ عَلِيٍّ ﵁.
Onlara öğle ve akşam yemeği yedirse caiz olmaz; Ebû Hanîfe ise buna cevaz vermiştir ve bu, Ali radıyallâhu anh'tan rivayet edilmektedir.
وَلَا تَجُوزُ الدَّرَاهِمُ وَالدَّنَانِيرُ وَلَا الْخُبْزُ وَلَا الدَّقِيقُ، بَلْ يَجِبُ إِخْرَاجُ الْحَبِّ إِلَيْهِمْ، وَجَوَّزَ أَبُو حَنِيفَةَ ﵁ كُلَّ ذَلِكَ.
Dirhemler, dinarlar, ekmek ve un [vermek] caiz değildir; bilakis onlara taneli gıdanın (hububat) verilmesi vaciptir. Ebû Hanîfe radıyallâhu anh ise bunların hepsine cevaz vermiştir.
وَلَوْ صَرَفَ الْكُلَّ إِلَى مِسْكِينٍ وَاحِدٍ [لَا يَجُوزُ] (١) وَجَوَّزَ أَبُو حَنِيفَةَ أَنْ يَصْرِفَ طَعَامَ عَشْرَةٍ إِلَى مِسْكِينٍ وَاحِدٍ فِي عَشْرَةِ أَيَّامٍ، وَلَا يَجُوزُ أَنْ يَصْرِفَ إِلَّا إِلَى مُسْلِمٍ حُرٍّ مُحْتَاجٍ، فَإِنْ صُرِفَ إِلَى ذِمِّيٍّ أَوْ عَبْدٍ أَوْ غَنِيٍّ لَا يَجُوزُ، وَجَوَّزَ أَبُو حَنِيفَةَ صَرْفَهَا إِلَى أَهْلِ الذِّمَّةِ، وَاتَّفَقُوا عَلَى أَنَّ صَرْفَ الزَّكَاةِ إِلَى أَهْلِ الذِّمَّةِ لَا يَجُوزُ.
Hepsini tek bir yoksula verse [caiz olmaz]. Ebû Hanîfe ise on kişinin yiyeceğini on günde tek bir yoksula vermesine cevaz vermiştir. [Kefareti] hür, muhtaç bir Müslümandan başkasına vermek caiz değildir; şayet bir zimmîye, bir köleye yahut zengin birine verilirse caiz olmaz. Ebû Hanîfe ise bunun ehl-i zimmeye verilmesine cevaz vermiştir. Zekâtın ehl-i zimmeye verilmesinin caiz olmadığı hususunda ise ittifak etmişlerdir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: {مِنْ أَوْسَطِ مَا تُطْعِمُونَ أَهْلِيكُمْ} أَيْ: مِنْ خَيْرِ قُوتِ عِيَالِكُمْ، وَقَالَ عُبَيْدَةُ السَّلْمَانِيُّ: الْأَوْسَطُ الْخُبْزُ وَالْخَلُّ، وَالْأَعْلَى الْخُبْزُ وَاللَّحْمُ، وَالْأَدْنَى الْخُبْزُ الْبَحْتُ وَالْكُلُّ [يُجْزِئُ] (٢) .
Yüce Allah'ın: {مِنْ أَوْسَطِ مَا تُطْعِمُونَ أَهْلِيكُمْ} “ailenize yedirdiğinizin orta hallisinden” buyruğu; yani ailenizin temel gıdasının en hayırlısından [demektir]. Ubeyde es-Selmânî şöyle demiştir: Orta hallisi ekmek ve sirkedir, en üstünü ekmek ve ettir, en düşüğü ise katıksız ekmektir; hepsi de [kefaret olarak] yeterlidir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: {أَوْ كِسْوَتُهُمْ} كُلُّ مَنْ لَزِمَتْهُ كَفَّارَةُ الْيَمِينِ فَهُوَ فِيهَا مُخَيَّرٌ إِنْ شَاءَ أَطْعَمَ عَشَرَةً مِنَ الْمَسَاكِينِ، وَإِنْ شَاءَ كَسَاهُمْ، وَإِنْ شَاءَ أَعْتَقَ رَقَبَةً، فَإِنِ اخْتَارَ الْكُسْوَةَ، فَاخْتَلَفُوا فِي قَدْرِهَا:
Yüce Allah'ın: {أَوْ كِسْوَتُهُمْ} “yahut onları giydirmektir” buyruğu: Kendisine yemin kefareti gereken herkes bu hususta muhayyerdir; dilerse on yoksulu doyurur, dilerse onları giydirir, dilerse bir köle azat eder. Şayet giydirmeyi seçerse, bunun miktarı hususunda ihtilaf etmişlerdir:
فَذَهَبَ قَوْمٌ إِلَى أَنَّهُ يَكْسُو كُلَّ مِسْكِينٍ ثَوْبًا وَاحِدًا مِمَّا يَقَعُ عَلَيْهِ اسْمُ الْكُسْوَةِ، إِزَارٌ أَوْ رِدَاءٌ أَوْ قَمِيصٌ أَوْ سَرَاوِيلُ أَوْ عِمَامَةٌ أَوْ كِسَاءٌ وَنَحْوِهَا، وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ وَالْحَسَنِ ومجاهد وعطاء وطاووس، وَإِلَيْهِ ذَهَبَ الشَّافِعِيُّ رَحِمَهُ اللَّهُ تَعَالَى.
Bir grup [âlim], her bir yoksula giysi adı verilebilecek izâr (alt giysi), ridâ (üst örtüsü), gömlek, şalvar, sarık, aba ve benzeri şeylerden tek bir giysi giydireceği görüşüne gitmiştir. Bu, İbn Abbâs, el-Hasan, Mücâhid, Atâ ve Tâvûs'un görüşüdür. Şâfiî -rahimehullâhu teâlâ- de bu görüşe meyletmiştir.
وَقَالَ مَالِكٌ: يَجِبُ لِكُلِّ إِنْسَانٍ مَا تَجُوزُ فِيهِ صَلَاتُهُ، فَيَكْسُو الرِّجَالَ ثَوْبًا وَاحِدًا وَالنِّسَاءَ ثَوْبَيْنِ دِرْعًا وَخِمَارًا.
Mâlik ise şöyle demiştir: Her bir insana, içinde namaz kılmasının caiz olacağı miktar vaciptir; dolayısıyla erkeklere tek parça elbise, kadınlara ise entari ve başörtüsü olmak üzere iki parça elbise giydirir.
وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ لِكُلِّ مِسْكِينٍ ثَوْبَانِ.
Saîd b. el-Müseyyeb de her bir yoksula iki parça elbise [gerekir] demiştir.
قَوْلُهُ ﷿: {أَوْ تَحْرِيرُ رَقَبَةٍ} وَإِذَا اخْتَارَ الْعِتْقَ يَجِبُ إِعْتَاقُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ، وَكَذَلِكَ جَمِيعُ الْكَفَّارَاتِ مِثْلُ كَفَّارَةِ الْقَتْلِ وَالظِّهَارِ وَالْجِمَاعِ فِي نَهَارِ رَمَضَانَ يَجِبُ فِيهَا إِعْتَاقُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ، وَأَجَازَ أَبُو حَنِيفَةَ ﵁ وَالثَّوْرِيُّ ﵁ إِعْتَاقَ الرَّقَبَةِ الْكَافِرَةِ فِي جَمِيعِهَا إِلَّا فِي كَفَّارَةِ الْقَتْلِ، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَيَّدَ الرَّقَبَةَ فِيهَا بِالْإِيمَانِ، قُلْنَا: الْمُطْلَقُ يُحْمَلُ عَلَى الْمُقَيَّدِ [كَمَا أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَيَّدَ الشَّهَادَةَ بِالْعَدَالَةِ فِي مَوْضِعٍ فَقَالَ: "وَأَشْهِدُوا ذَوَيْ عَدْلٍ مِنْكُمْ"، (الطَّلَاقِ، ٢) ، وَأُطْلِقَ فِي مَوْضِعٍ، فَقَالَ: "وَاسْتَشْهِدُوا شَهِيدَيْنِ مِنْ رِجَالِكُمْ" (الْبَقَرَةِ، ٢٨٢) ، ثُمَّ الْعَدَالَةُ شَرْطٌ فِي جَمِيعِهَا حَمْلًا لِلْمُطْلَقِ عَلَى الْمُقَيَّدِ] (١) كَذَلِكَ هَاهُنَا، وَلَا يَجُوزُ إِعْتَاقُ الْمُرْتَدِّ بِالِاتِّفَاقِ عَنِ الْكَفَّارَةِ.
Aziz ve Celil olan Allah'ın: {أَوْ تَحْرِيرُ رَقَبَةٍ} “yahut bir köle azat etmektir” buyruğu: Şayet azat etmeyi seçerse mümin bir köle azat etmesi vaciptir. Aynı şekilde adam öldürme, zıhâr ve Ramazan günü gündüz cinsel ilişkide bulunma kefareti gibi bütün kefaretlerde mümin bir köle azat etmek vaciptir. Ebû Hanîfe radıyallâhu anh ve es-Sevrî radıyallâhu anh, adam öldürme kefareti hariç bunların tamamında kâfir kölenin azat edilmesine cevaz vermişlerdir; çünkü Yüce Allah adam öldürmede köleyi iman ile kayıtlamıştır. Biz deriz ki: [Yüce Allah'ın bir yerde şahitliği adaletle kayıtlayıp: "İçinizden adalet sahibi iki kişiyi de şahit tutun" (Talâk, 2) buyurduğu, diğer bir yerde ise mutlak bırakıp: "Erkeklerinizden iki kişiyi şahit tutun" (Bakara, 282) buyurduğu; sonra da mutlakın mukayyede hamledilmesi suretiyle hepsinde adaletin şart koşulduğu gibi] mutlak mukayyede hamledilir; burada da durum böyledir. Mürtedin kefaret olarak azat edilmesi ise icma ile caiz değildir.
وَيُشْتَرَطُ أَنْ يَكُونَ سَلِيمَ الرِّقِّ حَتَّى لَوْ أَعْتَقَ عَنْ كَفَّارَتِهِ مُكَاتِبًا أَوْ أُمَّ وَلَدٍ أَوْ عَبْدًا اشْتَرَاهُ بِشَرْطِ الْعِتْقِ أَوِ اشْتَرَى قَرِيبَهُ الَّذِي يَعْتِقُ عَلَيْهِ بِنِيَّةِ الْكَفَّارَةِ، يُعْتِقُ وَلَكِنْ لَا يَجُوزُ عَنِ الْكَفَّارَةِ، وَجَوَّزَ أَصْحَابُ الرَّأْيِ عِتْقَ الْمُكَاتَبِ إِذَا لَمْ يَكُنْ أَدَّى شَيْئًا مِنَ النُّجُومِ، وَعِتْقَ الْقَرِيبِ عَنِ الْكَفَّارَةِ وَيُشْتَرَطُ أَنْ تَكُونَ الرَّقَبَةُ سَلِيمَةً مِنْ كُلِّ عَيْبٍ يَضُرُّ بِالْعَمَلِ ضَرَرًا بَيِّنًا حَتَّى لَا يَجُوزَ مَقْطُوعُ إِحْدَى الْيَدَيْنِ، أَوْ إِحْدَى الرِّجْلَيْنِ، وَلَا الْأَعْمَى وَلَا الزَّمِنُ وَلَا الْمَجْنُونُ الْمُطْبِقُ، وَيَجُوزُ الْأَعْوَرُ وَالْأَصَمُّ وَمَقْطُوعُ الْأُذُنَيْنِ وَالْأَنْفِ لِأَنَّ هَذِهِ الْعُيُوبَ لَا تَضُرُّ بِالْعَمَلِ ضَرَرًا بَيِّنًا.
Köleliğinin tam ve kusursuz olması şarttır; öyle ki kefareti için bir mükâtebi (bedel karşılığı azatlık sözleşmesi yapan köle), ümmüveledi (sahibinden çocuğu olan cariye), azat edilme şartıyla satın aldığı bir köleyi yahut satın aldığında kendiliğinden azat olacak yakın akrabasını kefaret niyetiyle satın alsa, [bu kimseler] azat olur fakat kefaret yerine caiz olmaz. Rey ehli ise, taksitlerinden hiçbir şey ödememişse mükâtebin ve yakın akrabanın kefaret olarak azat edilmesine cevaz vermiştir. Kölenin, iş yapmaya açıkça zarar verecek her türlü ayıptan salim olması da şarttır; öyle ki iki elinden biri veya iki ayağından biri kesilmiş olan, kör, yatalak ve süreğen akıl hastası olan köle caiz olmaz. Bir gözü kör olan, sağır, iki kulağı veya burnu kesilmiş olan ise caizdir; çünkü bu ayıplar iş yapmaya açıkça zarar vermez.
وَعِنْدَ أَبِي حَنِيفَةَ ﵁ كُلُّ عَيْبٍ يُفَوِّتُ جِنْسًا مِنَ الْمَنْفَعَةِ [عَلَى الْكَمَالِ] (٢) يَمْنَعُ الْجَوَازَ، حَتَّى جَوَّزَ مَقْطُوعَ إِحْدَى الْيَدَيْنِ، وَلَمْ يُجَوِّزْ مَقْطُوعَ الْأُذُنَيْنِ.
Ebû Hanîfe radıyallâhu anh'a göre ise bir menfaat cinsini [tamamen] yok eden her ayıp [kefaret olarak] caiz olmasına engeldir; hatta o, iki elinden biri kesik olan köleye cevaz vermiş, iki kulağı kesik olana ise cevaz vermemiştir.
قَوْلُهُ ﷿: {فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيَامُ ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ} إِذَا عَجَزَ الَّذِي لَزِمَتْهُ كَفَّارَةُ الْيَمِينِ عَنِ الْإِطْعَامِ وَالْكُسْوَةِ وَتَحْرِيرِ الرَّقَبَةِ، يَجِبُ عَلَيْهِ صَوْمُ ثَلَاثَةِ أَيَّامِ، وَالْعَجْزُ أَنْ لَا يَفْضُلَ مِنْ مَالِهِ عَنْ قُوتِهِ وَقُوتِ عِيَالِهِ وَحَاجَتِهِ مَا يُطْعِمُ أَوْ يَكْسُو أَوْ يُعْتِقُ فَإِنَّهُ يَصُومُ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ.
Aziz ve Celil olan Allah'ın: {فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيَامُ ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ} “Fakat kim [bunları] bulamazsa üç gün oruç tutmalıdır” buyruğu: Kendisine yemin kefareti gereken kimse doyurmaktan, giydirmekten ve köle azat etmekten âciz kalırsa, üç gün oruç tutması vacip olur. Âcizlik ise malından kendi azığı, ailesinin azığı ve zaruri ihtiyacından arta kalan, doyuracak, giydirecek yahut azat edecek bir şey bulunmamasıdır; bu durumda üç gün oruç tutar.
وَقَالَ بَعْضُهُمْ: إِذَا مَلَكَ مَا يُمْكِنُهُ الْإِطْعَامَ وَإِنْ لَمْ يَفْضُلْ عَنْ كِفَايَتِهِ فَلَيْسَ لَهُ الصِّيَامُ، وَهُوَ قَوْلُ الْحَسَنِ وَسَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ.
Bazıları da şöyle demiştir: Kendi ihtiyacından arta kalmasa bile, [fakirleri] doyurabileceği bir mala sahip olduğunda artık onun oruç tutma hakkı yoktur. Bu, el-Hasen ve Saîd b. Cübeyr'in kavlidir.
وَاخْتَلَفُوا فِي وُجُوبِ التَّتَابُعِ فِي هَذَا الصَّوْمِ: فَذَهَبَ جَمَاعَةٌ إِلَى أَنَّهُ لَا يَجِبُ فِيهِ التَّتَابُعُ بَلْ إِنْ شَاءَ تَابِعَ وَإِنْ شَاءَ فَرَّقَ، وَالتَّتَابُعُ أَفْضَلُ وَهُوَ أَحَدُ قَوْلَيِ الشَّافِعِيِّ، وَذَهَبَ قَوْمٌ إِلَى أَنَّهُ يَجِبُ فِيهِ التَّتَابُعُ قِيَاسًا عَلَى كَفَّارَةِ الْقَتْلِ وَالظِّهَارِ، وَهُوَ قَوْلُ الثَّوْرِيِّ وَأَبِي حَنِيفَةَ، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ قِرَاءَةُ ابْنِ مَسْعُودٍ ﵁ صيام ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ مُتَتَابِعَاتٍ. {ذَلِكَ} أَيْ: ذَلِكَ الَّذِي ذَكَرْتُ، {كَفَّارَةُ أَيْمَانِكُمْ إِذَا حَلَفْتُمْ} وَحَنِثْتُمْ، فَإِنَّ الْكَفَّارَةَ لَا تَجِبُ إِلَّا بَعْدَ الْحِنْثِ.
Bu oruçta peş peşe olmanın (tetâbu') vacip olup olmadığı hususunda ihtilaf etmişlerdir: Bir grup, onda peş peşe olmanın vacip olmadığı, bilakis dilerse peş peşe tutacağı, dilerse ayrı ayrı tutacağı, peş peşe tutmanın ise daha faziletli olduğu görüşüne varmıştır; bu, Şâfiî'nin iki kavlinden biridir. Bir topluluk ise adam öldürme ve zıhâr kefaretine kıyasla onda peş peşe olmanın vacip olduğu görüşüne varmıştır; bu, es-Sevrî ve Ebû Hanîfe'nin kavlidir. İbn Mes'ûd radıyallâhu anh'ın "peş peşe üç gün oruç tutmak" şeklindeki kıraati de buna delalet eder. {ذَلِكَ} “İşte bu”; yani zikrettiğim bu şey, {كَفَّارَةُ أَيْمَانِكُمْ إِذَا حَلَفْتُمْ} “yemin ettiğiniz” ve bozduğunuz “zaman yeminlerinizin kefaretidir”; zira kefaret ancak yemin bozulduktan sonra vacip olur.
وَاخْتَلَفُوا فِي تَقْدِيمِ الْكَفَّارَةِ عَلَى الْحِنْثِ: فَذَهَبَ قَوْمٌ إِلَى جَوَازِهِ، لِمَا رُوِّينَا أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: "مَنْ حَلَفَ عَلَى يَمِينٍ فَرَأَى غَيْرَهَا خَيْرًا مِنْهَا فَلْيُكَفِّرْ عَنْ يَمِينِهِ، وَلْيَفْعَلِ الَّذِي هُوَ خَيْرٌ" (١) . وَهُوَ قَوْلُ عُمَرَ [وَابْنِ عُمَرَ] (٢) وَابْنِ عَبَّاسٍ وَعَائِشَةَ وَبِهِ قَالَ الْحَسَنُ وَابْنُ سِيرِينَ، وَإِلَيْهِ ذَهَبَ مَالِكٌ وَالْأَوْزَاعِيُّ وَالشَّافِعِيُّ، إِلَّا أَنَّ الشَّافِعِيَّ يَقُولُ: إِنْ كَفَّرَ بِالصَّوْمِ قَبْلَ الْحِنْثِ لَا يَجُوزُ لِأَنَّهُ بَدَنِيٌّ، إِنَّمَا يَجُوزُ بِالْإِطْعَامِ أَوِ الْكُسْوَةِ أَوِ الْعِتْقِ كَمَا يَجُوزُ تَقْدِيمُ الزَّكَاةِ عَلَى الْحَوْلِ، وَلَا يَجُوزُ تَعْجِيلُ صَوْمِ رَمَضَانَ قَبْلَ وَقْتِهِ، وَذَهَبَ قَوْمٌ إِلَى أَنَّهُ لَا يَجُوزُ تَقْدِيمُ الْكَفَّارَةِ عَلَى الْحِنْثِ، وَبِهِ قَالَ أَبُو حَنِيفَةَ ﵁.
Kefareti yemin bozmanın önüne alma hususunda ihtilaf etmişlerdir: Bir topluluk, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: "Kim bir yemin eder de ondan başkasını daha hayırlı görürse, yeminine kefaret versin ve daha hayırlı olanı yapsın" buyurduğunu rivayet ettiğimiz için bunun caiz olduğu görüşüne varmıştır. Bu, Ömer, [İbn Ömer], İbn Abbâs ve Âişe'nin kavlidir; el-Hasen ve İbn Sîrîn de bu görüştedir; Mâlik, el-Evzâî ve Şâfiî de bu görüşe varmışlardır. Ancak Şâfiî şöyle der: Şayet yeminini bozmadan önce oruçla kefaret öderse caiz olmaz; çünkü o bedenîdir. Zekâtın yıl dolmadan önce verilmesinin caiz olup Ramazan orucunun vaktinden önce tutulmasının caiz olmaması gibi, bu ancak doyurmak, giydirmek yahut azat etmekle caiz olur. Bir topluluk ise kefareti yemin bozmanın önüne almanın caiz olmadığı görüşüne varmıştır; Ebû Hanîfe radıyallâhu anh da bu görüştedir.
قَوْلُهُ ﷿ {وَاحْفَظُوا أَيْمَانَكُمْ} قِيلَ: أَرَادَ بِهِ تَرْكَ الْحَلِفِ، أَيْ: لَا تَحْلِفُوا، وَقِيلَ: وَهُوَ الْأَصَحُّ، أَرَادَ بِهِ: إِذَا حَلَفْتُمْ فَلَا تَحْنَثُوا، فَالْمُرَادُ مِنْهُ حِفْظُ الْيَمِينِ عَنِ الْحِنْثِ هَذَا إِذَا لَمْ تَكُنْ يَمِينُهُ عَلَى تَرْكِ مَنْدُوبٍ أَوْ فِعْلِ مَكْرُوهٍ، فَإِنْ حَلِفَ عَلَى فِعْلِ مَكْرُوهٍ أَوْ تَرْكِ مَنْدُوبٍ، فَالْأَفْضَلُ أَنْ يُحَنِّثَ نَفْسَهُ وَيُكَفِّرَ، لِمَا أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ أَحْمَدَ الْمُلَيْحِيُّ أَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النُّعَيْمِيُّ أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ أَنَا حَجَّاجُ بْنُ مِنْهَالٍ أَنَا جَرِيرُ بْنُ حَازِمٍ عَنِ الْحَسَنِ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ سَمُرَةَ قَالَ: قَالَ النَّبِيُّ ﷺ: "يَا عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ سَمُرَةَ لَا تَسْأَلِ الْإِمَارَةَ، فَإِنَّكَ إِنْ أُوتِيتَهَا عَنْ مَسْأَلَةٍ وُكِلْتَ إِلَيْهَا، وَإِنْ أُوتِيَتْهَا مِنْ غَيْرِ مَسْأَلَةٍ أُعِنْتَ عَلَيْهَا، وَإِذَا حَلَفْتَ عَلَى يَمِينٍ فَرَأَيْتَ غَيْرَهَا خَيْرًا مِنْهَا فَكَفِّرْ عَنْ يَمِينِكَ وَأْتِ الَّذِي هُوَ خَيْرٌ" (٣) .
Aziz ve Celil olan Allah'ın: {وَاحْفَظُوا أَيْمَانَكُمْ} “Yeminlerinizi koruyun” buyruğu hakkında şöyle denilmiştir: Bununla yemini terk etmeyi, yani 'yemin etmeyin' anlamını murat etmiştir. Daha sahih olan diğer bir görüşe göre ise: 'Yemin ettiğinizde yemininizi bozmayın' anlamını murat etmiştir; dolayısıyla bundan maksat yemini bozulmaktan korumaktır. Bu, yemini mendup bir şeyi terk etmek yahut mekruh bir şeyi işlemek üzerine olmadığı takdirdedir. Şayet mekruh bir şeyi işlemek yahut mendup bir şeyi terk etmek üzerine yemin etmişse, yeminini bozup kefaret ödemesi en faziletlisidir. Nitekim bize Abdülvâhid b. Ahmed el-Melîhî haber verdi, bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî bildirdi, bize Muhammed b. Yûsuf bildirdi, bize Muhammed b. İsmâîl bildirdi, bize Haccâc b. Minhâl bildirdi, bize Cerîr b. Hâzim, el-Hasen'den, o da Abdurrahman b. Semure'den rivayet etti; o şöyle dedi: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Ey Abdurrahman b. Semure! Yöneticilik isteme; zira sen onu istemek suretiyle elde edersen ona terk edilirsin (kendi haline bırakılırsın), eğer istemeden sana verilirse o hususta yardım görürsün. Bir yemin eder de ondan başkasını daha hayırlı görürsen, yeminin için kefaret ver ve daha hayırlı olanı yap."
قَوْلُهُ تَعَالَى: {كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ آيَاتِهِ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ}
Yüce Allah'ın: {كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ آيَاتِهِ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ} “Şükredesiniz diye Allah size ayetlerini işte böyle açıklar” buyruğudur.
{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ وَالْأَنْصَابُ وَالْأَزْلَامُ رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّيْطَانِ فَاجْتَنِبُوهُ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ (٩٠) إِنَّمَا يُرِيدُ الشَّيْطَانُ أَنْ يُوقِعَ بَيْنَكُمُ الْعَدَاوَةَ وَالْبَغْضَاءَ فِي الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ وَيَصُدَّكُمْ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَعَنِ الصَّلَاةِ فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ (٩١) }
{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ وَالْأَنْصَابُ وَالْأَزْلَامُ رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّيْطَانِ فَاجْتَنِبُوهُ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ (٩٠) إِنَّمَا يُرِيدُ الشَّيْطَانُ أَنْ يُوقِعَ بَيْنَكُمُ الْعَدَاوَةَ وَالْبَغْضَاءَ فِي الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ وَيَصُدَّكُمْ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَعَنِ الصَّلَاةِ فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ (٩١) } “Ey iman edenler! İçki, kumar, dikili taşlar ve fal okları ancak şeytan işi birer pisliktir. Onlardan kaçının ki kurtuluşa eresiniz. (90) Şeytan, içki ve kumarla ancak aranıza düşmanlık ve kin sokmak; sizi Allah'ı anmaktan ve namazdan alıkoymak ister. Artık vazgeçtiniz değil mi? (91)”
قَوْلُهُ ﷿: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ} أَيِ: الْقِمَارُ {وَالْأَنْصَابُ} يَعْنِي: الْأَوْثَانَ، سُمِّيَتْ بِذَلِكَ لِأَنَّهُمْ كَانُوا يَنْصِبُونَهَا، وَاحِدُهَا نَصْبٌ بِفَتْحِ النُّونِ وَسُكُونِ الصَّادِ، وَنُصْبٌ بِضَمِّ النُّونِ مُخَفَّفًا وَمُثْقَلًا {وَالْأَزْلَامُ} يَعْنِي: الْأَقْدَاحَ الَّتِي كَانُوا يَسْتَقْسِمُونَ بِهَا وَاحِدُهَا زَلَمٌ {رِجْسٌ} خَبِيثٌ مُسْتَقْذَرٌ، {مِنْ عَمَلِ الشَّيْطَانِ} مِنْ تَزْيِينِهِ، {فَاجْتَنِبُوهُ} رَدَّ الْكِنَايَةَ إِلَى الرِّجْسِ، {لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ}
Aziz ve Celil olan Allah'ın: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ} “Ey iman edenler! İçki ve meysir”, yani kumar; {وَالْأَنْصَابُ} “ve ensâb”, yani putlar demektir; onları diktikleri için bu şekilde isimlendirilmiştir, tekili nûn harfinin fethası ve sâd harfinin sükûnu ile nasb (نَصْب) yahut nûn harfinin dammesi ile şeddesiz ve şeddeli olarak nusb (نُصْب / نُصُب) şeklindedir; {وَالْأَزْلَامُ} “ve ezlâm”, yani kendisiyle kısmet aradıkları oklardır, tekili zelem (زَلَم) şeklindedir; {رِجْسٌ} “birer pisliktir”, pis ve iğrençtir; {مِنْ عَمَلِ الشَّيْطَانِ} “şeytanın işindendir”, onun süslemesindendir; {فَاجْتَنِبُوهُ} “ondan kaçının”, zamir 'rics'e döndürülmüştür; {لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ} “ki kurtuluşa eresiniz” buyruğu.
{إِنَّمَا يُرِيدُ الشَّيْطَانُ أَنْ يُوقِعَ بَيْنَكُمُ الْعَدَاوَةَ وَالْبَغْضَاءَ فِي الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ} أَمَّا الْعَدَوَاةُ فِي الْخَمْرِ فَإِنَّ الشَّارِبِينَ إِذَا سَكِرُوا عَرْبَدُوا وَتَشَاجَرُوا، كَمَا فَعَلَ الْأَنْصَارِيُّ الَّذِي شَجَّ سَعْدَ بْنَ أَبِي وَقَاصٍّ بَلَحْيِ الْجَمَلِ أَمَّا الْعَدَاوَةُ فِي الْمَيْسِرِ، قَالَ قَتَادَةُ: كَانَ الرَّجُلُ يُقَامِرُ عَلَى الْأَهْلِ وَالْمَالِ ثُمَّ يَبْقَى حَزِينًا مَسْلُوبَ الْأَهْلِ وَالْمَالِ مُغْتَاظًا عَلَى [حُرَفَائِهِ] (١) . {وَيَصُدَّكُمْ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَعَنِ الصَّلَاةِ} وَذَلِكَ أَنَّ مَنِ اشْتَغَلَ بِشُرْبِ الْخَمْرِ أَوِ الْقِمَارِ أَلْهَاهُ ذَلِكَ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ، وَشَوَّشَ عَلَيْهِ صَلَاتَهُ كَمَا فَعَلَ بِأَضْيَافِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ، تَقَدَّمَ رَجُلٌ لِيُصَلِّيَ بِهِمْ صلاة المغرب ١١١/ب بَعْدَمَا شَرِبُوا فَقَرَأَ "قُلْ يَا أَيُّهَا الْكَافِرُونَ": أَعْبُدُ مَا تَعْبُدُونَ، بِحَذْفٍ لَا (٢) {فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ} أَيِ: انْتَهُوا، اسْتِفْهَامٌ وَمَعْنَاهُ أَمْرٌ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: "فَهَلْ أَنْتُمْ شَاكِرُونَ"؟ (سُورَةُ الْأَنْبِيَاءِ، ٨٠) .
{إِنَّمَا يُرِيدُ الشَّيْطَانُ أَنْ يُوقِعَ بَيْنَكُمُ الْعَدَاوَةَ وَالْبَغْضَاءَ فِي الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ} “Şeytan, içki ve kumarla ancak aranıza düşmanlık ve kin sokmak... ister”. İçkideki düşmanlığa gelince: İçenler sarhoş olduklarında taşkınlık yapar ve kavga ederler; nitekim Sa'd b. Ebî Vakkâs'ın başını deve çene kemiğiyle yaran Ensârî'nin yaptığı gibi. Kumardaki düşmanlığa gelince: Katâde şöyle demiştir: Adam ailesi ve malı üzerine kumar oynar, sonra da ailesi ve malı elinden alınmış bir halde kederli ve ortaklarına öfkeli bir şekilde kalırdı. {وَيَصُدَّكُمْ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَعَنِ الصَّلَاةِ} “ve sizi Allah'ı anmaktan ve namazdan alıkoymak [ister]”. Bu şöyledir: İçki içmekle yahut kumarla meşgul olan kimseyi bu durum Allah'ı anmaktan alıkoyar ve namazını karıştırır; nitekim Abdurrahman b. Avf'ın misafirlerine yaptığı gibi, içtikten sonra 111/b akşam namazını onlara kıldırmak için bir adam öne geçmiş ve 'lâ' (لَا) kelimesini atarak "Kul yâ eyyühe'l-kâfirûn: A'büdü mâ ta'büdûn" (Ey kâfirler! Taptıklarınıza taparım) şeklinde okumuştur. {فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ} “Artık vazgeçtiniz değil mi?”, yani vazgeçin; soru [şeklinde]dir fakat anlamı emirdir, nitekim Yüce Allah'ın: "Artık şükreder misiniz? (Şükredin)" (Enbiyâ Suresi, 80) buyruğu gibidir.
{وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَاحْذَرُوا} الْمَحَارِمَ وَالْمَنَاهِيَ، {فَإِنْ تَوَلَّيْتُمْ فَاعْلَمُوا أَنَّمَا عَلَى رَسُولِنَا الْبَلَاغُ الْمُبِينُ}
{وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَاحْذَرُوا} “Allah'a itaat edin, Peygamber'e itaat edin ve sakının”; haramlardan ve yasaklardan [sakının], {فَإِنْ تَوَلَّيْتُمْ فَاعْلَمُوا أَنَّمَا عَلَى رَسُولِنَا الْبَلَاغُ الْمُبِينُ} “Eğer yüz çevirirseniz bilin ki Elçimize düşen apaçık bir tebliğdir”.
وَفِي وَعِيدِ شَارِبِ الْخَمْرِ أَخْبَرَنَا أَبُو الْقَاسِمِ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مُحَمَّدٍ الْفُورَانِيُّ أَنَا أَبُو الْحَسَنِ عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الطَّيْسَفُونِيُّ ثَنَا أَبُو الْحَسَنِ مُحَمَّدُ بْنُ مَحْمُودٍ الْمَحْمُودِيُّ أَنَا أَبُو الْعَبَّاسِ الْمَاسَرْجِسِيُّ بِنَيْسَابُورَ أَخْبَرَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الْحَنْظَلِيُّ أَخْبَرَنَا صَالِحُ بْنُ قُدَامَةَ حَدَّثَنَا أَخِي عَبْدُ الْمَلِكِ بْنُ قُدَامَةَ
İçki içene yönelik tehdit hakkında bize Ebu'l-Kâsım Abdurrahman b. Muhammed el-Fûrânî haber verdi, bize Ebu'l-Hasen Ali b. Abdillâh et-Taysefûnî bildirdi, bize Ebu'l-Hasen Muhammed b. Mahmûd el-Mahmûdî anlattı, bize Nîşâbûr'da Ebu'l-Abbâs el-Mâsercisî bildirdi, bize İshâk b. İbrâhîm el-Hanzalî haber verdi, bize Sâlih b. Kudâme haber verdi, [o da şöyle dedi:] Bana kardeşim Abdülmelik b. Kudâme anlattı:
عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ دِينَارٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: "كُلُّ مُسْكِرٍ حرام، وإن ختما عَلَى اللَّهِ أَنْ لَا يَشْرَبَهُ عَبْدٌ فِي الدُّنْيَا إِلَّا سَقَاهُ اللَّهُ تَعَالَى يَوْمَ الْقِيَامَةِ مِنْ طِينَةِ الْخَبَالِ، هَلْ تَدْرُونَ مَا طِينَةُ الْخَبَالِ؟ " قَالَ: "عَرَقُ أَهْلِ النَّارِ" (١) .
Abdullah b. Dînâr'dan, o İbn Ömer'den, o da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den; o şöyle buyurmuştur: "Her sarhoş edici şey haramdır. Allah'ın kesin bir vaadi vardır ki dünyada bunu içen hiçbir kul yoktur ki kıyamet gününde Allah Teâlâ ona hıbâl çamurundan içirmesin. Hıbâl çamurunun ne olduğunu bilir misiniz?" [Resûlullah]: "Cehennem ehlinin teridir" buyurdu.
وَأَخْبَرَنَا أَبُو الْحَسَنِ السَّرَخْسِيُّ أَنَا زَاهِرُ بْنُ أَحْمَدَ أَنَا أَبُو إِسْحَاقَ الْهَاشِمِيُّ أَنَا أَبُو مُصْعَبٍ عَنْ مَالِكٍ عَنْ نَافِعٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ ﵄ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: "مَنْ شَرِبَ الْخَمْرَ فِي الدُّنْيَا ثُمَّ لَمْ يَتُبْ مِنْهَا حُرِمَهَا فِي الْآخِرَةِ" (٢) .
Bize Ebu'l-Hasen es-Serahsî haber verdi, bize Zâhir b. Ahmed bildirdi, bize Ebû İshâk el-Hâşimî bildirdi, bize Ebû Mus'ab, Mâlik'ten, o Nâfi'den, o da Abdullah b. Ömer radıyallâhu anhümâ'dan bildirdi ki Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Kim dünyada içki içer de sonra ondan tövbe etmezse, ahirette ondan mahrum bırakılır."
وَأَخْبَرَنَا أَبُو سَعِيدٍ الشُّرَيْحِيُّ أَنَا أَبُو إِسْحَاقَ الثَّعْلَبِيُّ أَنَا أَحْمَدُ بْنُ أُبَيٍّ أَخْبَرَنَا أَبُو الْعَبَّاسِ الْأَصَمُّ أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ الصَّغَانِيُّ حَدَّثَنَا أَبُو نُعَيْمٍ حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ عُمَرَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْغَافِقِيِّ مِنْ أَهْلِ مِصْرَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ أَنَّهُ قَالَ: أَشْهَدُ أَنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ وَهُوَ يَقُولُ: "لَعَنَ اللَّهُ الْخَمْرَ وَشَارِبَهَا وَسَاقِيَهَا وَبَائِعَهَا وَمُبْتَاعَهَا وَعَاصِرَهَا وَمُعْتَصِرَهَا وَحَامِلَهَا وَالْمَحْمُولَةَ إِلَيْهِ وَآكِلَ ثَمَنِهَا" (٣) .
Bize Ebû Saîd eş-Şüreyhî haber verdi, bize Ebû İshâk es-Sa'lebî bildirdi, bize Ahmed b. Übey bildirdi, bize Ebu'l-Abbâs el-Esam haber verdi, bize Muhammed b. İshâk es-Sağânî bildirdi, bize Ebû Nuaym anlattı, bize Abdülazîz b. Ömer b. Abdilazîz, Mısır ehlinden olan Abdurrahman b. Abdillâh el-Gâfikî'den, o da Abdullah b. Ömer'den anlattı; o şöyle dedi: Şahitlik ederim ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i şöyle derken işittim: "Allah içkiye, onu içene, onu sunana, satana, satın alana, sıkana, sıktırana, taşıyana, kendisine taşınana ve parasını yiyene lanet etmiştir."
{وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَاحْذَرُوا فَإِنْ تَوَلَّيْتُمْ فَاعْلَمُوا أَنَّمَا عَلَى رَسُولِنَا الْبَلاغُ الْمُبِينُ (٩٢) لَيْسَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ جُنَاحٌ فِيمَا طَعِمُوا إِذَا مَا اتَّقَوْا وَآمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ ثُمَّ اتَّقَوْا وَآمَنُوا ثُمَّ اتَّقَوْا وَأَحْسَنُوا وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ (٩٣) }
{وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَاحْذَرُوا فَإِنْ تَوَلَّيْتُمْ فَاعْلَمُوا أَنَّمَا عَلَى رَسُولِنَا الْبَلاغُ الْمُبِينُ (٩٢) لَيْسَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ جُنَاحٌ فِيمَا طَعِمُوا إِذَا مَا اتَّقَوْا وَآمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ ثُمَّ اتَّقَوْا وَآمَنُوا ثُمَّ اتَّقَوْا وَأَحْسَنُوا وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ (٩٣) } “Allah'a itaat edin, Peygamber'e itaat edin ve sakının. Eğer yüz çevirirseniz bilin ki Elçimize düşen apaçık bir tebliğdir. (92) İman edip salih amel işleyenlere; sakındıkları, iman ettikleri ve salih ameller işledikleri, sonra sakınıp iman ettikleri, sonra yine sakınıp iyilik ettikleri takdirde tattıklarından dolayı bir günah yoktur. Allah iyilik edenleri sever. (93)”
قَوْلُهُ ﷿: {لَيْسَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ جُنَاحٌ فِيمَا طَعِمُوا} سَبَبُ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ الصَّحَابَةَ رِضْوَانُ اللَّهِ عَلَيْهِمْ قَالُوا لَمَّا نَزَلَ تَحْرِيمُ الْخَمْرِ: يَا رَسُولَ اللَّهِ كَيْفَ بِإِخْوَانِنَا الَّذِينَ
Aziz ve Celil olan Allah'ın: {لَيْسَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ جُنَاحٌ فِيمَا طَعِمُوا} “İman edip salih ameller işleyenlere, tattıklarından dolayı bir günah yoktur” buyruğuna gelince; bu ayetin iniş sebebi şudur: İçkinin haram kılınması nâzil olduğunda sahâbîler -rıdvânullâhi aleyhim-: “Ey Allah'ın Resûlü! [İçki içerken] vefat eden kardeşlerimizin durumu ne olacak?” dediler.
مَاتُوا وَهُمْ يَشْرَبُونَ الْخَمْرَ [وَيَأْكُلُونَ] (١) مِنْ مَالِ الْمَيْسِرِ؟ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى: {لَيْسَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ جُنَاحٌ فِيمَا طَعِمُوا} وَشَرِبُوا مِنَ الْخَمْرِ وَأَكَلُوا مِنْ مَالِ الْمَيْسِرِ، {إِذَا مَا اتَّقَوْا} الشِّرْكَ، {وَآمَنُوا} وَصَدَّقُوا، {وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ ثُمَّ اتَّقَوْا} الْخَمْرَ وَالْمَيْسِرَ بَعْدَ تَحْرِيمِهِمَا، {وَآمَنُوا ثُمَّ اتَّقَوْا} مَا حَرَّمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ أَكْلَهُ وَشُرْبَهُ، {وَأَحْسَنُوا وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ} وَقِيلَ: مَعْنَى الْأَوَّلِ إِذْ مَا اتَّقَوُا الشِّرْكَ، وَآمَنُوا وَصَدَّقُوا ثُمَّ اتَّقَوْا، أَيْ: دَاوَمُوا عَلَى ذَلِكَ التَّقْوَى، {وَآمَنُوا} ازْدَادُوا إِيمَانًا، ثُمَّ اتَّقَوُا الْمَعَاصِيَ كُلَّهَا وَأَحْسَنُوا، وَقِيلَ: أَيِ: اتَّقَوْا بِالْإِحْسَانِ، وَكُلُّ مُحْسِنٍ مُتَّقٍ، {وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ}
ve kumar malından [yerken] ölen kardeşlerimizin durumu ne olacak?” dediler. Bunun üzerine Yüce Allah: {لَيْسَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ جُنَاحٌ فِيمَا طَعِمُوا} “İman edip salih amel işleyenlere, tattıklarından”, içkiden içtiklerinden ve kumar malından yediklerinden “dolayı bir günah yoktur”, {إِذَا مَا اتَّقَوْا} şirkten “sakındıkları”, {وَآمَنُوا} iman edip “tasdik ettikleri”, {وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ ثُمَّ اتَّقَوْا} “ve salih ameller işledikleri, sonra” haram kılınmalarından sonra içki ve kumardan “sakındıkları”, {وَآمَنُوا ثُمَّ اتَّقَوْا} “ve iman ettikleri, sonra” Allah'ın kendilerine yemesini ve içmesini haram kıldığı şeylerden “sakındıkları”, {وَأَحْسَنُوا وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ} “ve iyilik ettikleri takdirde. Allah iyilik edenleri sever” [ayetini] indirdi. Şöyle de denilmiştir: Birincisinin manası; şirkten sakındıkları, iman edip tasdik ettikleri, sonra sakındıkları yani o takva üzere devam ettikleri, {وَآمَنُوا} “ve iman ettikleri” imanlarını artırdıkları, sonra bütün günahlardan sakındıkları ve iyilik ettikleri takdirdedir. Şöyle de denilmiştir: Yani ihsan ile sakındıkları [zaman]; her iyilik eden (muhsin) zaten takva sahibidir (müttaki). {وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ} “Allah iyilik edenleri sever”.
قَوْلُهُ ﷿: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَيَبْلُوَنَّكُمُ اللَّهُ بِشَيْءٍ مِنَ الصَّيْدِ} الْآيَةَ، نَزَلَتْ عَامَ الْحُدَيْبِيَةِ وَكَانُوا مُحْرِمِينَ ابْتَلَاهُمُ اللَّهُ بِالصَّيْدِ، وَكَانَتِ الْوُحُوشُ تَغْشَى رِحَالَهُمْ مِنْ كَثْرَتِهَا فَهَمُّوا بِأَخْذِهَا فَنَزَلَتْ: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَيَبْلُوَنَّكُمُ اللَّهُ} ليختبركم اللَّهُ، وَفَائِدَةُ الْبَلْوَى إِظْهَارُ الْمُطِيعِ مِنَ الْعَاصِي، وَإِلَّا فَلَا حَاجَةَ لَهُ إِلَى الْبَلْوَى بِشَيْءٍ مِنَ الصَّيْدِ، وَإِنَّمَا بَعَّضَ، فَقَالَ {بِشَيْءٍ} لِأَنَّهُ ابْتَلَاهُمْ بِصَيْدِ الْبَرِّ خَاصَّةً. {تَنَالُهُ أَيْدِيكُمْ} يَعْنِي: الْفَرْخَ وَالْبَيْضَ وَمَا لَا يَقْدِرُ أَنْ يَفِرَّ مِنْ صِغَارِ الصَّيْدِ، {وَرِمَاحُكُمْ} يَعْنِي: الْكِبَارَ مِنَ الصَّيْدِ، {لِيَعْلَمَ اللَّهُ} لِيَرَى اللَّهُ، لِأَنَّهُ قَدْ عَلِمَهُ، {مَنْ يَخَافُهُ بِالْغَيْبِ} أَيْ: يَخَافُ اللَّهَ وَلَمْ يَرَهُ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: "الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ بِالْغَيْبِ" (الْأَنْبِيَاءِ، ٤٩) أَيْ: يَخَافُهُ فَلَا يَصْطَادُ فِي حَالِ الْإِحْرَامِ {فَمَنِ اعْتَدَى بَعْدَ ذَلِكَ} أَيْ: صَادَ بَعْدَ تَحْرِيمِهِ، {فَلَهُ عَذَابٌ أَلِيمٌ} رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ أَنَّهُ قَالَ: [يُوجَعُ] (٢) ظَهْرُهُ وَبَطْنُهُ جَلْدًا، وَيُسْلَبُ ثِيَابُهُ.
Aziz ve Celil olan Allah'ın: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَيَبْلُوَنَّكُمُ اللَّهُ بِشَيْءٍ مِنَ الصَّيْدِ} “Ey iman edenler! Allah avdan bir şeyle sizi mutlaka imtihan edecektir” ayeti Hudeybiye yılında indi; onlar ihramlı idiler ve Allah onları av ile imtihan etti. Yaban hayvanları çokluğundan konaklama yerlerini sarıyordu da onları yakalamaya niyetlendiler. Bunun üzerine: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَيَبْلُوَنَّكُمُ اللَّهُ} “Ey iman edenler! Allah sizi mutlaka imtihan edecektir”, Allah sizi sınayacaktır [ayeti indi]. İmtihanın faydası itaatkâr olanı isyankâr olandan açığa çıkarmaktır; yoksa O'nun avdan bir şeyle imtihana ihtiyacı yoktur. Ancak {بِشَيْءٍ} “bir şeyle” diyerek kısmî kıldı; çünkü onları özellikle kara avıyla imtihan etti. {تَنَالُهُ أَيْدِيكُمْ} “ellerinizin erişeceği”, yani yavru, yumurta ve kaçmaya güç yetiremeyen küçük avlar; {وَرِمَاحُكُمْ} “ve mızraklarınızın [erişeceği]”, yani büyük avlar; {لِيَعْلَمَ اللَّهُ} “Allah bilsin diye”, Allah görsün diye; çünkü O onu zaten bilmektedir; {مَنْ يَخَافُهُ بِالْغَيْبِ} “gaybda Kendisinden kimin korktuğunu”, yani Allah'ı görmediği halde O'ndan korkan kimseyi; nitekim Yüce Allah'ın: "Onlar gaybda Rablerinden korkarlar" (Enbiyâ, 49) buyruğu gibidir; yani O'ndan korkar da ihram halinde iken avlanmaz. {فَمَنِ اعْتَدَى بَعْدَ ذَلِكَ} “Kim bundan sonra haddi aşarsa”, yani haram kılınmasından sonra avlanırsa, {فَلَهُ عَذَابٌ أَلِيمٌ} “onun için elem verici bir azap vardır”. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Sırtı ve karnı kırbaçla [acıtılır] ve elbiseleri soyulur.
(يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقْتُلُوا الصَّيْدَ وَأَنْتُمْ حُرُمٌ وَمَنْ قَتَلَهُ مِنْكُمْ مُتَعَمِّدًا فَجَزَاءٌ مِثْلُ مَا قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ يَحْكُمُ بِهِ ذَوَا عَدْلٍ مِنْكُمْ هَدْيًا بَالِغَ الْكَعْبَةِ أَوْ كَفَّارَةٌ طَعَامُ مَسَاكِينَ أَوْ عَدْلُ ذَلِكَ صِيَامًا لِيَذُوقَ وَبَالَ أَمْرِهِ عَفَا اللَّهُ عَمَّا سَلَفَ وَمَنْ عَادَ فَيَنْتَقِمُ اللَّهُ مِنْهُ وَاللَّهُ عَزِيزٌ ذُو انْتِقَامٍ (٩٥))
{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقْتُلُوا الصَّيْدَ وَأَنْتُمْ حُرُمٌ وَمَنْ قَتَلَهُ مِنْكُمْ مُتَعَمِّدًا فَجَزَاءٌ مِثْلُ مَا قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ يَحْكُمُ بِهِ ذَوَا عَدْلٍ مِنْكُمْ هَدْيًا بَالِغَ الْكَعْبَةِ أَوْ كَفَّارَةٌ طَعَامُ مَسَاكِينَ أَوْ عَدْلُ ذَلِكَ صِيَامًا لِيَذُوقَ وَبَالَ أَمْرِهِ عَفَا اللَّهُ عَمَّا سَلَفَ وَمَنْ عَادَ فَيَنْتَقِمُ اللَّهُ مِنْهُ وَاللَّهُ عَزِيزٌ ذُو انْتِقَامٍ (٩٥)} “Ey iman edenler! İhramlı iken avı öldürmeyin. İçinizden kim onu kasten öldürürse cezası; öldürdüğü o hayvana denk, Kâbe'ye ulaşacak bir kurbanlık olmak üzere içinizden adalet sahibi iki kişinin hükmedeceği bir evcil hayvandır; yahut yoksulları doyurmak şeklinde bir kefaret veya işlediğinin vebalini tatması için buna denk oruç tutmaktır. Allah geçmiştekileri affetmiştir. Kim tekrar dönerse Allah ondan intikam alır. Allah Azîzdir, intikam sahibidir. (95)”
قَوْلُهُ ﷿: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقْتُلُوا الصَّيْدَ وَأَنْتُمْ حُرُمٌ} أَيْ: مُحْرِمُونَ بِالْحَجِّ وَالْعُمْرَةِ، وَهُوَ جَمْعُ حَرَامٍ، يُقَالُ: رَجُلٌ حَرَامٌ وَامْرَأَةٌ حَرَامٌ، وَقَدْ يَكُونُ [مِنْ] دُخُولِ الْحَرَمِ، يُقَالُ:
Aziz ve Celil olan Allah'ın: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقْتُلُوا الصَّيْدَ وَأَنْتُمْ حُرُمٌ} “Ey iman edenler! İhramlı iken avı öldürmeyin” buyruğu: Yani hac ve umre için ihrama girmiş kimseler [demektir]. Bu (hurum), harâm (حَرَام) kelimesinin çoğuludur; nitekim 'ihramlı adam' anlamında racülün harâm (رَجُلٌ حَرَامٌ) ve 'ihramlı kadın' anlamında imraetün harâm (امْرَأَةٌ حَرَامٌ) denilir. Bazen de Harem bölgesine girmekten [ötürü] olur; şöyle ki:
أَحْرَمَ الرَّجُلُ إِذَا عَقَدَ الْإِحْرَامَ، وَأَحْرَمَ إِذَا دَخَلَ الْحَرَمَ. نَزَلَتْ فِي رَجُلٍ يُقَالُ لَهُ أَبُو الْيُسْرِ شَدَّ عَلَى حِمَارِ وَحْشٍ وَهُوَ مُحْرِمٌ فَقَتَلَهُ.
Kişi ihrama niyet ettiğinde 'ahreme'r-racül' (أَحْرَمَ الرَّجُلُ), Harem bölgesine girdiğinde de 'ahreme' denilir. Bu ayet, kendisine Ebü'l-Yüsr denilen, ihramlı iken yaban eşeğine saldırıp onu öldüren bir adam hakkında inmiştir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَمَنْ قَتَلَهُ مِنْكُمْ مُتَعَمِّدًا} اخْتَلَفُوا فِي هَذَا الْعَمْدِ فَقَالَ قَوْمٌ: هُوَ الْعَمْدُ بِقَتْلِ الصَّيْدِ مَعَ نِسْيَانِ الْإِحْرَامِ، أَمَّا إِذَا قَتَلَهُ عَمْدًا وَهُوَ ذَاكِرٌ لِإِحْرَامِهِ فَلَا حُكْمَ عَلَيْهِ، وَأَمْرُهُ إِلَى اللَّهِ لِأَنَّهُ أَعْظَمُ مِنْ أَنْ يَكُونَ لَهُ كَفَّارَةٌ، وَهُوَ قَوْلُ مُجَاهِدٍ وَالْحَسَنِ.
Yüce Allah'ın: {وَمَنْ قَتَلَهُ مِنْكُمْ مُتَعَمِّدًا} “İçinizden kim onu kasten öldürürse” buyruğu: Bu kasıt hususunda ihtilaf etmişlerdir; bir topluluk: 'Bu, ihramı unutarak avı kasten öldürmektir. İhramlı olduğunu hatırladığı halde onu kasten öldürürse ona bir hüküm (kefaret) yoktur, onun işi Allah'a kalmıştır; zira bu günah kefareti olamayacak kadar büyüktür' demiştir. Bu, Mücâhid ve el-Hasen'in kavlidir.
وَقَالَ آخَرُونَ: هُوَ أَنْ يَعْمِدَ الْمُحْرِمُ قَتْلَ الصَّيْدِ ذَاكِرًا لِإِحْرَامِهِ فَعَلَيْهِ الْكَفَّارَةُ.
Diğerleri ise şöyle demiştir: Bu, ihramlının ihramını hatırladığı halde avı kasten öldürmeyi amaçlamasıdır; dolayısıyla ona kefaret gerekir.
وَاخْتَلَفُوا فِيمَا لَوْ قَتَلَهُ خَطَأً، فَذَهَبَ أَكْثَرُ الْفُقَهَاءِ إِلَى أَنَّ الْعَمْدَ وَالْخَطَأَ سَوَاءٌ فِي لُزُومِ الْكَفَّارَةِ، قَالَ الزُّهْرِيُّ: عَلَى الْمُتَعَمِّدِ بِالْكِتَابِ وَعَلَى الْمُخْطِئِ بِالسُّنَّةِ، وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ [جُبَيْرٍ] (١) لَا تَجِبُ كَفَّارَةُ الصَّيْدِ بِقَتْلِ الْخَطَأِ، بَلْ يَخْتَصُّ بِالْعَمْدِ.
Onu hataen öldürmesi durumunda da ihtilaf etmişlerdir: Fakihlerin çoğu kefaretin gerekmesi hususunda kasıt ile hatanın eşit olduğu görüşüne varmıştır. ez-Zührî şöyle demiştir: Kasten öldürene Kitap ile, hata edene ise Sünnet ile [kefaret gerekir]. Saîd b. Cübeyr ise: 'Hataen öldürmekle av kefareti vacip olmaz, bilakis bu sadece kasta mahsustur' demiştir.
قَوْلُهُ ﷿: {فَجَزَاءٌ مِثْلُ} قَرَأَ أَهْلُ الْكُوفَةِ وَيَعْقُوبُ " فَجَزَاءٌ " مُنَوَّنٌ، {مِثْلُ} رُفِعَ عَلَى الْبَدَلِ مِنَ الْجَزَاءِ، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِالْإِضَافَةِ {فَجَزَاءٌ مِثْلُ} {مَا قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ} مَعْنَاهُ أَنَّهُ يَجِبُ عَلَيْهِ مِثْلُ ذَلِكَ الصَّيْدِ مِنَ النَّعَمِ، وَأَرَادَ بِهِ مَا يَقْرُبُ مِنَ الصَّيْدِ الْمَقْتُولِ شَبَهًا مِنْ حَيْثُ الْخِلْقَةِ لَا مِنْ حَيْثُ الْقِيمَةِ.
Aziz ve Celil olan Allah'ın: {فَجَزَاءٌ مِثْلُ} “cezası; öldürdüğü o hayvana denk... bir evcil hayvandır” buyruğu: Kûfe ehli ve Ya'kûb "fe-cezâün" (فَجَزَاءٌ) şeklinde tenvin ile okumuşlar, {مِثْلُ} kelimesi de cezadan bedel olarak merfu kılınmıştır. Diğerleri ise izâfet ile "fe-cezâü misli" (فَجَزَاءُ مِثْلِ) şeklinde okumuşlardır. {مَا قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ} “öldürdüğü o hayvana denk bir evcil hayvan” [kısmının] manası: Ona, o av hayvanına denk bir evcil hayvanın vacip olduğudur. Bununla değer bakımından değil, yaratılış/fiziksel yapı bakımından öldürülen av hayvanına benzerlikçe en yakın olanı kastetmiştir.
{يَحْكُمُ بِهِ ذَوَا عَدْلٍ مِنْكُمْ} أَيْ: يَحْكُمُ بِالْجَزَاءِ رَجُلَانِ عَدْلَانِ، وَيَنْبَغِي أَنْ يَكُونَا فَقِيهَيْنِ يَنْظُرَانِ إِلَى أَشْبَهِ الْأَشْيَاءِ مِنَ النَّعَمِ فَيَحْكُمَانِ بِهِ، وَمِمَّنْ ذَهَبَ إِلَى إِيجَابِ الْمِثْلِ مِنَ النَّعَمِ عُمَرُ وَعُثْمَانُ وَعَلِيٌّ وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَوْفٍ وَابْنُ عُمَرَ وَابْنُ عَبَّاسٍ، وَغَيْرُهُمْ مِنَ الصَّحَابَةِ ﵃، حَكَمُوا فِي بُلْدَانٍ مُخْتَلِفَةٍ وَأَزْمَانٍ شَتَّى بِالْمِثْلِ مِنَ النَّعَمِ، يَحْكُمُ حَاكِمٌ فِي النَّعَامَةِ بِبَدَنَةٍ وَهِيَ لَا تُسَاوِي بَدَنَةً، وَفِي حِمَارِ الْوَحْشِ بِبَقَرَةٍ [وَهِيَ لَا تُسَاوِي بَقَرَةٍ] (٢) وَفِي الضَّبُعِ بِكَبْشٍ وَهِيَ لَا تُسَاوِي كَبْشًا، فَدَلَّ عَلَى أَنَّهُمْ نَظَرُوا إِلَى مَا يَقْرُبُ مِنَ الصَّيْدِ شَبَهًا مِنْ حَيْثُ الْخِلْقَةِ [لَا مِنْ حَيْثُ الْقِيمَةِ] (٣) وَتَجِبُ فِي الْحَمَامِ شَاةٌ، وَهُوَ كُلُّ مَا عَبَّ وَهَدَرَ مِنَ الطَّيْرِ، كَالْفَاخِتَةِ وَالْقُمْرِيِّ.
{يَحْكُمُ بِهِ ذَوَا عَدْلٍ مِنْكُمْ} “İçinizden adalet sahibi iki kişinin hükmedeceği”, yani cezaya iki adil adam hükmeder; bu iki kişinin fıkıh bilen kimseler olması gerekir ki evcil hayvanlardan en çok benzeyenine bakıp ona göre hükmetsinler. Evcil hayvanlardan denk olanının vacip olduğu görüşüne varanlar arasında Ömer, Osman, Ali, Abdurrahman b. Avf, İbn Ömer, İbn Abbâs ve sahabilerden -Allah onlardan razı olsun- başkaları yer alır. Onlar farklı beldelerde ve muhtelif zamanlarda evcil hayvanlardan denk olanıyla hükmetmişlerdir; bir hüküm verici deve kuşuna karşılık deveye hükmeder ki deve kuşu bir deveye denk gelmez; yaban eşeğine karşılık sığıra hükmeder [ki o bir sığıra denk gelmez]; sırtlana karşılık koça hükmeder ki o bir koça denk gelmez. Bu da gösterir ki onlar [değer bakımından değil], yaratılış bakımından ava benzerlikçe en yakın olana bakmışlardır. Güvercin için bir koyun vacip olur; güvercin ise kumru ve üveyik gibi su içip öten her kuştur.
وَرُوِيَ عَنْ عُمَرَ وَعُثْمَانَ وَابْنَ عَبَّاسٍ ﵃ أَنَّهُمْ قَضَوْا فِي حَمَامِ مَكَّةَ بِشَاةٍ، أَخْبَرَنَا أَبُو الْحَسَنِ السَّرَخْسِيُّ أَخْبَرَنَا زَاهِرُ بْنُ أَحْمَدَ أَنَا أَبُو إِسْحَاقَ الْهَاشِمِيُّ أَنَا أَبُو مُصْعَبٍ عَنْ مَالِكٍ عَنْ أَبِي
Ömer, Osman ve İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhum Mekke güvercini için bir koyuna hükmettikleri rivayet edilmiştir. Bize Ebu'l-Hasan es-Sarahsî haber verdi, bize Zâhir b. Ahmed haber verdi, bize Ebû İshak el-Hâşimî bildirdi, bize Ebû Mus'ab, Mâlik'ten, o da Ebû...
الزُّبَيْرِ الْمَكِّيِّ عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ ﵁ قَضَى فِي الضَّبُعِ بِكَبْشٍ، وَفِي الْغَزَالِ بِعَنْزٍ وَفِي الْأَرْنَبِ بِعَنَاقٍ، وَفِي الْيَرْبُوعِ بِجَفْرَةٍ (١) .
Zübeyr el-Mekkî'den, o Câbir b. Abdillâh'tan bildirdi ki Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh sırtlan için bir koça, ceylan için bir keçiye, tavşan için bir keçi yavrusuna (anâk) ve çöl sıçanı (cerboa) için de dört aylık dişi oğlağa (cefre) hükmetmiştir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: {هَدْيًا بَالِغَ الْكَعْبَةِ} أَيْ: يُهْدِي تِلْكَ الْكَفَّارَةَ إِلَى الْكَعْبَةِ، فَيَذْبَحُهَا بِمَكَّةَ وَيَتَصَدَّقُ بِلَحْمِهَا عَلَى مَسَاكِينِ الْحَرَمِ، {أَوْ كَفَّارَةٌ طَعَامُ مَسَاكِينَ أَوْ عَدْلُ ذَلِكَ صِيَامًا} قَالَ الْفَرَّاءُ ﵀: الْعِدْلُ بِالْكَسْرِ: الْمِثْلُ مِنْ جِنْسِهِ، وَالْعَدْلُ بِالْفَتْحِ: الْمِثْلُ مِنْ غَيْرِ جِنْسِهِ، وَأَرَادَ بِهِ: أَنَّهُ فِي جَزَاءِ الصَّيْدِ مُخَيَّرٌ بَيْنَ أَنْ يَذْبَحَ الْمِثْلَ مِنَ النَّعَمِ، فَيَتَصَدَّقَ بلحمه على المساكين الْحَرَمِ، وَبَيْنَ أَنْ يُقَوِّمَ الْمِثْلَ دَرَاهِمَ، وَالدَّرَاهِمَ طَعَامًا، فَيَتَصَدَّقَ بالطعام على المساكين الْحَرَمِ، أَوْ يَصُومَ عَنْ كُلِّ مُدٍّ مِنَ الطَّعَامِ يَوْمًا وَلَهُ أَنْ يَصُومَ حَيْثُ شَاءَ لِأَنَّهُ لَا نَفْعَ فِيهِ لِلْمَسَاكِينِ.
Yüce Allah'ın: {هَدْيًا بَالِغَ الْكَعْبَةِ} “Kâbe'ye ulaşacak bir kurbanlık olmak üzere” buyruğu; yani o kefareti Kâbe'ye hediye (kurban) olarak gönderir, onu Mekke'de keser ve etini Harem yoksullarına sadaka olarak dağıtır. {أَوْ كَفَّارَةٌ طَعَامُ مَسَاكِينَ أَوْ عَدْلُ ذَلِكَ صِيَامًا} “yahut yoksulları doyurmak şeklinde bir kefaret veya buna denk oruç tutmaktır”. el-Ferrâ rahimehullâh şöyle demiştir: Kesra ile 'el-ıdl' (الْعِدْلُ) kendi cinsinden olan dengi, fetha ile 'el-adl' (الْعَدْلُ) ise kendi cinsinden olmayan dengidir. Bununla şunu murat etmiştir: O, av cezasında evcil hayvanlardan denk olanını kesip etini Harem yoksullarına sadaka olarak dağıtmak ile dengin kıymetini dirhemlerle, dirhemleri de yiyecekle takdir edip yiyeceği Harem yoksullarına sadaka olarak vermek yahut her bir müdd yiyecek için bir gün oruç tutmak arasında muhayyerdir. Yoksullara bir faydası olmadığı için dilediği yerde oruç tutabilir.
وَقَالَ مَالِكٌ: إِنْ لَمْ يُخْرِجِ الْمِثْلَ يُقَوِّمُ الصَّيْدَ ثُمَّ يَجْعَلُ الْقِيمَةَ طَعَامًا فَيَتَصَدَّقُ بِهِ، أَوْ يَصُومُ.
Mâlik ise şöyle demiştir: Şayet denk hayvanı çıkarmazsa avın kıymetini takdir eder, sonra o kıymeti yiyeceğe çevirip sadaka olarak verir yahut oruç tutar.
وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ ﵁: لَا يَجِبُ الْمِثْلُ مِنَ النَّعَمِ، بَلْ يُقَوِّمُ الصَّيْدَ فَإِنْ شَاءَ صَرَفَ تِلْكَ الْقِيمَةَ إِلَى شَيْءٍ مِنَ النَّعَمِ، وَإِنْ شَاءَ إِلَى الطَّعَامِ فَيَتَصَدَّقُ بِهِ، وَإِنْ شَاءَ صَامَ عَنْ كُلِّ نِصْفِ صَاعٍ مِنْ بُرٍّ أَوْ صَاعٍ مِنْ غَيْرِهِ يَوْمًا.
Ebû Hanîfe radıyallâhu anh ise şöyle demiştir: Evcil hayvanlardan dengi vacip olmaz; bilakis avın kıymetini takdir eder, dilerse bu kıymeti evcil hayvanlardan birine çevirir, dilerse yiyeceğe çevirip sadaka olarak verir, dilerse buğdaydan her yarım sâ' veya buğday dışındakilerden her bir sâ' için bir gün oruç tutar.
وَقَالَ الشَّعْبِيُّ وَالنَّخَعِيُّ جَزَاءُ الصَّيْدِ عَلَى التَّرْتِيبِ وَالْآيَةُ حُجَّةٌ لِمَنْ ذَهَبَ إِلَى التخيير.
eş-Şa'bî ve en-Nehaî ise av cezasının tertip üzere (sıralı) olduğunu söylemişlerdir; ayet ise muhayyerlik görüşüne varanların delilidir.
قوله ١١٢\أتَعَالَى: {لِيَذُوقَ وَبَالَ أَمْرِهِ} أَيْ: جَزَاءَ مَعْصِيَتِهِ، {عَفَا اللَّهُ عَمَّا سَلَفَ} يَعْنِي: قَبْلَ التَّحْرِيمِ، وَنُزُولِ الْآيَةِ، قَالَ السُّدِّيُّ: عَفَا اللَّهُ عَمَّا سَلَفَ فِي الْجَاهِلِيَّةِ، {وَمَنْ عَادَ فَيَنْتَقِمُ اللَّهُ مِنْهُ} فِي الْآخِرَةِ. {وَاللَّهُ عَزِيزٌ ذُو انْتِقَامٍ} وَإِذَا تَكَرَّرَ مِنَ الْمُحْرِمِ قَتْلُ الصَّيْدِ فَيَتَعَدَّدُ عَلَيْهِ الْجَزَاءُ عِنْدَ عَامَّةِ أَهْلِ الْعِلْمِ، قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: إِذَا قَتَلَ الْمُحْرِمُ صَيْدًا مُتَعَمِّدًا يُسْأَلُ هَلْ قَتَلْتَ قَبْلَهُ شَيْئًا مِنَ الصَّيْدِ؟ فَإِنْ قَالَ نَعَمْ لَمْ يُحْكَمْ عَلَيْهِ، وَقِيلَ لَهُ: اذْهَبْ يَنْتَقِمُ اللَّهُ مِنْكَ، وَإِنْ قَالَ لَمْ أَقْتُلْ قَبْلَهُ شَيْئًا حُكِمَ عَلَيْهِ، فَإِنْ عَادَ بَعْدَ ذَلِكَ لَمْ يُحْكَمْ عَلَيْهِ، وَلَكِنْ يُمْلَأُ ظَهْرُهُ وَصَدْرُهُ ضَرْبًا وَجِيعًا، وَكَذَلِكَ حَكَمَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فِي وَجٍّ وَهُوَ وَادٍ بِالطَّائِفِ .
Yüce Allah'ın: {لِيَذُوقَ وَبَالَ أَمْرِهِ} “İşinin vebalini tatsın diye...” buyruğu, yani işlediği günahın cezasını [tatsın diye] demektir. {عَفَا اللَّهُ عَمَّا سَلَفَ} “Allah geçmiştekileri affetmiştir” yani haram kılınmasından ve ayetin inmesinden öncekileri [affetmiştir]. es-Süddî: "Allah Câhiliye döneminde geçenleri bağışlamıştır" demiştir. {وَمَنْ عَادَ فَيَنْتَقِمُ اللَّهُ مِنْهُ} “Kim de tekrar [buna] dönerse, Allah ondan intikamını alır” yani ahirette [ondan intikam alır]. {وَاللَّهُ عَزِيزٌ ذُو انْتِقَامٍ} “Allah mutlak güç sahibidir, intikam sahibidir.” İhramlıdan av öldürme fiili tekrarlandığında ilim ehlinin geneline göre ceza da onun aleyhine tekerrür eder (katlanır). İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: "İhramlı bir kimse kasten bir av öldürdüğünde, kendisine 'Bundan önce herhangi bir av öldürmüş müydün?' diye sorulur. Eğer 'Evet' derse aleyhine [ceza] hükmü verilmez ve ona: 'Git, Allah senden intikamını alsın' denilir. Şayet 'Bundan önce hiçbir şey öldürmedim' derse aleyhine [ceza] hükmü verilir. Şayet bundan sonra tekrar [av öldürmeye] dönerse yine aleyhine hüküm verilmez; fakat can yakıcı bir dayakla sırtı ve göğsü dövülür." Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de Tâif'te bir vadi olan Vecc'de böyle hükmetmiştir.
وَاخْتَلَفُوا فِي الْمُحْرِمِ هَلْ يَجُوزُ لَهُ أَكْلُ لَحْمِ الصَّيْدِ أَوْ لَا؟ فَذَهَبَ قَوْمٌ إِلَى أَنَّهُ لَا يَحِلُّ لَهُ بِحَالٍ، وَيُرْوَى ذَلِكَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وهو قول طاووس وَبِهِ قَالَ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ، وَاحْتَجُّوا بِمَا أَخْبَرَنَا أَبُو الْحَسَنِ السَّرَخْسِيُّ أَنَا زَاهِرُ بْنُ أَحْمَدَ أَنَا أَبُو إِسْحَاقَ الْهَاشِمِيُّ أَنَا أَبُو مُصْعَبٍ عَنْ مَالِكٍ عَنِ ابْنِ شِهَابٍ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ بْنِ مَسْعُودٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ عَنِ الصَّعْبِ بْنِ جَثَّامَةَ اللِّيثِيِّ أَنَّهُ أَهْدَى لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ حِمَارًا وَحْشِيًّا، وَهُوَ بِالْأَبْوَاءِ أَوْ بِوَدَّانَ، فَرَدَّهُ عَلَيْهِ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ، قَالَ: فَلَمَّا رَأَى رَسُولُ اللَّهِ ﷺ مَا فِي وَجْهِي، قَالَ: "إِنَّا لَمْ نَرُدَّهُ عَلَيْكَ إِلَّا أَنَّا حُرُمٌ" (١) .
İhramlının av eti yemesinin caiz olup olmadığı hususunda ihtilaf etmişlerdir: Bir topluluk, bunun ona hiçbir halükârda helal olmadığı görüşüne varmıştır; bu, İbn Abbâs'tan rivayet edilmiştir, Tâvûs'un kavlidir ve Süfyân es-Sevrî de bu görüştedir. Onlar, bize Ebu'l-Hasen es-Serahsî'nin haber verdiği, bize Zâhir b. Ahmed'in bildirdiği, bize Ebû İshâk el-Hâşimî'nin bildirdiği, bize Ebû Mus'ab'ın Mâlik'ten, onun İbn Şihâb'dan, onun Ubeydullâh b. Abdillâh b. Utbe b. Mes'ûd'dan, onun Abdullah b. Abbâs'tan, onun da es-Sa'b b. Cessâme el-Leysî'den bildirdiği şu rivayeti delil getirmişlerdir: O, Ebvâ'da yahut Veddân'da iken Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e bir yaban eşeği hediye etmiş, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de onu kendisine geri çevirmiştir. [es-Sa'b] dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem yüzümdeki [üzüntüyü] görünce: "Biz onu sana sadece ihramlı olduğumuz için geri çevirdik" buyurdu.
وَذَهَبَ الْأَكْثَرُونَ إِلَى أَنَّهُ يَجُوزُ لِلْمُحْرِمِ أَكْلُهُ إِذَا لَمْ يَصْطَدْ بِنَفْسِهِ وَلَا اصْطِيدَ لِأَجْلِهِ أَوْ بِإِشَارَتِهِ، وَهُوَ قَوْلُ عُمَرَ وَعُثْمَانَ وَأَبِي هُرَيْرَةَ، وَبِهِ قَالَ عَطَاءٌ وَمُجَاهِدٌ وَسَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ، وَهُوَ مَذْهَبُ مَالِكٍ وَالشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ وَأَصْحَابِ الرَّأْيِ، وَإِنَّمَا رَدَّ النَّبِيُّ ﷺ عَلَى الصَّعْبِ بْنِ جَثَّامَةَ لِأَنَّهُ ظَنَّ أَنَّهُ صِيدَ مِنْ أَجْلِهِ.
Çoğunluk ise bizzat kendisi avlamadığı, kendisi için avlanmadığı yahut kendi işaretiyle avlanmadığı takdirde ihramlının onu yemesinin caiz olduğu görüşüne varmıştır. Bu, Ömer, Osman ve Ebû Hureyre'nin kavlidir; Atâ, Mücâhid ve Saîd b. Cübeyr de bu görüştedir; Mâlik, Şâfiî, Ahmed, İshâk ve Rey ehlinin mezhebi de budur. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in es-Sa'b b. Cessâme'ye [hediyesini] geri çevirmesi ise sadece onun kendisi için avlandığını zannettiği içindir.
وَالدَّلِيلُ عَلَى جَوَازِهِ مَا أَخْبَرَنَا أَبُو الْحَسَنِ السَّرَخْسِيُّ أَنَا زَاهِرُ بْنُ أَحْمَدَ أَنَا أَبُو إِسْحَاقَ الْهَاشِمِيُّ أَنَا أَبُو مُصْعَبٍ عَنْ مَالِكٍ عَنْ أَبِي النَّضْرِ مَوْلَى عُمَرَ بْنِ عُبَيْدِ اللَّهِ التَّيْمِيِّ عَنْ نَافِعٍ مَوْلَى أَبِي قَتَادَةَ عَنْ أَبِي قَتَادَةَ بْنِ رَبْعِيٍّ الْأَنْصَارِيِّ ﵁ أَنَّهُ كَانَ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ حَتَّى إِذَا كَانَ بِبَعْضِ طَرِيقِ مَكَّةَ، تَخَلَّفَ مَعَ أَصْحَابٍ لَهُ مُحْرِمِينَ وَهُوَ غَيْرُ مُحْرِمٍ فَرَأَى حِمَارًا وَحْشِيًّا فَاسْتَوَى عَلَى فَرَسِهِ وَسَأَلَ أَصْحَابَهُ أَنْ يُنَاوِلُوهُ سَوْطَهُ فَأَبَوْا فَسَأَلَهُمْ رُمْحَهُ فَأَبَوْا فَأَخَذَهُ ثُمَّ شَدَّ عَلَى الْحِمَارِ فَقَتَلَهُ، فَأَكَلَ مِنْهُ بَعْضُ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، وَأَبَى بَعْضُهُمْ فَلَمَّا أَدْرَكُوا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ سَأَلُوهُ عَنْ ذَلِكَ، فَقَالَ: "إِنَّمَا هِيَ طُعْمَةٌ أَطْعَمَكُمُوهَا اللَّهُ تَعَالَى" (٢) .
Bunun caiz olduğuna delil, bize Ebu'l-Hasen es-Serahsî'nin haber verdiği, bize Zâhir b. Ahmed'in bildirdiği, bize Ebû İshâk el-Hâşimî'nin bildirdiği, bize Ebû Mus'ab'ın Mâlik'ten, onun Ömer b. Ubeydillâh et-Teymî'nin azatlısı Ebü'n-Nadr'dan, onun Ebû Katâde'nin azatlısı Nâfi'den, onun da Ebû Katâde b. Rib'î el-Ensârî radıyallâhu anh'tan bildirdiği şu rivayettir: Kendisi Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte idi; nihayet Mekke yolunun bir kısmında iken ihramlı olan arkadaşlarıyla birlikte geride kaldı, kendisi ise ihramlı değildi. Bir yaban eşeği gördü, atına bindi ve arkadaşlarından kendisine kırbacını uzatmalarını istedi, onlar reddettiler; mızrağını istediler, reddettiler. Bunun üzerine onu aldı, sonra yaban eşeğine hücum edip onu öldürdü. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından bazıları ondan yedi, bazıları ise çekindi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e yetiştiklerinde bunu ona sordular; o da şöyle buyurdu: "O ancak Allah Teâlâ'nın size yedirdiği bir rızıktır."
أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ بْنُ مُحَمَّدٍ الْخَطِيبُ أَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ أَحْمَدَ الْخَلَّالُ أَنَا أَبُو الْعَبَّاسِ الْأَصَمُّ أَخْبَرَنَا الرَّبِيعُ أَنَا الشَّافِعِيُّ أَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ عَمْرِو بْنِ أَبِي عَمْرٍو عَنِ الْمُطَّلِبِ بْنِ حَنْطَبٍ عَنْ
Bize Abdülvehhâb b. Muhammed el-Hatîb haber verdi, bize Abdülazîz b. Ahmed el-Hallâl bildirdi, bize Ebu'l-Abbâs el-Esamm bildirdi, bize er-Rebî' haber verdi, bize eş-Şâfiî bildirdi, bize İbrâhîm b. Muhammed, Amr b. Ebî Amr'dan, o el-Muttalib b. Hantab'dan, o da...
جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: "لَحْمُ الصَّيْدِ لَكُمْ فِي الْإِحْرَامِ حَلَالٌ، مَا لَمْ تصيدوه أو يُصاد لَكُمْ" (١) قَالَ أَبُو عِيسَى: الْمُطَّلِبُ لَا نَعْرِفُ لَهُ سَمَاعًا مِنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ﵁.
o da Câbir b. Abdillâh'tan bildirdi ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Siz onu avlamadığınız yahut sizin için avlanmadığı sürece ihramda iken av eti size helaldir." Ebû Îsâ şöyle demiştir: el-Muttalib'in Câbir b. Abdillâh radıyallâhu anh'tan bir işitmesini bilmiyoruz.
وَإِذَا أَتْلَفَ الْمُحْرِمُ شَيْئًا مِنَ الصَّيْدِ لَا مِثْلَ لَهُ مِنَ النَّعَمِ مِثْلُ بَيْضٍ أَوْ طَائِرٍ دُونَ الْحَمَامِ فَفِيهِ قِيمَةٌ يَصْرِفُهَا إِلَى الطَّعَامِ، فَيَتَصَدَّقُ بِهِ أَوْ يَصُومُ عَنْ كُلِّ مُدٍّ يَوْمًا، وَاخْتَلَفُوا فِي الْجَرَادِ فَرَخَّصَ فِيهِ قَوْمٌ لِلْمُحْرِمِ وَقَالُوا هُوَ مِنْ صَيْدِ الْبَحْرِ، رُوِيَ ذَلِكَ عَنْ كَعْبِ الْأَحْبَارِ، وَالْأَكْثَرُونَ عَلَى أَنَّهَا لَا تَحِلُّ، فَإِنْ أَصَابَهَا فَعَلَيْهِ صَدَقَةٌ، قَالَ عُمَرُ: فِي الْجَرَادِ تَمْرَةٌ، وَرُوِيَ عَنْهُ وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: قَبْضَةٌ مِنْ طَعَامٍ.
İhramlı kimse yumurta yahut güvercinden küçük bir kuş gibi evcil hayvanlardan dengi bulunmayan bir avı telef ederse, onda bir kıymet [taktiri] vardır; bunu yiyeceğe çevirir, onu sadaka olarak verir yahut her bir müdd için bir gün oruç tutar. Çekirge hususunda ise ihtilaf etmişlerdir; bir topluluk ihramlı için ona ruhsat vermiş ve 'O deniz avındandır' demiştir; bu, Ka'b el-Ahbâr'dan rivayet edilmiştir. Çoğunluk ise onun helal olmadığı görüşündedir; dolayısıyla onu telef ederse ona sadaka gerekir. Ömer: 'Çekirgede bir hurma vardır' demiştir. Ondan ve İbn Abbâs'tan: 'Bir avuç yiyecek [gerekir]' şeklinde de rivayet edilmiştir.
{أُحِلَّ لَكُمْ صَيْدُ الْبَحْرِ وَطَعَامُهُ مَتَاعًا لَكُمْ وَلِلسَّيَّارَةِ وَحُرِّمَ عَلَيْكُمْ صَيْدُ الْبَرِّ مَا دُمْتُمْ حُرُمًا وَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ (٩٦) }
{أُحِلَّ لَكُمْ صَيْدُ الْبَحْرِ وَطَعَامُهُ مَتَاعًا لَكُمْ وَلِلسَّيَّارَةِ وَحُرِّمَ عَلَيْكُمْ صَيْدُ الْبَرِّ مَا دُمْتُمْ حُرُمًا وَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ (٩٦)} “Hem size hem de yolculara bir geçimlik olmak üzere deniz avı ve onu yemek size helal kılındı. İhramlı olduğunuz sürece ise kara avı size haram kılındı. Huzurunda toplanacağınız Allah'tan sakının. (96)”