Binûn

Mâide — 6. Sayfa

Kaynak: Meâlimü't-Tenzîl (Begavî Tefsiri) · Begavî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

قَوْلُهُ ﷿: {أُحِلَّ لَكُمْ صَيْدُ الْبَحْرِ وَطَعَامُهُ مَتَاعًا لَكُمْ وَلِلسَّيَّارَةِ} وَالْمُرَادُ بِالْبَحْرِ جَمِيعُ الْمِيَاهِ، قَالَ عُمَرُ ﵁: "صَيْدُهُ مَا اصْطِيدَ وَطَعَامُهُ مَا رُمِيَ بِهِ" (٢) . وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَابْنِ عُمَرَ وَأَبِي هُرَيْرَةَ: طَعَامُهُ مَا قَذَفَهُ الْمَاءُ إِلَى السَّاحِلِ مَيْتًا.

Allah Azze ve Celle'nin şu kavli: {أُحِلَّ لَكُمْ صَيْدُ الْبَحْرِ وَطَعَامُهُ مَتَاعًا لَكُمْ وَلِلسَّيَّارَةِ} “Hem size hem de yolculara bir geçimlik olmak üzere deniz avı ve onu yemek size helal kılındı.” Deniz ile kastedilen bütün sulardır. Ömer radıyallâhu anh şöyle demiştir: “Onun avı tutulandır; yiyeceği ise [suyun dışarı] attığıdır.” İbn Abbâs, İbn Ömer ve Ebû Hüreyre'den nakledildiğine göre: Onun yiyeceği, suyun sahile ölü olarak fırlattığı şeydir.

وَقَالَ قَوْمٌ: هُوَ الْمَالِحُ مِنْهُ وَهُوَ قَوْلُ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ وَعِكْرِمَةَ وَسَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ وَقَتَادَةَ وَالنَّخَعِيِّ.

Bir topluluk ise: “O, ondan tuzlanmış olandır” demiştir ki bu; Saîd b. Cübeyr, İkrime, Saîd b. el-Müseyyeb, Katâde ve en-Nehaî'nin görüşüdür.

وَقَالَ مُجَاهِدٌ: صَيْدُهُ: طَرِيُّهُ، وَطَعَامُهُ: مَالِحُهُ، مَتَاعًا لَكُمْ أَيْ: مَنْفَعَةً لَكُمْ، وَلِلسَّيَّارَةِ يَعْنِي: الْمَارَّةَ.

Mücâhid şöyle demiştir: “Avı: tazesi; yiyeceği ise: tuzlanmışıdır.” {مَتَاعًا لَكُمْ} yani: sizin için bir fayda [olmak üzere]; {وَلِلسَّيَّارَةِ} yani: yolcular için.

وَجُمْلَةُ حَيَوَانَاتِ الْمَاءِ عَلَى قِسْمَيْنِ: سَمَكٌ وَغَيْرُهُ، أَمَّا السَّمَكُ فَمَيْتَتُهُ حَلَالٌ مَعَ اخْتِلَافِ أَنْوَاعِهَا، قَالَ النَّبِيُّ ﷺ: "أُحِلَّتْ لَنَا مَيْتَتَانِ [وَدَمَانِ: الْمَيْتَتَانِ] الْحُوتُ وَالْجَرَادُ، وَالدَّمَانِ: [الْكَبِدُ وَالطِّحَالُ] وَلَا فَرْقَ بَيْنَ أَنْ يَمُوتَ بِسَبَبٍ أَوْ بِغَيْرِ سَبَبٍ، وَعِنْدَ أَبِي حَنِيفَةَ لَا يَحِلُّ إِلَّا أَنْ يَمُوتَ بِسَبَبٍ مِنْ وُقُوعٍ عَلَى حَجَرٍ أَوِ انْحِسَارِ الْمَاءِ عَنْهُ وَنَحْوَ ذَلِكَ.

Su hayvanlarının tamamı iki kısımdır: Balık ve balık dışındakiler. Balığa gelince, türlerinin farklılığıyla beraber ölüsü helaldir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Bize iki ölü [ve iki kan helal kılındı: İki ölü;] balık ve çekirgedir. İki kan ise: [Karaciğer ve dalaktır.]» İster bir sebeple ister sebepsiz ölmüş olsun [hüküm bakımından] fark yoktur. Ebû Hanîfe'ye göre ise bir kayaya çarpması veya suyun ondan çekilmesi ve benzeri bir sebeple ölmedikçe helal olmaz.

أَمَّا غَيْرُ السَّمَكِ فَقِسْمَانِ: قِسْمٌ يَعِيشُ في البر كالضغدع وَالسَّرَطَانِ، فَلَا يَحِلُّ أَكْلُهُ، وَقِسْمٌ يَعِيشُ فِي الْمَاءِ وَلَا يَعِيشُ فِي الْبَرِّ إِلَّا عَيْشَ الْمَذْبُوحِ، فَاخْتَلَفَ الْقَوْلُ فِيهِ، فَذَهَبَ قَوْمٌ إِلَى أَنَّهُ لَا يَحِلُّ شَيْءٌ مِنْهَا إِلَّا السَّمَكَ، وَهُوَ مَعْنَى قَوْلِ أَبِي حَنِيفَةَ ﵁ وَذَهَبَ قَوْمٌ إِلَى أَنَّ [مَيِّتَ الْمَاءِ كُلَّهَا حَلَالٌ] (١) لِأَنَّ كُلَّهَا سَمَكٌ، وَإِنِ اخْتَلَفَتْ صُوَرُهَا، [كَالْجَرِيثِ] (٢) يُقَالُ لَهُ حَيَّةُ الْمَاءِ، وَهُوَ عَلَى شَكْلِ الْحَيَّةِ وَأَكْلُهُ مُبَاحٌ بِالِاتِّفَاقِ، وَهُوَ قَوْلُ أَبِي بَكْرٍ وَعُمَرَ وَابْنِ عُمَرَ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَزَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ، وَبِهِ قَالَ شُرَيْحٌ وَالْحَسَنُ وَعَطَاءٌ، وَهُوَ قَوْلُ مَالِكٍ وَظَاهِرُ مَذْهَبِ الشَّافِعِيِّ.

Balık dışındakilere gelince, iki kısımdır: Kurbağa ve yengeç gibi karada yaşayan kısım; bunun yenilmesi helal değildir. Suda yaşayan ve karada ancak boğazlanmış hayvan gibi yaşayabilen kısım ise, bu konuda görüş ayrılığı vardır. Bir topluluk bunlardan balık dışında hiçbir şeyin helal olmadığı görüşüne gitmiştir ki bu, Ebû Hanîfe radıyallâhu anh'ın kavlinin manasıdır. Bir topluluk ise [deniz ölülerinin tamamı helaldir] (١) görüşüne gitmiştir; çünkü suretleri farklı olsa da hepsi balıktır. Nitekim kendisine su yılanı denilen [yılan balığı] (٢) gibi; o yılan şeklindedir ve yenilmesi ittifakla mubahtır. Bu; Ebû Bekir, Ömer, İbn Ömer, İbn Abbâs, Zeyd b. Sâbit ve Ebû Hüreyre'nin görüşüdür. Şüreyh, el-Hasan ve Atâ da bunu söylemiştir. Bu, Mâlik'in görüşü ve Şâfiî mezhebinin zâhir olanıdır.

وَذَهَبَ قَوْمٌ إِلَى أَنَّ مَا لَهُ نَظِيرٌ فِي الْبَرِّ يُؤْكَلُ، فَمَيْتَتُهُ مِنْ حَيَوَانَاتِ الْبَحْرِ حَلَالٌ، مِثْلُ بَقَرِ الْمَاءِ وَنَحْوِهِ، وَمَا لَا يُؤْكَلُ نَظِيرُهُ فِي الْبَرِّ لَا يَحِلُّ مَيْتَتُهُ مِنْ حَيَوَانَاتِ الْبَحْرِ، مِثْلُ كَلْبِ الْمَاءِ وَالْخِنْزِيرِ وَالْحِمَارِ وَنَحْوِهَا.

Bir topluluk ise karada yenilen bir benzeri olan deniz hayvanlarının ölüsünün helal olduğu görüşüne gitmiştir; su sığırı ve benzeri gibi. Karada benzeri yenilmeyen deniz hayvanlarının ölüsü ise helal değildir; su köpeği, domuzu, eşeği ve benzerleri gibi.

وَقَالَ الْأَوْزَاعِيُّ كُلُّ شَيْءٍ عَيْشُهُ فِي الْمَاءِ فَهُوَ حَلَالٌ، قِيلَ: فَالتِّمْسَاحُ؟ قَالَ نَعَمْ.

Evzâî: “Yaşamı suda olan her şey helaldir” demiştir. “Timsah da mı?” denildi; “Evet” dedi.

وَقَالَ الشَّعْبِيُّ: لَوْ أَنَّ أَهْلِي أَكَلُوا الضَّفَادِعَ لَأَطْعَمْتُهُمْ، وَقَالَ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ: أَرْجُو أَنْ لَا يَكُونَ بِالسَّرَطَانِ بَأْسًا.

Şa'bî şöyle demiştir: “Ailem kurbağa yiyecek olsaydı, onlara yedirirdim.” Süfyân es-Sevrî ise: “Yengeçte bir sakınca olmamasını umarım” demiştir.

وَظَاهِرُ الْآيَةِ حُجَّةٌ لِمَنْ أَبَاحَ جَمِيعَ حَيَوَانَاتِ الْبَحْرِ، وَكَذَلِكَ الْحَدِيثُ. أَخْبَرَنَا أَبُو الْحَسَنِ السَّرَخْسِيُّ أَنَا زَاهِرُ بْنُ أَحْمَدَ أَنَا أَبُو إِسْحَاقَ الْهَاشِمِيُّ أَنَا أَبُو مُصْعَبٍ عَنْ مَالِكٍ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ [سَلْمَانَ] عَنْ سَعِيدِ بْنِ سَلَمَةَ مِنْ آلِ بَنِي الْأَزْرَقِ أَنَّ الْمُغِيرَةَ بْنَ أَبِي بُرْدَةَ وَهُوَ مِنْ بَنِي عَبْدِ الدَّارِ أَخْبَرَهُ أَنَّهُ سَمِعَ أَبَا هُرَيْرَةَ ﵁ يَقُولُ سَأَلَ رَجُلٌ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّا نَرْكَبُ فِي الْبَحْرِ وَنَحْمِلُ مَعَنَا الْقَلِيلَ مِنَ الْمَاءِ، فَإِنْ تَوَضَّأْنَا به عطشنا، أفتوضأ بِمَاءِ الْبَحْرِ؟ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "هُوَ الطَّهُورُ مَاؤُهُ الْحِلُّ مَيْتَتُهُ" .

Âyetin zahiri, bütün deniz hayvanlarını mubah görenlerin delilidir; nitekim hadis de böyledir. Bize Ebu'l-Hasan es-Sarahsî haber verdi, bize Zâhir b. Ahmed bildirdi, bize Ebû İshâk el-Hâşimî bildirdi, bize Ebû Mus'ab, Mâlik'ten, [o da] Safvân b. [Selmân'dan], [o da] Benî'l-Ezrak ailesinden Saîd b. Seleme'den bildirdi ki Benî Abdiddâr'dan olan Mugîre b. Ebî Bürde ona, Ebû Hureyre radıyallâhu anh'ı şöyle derken işittiğini haber vermiştir: Bir adam Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e sorup şöyle dedi: “Ey Allah'ın Resûlü! Biz deniz yolculuğuna çıkıyor ve yanımızda az miktarda su taşıyoruz. Şayet onunla abdest alırsak susuz kalırız; deniz suyuyla abdest alabilir miyiz?” Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «هُوَ الطَّهُورُ مَاؤُهُ الْحِلُّ مَيْتَتُهُ» «Onun suyu temizleyici, ölüsü [ise] helaldir.»

أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ الْمُلَيْحِيُّ أَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النُّعَيْمِيُّ أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ أَنَا مُسَدَّدٌ أَنَا يَحْيَى عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ أَخْبَرَنِي عُمَرُ أَنَّهُ سَمِعَ جَابِرًا ﵁ يَقُولُ: غَزَوْتُ جَيْشَ الْخَبَطِ وَأُمِّرَ أَبُو عُبَيْدَةَ، فَجُعْنَا جُوعًا شَدِيدًا فَأَلْقَى الْبَحْرُ حُوتًا مَيْتًا لَمْ نَرَ مِثْلَهُ، يُقَالُ لَهُ الْعَنْبَرُ، فَأَكَلْنَا مِنْهُ نِصْفَ شَهْرٍ، فَأَخَذَ أَبُو عُبَيْدَةَ عَظْمًا مِنْ عِظَامِهِ، فَمَرَّ الرَّاكِبُ تَحْتَهُ. وَأَخْبَرَنِي أَبُو الزُّبَيْرِ أَنَّهُ سَمِعَ جَابِرًا يَقُولُ: قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: كُلُوا فَلَمَّا قَدِمْنَا الْمَدِينَةَ ذَكَرْنَا ذَلِكَ لِلنَّبِيِّ ﷺ، فَقَالَ: "كُلُوا رِزْقًا أَخْرَجَهُ اللَّهُ إِلَيْكُمْ، أَطْعِمُونَا إِنْ كَانَ مَعَكُمْ" فَأَتَاهُ بَعْضُهُمْ بِشَيْءٍ مِنْهُ فَأَكَلُوهُ (١) .

Bize Abdülvâhid el-Muleyhî haber verdi, bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî bildirdi, bize Muhammed b. Yûsuf bildirdi, bize Muhammed b. İsmâîl bildirdi, bize Müsedded bildirdi, bize Yahyâ, İbn Cüreyc'den bildirdi; [o dedi ki] bana Ömer, Câbir radıyallâhu anh'ı şöyle derken işittiğini haber verdi: “Habat ordusuna katılmıştım; komutan Ebû Ubeyde idi. Şiddetli bir açlığa maruz kaldık; derken deniz, benzerini görmediğimiz, Anber denilen ölü bir balık fırlattı. Ondan yarım ay boyunca yedik. Ebû Ubeyde onun kemiklerinden bir kemik aldı; binekli biri onun altından geçti.” Ebû ez-Zübeyr de bana Câbir'i şöyle derken işittiğini haber verdi: Ebû Ubeyde: “Yiyin” dedi. Medine'ye geldiğimizde bunu Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e anlattık; şöyle buyurdu: “Allah'ın size çıkardığı bir rızkı yiyin. Yanınızda varsa bize de yedirin.” Onlardan biri ona ondan bir parça getirdi ve onlar da yediler.

قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَحُرِّمَ عَلَيْكُمْ صَيْدُ الْبَرِّ مَا دُمْتُمْ حُرُمًا وَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ} ١١٢/ب صَيْدُ الْبَحْرِ حَلَالٌ لِلْمُحْرِمِ، كَمَا هُوَ حَلَالٌ لِغَيْرِ الْمُحْرِمِ، أَمَّا صَيْدُ الْبَرِّ فَحَرَامٌ عَلَى الْمُحْرِمِ وَفِي الْحَرَمِ، وَالصَّيْدُ هُوَ الْحَيَوَانُ الْوَحْشِيُّ الَّذِي يَحِلُّ أَكْلُهُ، أَمَّا مَا لَا يَحِلُّ أَكْلُهُ فَلَا يَحْرُمُ بِسَبَبِ الْإِحْرَامِ، وَلِلْمُحْرِمِ أَخْذُهُ وَقَتْلُهُ، وَلَا جَزَاءَ عَلَى مَنْ قَتَلَهُ إِلَّا الْمُتَوَلِّدَ بَيْنَ مَا لَا يُؤْكَلُ لَحْمُهُ وَمَا يُؤْكَلُ، كَالْمُتَوَلِّدِ بَيْنَ الذِّئْبِ وَالظَّبْيِ لَا يَحِلُّ أَكْلُهُ وَيَجِبُ بِقَتْلِهِ الْجَزَاءُ عَلَى الْمُحْرِمِ، لِأَنَّ فِيهِ جَزَاءٌ مِنَ الصَّيْدِ.

Allah Teâlâ'nın şu kavli: {وَحُرِّمَ عَلَيْكُمْ صَيْدُ الْبَرِّ مَا دُمْتُمْ حُرُمًا وَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ} “İhramlı olduğunuz sürece ise kara avı size haram kılındı. Huzurunda toplanacağınız Allah'tan sakının.” Deniz avı, ihramsıza helal olduğu gibi ihramlıya da helaldir. Kara avına gelince, ihramlıya ve Harem bölgesinde haramdır. Av, eti yenen yabani hayvandır. Eti yenmeyen şeylere gelince, ihram sebebiyle haram olmaz; ihramlının onu yakalaması ve öldürmesi caizdir. Kurt ile ceylanın çiftleşmesinden doğan gibi eti yenmeyen ile yenen hayvanın birleşiminden türeyen müstesna, onu öldürene bir ceza yoktur; bunun eti yenmez ve onu öldürmekle ihramlıya ceza vacip olur, çünkü onda avdan bir pay vardır.

أَخْبَرَنَا أَبُو الْحَسَنِ السَّرَخْسِيُّ أَنَا زَاهِرُ بْنُ أَحْمَدَ أَنَا أَبُو إِسْحَاقَ الْهَاشِمِيُّ أَنَا أَبُو مُصْعَبٍ عَنْ مَالِكٍ

Bize Ebû'l-Hasan es-Serahsî haber verdi, bize Zâhir b. Ahmed bildirdi, bize Ebû İshâk el-Hâşimî bildirdi, bize Ebû Mus'ab, Mâlik'ten bildirdi:

عَنْ نَافِعٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ ﵁ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: "خَمْسٌ مِنَ الدَّوَابِّ لَيْسَ عَلَى الْمُحْرِمِ فِي قَتْلِهِنَّ جُنَاحٌ: الْغُرَابُ وَالْحِدَأَةُ وَالْعَقْرَبُ وَالْفَأْرَةُ وَالْكَلْبُ الْعَقُورُ" (١) .

o Nâfi'den, o Abdullah b. Ömer radıyallâhu anh'tan: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Hayvanlardan beş tanesi vardır ki ihramlının onları öldürmesinde bir günah yoktur: Karga, çaylak, akrep, fare ve saldırgan köpek.”

وَرُوِيَ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ ﵁ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: "يَقْتُلُ الْمُحْرِمُ السَّبُعَ الْعَادِي" (٢) وَعَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: "خَمْسٌ قَتْلُهُنَّ حَلَالٌ فِي الْحَرَمِ: الْحَيَّةُ وَالْعَقْرَبُ وَالْحِدَأَةُ وَالْفَأْرَةُ وَالْكَلْبُ الْعَقُورُ" (٣) .

Ebû Saîd el-Hudrî radıyallâhu anh'tan, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: “İhramlı, saldırgan yırtıcı hayvanı öldürür.” Ebû Hüreyre'den de Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: “Harem'de öldürülmesi helal olan beş şey vardır: Yılan, akrep, çaylak, fare ve saldırgan köpek.”

وَقَالَ سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ: الْكَلْبُ الْعَقُورُ كُلُّ سَبُعٍ يَعْقِرُ، وَمِثْلُهُ عَنْ مَالِكٍ، وَذَهَبَ أَصْحَابُ الرَّأْيِ إِلَى وُجُوبِ الْجَزَاءِ فِي قَتْلِ مَا لَا يُؤْكَلُ لَحْمُهُ، مِنَ الْفَهْدِ وَالنَّمِرِ وَالْخِنْزِيرِ وَنَحْوِهَا إِلَّا الْأَعْيَانَ الْمَذْكُورَةَ فِي الْخَبَرِ، وَقَاسُوا عَلَيْهَا الذِّئْبَ فَلَمْ يُوجِبُوا فِيهِ الْكَفَّارَةَ، وَقَاسَ الشَّافِعِيُّ ﵀ عَلَيْهَا جَمِيعَ مَا لَا يُؤْكَلُ لَحْمُهُ لِأَنَّ الْحَدِيثَ يَشْتَمِلُ عَلَى أَعْيَانٍ بَعْضُهَا سِبَاعٌ ضَارِيَةٌ وَبَعْضُهَا هَوَامٌ قَاتِلَةٌ وَبَعْضُهَا طَيْرٌ لَا يَدْخُلُ فِي مَعْنَى السِّبَاعِ وَلَا هِيَ مِنْ جُمْلَةِ [الْهَوَامِ] وَإِنَّمَا هِيَ حَيَوَانٌ مُسْتَخْبَثُ اللَّحْمِ، وَتَحْرِيمُ الْأَكْلِ يَجْمَعُ الْكُلَّ فَاعْتَبَرَهُ وَرَتَّبَ الْحُكْمَ عَلَيْهِ.

Süfyân b. Uyeyne şöyle demiştir: “Kelb-i akûr (saldırgan köpek), [insan ve hayvana] saldıran/ısırıp parçalayan her yırtıcı hayvandır.” Mâlik'ten de benzeri [nakledilmiştir]. Rey ehli (Hanefîler), hadiste zikredilen muayyen hayvanlar müstesna olmak üzere; pars, kaplan, domuz ve benzerleri gibi eti yenmeyen hayvanların öldürülmesinde ceza (tazminat/fidye) gerektiği görüşüne varmışlar; kurdu da bunlara kıyas ederek onda keffâreti gerekli görmemişlerdir. Şâfiî rahimehullâh ise eti yenmeyen hayvanların tamamını bunlara kıyas etmiştir. Zira hadis; bir kısmı yırtıcı vahşi hayvanlar, bir kısmı öldürücü haşerat, bir kısmı da yırtıcı hayvanlar manasına dâhil olmayan ve [haşerat] zümresinden de sayılmayan kuş olan muayyen hayvanları içermektedir; bunlar yalnızca eti pis (habis) hayvanlardır. [Oysa] etlerinin yenilmesinin haram oluşu bunların hepsini birleştiren [ortak illet]tir. [Şâfiî de] bu vasfı esas almış ve hükmü buna bağlamıştır.

{جَعَلَ اللَّهُ الْكَعْبَةَ الْبَيْتَ الْحَرَامَ قِيَامًا لِلنَّاسِ وَالشَّهْرَ الْحَرَامَ وَالْهَدْيَ وَالْقَلَائِدَ ذَلِكَ لِتَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ وَأَنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (٩٧) اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ وَأَنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٩٨) }

{جَعَلَ اللَّهُ الْكَعْبَةَ الْبَيْتَ الْحَرَامَ قِيَامًا لِلنَّاسِ وَالشَّهْرَ الْحَرَامَ وَالْهَدْيَ وَالْقَلَائِدَ ذَلِكَ لِتَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ وَأَنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (٩٧) اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ وَأَنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٩٨)} “Allah, hürmetli ev olan Kâbe'yi, haram ayı, kurbanı ve boyun bağı takılan kurbanlıkları insanlar için bir dayanak (ve nizam vesilesi) kıldı. Bu, Allah'ın göklerde ve yerde ne varsa bildiğini ve Allah'ın her şeyi hakkıyla bildiğini bilmeniz içindir. (97) Bilin ki Allah'ın cezası pek çetindir ve şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir. (98)”

قَوْلُهُ ﷿: {جَعَلَ اللَّهُ الْكَعْبَةَ الْبَيْتَ الْحَرَامَ} قَالَ مُجَاهِدٌ: سُمِّيَتْ كَعْبَةً لِتَرْبِيعِهَا، وَالْعَرَبُ تُسَمِّي كُلَّ بَيْتٍ مُرَبَّعٍ كَعْبَةً، قَالَ مُقَاتِلٌ: سُمِّيَتْ كَعْبَةً لِانْفِرَادِهَا مِنَ الْبِنَاءِ، وَقِيلَ: سُمِّيَتْ كَعْبَةً لِارْتِفَاعِهَا مِنَ الْأَرْضِ، وَأَصْلُهَا مِنَ الْخُرُوجِ وَالِارْتِفَاعِ، وسمي الكعب عكبا لِنُتُوئِهِ، وَخُرُوجِهِ مِنْ جانبي

Allah Azze ve Celle'nin şu kavli: {جَعَلَ اللَّهُ الْكَعْبَةَ الْبَيْتَ الْحَرَامَ} “Allah, hürmetli ev olan Kâbe'yi ... kıldı.” Mücâhid şöyle demiştir: “Dört köşeli olmasından ötürü Kâbe diye isimlendirilmiştir; Araplar dört köşeli her eve Kâbe derler.” Mukâtil: “Yapılar arasında tek olmasından ötürü Kâbe diye isimlendirilmiştir” demiştir. Şöyle de denilmiştir: “Yerden yüksek olmasından ötürü Kâbe diye isimlendirilmiştir”; bunun aslı dışarı çıkmak ve yükselmektir. Aşık kemiğine (el-ka'b), ayağın iki yanından çıkıntı yapıp

القدم، ومن قِيلَ لِلْجَارِيَةِ إِذَا قَارَبَتِ الْبُلُوغَ وَخَرَجَ ثَدْيُهَا: تَكَعَّبَتْ. وَسُمِّيَ الْبَيْتَ الْحَرَامَ: لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى حَرَّمَهُ وَعَظَّمَ حُرْمَتَهُ. قَالَ النَّبِيُّ ﷺ: "إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى حَرَّمَ مَكَّةَ يَوْمَ خَلَقَ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضَ" (١) {قِيَامًا لِلنَّاسِ} قَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ (قِيَمًا) بِلَا أَلْفٍ وَالْآخَرُونَ: "قِيَامًا" بِالْأَلْفِ، أَيْ: قَوَامًا لَهُمْ فِي أَمْرِ دِينِهِمْ وَدُنْيَاهُمْ، أَمَّا الدِّينُ لِأَنَّ بِهِ يَقُومُ الْحَجُّ وَالْمَنَاسِكُ، وَأَمَّا الدُّنْيَا فِيمَا يُجْبَى إِلَيْهِ مِنَ الثَّمَرَاتِ، وَكَانُوا يَأْمَنُونَ فِيهِ مِنَ النَّهَارِ وَالْغَارَةِ فَلَا يَتَعَرَّضُ لَهُمْ أَحَدٌ فِي الْحَرَمِ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: {أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا جَعَلْنَا حَرَمًا آمِنًا وَيُتَخَطَّفُ النَّاسُ مِنْ حَوْلِهِمْ} (الْعَنْكَبُوتِ-٦٧) {وَالشَّهْرَ الْحَرَامَ} أَرَادَ بِهِ الْأَشْهُرَ الْحُرُمَ وهي ذو العقده وذو الْحِجَّةِ وَالْمُحَرَّمُ وَرَجَبٌ، أَرَادَ أَنَّهُ جَعَلَ الْأَشْهُرَ الْحُرُمَ قِيَامًا لِلنَّاسِ يَأْمَنُونَ فِيهَا الْقِتَالَ، {وَالْهَدْيَ وَالْقَلَائِدَ} أَرَادَ أَنَّهُمْ كَانُوا يُؤْمِنُونَ بِتَقْلِيدِ الْهَدْيِ، فَذَلِكَ الْقَوَامُ فِيهِ.

dışarı çıkmasından ötürü bu isim verilmiştir. Bundan ötürü ergenlik çağına yaklaşıp göğüsleri belirginleşen genç kıza: 'tekabbet' denir. El-Beytü'l-Harâm olarak isimlendirilmesi ise Allah Teâlâ'nın orayı haram kılması ve hürmetini yüceltmesindendir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Muhakkak ki Allah Teâlâ Mekke'yi gökleri ve yeri yarattığı gün haram kılmıştır.” {قِيَامًا لِلنَّاسِ} “insanlar için bir dayanak kıldı.” İbn Âmir elifsiz olarak (قِيَمًا) şeklinde, diğerleri ise elifle “قِيَامًا” şeklinde okumuşlardır; yani dinleri ve dünyaları hususunda kendileri için bir kıvam (düzen vesilesi). Dine gelince; çünkü hac ve ibadetler onunla ayakta durur. Dünyaya gelince; oraya toplanıp getirilen meyveler hususundadır; orada gündüzden ve baskından güvende olurlardı, Harem'de kimse onlara ilişmezdi. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا جَعَلْنَا حَرَمًا آمِنًا وَيُتَخَطَّفُ النَّاسُ مِنْ حَوْلِهِمْ} (el-Ankebût-67) “Görmediler mi ki, çevrelerindeki insanlar kapılıp yağma edilirken, biz [orayı] güvenli bir harem kıldık?” {وَالشَّهْرَ الْحَرَامَ} “ve haram ayı;” bununla haram ayları kastetmiştir ki bunlar Zilkade, Zilhicce, Muharrem ve Receb'dir. Haram ayları, insanların onda savaştan emin oldukları bir dayanak kıldığını kastetmiştir. {وَالْهَدْيَ وَالْقَلَائِدَ} “kurbanı ve boyun bağı takılan kurbanlıkları;” kurbanlıklara gerdanlık takmak suretiyle güvende olduklarını kastetmiştir; işte ondaki düzen budur.

{ذَلِكَ لِتَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ وَأَنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ} فَإِنْ قِيلَ: أَيُّ اتِّصَالٍ لِهَذَا الْكَلَامِ بِمَا قَبْلَهُ؟ قِيلَ: أَرَادَ أَنَّ اللَّهَ ﷿ جَعَلَ الْكَعْبَةَ قِيَامًا لِلنَّاسِ لِأَنَّهُ يَعْلَمُ صَلَاحَ الْعِبَادِ كَمَا يَعْلَمُ مَا فِي السَّمَوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ، وَقَالَ الزَّجَّاجُ: قَدْ سَبَقَ فِي هَذِهِ السُّورَةِ الْإِخْبَارُ عَنِ الْغُيُوبِ وَالْكَشْفُ عَنِ الْأَسْرَارِ، مِثْلُ قَوْلِهِ (سَمَّاعُونَ لِلْكَذِبِ سَمَّاعُونَ لِقَوْمٍ آخَرِينَ) ، وَمِثْلُ إِخْبَارِهِ بِتَحْرِيفِهِمُ الْكُتُبَ وَنَحْوَ ذَلِكَ، فَقَوْلُهُ {ذَلِكَ لِتَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ} رَاجِعٌ إِلَيْهِ.

{ذَلِكَ لِتَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ وَأَنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ} “Bu, Allah'ın göklerde ve yerde ne varsa bildiğini ve Allah'ın her şeyi hakkıyla bildiğini bilmeniz içindir.” Eğer: “Bu sözün kendinden öncekiyle ne irtibatı vardır?” denilirse; şöyle denilir: Allah Azze ve Celle göklerde ve yerdeki şeyleri bildiği gibi kulların maslahatını da bildiği için Kâbe'yi insanlar için bir dayanak kıldığını kastetmiştir. ez-Zeccâc ise şöyle demiştir: Bu surede: (Yalana kulak verirler, başka bir topluluğa kulak verirler) kavli ve onların kitapları tahrif ettiklerini haber vermesi ve benzeri gayblardan haber verme ve sırları açığa çıkarma [hususları] daha önce geçmiştir; dolayısıyla O'nun: {ذَلِكَ لِتَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ} “Bu, Allah'ın göklerde ve yerde ne varsa bildiğini ... bilmeniz içindir” kavli ona racidir.

{اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ وَأَنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٩٨) مَا عَلَى الرَّسُولِ إِلَّا الْبَلَاغُ وَاللَّهُ يَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ وَمَا تَكْتُمُونَ (٩٩) قُلْ لَا يَسْتَوِي الْخَبِيثُ وَالطَّيِّبُ وَلَوْ أَعْجَبَكَ كَثْرَةُ الْخَبِيثِ فَاتَّقُوا اللَّهَ يَا أُولِي الْأَلْبَابِ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ (١٠٠) }

{اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ وَأَنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٩٨) مَا عَلَى الرَّسُولِ إِلَّا الْبَلَاغُ وَاللَّهُ يَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ وَمَا تَكْتُمُونَ (٩٩) قُلْ لَا يَسْتَوِي الْخَبِيثُ وَالطَّيِّبُ وَلَوْ أَعْجَبَكَ كَثْرَةُ الْخَبِيثِ فَاتَّقُوا اللَّهَ يَا أُولِي الْأَلْبَابِ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ (١٠٠)} “Bilin ki Allah'ın cezası pek çetindir ve şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir. (98) Resûle düşen ancak tebliğdir. Allah, açığa vurduğunuzu da gizlediğinizi de bilir. (99) De ki: Pis olanın çokluğu hoşuna gitse bile, pis ile temiz bir olmaz. O halde ey akıl sahipleri, Allah'tan sakının ki kurtuluşa eresiniz! (100)”

{مَا عَلَى الرَّسُولِ إِلَّا الْبَلَاغُ} [التَّبْلِيغُ] (٢) {وَاللَّهُ يَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ وَمَا تَكْتُمُونَ}

{مَا عَلَى الرَّسُولِ إِلَّا الْبَلَاغُ} “Resûle düşen ancak tebliğdir.” [yani ulaştırmaktır.] {وَاللَّهُ يَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ وَمَا تَكْتُمُونَ} “Allah, açığa vurduğunuzu da gizlediğinizi de bilir.”

{قُلْ لَا يَسْتَوِي الْخَبِيثُ وَالطَّيِّبُ} أَيِ الْحَلَالُ وَالْحَرَامُ، {وَلَوْ أَعْجَبَكَ} سَرَّكَ {كَثْرَةُ الْخَبِيثِ}

{قُلْ لَا يَسْتَوِي الْخَبِيثُ وَالطَّيِّبُ} “De ki: Pis olan ile temiz olan bir olmaz” yani helal ile haram [bir olmaz]. {وَلَوْ أَعْجَبَكَ} [yani] senin hoşuna gitse de {كَثْرَةُ الْخَبِيثِ} “pis olanın çokluğu.”

نَزَلَتْ فِي شُرَيْحِ بْنِ [ضُبَيْعَةَ] (١) الْبَكْرِيِّ، وَحَجَّاجِ بْنِ بَكْرِ بْنِ وَائِلٍ (٢) {فَاتَّقُوا اللَّهَ} وَلَا تَتَعَرَّضُوا لِلْحُجَّاجِ وَإِنْ كَانُوا مُشْرِكِينَ، وَقَدْ مَضَتِ الْقِصَّةُ فِي أَوَّلِ السُّورَةِ، {يَا أُولِي الْأَلْبَابِ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ}

Şüreyh b. [Dubey'a] el-Bekrî ve Haccâc b. Bekr b. Vâil hakkında inmiştir. {فَاتَّقُوا اللَّهَ} “Allah'tan sakının” ve müşrik de olsalar hacılara ilişmeyin; kıssa surenin başında geçmişti. {يَا أُولِي الْأَلْبَابِ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ} “ey akıl sahipleri, umulur ki kurtuluşa eresiniz!”

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَسْأَلُوا عَنْ أَشْيَاءَ إِنْ تُبْدَ لَكُمْ تَسُؤْكُمْ وَإِنْ تَسْأَلُوا عَنْهَا حِينَ يُنَزَّلُ الْقُرْآنُ تُبْدَ لَكُمْ عَفَا اللَّهُ عَنْهَا وَاللَّهُ غَفُورٌ حَلِيمٌ (١٠١)

“Ey iman edenler! Açıklandığı takdirde sizi üzecek şeyleri sormayın. Eğer Kur'an indirilirken onları sorarsanız size açıklanır. Allah onları affetmiştir. Allah çok bağışlayandır, çok yumuşak davranandır. (101)”

قَوْلُهُ ﷿: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَسْأَلُوا عَنْ أَشْيَاءَ إِنْ تُبْدَ لَكُمْ تَسُؤْكُمْ} الْآيَةَ أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ الْمُلَيْحِيُّ أَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النُّعَيْمِيُّ أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ أَنَا حَفْصُ بْنُ عُمَرَ أَنَا هِشَامٌ عَنْ قَتَادَةَ عَنْ أَنَسٍ ﵁: سَأَلُوا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ حَتَّى أَحْفَوْهُ بِالْمَسْأَلَةِ، فَغَضِبَ فَصَعِدَ الْمِنْبَرَ فَقَالَ: "لَا تَسْأَلُونِي الْيَوْمَ عَنْ شَيْءٍ إِلَّا بَيَّنْتُهُ لَكُمْ"، فَجَعَلْتُ أَنْظُرُ يَمِينًا وَشِمَالًا فَإِذَا كَانَ رَجُلٌ لَافٌّ رَأْسَهُ فِي ثَوْبِهِ يَبْكِي، فَإِذَا رَجُلٌ كَانَ إِذَا لَاحَى الرِّجَالُ يُدْعَى لِغَيْرِ أَبِيهِ، فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ مَنْ أَبِي؟ قَالَ "حُذَافَةُ": ثُمَّ أَنْشَأَ عُمَرُ، فَقَالَ: رَضِينَا بِاللَّهِ رَبًّا، وَبِالْإِسْلَامِ دِينًا، وَبِمُحَمَّدٍ ﷺ رَسُولًا نَعُوذُ بِاللَّهِ مِنَ الْفِتَنِ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "مَا رَأَيْتُ فِي الْخَيْرِ وَالشَّرِّ كَالْيَوْمِ قَطُّ، إِنِّي صُوِّرَتْ لِيَ الْجَنَّةُ وَالنَّارُ حَتَّى رَأَيْتُهُمَا وَرَاءَ الْحَائِطِ"، وَكَانَ قَتَادَةُ يَذْكُرُ عِنْدَ هَذَا الْحَدِيثِ هَذِهِ الْآيَةَ {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَسْأَلُوا عَنْ أَشْيَاءَ إِنْ تُبْدَ لَكُمْ تَسُؤْكُمْ} (٣) .

Allah Azze ve Celle'nin şu kavli: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَسْأَلُوا عَنْ أَشْيَاءَ إِنْ تُبْدَ لَكُمْ تَسُؤْكُمْ} “Ey iman edenler! Açıklandığı takdirde sizi üzecek şeyleri sormayın” ayeti kerimesi hakkında bize Abdülvâhid el-Muleyhî haber verdi, bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî bildirdi, bize Muhammed b. Yûsuf bildirdi, bize Muhammed b. İsmâîl bildirdi, bize Hafs b. Ömer bildirdi, bize Hişâm, Katâde'den, o Enes radıyallâhu anh'tan bildirdi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e soru sormada o kadar ileri gittiler ki onu usandırdılar. Bunun üzerine öfkelendi, minbere çıkıp şöyle buyurdu: “Bugün bana ne sorarsanız mutlaka onu size açıklarım.” Sağa ve sola bakmaya başladım; başını elbisesine sarmış ağlayan bir adam vardı. İnsanlarla tartıştığında babasından başkasına nispet edilen bir adam kalkıp: “Ey Allah'ın Resûlü, benim babam kimdir?” dedi. “Huzâfe'dir” buyurdu. Sonra Ömer söze başlayıp: “Rab olarak Allah'tan, din olarak İslam'dan, peygamber olarak Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'den razı olduk; fitnelerden Allah'a sığınırız” dedi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Hayır ve şer hususunda bugünkü gibisini asla görmedim. Muhakkak ki cennet ve cehennem bana öyle bir gösterildi ki ikisini şu duvarın arkasında gördüm.” Katâde bu hadisin yanında şu ayeti zikrederdi: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَسْأَلُوا عَنْ أَشْيَاءَ إِنْ تُبْدَ لَكُمْ تَسُؤْكُمْ} “Ey iman edenler! Açıklandığı takdirde sizi üzecek şeyleri sormayın.”

قَالَ يُونُسُ عَنِ ابْنِ شِهَابٍ: أَخْبَرَنِي عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: قَالَتْ أُمُّ عَبْدِ اللَّهِ بْنُ حُذَافَةَ لِعَبْدِ اللَّهِ بْنِ حُذَافَةَ: مَا سَمِعْتُ بِابْنٍ قَطُّ أَعَقَّ مِنْكَ، أَأَمِنْتَ أَنْ تَكُونَ أمك قد فارقت بَعْضَ مَا تُقَارِفُ نِسَاءُ أَهْلِ الْجَاهِلِيَّةِ فَتَفْضَحَهَا عَلَى أَعْيُنِ النَّاسِ؟ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ حُذَافَةَ وَاللَّهِ لَوْ أَلْحَقَنِي بِعَبْدٍ أَسْوَدَ لَلَحِقْتُهُ (٤) . وَرُوِيَ عَنْ عُمَرَ قَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّا حَدِيثُو عَهْدٍ بِجَاهِلِيَّةٍ فَاعْفُ عَنَّا يَعْفُ اللَّهُ ﷾ عَنْكَ، فَسَكَنَ غَضَبُهُ.

Yûnus, İbn Şihâb'dan nakletti: Bana Ubeydullâh b. Abdillâh haber verip dedi ki: Abdullah b. Huzâfe'nin annesi, Abdullah b. Huzâfe'ye şöyle dedi: “Senden daha hayırsız bir evlat hiç işitmedim; annenin Câhiliye ehli kadınlarının işlediği şeylerden birini işlemiş olmasından ve onu insanların gözü önünde rezil etmekten emin miydin?” Abdullah b. Huzâfe şöyle dedi: “Allah'a yemin ederim ki beni siyah bir köleye nispet etseydi bile ona tabi olurdum.” Ömer'den rivayet edildiğine göre o: “Ey Allah'ın Resûlü! Biz Câhiliye döneminden yeni çıktık; bizi bağışla, Allah Azze ve Celle de seni bağışlasın” dedi ve öfkesi dindi.

أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ الْمُلَيْحِيُّ أَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النُّعَيْمِيُّ أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ أَنَا الْفَضْلُ بْنُ سَهْلٍ أَخْبَرَنَا أَبُو النَّضْرِ أَنَا أَبُو خَيْثَمَةَ أَنَا أَبُو جُوَيْرِيَةَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: كَانَ

Bize Abdülvâhid el-Muleyhî haber verdi, bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî bildirdi, bize Muhammed b. Yûsuf haber verdi, bize Muhammed b. İsmâîl bildirdi, bize el-Fadl b. Sehl bildirdi, bize Ebu'n-Nadr haber verdi, bize Ebû Hayseme bildirdi, bize Ebû Cüveyriye, İbn Abbâs'tan [şöyle] dediğini bildirdi: [Bir]...

قَوْمٌ يَسْأَلُونَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ اسْتِهْزَاءً، فَيَقُولُ الرَّجُلُ: مَنْ أَبِي؟ وَيَقُولُ الرَّجُلُ تَضِلُّ نَاقَتُهُ: أَيْنَ نَاقَتِي؟ فَأَنْزَلَ اللَّهُ فِيهِمْ هَذِهِ الْآيَةَ {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَسْأَلُوا عَنْ أَشْيَاءَ إِنْ تُبْدَ لَكُمْ تَسُؤْكُمْ} حَتَّى فَرَغَ مِنَ الْآيَةِ كُلِّهَا (١) . وَرُوِيَ عَنْ عَلِيٍّ ﵁ قَالَ: لَمَّا نَزَلَتْ: (وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ) قَالَ رَجُلٌ: يَا رَسُولَ اللَّهِ أَفِي كُلِّ عَامٍ فَأَعْرَضَ عَنْهُ حَتَّى عَادَ مَرَّتَيْنِ أَوْ ثَلَاثًا، فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: "مَا يُؤَمِّنُكَ أَنْ أَقُولَ نَعَمْ؟ وَاللَّهِ لَوْ قَلْتُ نَعَمْ لَوَجَبَتْ، وَلَوْ وَجَبَتْ مَا اسْتَطَعْتُمْ، فَاتْرُكُونِي مَا تَرَكْتُكُمْ فَإِنَّمَا هَلَكَ مَنْ كَانَ قَبْلَكُمْ بِكَثْرَةِ سُؤَالِهِمْ وَاخْتِلَافِهِمْ عَلَى أَنْبِيَائِهِمْ، فَإِذَا أَمَرْتُكُمْ بِشَيْءٍ فَأْتُوا مِنْهُ مَا اسْتَطَعْتُمْ، وَإِذَا نَهَيْتُكُمْ عَنْ شَيْءٍ فَاجْتَنِبُوهُ"، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَسْأَلُوا عَنْ أَشْيَاءَ إِنْ تُبْدَ لَكُمْ تَسُؤْكُمْ} (٢) أَيْ: إِنْ تَظْهَرْ لَكُمْ تَسُؤْكُمْ، أَيْ: إِنْ أُمِرْتُمْ بِالْعَمَلِ بِهَا فَإِنَّ مَنْ سَأَلَ عَنِ الْحَجِّ لَمْ يَأْمَنْ أَنْ يُؤْمَرَ بِهِ فِي كُلِّ عَامٍ فَيَسُوءُهُ، وَمَنْ سَأَلَ عَنْ نَسَبِهِ لَمْ يَأْمَنْ مِنْ أَنْ يُلْحِقَهُ بِغَيْرِهِ فَيُفْتَضَحُ.

Bir topluluk alay ederek Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e soru sorarlardı. Adam: “Benim babam kimdir?” derdi; devesi kaybolan adam: “Devem nerede?” derdi. Bunun üzerine Allah onlar hakkında şu ayeti indirdi: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَسْأَلُوا عَنْ أَشْيَاءَ إِنْ تُبْدَ لَكُمْ تَسُؤْكُمْ} ayetin tamamını bitirene kadar. Ali radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: (İnsanlar üzerinde Beyt'i haccetmek Allah'ın bir hakkıdır) ayeti inince bir adam: “Ey Allah'ın Resûlü! Her yıl mı?” dedi. O iki veya üç kez tekrarlayana kadar ondan yüz çevirdi. Sonra Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “'Evet' dememden seni emin kılan nedir? Allah'a yemin ederim ki 'evet' deseydim farz olurdu; farz olsaydı da güç yetiremezdiniz. Ben sizi bıraktığım sürece siz de beni bırakın. Sizden öncekiler ancak peygamberlerine çok soru sormaları ve ihtilaf etmeleri sebebiyle helak oldular. Size bir şey emrettiğim zaman ondan gücünüz yettiği kadarını yerine getirin; size bir şeyi yasakladığım zaman da ondan kaçının.” Bunun üzerine Allah Teâlâ indirdi: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَسْأَلُوا عَنْ أَشْيَاءَ إِنْ تُبْدَ لَكُمْ تَسُؤْكُمْ} “Ey iman edenler! Açıklandığı takdirde sizi üzecek şeyleri sormayın” yani: Size açıklanırsa sizi üzer; yani onunla amel etmekle emrolunursanız; zira haccı soran kimse, her yıl emrolunup bunun kendisini üzmesinden emin olamaz; nesebini soran kimse de başkasına nispet edilip rezil olmaktan emin olamaz.

وَقَالَ مُجَاهِدٌ (٣) نَزَلَتْ حِينَ سَأَلُوا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ عَنِ الْبَحِيرَةِ وَالسَّائِبَةِ وَالْوَصِيلَةِ وَالْحَامِ، أَلَا تَرَاهُ ذَكَرَهَا بَعْدَ ذَلِكَ؟ {وَإِنْ تَسْأَلُوا عَنْهَا حِينَ يُنَزَّلُ الْقُرْآنُ تُبْدَ لَكُمْ} ١١٣\أمَعْنَاهُ صَبَرْتُمْ حَتَّى يَنْزِلَ الْقُرْآنُ بِحُكْمٍ مِنْ فَرْضٍ أَوْ نَهْيٍ أَوْ حُكْمٍ، وَلَيْسَ فِي ظَاهِرِهِ شَرْحُ مَا بِكُمْ إِلَيْهِ حاجة ومست جاحتكم إِلَيْهِ، فَإِذَا سَأَلْتُمْ عنها حينئذ تبد لَكُمْ، {عَفَا اللَّهُ عَنْهَا وَاللَّهُ غَفُورٌ حَلِيمٌ}

Mücâhid şöyle demiştir: [Bu ayet] Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e bahîre, sâibe, vasîle ve hâm hakkında sordukları zaman indi; görmüyor musun ki bundan sonra onları zikretmiştir? {وَإِنْ تَسْأَلُوا عَنْهَا حِينَ يُنَزَّلُ الْقُرْآنُ تُبْدَ لَكُمْ} “Eğer Kur'an indirilirken onları sorarsanız size açıklanır.” Manası: Kur'an farz, nehiy veya bir hükümden bir hükümle inene kadar sabrederseniz; zâhirinde muhtaç olduğunuz ve ihtiyacınızın dokunduğu şeyin açıklaması yokken, o vakit sorarsanız size açıklanır. {عَفَا اللَّهُ عَنْهَا وَاللَّهُ غَفُورٌ حَلِيمٌ} “Allah onları affetmiştir. Allah çok bağışlayandır, çok yumuşak davranandır.”

{قَدْ سَأَلَهَا قَوْمٌ مِنْ قَبْلِكُمْ ثُمَّ أَصْبَحُوا بِهَا كَافِرِينَ (١٠٢) }

{قَدْ سَأَلَهَا قَوْمٌ مِنْ قَبْلِكُمْ ثُمَّ أَصْبَحُوا بِهَا كَافِرِينَ (١٠٢)} “Sizden önce bir topluluk da onları sormuştu; sonra da inkâr edenler olmuşlardı. (102)”

{قَدْ سَأَلَهَا قَوْمٌ مِنْ قَبْلِكُمْ} كَمَا سَأَلَتْ ثَمُودُ صَالِحًا النَّاقَةَ وَسَأَلَ قَوْمُ عِيسَى الْمَائِدَةَ، {ثُمَّ أَصْبَحُوا بِهَا كَافِرِينَ} فَأُهْلِكُوا، قَالَ أَبُو ثَعْلَبَةَ الْخُشَنِيُّ: "إِنَّ اللَّهَ فَرَضَ فَرَائِضَ فَلَا تُضَيِّعُوهَا وَنَهَى

{قَدْ سَأَلَهَا قَوْمٌ مِنْ قَبْلِكُمْ} “Sizden önce bir topluluk da onları sormuştu”; Semûd kavminin Sâlih'ten deveyi istemesi ve Îsâ'nın kavminin sofrayı istemesi gibi. {ثُمَّ أَصْبَحُوا بِهَا كَافِرِينَ} “Sonra da onu inkâr edenler olmuşlardı” ve helak edildiler. Ebû Sa'lebe el-Huşenî şöyle demiştir: “Şüphesiz Allah birtakım farzlar koymuştur, onları zayi etmeyin; [bazı şeyleri] yasaklamıştır

عَنْ أَشْيَاءَ فَلَا تَنْتَهِكُوهَا وَحَدَّ حُدُودًا فَلَا تَعْتَدُوهَا، وَعَفَا عَنْ أَشْيَاءَ مِنْ غَيْرِ نِسْيَانٍ فَلَا تَبْحَثُوا عَنْهَا (١) .

onları çiğnemeyin; bazı sınırlar çizmiştir, onları aşmayın; unutmaktan olmaksızın bazı şeyleri de bağışlamıştır, onları araştırıp kurcalamayın.”

(مَا جَعَلَ اللَّهُ مِنْ بَحِيرَةٍ وَلَا سَائِبَةٍ وَلَا وَصِيلَةٍ وَلَا حَامٍ وَلَكِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَأَكْثَرُهُمْ لَا يَعْقِلُونَ (١٠٣))

(مَا جَعَلَ اللَّهُ مِنْ بَحِيرَةٍ وَلَا سَائِبَةٍ وَلَا وَصِيلَةٍ وَلَا حَامٍ وَلَكِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَأَكْثَرُهُمْ لَا يَعْقِلُونَ (١٠٣)) “Allah ne bir bahîre, ne bir sâibe, ne bir vasîle, ne de bir hâm meşru kılmıştır. Fakat inkâr edenler Allah'a yalan uydurmaktadırlar; onların çoğunun aklı ermez. (103)”

قَوْلُهُ ﷿: {مَا جَعَلَ اللَّهُ مِنْ بَحِيرَةٍ} أَيْ: مَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَلَا أَمَرَ بِهِ، {وَلَا سَائِبَةٍ وَلَا وَصِيلَةٍ وَلَا حَامٍ} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ فِي بَيَانِ هَذِهِ [الْأَوْضَاعِ] (٢) الْبَحِيرَةُ هِيَ النَّاقَةُ الَّتِي كَانَتْ إِذَا وَلَدَتْ خَمْسَةَ أَبْطُنٍ بَحَرُوا أُذُنَهَا، أَيْ: شَقُّوهَا وَتَرَكُوا الْحَمْلَ عَلَيْهَا وَرُكُوبَهَا، وَلَمْ يَجُزُّوا وَبَرَهَا وَلَمْ يَمْنَعُوهَا الْمَاءَ وَالْكَلَأَ ثم نظروا إلا خَامِسِ وَلَدِهَا فَإِنْ كَانَ ذَكَرًا نَحَرُوهُ وَأَكَلَهُ الرِّجَالُ وَالنِّسَاءُ، وَإِنْ كَانَ أُنْثَى بَحَرُوا أُذُنَهَا، أَيْ: شَقُّوهَا وَتَرَكُوهَا وَحُرِّمَ عَلَى النِّسَاءِ لَبَنُهَا وَمَنَافِعُهَا، وَكَانَتْ مَنَافِعُهَا خَاصَّةً لِلرِّجَالِ، فَإِذَا مَاتَتْ حَلَّتْ لِلرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ.

Allah Azze ve Celle'nin şu kavli: {مَا جَعَلَ اللَّهُ مِنْ بَحِيرَةٍ} “Allah ne bir bahîre ... meşru kılmıştır” yani: Allah indirmemiş ve emretmemiştir; {وَلَا سَائِبَةٍ وَلَا وَصِيلَةٍ وَلَا حَامٍ} “ne bir sâibe, ne bir vasîle, ne de bir hâm.” İbn Abbâs bu [adetlerin] açıklamasında şöyle demiştir: Bahîre, beş batın doğurduğu zaman kulağını yırttıkları (baharû), yani yardıkları ve üzerine yük vurmayı ve binmeyi bıraktıkları, yününü kırkmadıkları, sudan ve ottan engellemedikleri devedir; sonra beşinci yavrusuna bakarlardı, eğer erkek ise onu boğazlarlar, erkekler ve kadınlar ondan yerdi; eğer dişi ise kulağını yararlar, yani yarar ve onu serbest bırakırlardı, sütü ve menfaatleri kadınlara haram kılınırdı. Menfaatleri sadece erkeklere özeldi; öldüğü zaman ise erkeklere ve kadınlara helal olurdu.

وَقِيلَ: كَانَتِ النَّاقَةُ إِذَا تَابَعَتِ اثْنَتَيْ عَشْرَةَ سَنَةً إِنَاثًا سُيِّبَتْ فَلَمْ يَرْكَبْ ظَهْرَهَا وَلَمْ يَجُزَّ وَبَرَهَا وَلَمْ يَشْرَبْ لَبَنَهَا إِلَّا ضَيْفٌ، فَمَا نَتَجَتْ بَعْدَ ذَلِكَ مِنْ أُنْثَى شُقَّ أُذُنُهَا ثُمَّ خُلِّيَ سَبِيلُهَا مَعَ أُمِّهَا فِي الْإِبِلِ، فَلَمْ تُرْكَبْ وَلَمْ يَجُزَّ وَبَرُهَا وَلَمْ يَشْرَبْ لَبَنَهَا إِلَّا ضَيْفٌ، كَمَا فُعِلَ بِأُمِّهَا، فَهِيَ الْبَحِيرَةُ بِنْتُ السَّائِبَةِ.

Şöyle de denilmiştir: Deve art arda on iki yıl boyunca dişiler doğurduğunda salıverilirdi (süyyibet); sırtına binilmez, yünü kırkılmaz ve sütünü misafirden başkası içmezdi. Bundan sonra doğurduğu dişi yavrunun kulağı yarılır, sonra develer arasında annesiyle birlikte serbest bırakılırdı; annesine yapıldığı gibi binilmez, yünü kırkılmaz ve sütünü misafirden başkası içmezdi; işte bu, sâibenin yavrusu olan bahîredir.

وَقَالَ أَبُو عُبَيْدٍ: السَّائِبَةُ الْبَعِيرُ الَّذِي يُسَيَّبُ، وَذَلِكَ أَنَّ الرَّجُلَ مِنْ أَهْلِ الْجَاهِلِيَّةِ كَانَ إِذَا مَرِضَ وَغَابَ لَهُ قَرِيبٌ نَذَرَ فَقَالَ إِنْ شَفَانِي اللَّهُ تَعَالَى أَوْ شُفِيَ مَرِيضِي أَوْ عَادَ غَائِبِي، فَنَاقَتِي هَذِهِ سَائِبَةٌ، ثُمَّ يُسَيِّبُهَا فَلَا تُحْبَسُ عَنْ رَعْيٍ وَلَا مَاءٍ وَلَا يَرْكَبُهَا أَحَدٌ فَكَانَتْ بِمَنْزِلَةِ الْبَحِيرَةِ.

Ebû Ubeyd şöyle demiştir: Sâibe, salıverilen devedir; şu şekilde ki: Câhiliye ehlinden bir adam hastalandığında veya bir yakını kaybolduğunda adakta bulunup: 'Eğer Allah Teâlâ bana şifa verirse veya hastam iyileşirse yahut kaybolan kimsem dönerse şu devem sâibedir' derdi. Sonra onu salıverirdi; otlamaktan ve sudan alıkonulmazdı ve hiç kimse ona binmezdi; böylece bahîre mesabesinde olurdu.

وَقَالَ عَلْقَمَةُ: هُوَ الْعَبْدُ يُسَيَّبُ عَلَى أَنْ لَا وَلَاءَ عَلَيْهِ وَلَا عَقْلَ وَلَا مِيرَاثَ. وَقَالَ ﷺ: "إِنَّمَا الْوَلَاءُ لِمَنْ أَعْتَقَ" (٣) .

Alkame şöyle demiştir: O, üzerinde velâ, diyet ve miras olmamak üzere serbest bırakılan köledir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ise şöyle buyurmuştur: “Velâ hakkı ancak azat edenindir.”

وَالسَّائِبَةُ فَاعِلَةٌ بِمَعْنَى الْمَفْعُولَةِ، وَهِيَ الْمُسَيَّبَةُ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى {مَاءٍ دَافِقٍ} أَيْ: مَدْفُوقٍ وَ {عِيشَةٍ رَاضِيَةٍ}

Sâibe (السَّائِبَةُ), mef‘ûl (edilgen) anlamında fâil (etken) veznindedir; o, [aslında] müseyyebe (salıverilmiş olan) demektir. Tıpkı Allah Teâlâ’nın {مَاءٍ دَافِقٍ} “atılan bir su” yani medfûk (atılmış) ve {عِيشَةٍ رَاضِيَةٍ} “hoşnut bir hayat” [yani râdıye/hoşnut olunan] buyurması gibidir.

وَأَمَّا الْوَصِيلَةُ: فَمِنَ الْغَنَمِ كَانَتِ الشَّاةُ إِذَا وَلَدَتْ سَبْعَةَ أَبْطُنٍ فَإِذَا كَانَ السَّابِعُ ذَكَرًا ذَبَحُوهُ، فَأَكَلَ مِنْهُ الرِّجَالُ وَالنِّسَاءُ، وَإِنْ كَانَتْ أُنْثَى تَرَكُوهَا فِي الْغَنَمِ وَإِنْ كَانَ ذَكَرًا وَأُنْثَى اسْتَحْيَوُا الذَّكَرَ مِنْ أَجْلِ الْأُنْثَى، وَقَالُوا: وَصَلَتْ أَخَاهَا فَلَمْ يَذْبَحُوهُ، وَكَانَ لَبَنُ الْأُنْثَى حَرَامًا عَلَى النِّسَاءِ، فَإِنْ مَاتَ مِنْهَا شَيْءٌ أَكَلَهُ الرِّجَالُ وَالنِّسَاءُ جَمِيعًا.

Vasîleye gelince: Koyunlardandır; koyun yedi batın doğurduğunda, eğer yedincisi erkek olursa onu boğazlarlardı; erkekler ve kadınlar ondan yerdi. Eğer dişi olursa onu koyunlar arasında bırakırlardı. Eğer bir erkek ve bir dişi olursa, dişiden dolayı erkeği yaşatırlardı ve: 'Kardeşine ulaştı' derler, onu boğazlamazlardı. Dişinin sütü kadınlara haram kılınırdı; şayet ondan bir şey ölecek olursa erkekler ve kadınlar hep birlikte onu yerlerdi.

وَأَمَّا الْحَامُ: فَهُوَ الْفَحْلُ إِذَا رُكِبَ وَلَدُ وَلَدِهِ، وَيُقَالُ: إِذَا نَتَجَ مِنْ صُلْبِهِ عَشْرَةُ أَبْطُنٍ، قَالُوا: حُمِيَ ظَهْرُهُ فَلَا يُرْكَبُ وَلَا يُحْمَلُ عَلَيْهِ وَلَا يُمْنَعُ مِنْ كَلَأٍ وَلَا مَاءٍ، فَإِذَا مَاتَ أَكَلَهُ الرِّجَالُ وَالنِّسَاءُ.

Hâma gelince: O, çocuğunun çocuğuna binilen damızlık hayvandır. Şöyle de denilir: Sulbünden on batın döl alındığında: 'Sırtı korundu' derlerdi; artık binilmez, üzerine yük vurulmaz, ottan ve sudan engellenmezdi. Öldüğünde ise onu erkekler ve kadınlar yerdi.

أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ أَحْمَدَ الْمُلَيْحِيُّ أَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النُّعَيْمِيُّ أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ أَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعْدٍ عَنْ صَالِحِ بْنِ كَيْسَانَ عَنِ ابْنِ شِهَابٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ قَالَ: الْبَحِيرَةُ الَّتِي يُمْنَحُ دَرُّهَا لِلطَّوَاغِيتِ فَلَا يَحْلِبُهَا أَحَدٌ مِنَ النَّاسِ، وَالسَّائِبَةُ كَانُوا يُسَيِّبُونَهَا لِآلِهَتِهِمْ لَا يُحْمَلُ عَلَيْهَا شَيْءٌ.

Bize Abdülvâhid b. Ahmed el-Muleyhî haber verdi, bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî bildirdi, bize Muhammed b. Yûsuf bildirdi, bize Muhammed b. İsmâîl bildirdi, bize İbrâhîm b. Sa'd, Sâlih b. Keysân'dan, o İbn Şihâb'dan, o Saîd b. el-Müseyyeb'den bildirdi; o şöyle demiştir: Bahîre, sütü putlara tahsis edilen ve insanlardan hiçbir kimsenin sağmadığı devedir. Sâibe ise ilahları için salıverdikleri ve üzerine hiçbir şey yüklenmeyen devedir.

قَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ: [قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "رَأَيْتُ عَمْرَو بْنَ عَامِرٍ الْخُزَاعِيَّ يَجُرُّ قُصْبَهُ فِي النَّارِ، وَكَانَ أَوَّلَ مَنْ سَيَّبَ السَّوَائِبَ" (١) .

Ebû Hüreyre şöyle demiştir: [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Amr b. Âmir el-Huzâî'yi bağırsaklarını cehennemde sürüklerken gördüm; o, sâibeleri ilk salıveren kimsedir.”

رَوَى مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ التَّيْمِيِّ عَنْ أَبِي صَالِحٍ السَّمَّانِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ] (٢) قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ لِأَكْثَمَ بْنِ جَوْنٍ الْخُزَاعِيِّ: "يَا أَكْثَمُ رَأَيْتَ عَمْرَو بْنَ لُحَيِّ بْنِ قَمْعَةَ [بْنِ خَنْدَقٍ] (٣) يَجُرُّ قُصْبَهُ فِي النَّارِ فما رأيت رجل أَشْبَهَ بِرَجُلٍ مِنْكَ بِهِ وَلَا بِهِ مِنْكَ" وَذَلِكَ أَنَّهُ أَوَّلُ مَنْ غَيَّرَ دِينَ إِسْمَاعِيلَ وَنَصَبَ الْأَوْثَانَ وَبَحَرَ الْبَحِيرَةَ وَسَيَّبَ السَّائِبَةَ، وَوَصَلَ الْوَصِيلَةَ وَحَمَى الْحَامِ، "فَلَقَدْ رَأَيْتُهُ فِي النَّارِ يُؤْذِي أَهْلَ النَّارِ بِرِيحِ قُصْبِهِ"، فَقَالَ أَكْثَمُ: أَيَضُرُّنِي شَبَهُهُ يَا رَسُولَ اللَّهِ؟ فَقَالَ: "لَا إِنَّكَ مُؤْمِنٌ وَهُوَ كَافِرٌ" (٤) .

Muhammed b. İshâk, Muhammed b. İbrâhîm et-Teymî'den, o Ebû Sâlih es-Semmân'dan, o da Ebû Hüreyre'den rivayet etmiştir:] (٢) Dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Eksem b. Cevn el-Huzâî'ye şöyle buyurdu: “Ey Eksem! Amr b. Luhayy b. Kam'a [b. Handaf'ı] bağırsaklarını ateşte sürüklerken gördüm; bir adama senden daha çok benzeyen birini ve ona da senden daha çok benzeyen birini görmedim.” Bu da onun İsmâil'in dinini ilk değiştiren, putları diken, bahîreyi yaran, sâibeyi salıveren, vasîleyi bağışlayan ve hâmı koruyan kimse olmasındandır. “Onu cehennemde bağırsaklarının kokusuyla cehennem ehline eziyet ederken gördüm.” Bunun üzerine Eksem: “Ona benzemem bana zarar verir mi ey Allah'ın Resûlü?” dedi. “Hayır, sen müminsin, o ise kâfirdir” buyurdu.

قَوْلُهُ ﷿: {وَلَكِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ} فِي قَوْلِهِمُ اللَّهُ أَمَرَنَا بِهَا {وَأَكْثَرُهُمْ لَا يَعْقِلُونَ}

Azîz ve Celîl olan [Allah]'ın: {وَلَكِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ} “Fakat inkâr edenler, Allah'a karşı yalan uyduruyorlar” kavli, onların “Allah bize bunları emretti” demeleri hakkındadır; {وَأَكْثَرُهُمْ لَا يَعْقِلُونَ} “onların çoğunun ise akılları ermez.”

{وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ تَعَالَوْا إِلَى مَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَإِلَى الرَّسُولِ قَالُوا حَسْبُنَا مَا وَجَدْنَا عَلَيْهِ آبَاءَنَا أَوَلَوْ كَانَ آبَاؤُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ شَيْئًا وَلَا يَهْتَدُونَ (١٠٤) }

{وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ تَعَالَوْا إِلَى مَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَإِلَى الرَّسُولِ قَالُوا حَسْبُنَا مَا وَجَدْنَا عَلَيْهِ آبَاءَنَا أَوَلَوْ كَانَ آبَاؤُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ شَيْئًا وَلَا يَهْتَدُونَ (١٠٤)} “Onlara: 'Allah'ın indirdiğine ve Peygambere gelin' denildiği vakit: 'Babalarımızı üzerinde bulduğumuz şey bize yeter' derler. Ya babaları hiçbir şey bilmiyor ve doğru yolda gitmiyor idiyseler de mi? (104)”

{وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ تَعَالَوْا إِلَى مَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَإِلَى الرَّسُولِ} فِي تَحْلِيلِ الْحَرْثِ وَالْأَنْعَامِ وَبَيَانِ الشَّرَائِعِ وَالْأَحْكَامِ، {قَالُوا حَسْبُنَا مَا وَجَدْنَا عَلَيْهِ آبَاءَنَا} مِنَ الدِّينِ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: {أَوَلَوْ كَانَ آبَاؤُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ شَيْئًا وَلَا يَهْتَدُونَ}

{وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ تَعَالَوْا إِلَى مَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَإِلَى الرَّسُولِ} “Onlara: 'Allah'ın indirdiğine ve Peygambere gelin' denildiği vakit” ekini ve en'âmı helal kılma, şeriatları ve hükümleri beyan etme hususunda; {قَالُوا حَسْبُنَا مَا وَجَدْنَا عَلَيْهِ آبَاءَنَا} “derler ki: Babalarımızı üzerinde bulduğumuz şey” dinden [olan şeyler] “bize yeter.” Allah Teâlâ buyurdu ki: {أَوَلَوْ كَانَ آبَاؤُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ شَيْئًا وَلَا يَهْتَدُونَ} “Ya babaları hiçbir şey bilmiyor ve doğru yolda gitmiyor idiyseler de mi?”

قَوْلُهُ ﷿: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ لَا يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ} رُوِّينَا عَنْ أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ ﵁ أَنَّهُ قَالَ: يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّكُمْ تَقْرَءُونَ هَذِهِ الْآيَةَ: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ لَا يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ} وَتَضَعُونَهَا فِي غَيْرِ مَوْضِعِهَا وَلَا تَدْرُونَ مَا هِيَ، وَإِنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: "إِنَّ النَّاسَ إِذَا رَأَوْا مُنْكَرًا فَلَمْ يُغَيِّرُوهُ يُوشِكُ أَنْ يَعُمَّهُمُ اللَّهُ تَعَالَى بِعِقَابِهِ" (١) .

Allah Azze ve Celle'nin şu kavli: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ لَا يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ} “Ey iman edenler! Kendinize bakın. Siz doğru yolda oldukça sapan kimse size zarar veremez.” Ebû Bekir es-Sıddîk radıyallâhu anh'tan bize rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: “Ey insanlar! Muhakkak ki siz şu ayeti okuyorsunuz: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ لَا يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ} 'Ey iman edenler! Kendinize bakın. Siz doğru yolda oldukça sapan kimse size zarar veremez' ve onu yerinin dışına koyuyorsunuz, onun ne olduğunu da bilmiyorsunuz. Şüphesiz ben Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: 'İnsanlar bir münkeri görüp de onu değiştirmezlerse, Allah Teâlâ'nın azabıyla onların hepsini kuşatması yakındır.'”

وَفِي رِوَايَةٍ "لَتَأْمُرُنَّ بِالْمَعْرُوفِ وَلَتَنْهَوُنَّ عَنِ الْمُنْكَرِ أَوْ لَيَسْتَعْمِلَنَّ اللَّهُ ﷾ عليكم شراركم فليسومونكم سُوءَ الْعَذَابِ، ثُمَّ لَيَدْعُوَنَّ اللَّهَ ﷿ خِيَارَكُمْ فَلَا يُسْتَجَابُ [لَكُمْ] (٢) " (٣) .

Bir rivayette de: “Ya iyiliği emreder ve kötülükten nehyedersiniz yahut Allah Azze ve Celle başınıza en kötülerinizi musallat eder de size azabın en kötüsünü tattırırlar; sonra en hayırlılarınız Allah Azze ve Celle'ye dua eder de [duanıza] icabet edilmez.”

قَالَ أَبُو عُبَيْدٍ: خَافَ الصِّدِّيقُ أَنْ يَتَأَوَّلَ النَّاسُ الْآيَةَ عَلَى غَيْرِ مُتَأَوَّلِهَا فَيَدْعُوهُمْ إِلَى تَرْكِ الْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ [وَالنَّهْيِ عَنِ الْمُنْكَرِ] فَأَعْلَمَهُمْ أَنَّهَا لَيْسَتْ كَذَلِكَ وَأَنَّ الَّذِي أُذِنَ فِي الْإِمْسَاكِ عَنْ تَغْيِيرِهِ مِنَ الْمُنْكَرِ، هُوَ الشِّرْكُ الَّذِي يَنْطِقُ بِهِ الْمُعَاهَدُونَ مِنْ أَجْلِ أَنَّهُمْ يَتَدَيَّنُونَ بِهِ، وَقَدْ صُولِحُوا عَلَيْهِ، فَأَمَّا

Ebû Ubeyd şöyle dedi: es-Sıddîk [Ebû Bekir], insanların ayeti gayesi dışında tevil etmelerinden ve [bu tevilin] onları iyiliği emretmeyi [ve kötülükten nehyetmeyi] terk etmeye sevk etmesinden endişe etti. Bunun üzerine onlara ayetin öyle olmadığını; değiştirilmesine müdahale edilmemesine izin verilen münkerin, kendileriyle anlaşma yapılmış olanların (muâhedlerin) din olarak benimsedikleri ve üzerine sulh yapılmış olan şirk olduğunu bildirdi. Ancak...

الْفُسُوقُ وَالْعِصْيَانُ وَالرَّيْبُ مِنْ أَهْلِ الْإِسْلَامِ فَلَا يَدْخُلُ فِيهِ.

İslam ehlinden kaynaklanan fısk, isyan ve şüphe ise buna dahil değildir.

وَقَالَ مُجَاهِدٌ وَسَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: الْآيَةُ فِي الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى، يَعْنِي: عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ لَا يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ فَخُذُوا مِنْهُمُ الْجِزْيَةَ وَاتْرُكُوهُمْ.

Mücâhid ve Saîd b. Cübeyr şöyle dedi: Ayet Yahudiler ve Hristiyanlar hakkındadır; yani: Kendinize bakın, Ehl-i Kitap'tan sapan kimse size zarar vermez; onlardan cizyeyi alın ve onları bırakın.

وَعَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ قَالَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ: مُرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَانْهَوْا عَنِ الْمُنْكَرِ مَا قُبِلَ مِنْكُمْ فَإِنْ رُدَّ عَلَيْكُمْ فَعَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ، ثُمَّ قَالَ: إِنَّ الْقُرْآنَ قَدْ نَزَلَ مِنْهُ آيٌ: قَدْ مَضَى تَأْوِيلُهُنَّ قَبْلَ أَنْ يَنْزِلْنَ، وَمِنْهُ آيٌ: قَدْ وَقَعَ تَأْوِيلُهُنَّ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، وَمِنْهُ آيٌ يَقَعُ تَأْوِيلُهُنَّ بَعْدَ رَسُولِ اللَّهِ بِيَسِيرٍ، وَمِنْهُ آيٌ يَقَعُ تَأْوِيلُهُنَّ فِي آخِرِ الزَّمَانِ، وَمِنْهُ آيٌ: يَقَعُ تَأْوِيلُهُنَّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، مَا ذُكِرَ مِنَ الْحِسَابِ وَالْجَنَّةِ وَالنَّارِ، فَمَا دَامَتْ قُلُوبُكُمْ وَأَهْوَاؤُكُمْ وَاحِدَةً وَلَمْ تَلْبَسُوا شِيَعًا وَلَمْ يَذُقْ بَعْضُكُمْ بَأْسَ بَعْضٍ، فَأْمُرُوا وَانْهَوْا، وَإِذَا اخْتَلَفَتِ الْقُلُوبُ وَالْأَهْوَاءُ وَأُلْبِسْتُمْ شِيَعًا، وَذَاقَ بَعْضُكُمْ بَأْسَ بَعْضٍ، فَامْرُؤٌ وَنَفْسُهُ، فَعِنْدَ ذَلِكَ جَاءَ تَأْوِيلُ هَذِهِ الْآيَةِ

İbn Mes'ûd'dan bu ayet hakkında şöyle dediği rivayet edilmiştir: "Sizden kabul edildiği sürece iyiliği emredin ve kötülükten nehyedin. Şayet [sözünüz] size geri çevrilirse, kendinize bakın." Sonra dedi ki: "Şüphesiz Kur'an'dan öyle ayetler inmiştir ki, onların tevili inmezden önce geçip gitmiştir. Öyle ayetler de vardır ki, onların tevili Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem zamanında vuku bulmuştur. Öyle ayetler de vardır ki, onların tevili Resûlullah'tan az bir süre sonra vuku bulacaktır. Öyle ayetler de vardır ki, onların tevili ahir zamanda vuku bulacaktır. Öyle ayetler de vardır ki, onların tevili kıyamet gününde vuku bulacaktır; bunlar hesap, cennet ve cehenneme dair zikredilenlerdir. Kalpleriniz ve arzularınız bir olduğu, fırkalara ayrılmadığınız ve birbirinizin şiddetini tatmadığınız sürece [iyiliği] emredin ve [kötülükten] nehyedin. Kalpler ve arzular ayrılıp fırkalara bölündüğünüzde ve birbirinizin şiddetini tattığınızda ise herkes kendi başının çaresine baksın. İşte o vakit bu ayetin tevili gelmiş olur."

أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ الْمُلَيْحِيُّ أَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النُّعَيْمِيُّ أَنَا أَبُو جَعْفَرٍ أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْعَنْزِيُّ أَخْبَرَنَا عِيسَى بْنُ نَصْرٍ أَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ أَنَا عُتْبَةُ بْنُ أَبِي حَكِيمٍ حدثني عمرو ١١٣/ب بْنُ جَارِيَةَ اللَّخْمِيُّ أَنَا أَبُو أُمَيَّةَ الشَّعْبَانِيُّ قَالَ: أَتَيْتُ أَبَا ثَعْلَبَةَ الْخُشَنِيَّ فَقُلْتُ: يَا أَبَا ثَعْلَبَةَ كَيْفَ تَصْنَعُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ؟ قَالَ: أَيَّةُ آيَةٍ؟ قُلْتُ: قَوْلُ اللَّهِ ﷿ {عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ لَا يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ} فَقَالَ: أَمَا وَاللَّهِ لَقَدْ سَأَلْتُ عَنْهَا خَبِيرًا، سَأَلْتُ عَنْهَا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فَقَالَ: "بَلِ ائْتَمِرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَتَنَاهَوْا عَنِ الْمُنْكَرِ حَتَّى إِذَا رَأَيْتَ شُحًّا مُطَاعًا وَهَوًى مُتَّبَعًا وَدُنْيَا مُؤْثَرَةً، وَإِعْجَابَ كُلِّ ذِي رَأْيٍ بِرَأْيِهِ، وَرَأَيْتَ أَمْرًا لَا بُدَّ لَكَ مِنْهُ فَعَلَيْكَ نَفْسَكَ وَدَعْ أَمْرَ الْعَوَامِ، فَإِنَّ مِنْ وَرَائِكُمْ أَيَّامَ الصَّبْرِ، فَمَنْ صَبَرَ فِيهِنَّ قَبَضَ عَلَى الْجَمْرِ، لِلْعَامِلِ فِيهِنَّ مِثْلُ أَجْرِ خَمْسِينَ رَجُلًا يَعْمَلُونَ مِثْلَ عَمَلِهِ" قَالَ ابْنُ الْمُبَارَكِ: وَزَادَنِي غَيْرُهُ قَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّهِ أَجْرُ خَمْسِينَ مِنْهُمْ؟ قَالَ: "أَجْرُ خَمْسِينَ مِنْكُمْ" .

Bize Abdülvâhid el-Muleyhî bildirdi, [o dedi ki]: Bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî haber verdi, [o dedi ki]: Bize Ebû Cafer Ahmed b. Muhammed el-Anzî haber verdi, [o dedi ki]: Bize Îsâ b. Nasr bildirdi, [o dedi ki]: Bize Abdullah b. el-Mübârek haber verdi, [o dedi ki]: Bize Utbe b. Ebî Hakîm haber verdi, [o dedi ki]: Bana Amr b. Câriye el-Lahmî anlattı, [o dedi ki]: Bize Ebû Ümeyye eş-Şa'bânî haber verip dedi ki: Ebû Sa'lebe el-Huşenî'ye geldim ve dedim ki: "Ey Ebû Sa'lebe! Şu ayet hakkında ne yapıyorsun?" Dedi ki: "Hangi ayet?" Dedim ki: "Allah Azze ve Celle'nin şu kavli: {عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ لَا يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ} “Kendinize bakın. Siz doğru yolda oldukça sapan kimse size zarar veremez.” Bunun üzerine dedi ki: "Bilin ki, vallahi sen bunu çok iyi bilene sordun. Ben de onu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e sormuştum, şöyle buyurdu: 'Bilakis iyiliği emredin, kötülükten nehyedin. Tâ ki itaat edilen bir cimrilik, peşinden gidilen bir heva, [ahirete] tercih edilen bir dünya ve herkesin kendi görüşünü beğendiğini gördüğün ve kendisinden kaçınamayacağın bir durumla karşılaştığın zaman, kendi nefsine bak ve avamın işini bırak. Zira arkanızda sabır günleri vardır. O günlerde sabreden kişi, kor ateşi tutmuş gibidir. O günlerde amel eden bir kimseye, onun yaptığı amelin benzerini yapan elli adamın ecri kadar ecir vardır.'" İbnü'l-Mübârek dedi ki: Başkası bana şunu ziyade etti: "Dediler ki: 'Ey Allah'ın Resûlü! Onlardan elli kişinin ecri mi?' Buyurdu ki: 'Sizden elli kişinin ecri!'"

وَقِيلَ: نَزَلَتْ فِي أَهْلِ الْأَهْوَاءِ، قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ الرَّازِيُّ: دَخَلَ عَلَى صَفْوَانَ بْنِ مُحْرِزٍ شَابٌّ مِنْ أَهْلِ الْأَهْوَاءِ فَذَكَرَ شَيْئًا مِنْ أَمْرِهِ، فَقَالَ صَفْوَانُ أَلَا أَدُلُّكَ عَلَى خَاصَّةِ اللَّهِ الَّتِي خَصَّ بِهَا أَوْلِيَاءَهُ: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ لَا يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ}

Şöyle de denilmiştir: [Bu ayet] hevâ ehli (bâtıl fırkalar) hakkında inmiştir. Ebû Ca'fer er-Râzî şöyle demiştir: Safvân b. Muhriz'in yanına hevâ ehlinden bir genç girdi ve kendi durumundan bir şeyler anlattı. Bunun üzerine Safvân: "Sana Allah'ın, veli kullarına has kıldığı [özel buyruğunu] göstereyim mi? {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ لَا يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ} “Ey iman edenler! Siz kendinize bakın. Siz doğru yolda oldukça sapan kimse size zarar veremez” [ayetidir]" dedi.

قوله ﷿: {إِلَى اللَّهِ مَرْجِعُكُمْ جَمِيعًا} الضال والمهتدي، {فَيُنَبِّئُكُمْ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ}

Allah Azze ve Celle'nin şu kavli: {إِلَى اللَّهِ مَرْجِعُكُمْ جَمِيعًا} “Hepinizin dönüşü Allah'adır.” Sapmış olan da doğru yolda olan da. {فَيُنَبِّئُكُمْ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ} “O, yapmakta olduklarınızı size haber verecektir.”

{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ لا يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ إِلَى اللَّهِ مَرْجِعُكُمْ جَمِيعًا فَيُنَبِّئُكُمْ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (١٠٥) }

{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ لا يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ إِلَى اللَّهِ مَرْجِعُكُمْ جَمِيعًا فَيُنَبِّئُكُمْ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (١٠٥)} “Ey iman edenler! Kendinize bakın. Siz doğru yolda oldukça sapan kimse size zarar veremez. Hepinizin dönüşü Allah'adır. O, yapmakta olduklarınızı size haber verecektir. (105)”

{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا شَهَادَةُ بَيْنِكُمْ إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ حِينَ الْوَصِيَّةِ اثْنَانِ ذَوَا عَدْلٍ مِنْكُمْ أَوْ آخَرَانِ مِنْ غَيْرِكُمْ إِنْ أَنْتُمْ ضَرَبْتُمْ فِي الأرْضِ فَأَصَابَتْكُمْ مُصِيبَةُ الْمَوْتِ تَحْبِسُونَهُمَا مِنْ بَعْدِ الصَّلاةِ فَيُقْسِمَانِ بِاللَّهِ إِنِ ارْتَبْتُمْ لا نَشْتَرِي بِهِ ثَمَنًا وَلَوْ كَانَ ذَا قُرْبَى وَلا نَكْتُمُ شَهَادَةَ اللَّهِ إِنَّا إِذًا لَمِنَ الآثِمِينَ (١٠٦) فَإِنْ عُثِرَ عَلَى أَنَّهُمَا اسْتَحَقَّا إِثْمًا فَآخَرَانِ يَقُومَانِ مَقَامَهُمَا مِنَ الَّذِينَ اسْتَحَقَّ عَلَيْهِمُ الأوْلَيَانِ فَيُقْسِمَانِ بِاللَّهِ لَشَهَادَتُنَا أَحَقُّ مِنْ شَهَادَتِهِمَا وَمَا اعْتَدَيْنَا إِنَّا إِذًا لَمِنَ الظَّالِمِينَ (١٠٧) }

{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا شَهَادَةُ بَيْنِكُمْ إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ حِينَ الْوَصِيَّةِ اثْنَانِ ذَوَا عَدْلٍ مِنْكُمْ أَوْ آخَرَانِ مِنْ غَيْرِكُمْ إِنْ أَنْتُمْ ضَرَبْتُمْ فِي الأرْضِ فَأَصَابَتْكُمْ مُصِيبَةُ الْمَوْتِ تَحْبِسُونَهُمَا مِنْ بَعْدِ الصَّلاةِ فَيُقْسِمَانِ بِاللَّهِ إِنِ ارْتَبْتُمْ لا نَشْتَرِي بِهِ ثَمَنًا وَلَوْ كَانَ ذَا قُرْبَى وَلا نَكْتُمُ شَهَادَةَ اللَّهِ إِنَّا إِذًا لَمِنَ الآثِمِينَ (١٠٦) فَإِنْ عُثِرَ عَلَى أَنَّهُمَا اسْتَحَقَّا إِثْمًا فَآخَرَانِ يَقُومَانِ مَقَامَهُمَا مِنَ الَّذِينَ اسْتَحَقَّ عَلَيْهِمُ الأوْلَيَانِ فَيُقْسِمَانِ بِاللَّهِ لَشَهَادَتُنَا أَحَقُّ مِنْ شَهَادَتِهِمَا وَمَا اعْتَدَيْنَا إِنَّا إِذًا لَمِنَ الظَّالِمِينَ (١٠٧)} “Ey iman edenler! Birinize ölüm geldiği zaman, vasiyet esnasında aranızdaki şahitlik; sizden adalet sahibi iki kişi yahut yeryüzünde yolculuk ederken başınıza ölüm musibeti gelmişse sizden olmayan başka iki kişi [tarafından yapılmalıdır]. Eğer şüpheye düşerseniz, namazdan sonra onları alıkoyarsınız da Allah'a şöyle yemin ederler: 'Akraba bile olsa onu hiçbir bedele satmayız ve Allah'ın şahitliğini gizlemeyiz. Şüphesiz biz o takdirde günahkârlardan oluruz.' (106) Eğer o ikisinin bir günah işledikleri anlaşılırsa, kendilerine haksızlık edilenlerden [hak sahibi] en yakın iki kişi onların yerine geçer de Allah'a şöyle yemin ederler: 'Elbette bizim şahitliğimiz onların şahitliğinden daha haktır ve biz haddi aşmadık. Şüphesiz biz o takdirde zalimlerden oluruz.' (107)”

قوله ﷿: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا شَهَادَةُ بَيْنِكُمْ} سبب نزول هذه الآية ما روي أن تميم بن أوس الداري وعدي بن [بدّاء] قد خرجا من المدينة للتجارة إلى أرض الشام، وهما نصرانيان، ومعهما بُدَيْل مولى عمرو بن العاص، وكان مسلما فلما اشتد وجعه أوصى إلى تميم وعدي، وأمرهما أن يدفعا متاعه إذا رجعا إلى أهله، ومات بديل ففتشا متاعه وأخذا منه إناء من فضة منقوشا بالذهب فيه ثلاثمائة مثقال فضة فغيباه، ثم قضيا حاجتهما، فانصرفا إلى المدينة، فدفعا المتاع إلى أهل البيت، ففتشوا وأصابوا الصحيفة فيها تسمية ما كان معه فجاءوا تميما وعديا فقالوا: هل باع صاحبنا شيئا من متاعه؛ قالا لا قالوا: فهل اتجر تجارة؟ قالا لا قالوا: هل طال مرضه فأنفق على نفسه قالا لا فقالوا: إنا وجدنا في متاعه صحيفة فيها تسمية ما كان معه وإنا قد فقدنا منها إناء من فضة مموها بالذهب فيه ثلاثمائة مثقال فضة، قالا ما ندري إنما أوصى لنا بشيء فأمرنا أن ندفعه إليكم فدفعناه وما لنا علم بالإناء، فاختصموا إلى النبي ﷺ فأصرا على الإنكار، وحلفا فأنزل الله ﷿ هذه الآية {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا شَهَادَةُ بَيْنِكُمْ إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ حِينَ الْوَصِيَّةِ اثْنَانِ} أي: ليشهد اثنان، لفضه خبر ومعناه أمر.

Allah Azze ve Celle'nin şu kavli: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا شَهَادَةُ بَيْنِكُمْ} “Ey iman edenler! Aranızdaki şahitlik...” Bu ayetin iniş sebebi şöyle rivayet edilmiştir: Temîm b. Evs ed-Dârî ile Adiy b. [Beddâ'], Hristiyan oldukları halde ticaret için Medine'den Şam toprağına çıkmışlardı. Yanlarında Amr b. el-Âs'ın azatlısı Büdeyl de vardı ve o Müslümandı. Rahatsızlığı şiddetlenince Temîm ile Adiy'e vasiyette bulundu ve geri döndüklerinde eşyalarını ailesine teslim etmelerini emretti. Büdeyl vefat edince eşyalarını araştırdılar ve içinden üç yüz miskal gümüş [değerinde] olan, altın işlemeli gümüş bir kap alıp gizlediler. Sonra işlerini bitirip Medine'ye döndüler ve eşyayı ev halkına teslim ettiler. Ev halkı aradı ve yanında ne olduğunu yazan sahifeyi buldu. Temîm ve Adiy'e gelip: "Arkadaşımız eşyasından bir şey sattı mı?" dediler. İkisi: "Hayır" dedi. "Peki bir ticaret yaptı mı?" dediler. "Hayır" dediler. "Hastalığı uzadı da kendine harcadı mı?" dediler. "Hayır" dediler. Dediler ki: "Biz onun eşyasında yanında ne olduğunu yazan bir sahife bulduk ve onda altın kaplama, üç yüz miskal gümüş olan gümüş bir kabı bulamadık." İkisi dediler ki: "Biz bilmiyoruz. Bize bir şey vasiyet etti ve size teslim etmemizi emretti, biz de teslim ettik. Kap hakkında hiçbir bilgimiz yoktur." Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzurunda davalaştılar; o ikisi inkârda ısrar etti ve yemin etti. Bunun üzerine Allah Azze ve Celle bu ayeti indirdi: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا شَهَادَةُ بَيْنِكُمْ إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ حِينَ الْوَصِيَّةِ اثْنَانِ} “Ey iman edenler! Birinize ölüm geldiği zaman, vasiyet esnasında aranızdaki şahitlik, iki kişi [tarafından yapılmalıdır].” Yani: İki kişi şahitlik etsin. Lafzı haber, manası emirdir.

وقيل: معناه: أن الشهادة فيما بينكم على الوصية عند الموت اثنان، واختلفوا في هذين الاثنينُ

Şöyle de denilmiştir: Bunun manası; ölüm anındaki vasiyete aranızdaki şahitlik iki kişidir [şeklindedir]. Bu iki kişi hakkında ise ihtilaf etmişlerdir.

فَقَالَ قَوْمٌ: هُمَا الشَّاهِدَانِ اللَّذَانِ يَشْهَدَانِ عَلَى وَصِيَّةِ الْمُوصِي.

Bir topluluk dedi ki: Onlar vasiyet edenin vasiyetine şahitlik eden iki şahittir.

وَقَالَ آخَرُونَ: هُمَا الْوَصِيَّانِ، لِأَنَّ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِيهِمَا وَلِأَنَّهُ قَالَ: {تَحْبِسُونَهُمَا مِنْ بَعْدِ الصَّلَاةِ فَيُقْسِمَانِ} وَلَا يلزم الشاهد يمين، وَجُعِلَ الْوَصِيُّ اثْنَيْنِ تَأْكِيدًا، فَعَلَى هَذَا تَكُونُ الشَّهَادَةُ بِمَعْنَى الْحُضُورِ، كَقَوْلِكَ: شَهِدْتُ وَصِيَّةَ فُلَانٍ، بِمَعْنَى حَضَرْتُ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: (وَلْيَشْهَدْ عَذَابَهُمَا طَائِفَةٌ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ) (النُّورِ -٢) يُرِيدُ الْحُضُورَ {ذَوَا عَدْلٍ} أَيْ: أَمَانَةٍ وَعَقْلٍ {مِنْكُمْ} أَيْ: مِنْ أَهْلِ دِينِكُمْ يَا مَعْشَرَ الْمُؤْمِنِينَ {أَوْ آخَرَانِ مِنْ غَيْرِكُمْ} أَيْ: مِنْ غَيْرِ دِينِكُمْ وَمِلَّتِكُمْ فِي قَوْلِ أَكْثَرِ الْمُفَسِّرِينَ، قَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ وَأَبُو مُوسَى الْأَشْعَرِيُّ، وَهُوَ قَوْلُ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ وَإِبْرَاهِيمَ النَّخَعِيِّ وَسَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ وَمُجَاهِدٍ وَعُبَيْدَةَ.

Başkaları ise şöyle dedi: Onlar iki vasidir; çünkü ayet onlar hakkında inmiştir ve çünkü [Allah]: {تَحْبِسُونَهُمَا مِنْ بَعْدِ الصَّلَاةِ فَيُقْسِمَانِ} “Namazdan sonra onları alıkoyarsınız da yemin ederler” buyurmuştur. Şahide yemin gerekmez. Vasinin iki kılınması ise tekit içindir. Buna göre şehadet (şahitlik), senin: "Falanın vasiyetine şahit oldum" yani "hazır bulundum" demen gibi hazır bulunmak manasındadır. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: (وَلْيَشْهَدْ عَذَابَهُمَا طَائِفَةٌ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ) “Onların azabına müminlerden bir topluluk şahit olsun (hazır bulunsun).” (Nûr, 2) Hazır bulunmayı murad etmektedir. {ذَوَا عَدْلٍ} yani: emanet ve akıl sahibi, {مِنْكُمْ} yani: ey müminler topluluğu, sizin din ehlinden, {أَوْ آخَرَانِ مِنْ غَيْرِكُمْ} yani: müfessirlerin çoğunun kavline göre sizin dininizden ve milletinizden olmayan başka iki kişi. Bunu İbn Abbâs ve Ebû Mûsâ el-Eş'arî söylemiştir; Saîd b. el-Müseyyeb, İbrâhîm en-Nehaî, Saîd b. Cübeyr, Mücâhid ve Ubeyde'nin kavli de budur.

ثُمَّ اخْتَلَفَ هَؤُلَاءِ فِي حُكْمِ الْآيَةِ (١) فَقَالَ النَّخَعِيُّ وَجَمَاعَةٌ: هِيَ مَنْسُوخَةٌ وَكَانَتْ شَهَادَةُ أَهْلِ الذِّمَّةِ مَقْبُولَةً فِي الِابْتِدَاءِ ثُمَّ نُسِخَتْ.

Sonra bunlar ayetin hükmünde ihtilaf ettiler (١). En-Nehaî ve bir cemaat şöyle dedi: O mensuhtur; ehl-i zimmenin şahitliği başlangıçta makbul idi, sonra neshedildi.

وَذَهَبَ قَوْمٌ إِلَى أَنَّهَا ثَابِتَةٌ، وَقَالُوا: إِذَا لَمْ نَجِدْ مُسْلِمَيْنِ فَنُشْهِدُ كَافِرَيْنِ.

Bir topluluk ise bunun sabit (hükmü devam eden) olduğuna gitti ve dediler ki: İki Müslüman bulamadığımız takdirde iki kâfiri şahit tutarız.

وَقَالَ شُرَيْحٌ: مَنْ كَانَ بِأَرْضِ غُرْبَةٍ وَلَمْ يَجِدْ مُسْلِمًا يُشْهِدُهُ عَلَى وَصِيَّتِهِ فَأَشْهَدَ كَافِرَيْنِ عَلَى أَيِّ دِينٍ كَانَا مِنْ دِينِ أَهْلِ الْكِتَابِ أَوْ عَبَدَةَ الْأَوْثَانِ، فَشَهَادَتُهُمْ جَائِزَةٌ، وَلَا تَجُوزُ شَهَادَةُ كَافِرٍ عَلَى مُسْلِمٍ إِلَّا عَلَى وَصِيَّةٍ فِي سَفَرٍ.

Şurayh şöyle dedi: Gurbet diyarında olup da vasiyetine şahit tutacak bir Müslüman bulamayan ve Ehl-i Kitap'tan veya putperestlerden hangi dinden olursa olsun iki kâfiri şahit tutan kimsenin şahitliği caizdir. Yolculuktaki vasiyet müstesna, bir Müslüman aleyhine kâfirin şahitliği caiz değildir.

وَعَنِ الشَّعْبِيِّ أَنَّ رَجُلًا مِنَ الْمُسْلِمِينَ حَضَرَتْهُ الْوَفَاةُ بِدَقُوقَا وَلَمْ يَجِدْ مُسْلِمًا يُشْهِدُهُ عَلَى وَصِيَّتِهِ فَأَشْهَدَ رَجُلَيْنِ مَنْ أَهْلِ الْكِتَابِ، فَقَدِمَا الْكُوفَةَ بِتَرِكَتِهِ وَأَتَيَا الْأَشْعَرِيَّ، فَقَالَ الْأَشْعَرِيُّ: هَذَا أَمْرٌ لَمْ يَكُنْ بَعْدَ الَّذِي كَانَ عَلَى عَهْدِ النَّبِيِّ ﷺ فَأَحْلَفَهُمَا، وَأَمْضَى شَهَادَتَهُمَا.

Şa'bî'den [rivayet edildiğine göre]: Müslümanlardan bir adama Dekûkā'da vefat [anında ölüm] geldi ve vasiyetine şahit tutacak bir Müslüman bulamadı; bunun üzerine Ehl-i Kitap'tan iki adamı şahit tuttu. İkisi onun terekesiyle Kûfe'ye gelip el-Eş'arî'ye vardılar. el-Eş'arî şöyle dedi: "Bu, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem döneminde olandan sonra [hiç] vuku bulmamış bir durumdur." Bunun üzerine onlara yemin ettirdi ve şahitliklerini geçerli kıldı.

وَقَالَ آخَرُونَ: قَوْلُهُ {ذَوَا عَدْلٍ مِنْكُمْ} أَيْ: مِنْ حَيِّ الْمُوصِي أَوْ آخَرَانِ مِنْ غَيْرِ حَيِّكُمْ وَعَشِيرَتِكُمْ، وَهُوَ قَوْلُ الْحَسَنِ وَالزُّهْرِيِّ وَعِكْرِمَةَ، وَقَالُوا: لَا تَجُوزُ شَهَادَةُ كَافِرٍ فِي شَيْءٍ مِنَ الْأَحْكَامِ، {إِنْ أَنْتُمْ ضَرَبْتُمْ} أَيْ سِرْتُمْ وَسَافَرْتُمْ، {فِي الْأَرْضِ فَأَصَابَتْكُمْ مُصِيبَةُ الْمَوْتِ} فَأَوْصَيْتُمْ إِلَيْهِمَا وَدَفَعْتُمْ إِلَيْهِمَا مَالَكُمْ فَاتَّهَمَهُمَا بَعْضُ الْوَرَثَةِ وَادَّعَوْا عَلَيْهِمَا خِيَانَةً فَالْحُكْمُ فِيهِ أَنْ {تَحْبِسُونَهُمَا} أَيْ: تَسْتَوْقِفُونَهُمَا، {مِنْ بَعْدِ الصَّلَاةِ} أَيْ: بَعْدَ الصَّلَاةِ، وَ {مِنْ} صِلَةٌ يُرِيدُ بَعْدَ صَلَاةِ الْعَصْرِ، هَذَا

Başkaları ise şöyle demiştir: O'nun {ذَوَا عَدْلٍ مِنْكُمْ} “içinizden adalet sahibi iki kişi” sözü, yani vasiyet edenin kabilesinden [iki kişi]; [yahut sizden olmayan iki kişi ise] kabilenizden ve aşiretinizden başkası demektir. Bu, Hasan, Zührî ve İkrime'nin kavlidir. Onlar şöyle demişlerdir: Hükümlerden hiçbirinde kâfirin şahitliği caiz değildir. {إِنْ أَنْتُمْ ضَرَبْتُمْ} “Eğer siz sefer etmişseniz” yani yol alıp seyahate çıkmışsanız, {فِي الْأَرْضِ فَأَصَابَتْكُمْ مُصِيبَةُ الْمَوْتِ} “yeryüzünde ve başınıza ölüm musibeti gelmişse” [bunun üzerine] o ikisine vasiyette bulunup malınızı o ikisine teslim etmişseniz; ardından mirasçılardan bazıları o ikisini itham edip kendilerine hıyanet davası açarsa, bu husustaki hüküm şudur: {تَحْبِسُونَهُمَا} “onları alıkoyarsınız” yani onları durdurursunuz, {مِنْ بَعْدِ الصَّلَاةِ} “namazdan sonra” yani namazın ardından -buradaki {مِنْ} sıladır (zâiddir)-, ikindi namazından sonrasını kastetmektedir. Bu,

قَوْلُ الشَّعْبِيِّ وَالنَّخَعِيِّ وَسَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ وَقَتَادَةَ وَعَامَّةِ الْمُفَسِّرِينَ، لِأَنَّ جَمِيعَ أَهْلِ الْأَدْيَانِ يُعَظِّمُونَ ذَلِكَ الْوَقْتَ، وَيَجْتَنِبُونَ فِيهِ الْحَلِفَ الْكَاذِبَ، وَقَالَ الْحَسَنُ: أَرَادَ مِنْ بَعْدِ صَلَاةِ الْعَصْرِ، وَقَالَ السُّدِّيُّ: مِنْ بَعْدِ صَلَاةِ أَهْلِ دِينِهِمَا وَمِلَّتِهِمَا لِأَنَّهُمَا لَا يُبَالِيَانِ بِصَلَاةِ الْعَصْرِ، {فَيُقْسِمَانِ} يَحْلِفَانِ، {بِاللَّهِ إِنِ ارْتَبْتُمْ} أَيْ: شَكَكْتُمْ وَوَقَعَتْ لَكُمُ الرِّيبَةُ فِي قَوْلِ الشَّاهِدَيْنِ وَصِدْقِهِمَا، أَيْ: فِي قَوْلِ اللَّذَيْنِ لَيْسَا مِنْ أَهْلِ مِلَّتِكُمْ، فَإِنْ كَانَا مُسْلِمَيْنِ فَلَا يَمِينَ عَلَيْهِمَا، {لَا نَشْتَرِي بِهِ ثَمَنًا} أَيْ: لَا نَحْلِفُ بِاللَّهِ كَاذِبِينَ عَلَى عِوَضٍ نَأْخُذُهُ أَوْ مَالٍ نَذْهَبُ بِهِ أَوْ حَقٍّ نَجْحَدُهُ، {وَلَوْ كَانَ ذَا قُرْبَى} وَلَوْ كَانَ الْمَشْهُودُ لَهُ ذَا قَرَابَةٍ مِنَّا، {وَلَا نَكْتُمُ شَهَادَةَ اللَّهِ} أَضَافَ الشَّهَادَةَ إِلَى اللَّهِ لِأَنَّهُ أَمَرَ بِإِقَامَتِهَا وَنَهَى عَنْ كِتْمَانِهَا، وَقَرَأَ يَعْقُوبُ " شَهَادَةً " بِتَنْوِينٍ، " اللَّهِ " مَمْدُودٍ، وَجَعَلَ الِاسْتِفْهَامَ عِوَضًا عَنْ حَرْفِ الْقَسَمِ، وَيُرْوَى عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ " شَهَادَةً " بِتَنْوِينٍ، " اللَّهِ " بِقَطْعِ الْأَلْفِ وَكَسْرِ الْهَاءِ مِنْ غَيْرِ اسْتِفْهَامٍ عَلَى ابْتِدَاءِ الْيَمِينِ، أَيْ: وَاللَّهِ: {إِنَّا إِذًا لَمِنَ الْآثِمِينَ} أَيْ إِنْ كَتَمْنَاهَا كُنَّا مِنَ الْآثِمِينَ.

Şa'bî, Nehaî, Saîd b. Cübeyr, Katâde ve müfessirlerin çoğunluğunun kavlidir; çünkü bütün din mensupları o vakti yüceltir ve onda yalan yere yemin etmekten kaçınırlar. Hasan dedi ki: İkindi namazından sonrasını kastetti. Süddî ise şöyle dedi: Kendi din ve milletlerinin namazından sonra; çünkü onlar ikindi namazına aldırış etmezler. {فَيُقْسِمَانِ} yemin ederler, {بِاللَّهِ إِنِ ارْتَبْتُمْ} yani şüphe ettiyseniz ve iki şahidin sözü ve doğruluğu hakkında içinize şüphe düştüyse; yani milletinizden olmayan o iki kişinin sözü hakkında. Şayet Müslüman iseler onlara yemin yoktur. {لَا نَشْتَرِي بِهِ ثَمَنًا} yani: alacağımız bir bedel, götüreceğimiz bir mal veya inkâr edeceğimiz bir hak karşılığında Allah adına yalan yere yemin etmeyiz, {وَلَوْ كَانَ ذَا قُرْبَى} “akraba bile olsa” lehine şahitlik edilen kimse yakınımız dahi olsa [bunu yapmayız], {وَلَا نَكْتُمُ شَهَادَةَ اللَّهِ} “ve Allah'ın şahitliğini gizlemeyiz.” Şahitliği Allah'a izafe etti; çünkü onu ikame etmeyi emretmiş ve gizlenmesini nehyetmiştir. Ya'kûb "şehâdeten" kelimesini tenvinle, "Âllâhi" şeklinde med ile okumuş ve istifhamı yemin harfinin yerine koymuştur. Ebû Cafer'den ise "şehâdeten" tenvinle, "İllâhi" şeklinde hemzenin kat'ı ve he harfinin kesresiyle, istifhamsız olarak yeminin başlangıcı üzerine rivayet edilmiştir; yani: Vallahi! {إِنَّا إِذًا لَمِنَ الْآثِمِينَ} yani: şayet onu gizlersek günahkârlardan oluruz.

فَلَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ صَلَّى رَسُولُ اللَّهِ ﷺ صَلَاةَ الْعَصْرِ وَدَعَا تَمِيمًا وَعَدِيًّا فَاسْتَحْلَفَهُمَا عِنْدَ الْمِنْبَرِ بِاللَّهِ الَّذِي لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ أَنَّهُمَا لَمْ يَخْتَانَا شَيْئًا مِمَّا دُفِعَ إِلَيْهِمَا فَحَلَفَا عَلَى ذَلِكَ، وَخَلَّى رَسُولُ اللَّهِ ﷺ سَبِيلَهُمَا.

Bu ayet inince Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ikindi namazını kıldırdı; Temîm ile Adiy'i çağırdı ve minberin yanında, kendisinden başka ilah olmayan Allah'a, kendilerine teslim edilen şeyden hiçbir şeye hıyanet etmediklerine dair yemin ettirdi. Onlar da buna dair yemin ettiler; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de onları serbest bıraktı.

ثُمَّ ظَهَرَ الْإِنَاءُ وَاخْتَلَفُوا فِي كَيْفِيَّةِ ظُهُورِهِ فَرَوَى سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵃ أَنَّهُ وُجِدَ بِمَكَّةَ، فَقَالُوا: إِنَّا اشْتَرَيْنَاهُ مِنْ تَمِيمٍ وَعَدِيٍّ، وَقَالَ آخَرُونَ: لَمَّا طَالَتِ الْمُدَّةُ أَظْهَرُوهُ فَبَلَغَ ذَلِكَ بَنِي سَهْمٍ فَأَتَوْهُمَا فِي ذَلِكَ، فَقَالَا إِنَّا كُنَّا قَدِ اشْتَرَيْنَاهُ مِنْهُ فَقَالُوا لَهُمَا: أَلَمْ تَزْعُمَا أَنَّ صَاحِبَنَا لَمْ يَبِعْ شَيْئًا مِنْ مَتَاعِهِ؟ قَالَا لَمْ يَكُنْ عِنْدَنَا بينة وكرهنأ ١١٤\أأَنَّ نُقِرَّ لَكُمْ بِهِ فَكَتَمْنَاهُ لِذَلِكَ، فَرَفَعَهُمَا إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَأَنْزَلَ اللَّهُ ﷿: {فَإِنْ عُثِرَ}

Sonra kap ortaya çıktı; ortaya çıkış şekli hakkında ihtilaf ettiler. Saîd b. Cübeyr'in İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiğine göre o [kap] Mekke'de bulundu; dediler ki: "Biz onu Temîm ve Adiy'den satın aldık." Başkaları ise şöyle dedi: Süre uzayınca onu ortaya çıkardılar; bu durum Benî Sehm'e ulaştı ve bunun üzerine o ikisine geldiler. O ikisi: "Biz onu ondan satın almıştık" dediler. Onlara dediler ki: "Arkadaşımızın eşyasından hiçbir şey satmadığını iddia etmemiş miydiniz?" O ikisi: "Yanımızda delil yoktu ve bunu size ikrar etmeyi hoş görmedik; bu sebeple gizledik" dediler. Onları Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e götürdüler; bunun üzerine Allah Azze ve Celle şu ayeti indirdi: {فَإِنْ عُثِرَ}

{فَإِنْ عُثِرَ} أَيِ: اطُّلِعَ عَلَى خِيَانَتِهِمَا، وَأَصْلُ الْعُثُورِ: الْوُقُوعُ عَلَى الشَّيْءِ، {عَلَى أَنَّهُمَا} يَعْنِي: الْوَصِيَّيْنِ {اسْتَحَقَّا} اسْتَوْجَبَا، {إِثْمًا} بِخِيَانَتِهِمَا وَبِأَيْمَانِهِمَا

{فَإِنْ عُثِرَ} “Eğer farkına varılırsa” yani o ikisinin hıyanetine vâkıf olunursa; usûr (عُثُور) kelimesinin aslı, bir şeye rast gelmek/vakıf olmaktır; {عَلَى أَنَّهُمَا} yani o iki vasinin {اسْتَحَقَّا} müstahak oldukları, {إِثْمًا} hıyanetleri ve [yalan] yeminleri sebebiyle günahı...

الْكَاذِبَةِ، {فَآخَرَانِ} مِنْ أَوْلِيَاءِ الْمَيِّتِ، {يَقُومَانِ مَقَامَهُمَا} يَعْنِي: مَقَامَ الْوَصِيَّيْنِ، {مِنَ الَّذِينَ اسْتَحَقَّ} بِضَمِّ التَّاءِ على المجهول، هذا قِرَاءَةُ الْعَامَّةِ، يَعْنِي: الَّذِينَ اسْتَحَقَّ، {عَلَيْهِمُ} أَيْ فِيهِمْ وَلِأَجْلِهِمُ الْإِثْمَ وَهُمْ وَرَثَةُ الْمَيِّتِ اسْتَحَقَّ الْحَالِفَانِ بِسَبَبِهِمُ الْإِثْمَ وَ (عَلَى) بِمَعْنَى فِي، كَمَا قَالَ اللَّهُ (عَلَى مُلْكِ سُلَيْمَانَ) (الْبَقَرَةِ، ١٠٢) أَيْ: فِي مُلْكِ سُلَيْمَانَ، وَقَرَأَ حَفْصٌ (اسْتَحَقَّ) بِفَتْحِ التَّاءِ وَالْحَاءِ، وَهِيَ قِرَاءَةُ عَلِيٍّ وَالْحَسَنِ، أَيْ: حَقٌّ وَوَجَبَ عَلَيْهِمُ الْإِثْمُ، يُقَالُ: حَقَّ وَاسْتَحَقَّ بِمَعْنًى وَاحِدٍ، {الْأَوْلَيَانِ} نَعْتٌ لَلْآخَرَانِ، أَيْ: فَآخَرَانِ الْأَوْلَيَانِ، وَإِنَّمَا جَازَ ذَلِكَ وَ {الْأَوْلَيَانِ} مَعْرِفَةٌ وَالْآخَرَانِ نَكِرَةٌ لِأَنَّهُ لَمَّا وَصَفَ الْـ"آخَرَانِ"، فَقَالَ {مِنَ الَّذِينَ} صَارَ كَالْمَعْرِفَةِ وَ {الْأَوْلَيَانِ} تَثْنِيَةُ الْأَوْلَى، وَالْأَوْلَى هُوَ الْأَقْرَبُ، وَقَرَأَ حَمْزَةُ وَأَبُو بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ وَيَعْقُوبَ " الْأَوْلَيِنَ " بِالْجَمْعِ فَيَكُونُ بَدَلًا مِنَ الَّذِينَ، وَالْمُرَادُ مِنْهُمْ أَيْضًا أَوْلِيَاءُ الْمَيِّتِ.

[hak ettiklerine]. {فَآخَرَانِ} ölünün velilerinden başka iki kişi, {يَقُومَانِ مَقَامَهُمَا} yani iki vasinin yerine geçerler, {مِنَ الَّذِينَ اسْتَحَقَّ} te harfinin zammesiyle meçhul olarak; cumhurun kıraati böyledir. Yani: hak olunan kimselerden, {عَلَيْهِمُ} yani kendileri hakkında ve kendileri sebebiyle günah hak olan kimselerden; onlar ölünün varisleridir. Yemin eden iki kişi onlar sebebiyle günaha müstahak olmuştur. Buradaki (عَلَى) edatı (فِي) manasındadır; nitekim Allah Teâlâ: (عَلَى مُلْكِ سُلَيْمَانَ) “Süleyman'ın mülkünde (zamanında)” (Bakara, 102) yani Süleyman'ın mülkünde buyurmuştur. Hafs ise te ve ha harflerinin fethasıyla (اسْتَحَقَّ) şeklinde okumuştur; bu Alî ve Hasan'ın kıraatidir; yani hak oldu ve aleyhlerine günah vacip oldu. Hakka (حَقَّ) ve İstehakka (اسْتَحَقَّ) aynı manada kullanılır. {الْأَوْلَيَانِ} kelimesi "el-âharâni"nin sıfatıdır; yani hak sahibi en yakın olan başka iki kişi. {الْأَوْلَيَانِ} marife ve "el-âharâni" nekire olduğu halde bunun caiz olmasının sebebi; "el-âharân" kelimesini vasfedip {مِنَ الَّذِينَ} deyince marife gibi olmasıdır. {الْأَوْلَيَانِ} kelimesi el-evlânın tesniyesidir; el-evlâ ise en yakın olandır. Hamza, Âsım'dan Ebû Bekir ve Ya'kûb cem' olarak "el-evleyîne" şeklinde okumuşlardır; bu durumda "ellezîne" kelimesinden bedel olur; onlardan murad da yine ölünün velileridir.

وَمَعْنَى الْآيَةِ: إِذَا ظَهَرَتْ خِيَانَةُ الْحَالِفِينَ يَقُومُ اثْنَانِ آخَرَانِ مِنْ أَقَارِبِ الْمَيِّتِ، {فَيُقْسِمَانِ بِاللَّهِ لَشَهَادَتُنَا أَحَقُّ مِنْ شَهَادَتِهِمَا} يَعْنِي: يَمِينَنَا أَحَقُّ مِنْ يَمِينِهِمَا، نَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى فِي اللِّعَانِ: (فَشَهَادَةُ أَحَدِهِمْ أَرْبَعُ شَهَادَاتٍ بِاللَّهِ) (النُّورِ -٦) . وَالْمُرَادُ بِهَا الْأَيْمَانُ، فَهُوَ كَقَوْلِ الْقَائِلِ: أَشْهَدُ بِاللَّهِ، أَيْ: أُقْسِمُ بِاللَّهِ، {وَمَا اعْتَدَيْنَا} فِي أَيْمَانِنَا، وَقَوْلِنَا أَنَّ شَهَادَتَنَا أَحَقُّ مِنْ شَهَادَتِهِمَا، {إِنَّا إِذًا لَمِنَ الظَّالِمِينَ}

Ayetin manası şudur: Yemin edenlerin hıyaneti ortaya çıktığında, ölünün akrabalarından başka iki kişi kalkar; {فَيُقْسِمَانِ بِاللَّهِ لَشَهَادَتُنَا أَحَقُّ مِنْ شَهَادَتِهِمَا} “ve Allah'a şöyle yemin ederler: 'Elbette bizim şahitliğimiz (yeminimiz) onların şahitliğinden daha haktır'” yani bizim yeminimiz onların yemininden daha haktır. Bunun benzeri, Allah Teâlâ'nın lian hakkındaki şu kavlidir: (فَشَهَادَةُ أَحَدِهِمْ أَرْبَعُ شَهَادَاتٍ بِاللَّهِ) “Onlardan birinin şahitliği, dört defa Allah adına şahitlik etmektir (yemin etmektir).” (Nûr, 6) Buradaki şahitliklerden murad yeminlerdir. Bu, söyleyenin: "Allah'a şahitlik ederim" yani "Allah'a yemin ederim" demesi gibidir. {وَمَا اعْتَدَيْنَا} “ve biz haddi aşmadık” yeminlerimizde ve şahitliğimizin onların şahitliğinden daha hak olduğuna dair sözümüzde [haddi aşmadık]. {إِنَّا إِذًا لَمِنَ الظَّالِمِينَ} “Şüphesiz biz o takdirde zalimlerden oluruz.”

فَلَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ قَامَ عَمْرُو بْنُ الْعَاصِ وَالْمَطَّلِبُ بْنُ أَبِي وَدَاعَةَ السَّهْمِيَّانِ، فَحَلَفَا بِاللَّهِ بَعْدَ الْعَصْرِ فَدَفَعَا الْإِنَاءَ إِلَيْهِمَا وَإِلَى أَوْلِيَاءِ الْمَيِّتِ، وَكَانَ تَمِيمٌ الدَّارِيُّ بَعْدَمَا أَسْلَمَ يَقُولُ صَدَقَ اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَنَا أَخَذْتُ الْإِنَاءَ، فَأَتُوبُ إِلَى اللَّهِ وَأَسْتَغْفِرُهُ، وَإِنَّمَا انْتَقَلَ الْيَمِينُ إِلَى الْأَوْلِيَاءِ لِأَنَّ الْوَصِيَّيْنِ ادَّعَيَا أَنَّهُمَا ابْتَاعَاهُ.

Bu ayet inince Sehmîlerden olan Amr b. el-Âs ile el-Muttalib b. Ebî Vedâa kalktılar ve ikindiden sonra Allah'a yemin ettiler; bunun üzerine kap o ikisine ve ölünün velilerine teslim edildi. Temîm ed-Dârî Müslüman olduktan sonra şöyle derdi: "Allah ve Resûlü doğru söyledi; kabı ben almıştım. Allah'a tövbe eder ve O'ndan bağışlanma dilerim." Yeminin velilere geçmesinin sebebi ise iki vasinin onu satın aldıklarını iddia etmeleridir.

وَالْوَصِيُّ إِذَا أَخَذَ شَيْئًا مِنْ مَالِ الْمَيِّتِ وَقَالَ: إِنَّهُ أَوْصَى لِي بِهِ حَلَفَ الْوَارِثُ، إِذَا أَنْكَرَ ذَلِكَ، وَكَذَلِكَ لَوِ ادَّعَى رَجُلٌ سِلْعَةً فِي يَدِ رَجُلٍ فَاعْتَرَفَ ثُمَّ ادَّعَى أَنَّهُ اشْتَرَاهَا مِنَ الْمُدَّعِي، حَلَفَ الْمُدَّعِي أَنَّهُ لَمْ يَبِعْهَا مِنْهُ.

Vasi, ölünün malından bir şey alıp da: "Bunu bana vasiyet etti" derse, varis bunu inkâr ettiği takdirde yemin eder. Aynı şekilde bir adam başkasının elindeki bir malı iddia eder, o da [önce malın ona ait olduğunu] ikrar edip sonra onu iddia sahibinden satın aldığını öne sürerse, iddia sahibi onu kendisine satmadığına dair yemin eder.

وَيُرْوَى عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ عَنْ تَمِيمٍ الدَّارِيِّ قَالَ: كُنَّا بِعْنَا الْإِنَاءَ بِأَلْفِ دِرْهَمٍ فَقَسَّمْتُهَا أَنَا وَعَدِيٌّ، فَلَمَّا أَسْلَمْتُ تَأَثَّمْتُ فَأَتَيْتُ مَوَالِيَ الْمَيِّتِ فَأَخْبَرْتُهُمْ أَنَّ عِنْدَ صَاحِبِي مَثَلَهَا فَأَتَوْا بِهِ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، وَحَلَفَ عَمْرٌو وَالْمُطَّلِبُ فَنَزَعْتُ الْخَمْسَمِائَةٍ مِنْ عَدِيٍّ، وَرَدَدْتُ أَنَا الْخَمْسَمِائَةَ.

İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ rivayet edildiğine göre Temîm ed-Dârî şöyle demiştir: «Biz kabı bin dirheme satmıştık; ben ve Adiy onu [aramızda] paylaştık. Müslüman olduğumda günaha girdiğimi anladım (pişmanlık duydum) ve ölünün mevlâlarına (yakınlarına) giderek arkadaşımın yanında da bunun bir misli [para] olduğunu onlara haber verdim. Onu Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem getirdiler; Amr ile el-Muttalib de yemin ettiler. Bunun üzerine ben beş yüz [dirhemi] Adiy'den çekip aldım, [kendi payıma düşen] beş yüzü de geri verdim.»

فَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: {ذَلِكَ أَدْنَى أَنْ يَأْتُوا بِالشَّهَادَةِ عَلَى وَجْهِهَا}

İşte bu, Allah Teâlâ'nın şu kavlidir: {ذَلِكَ أَدْنَى أَنْ يَأْتُوا بِالشَّهَادَةِ عَلَى وَجْهِهَا}

{ذَلِكَ أَدْنَى أَنْ يَأْتُوا بِالشَّهَادَةِ عَلَى وَجْهِهَا} أَيْ: ذَلِكَ الَّذِي حَكَمْنَا بِهِ مِنْ رَدِّ الْيَمِينِ أَجْدَرُ وَأَحْرَى أَنْ يَأْتِيَ الْوَصِيَّانِ بِالشَّهَادَةِ عَلَى وَجْهِهَا وَسَائِرُ النَّاسِ أَمْثَالُهُمْ، أَيْ أَقْرَبُ إِلَى الْإِتْيَانِ بِالشَّهَادَةِ عَلَى مَا كَانَتْ، {أَوْ يَخَافُوا أَنْ تُرَدَّ أَيْمَانٌ بَعْدَ أَيْمَانِهِمْ} أَيْ: أَقْرَبُ إِلَى أَنْ يخافوا رد اليمن بَعْدَ يَمِينِهِمْ عَلَى [الْمُدَّعِي] فَيَحْلِفُوا عَلَى خِيَانَتِهِمْ وَكَذِبِهِمْ فَيُفْتَضَحُوا وَيَغْرَمُوا فَلَا يَحْلِفُونَ كَاذِبِينَ إِذَا خَافُوا هَذَا الْحُكْمَ، {وَاتَّقُوا اللَّهَ} أَنْ تَحْلِفُوا أَيْمَانًا كَاذِبَةً أَوْ تَخُونُوا أَمَانَةً، {وَاسْمَعُوا} الْمَوْعِظَةَ، {وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفَاسِقِينَ}

{ذَلِكَ أَدْنَى أَنْ يَأْتُوا بِالشَّهَادَةِ عَلَى وَجْهِهَا} “Bu, şahitliği gereğince yapmalarına daha yakındır” Yani: Yeminin [davacıya] çevrilmesi hususunda verdiğimiz bu hüküm, iki vasînin ve onlar gibi diğer insanların şahitliği gereğince yerine getirmelerine en layık ve en uygun olanıdır; yani şahitliği olduğu gibi yerine getirmelerine daha yakındır. {أَوْ يَخَافُوا أَنْ تُرَدَّ أَيْمَانٌ بَعْدَ أَيْمَانِهِمْ} “Yahut yeminlerinden sonra [karşı tarafa] yeminlerin döndürülmesinden korkmalarına [daha yakındır].” Yani: Kendi yeminlerinden sonra yeminin [davacıya] döndürülmesinden, onların da bunların hıyanet ve yalanları üzerine yemin ederek rezil olmalarından ve tazminat ödemelerinden korkmalarına daha yakındır; zira bu hükümden korktuklarında yalan yere yemin etmezler. {وَاتَّقُوا اللَّهَ} “Allah'tan sakının” yalan yere yemin etmekten veya bir emanete hıyanet etmekten [sakının], {وَاسْمَعُوا} “ve dinleyin” vaazı [öğüdü], {وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفَاسِقِينَ} “Allah, yoldan çıkmışlar (fâsıklar) topluluğunu hidayete erdirmez.”

{يَوْمَ يَجْمَعُ اللَّهُ الرُّسُلَ فَيَقُولُ مَاذَا أُجِبْتُمْ قَالُوا لَا عِلْمَ لَنَا إِنَّكَ أَنْتَ عَلَّامُ الْغُيُوبِ (١٠٩) إِذْ قَالَ اللَّهُ يَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ اذْكُرْ نِعْمَتِي عَلَيْكَ وَعَلَى وَالِدَتِكَ إِذْ أَيَّدْتُكَ بِرُوحِ الْقُدُسِ تُكَلِّمُ النَّاسَ فِي الْمَهْدِ وَكَهْلًا وَإِذْ عَلَّمْتُكَ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَالتَّوْرَاةَ وَالْإِنْجِيلَ وَإِذْ تَخْلُقُ مِنَ الطِّينِ كَهَيْئَةِ الطَّيْرِ بِإِذْنِي فَتَنْفُخُ فِيهَا فَتَكُونُ طَيْرًا بِإِذْنِي وَتُبْرِئُ الْأَكْمَهَ وَالْأَبْرَصَ بِإِذْنِي وَإِذْ تُخْرِجُ الْمَوْتَى بِإِذْنِي وَإِذْ كَفَفْتُ بَنِي إِسْرَائِيلَ عَنْكَ إِذْ جِئْتَهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ فَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ إِنْ هَذَا إِلَّا سِحْرٌ مُبِينٌ (١١٠) وَإِذْ أَوْحَيْتُ إِلَى الْحَوَارِيِّينَ أَنْ آمِنُوا بِي وَبِرَسُولِي قَالُوا آمَنَّا وَاشْهَدْ بِأَنَّنَا مُسْلِمُونَ (١١١) }

{يَوْمَ يَجْمَعُ اللَّهُ الرُّسُلَ فَيَقُولُ مَاذَا أُجِبْتُمْ قَالُوا لَا عِلْمَ لَنَا إِنَّكَ أَنْتَ عَلَّامُ الْغُيُوبِ (١٠٩) إِذْ قَالَ اللَّهُ يَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ اذْكُرْ نِعْمَتِي عَلَيْكَ وَعَلَى وَالِدَتِكَ إِذْ أَيَّدْتُكَ بِرُوحِ الْقُدُسِ تُكَلِّمُ النَّاسَ فِي الْمَهْدِ وَكَهْلًا وَإِذْ عَلَّمْتُكَ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَالتَّوْرَاةَ وَالْإِنْجِيلَ وَإِذْ تَخْلُقُ مِنَ الطِّينِ كَهَيْئَةِ الطَّيْرِ بِإِذْنِي فَتَنْفُخُ فِيهَا فَتَكُونُ طَيْرًا بِإِذْنِي وَتُبْرِئُ الْأَكْمَهَ وَالْأَبْرَصَ بِإِذْنِي وَإِذْ تُخْرِجُ الْمَوْتَى بِإِذْنِي وَإِذْ كَفَفْتُ بَنِي إِسْرَائِيلَ عَنْكَ إِذْ جِئْتَهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ فَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ إِنْ هَذَا إِلَّا سِحْرٌ مُبِينٌ (١١٠) وَإِذْ أَوْحَيْتُ إِلَى الْحَوَارِيِّينَ أَنْ آمِنُوا بِي وَبِرَسُولِي قَالُوا آمَنَّا وَاشْهَدْ بِأَنَّنَا مُسْلِمُونَ (١١١)} “Allah elçileri toplayacağı gün: 'Size ne cevap verildi?' der. Onlar: 'Bizim hiçbir bilgimiz yoktur; şüphesiz gaybları hakkıyla bilen ancak Sensin' derler. (109) Hani Allah şöyle buyurmuştu: 'Ey Meryem oğlu Îsâ! Senin üzerindeki ve annen üzerindeki nimetimi hatırla! Hani seni Rûhu'l-Kudüs ile desteklemiştim; beşikteyken de yetişkinken de insanlarla konuşuyordun. Hani sana Kitab'ı, hikmeti, Tevrat'ı ve İncil'i öğretmiştim. Hani Benim iznimle çamurdan kuş biçiminde bir şey yapıp ona üflüyordun da Benim iznimle kuş oluyordu. Körü ve alacalıyı Benim iznimle iyileştiriyordun. Hani Benim iznimle ölüleri [kabirlerinden] çıkarıyordun. Hani onlara apaçık deliller getirdiğin zaman İsrâiloğullarını senden menetmiştim de içlerinden inkâr edenler: 'Bu apaçık bir büyüden başka bir şey değildir' demişlerdi. (110) Hani Havarilere: 'Bana ve elçime iman edin' diye vahyetmiştim (ilham etmiştim). Onlar da: 'İman ettik, bizim Müslümanlar olduğumuza şahit ol' demişlerdi.' (111)”

قَوْلُهُ ﷿ {يَوْمَ يَجْمَعُ اللَّهُ الرُّسُلَ} وَهُوَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ، {فَيَقُولُ مَاذَا أُجِبْتُمْ} أَيْ: مَا الَّذِي أَجَابَتْكُمْ أُمَّتُكُمْ؟ وَمَا الَّذِي رَدَّ عَلَيْكُمْ قَوْمُكُمْ حِينَ دَعَوْتُمُوهُمْ إِلَى تَوْحِيدِي وَطَاعَتِي؟ {قَالُوا} أَيْ: فَيَقُولُونَ {لَا عِلْمَ لَنَا} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ مَعْنَاهُ: لَا عِلْمَ لَنَا إِلَّا الْعِلْمَ الَّذِي أَنْتَ أَعْلَمُ بِهِ مِنَّا، وَقِيلَ: لَا عِلْمَ لَنَا بِوَجْهِ الْحِكْمَةِ عَنْ سُؤَالِكَ إِيَّانَا عَنْ أَمْرٍ أَنْتَ أَعْلَمُ بِهِ مِنَّا، وَقَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ: لَا عِلْمَ لَنَا بِعَاقِبَةِ أَمْرِهِمْ وَبِمَا أَحْدَثُوا مِنْ بَعْدُ، دَلِيلُهُ أَنَّهُ قَالَ: {إِنَّكَ أَنْتَ عَلَّامُ الْغُيُوبِ} أَيْ: أَنْتَ الَّذِي تَعْلَمُ مَا غَابَ وَنَحْنُ لَا نَعْلَمُ إِلَّا مَا نُشَاهِدُ.

Allah Azze ve Celle'nin şu kavli: {يَوْمَ يَجْمَعُ اللَّهُ الرُّسُلَ} “Allah elçileri toplayacağı gün...” Bu kıyamet günüdür. {فَيَقُولُ مَاذَا أُجِبْتُمْ} “'Size ne cevap verildi?' der.” Yani: Ümmetiniz size ne cevap verdi? Onları tevhidime ve itaetime davet ettiğinizde kavminiz size ne karşılık verdi? {قَالُوا} yani şöyle derler: {لَا عِلْمَ لَنَا} “Bizim hiçbir bilgimiz yoktur.” İbn Abbâs dedi ki: Bunun manası; Senin bizden daha iyi bildiğin ilim müstesna, bizim hiçbir bilgimiz yoktur. Denildi ki: Bizden daha iyi bildiğin bir hususta bize sormanın hikmet yönüne dair bir bilgimiz yoktur. İbn Cüreyc ise şöyle dedi: İşlerinin akıbetine ve sonradan ne ihdas ettiklerine dair bir bilgimiz yoktur. Bunun delili O'nun şu kavlidir: {إِنَّكَ أَنْتَ عَلَّامُ الْغُيُوبِ} “Şüphesiz gaybları hakkıyla bilen ancak Sensin.” Yani: Gayb olanı bilen Sensin, biz ise ancak gördüğümüzü biliriz.

أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ الْمُلَيْحِيُّ أَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النُّعَيْمِيُّ أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ أَنَا مُسْلِمُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ أَنَا وُهَيْبٌ أَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ عَنْ أَنَسٍ ﵁ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: "لَيَرِدَنَّ عَلَيَّ نَاسٌ مِنْ أَصْحَابِي الْحَوْضَ حَتَّى إِذَا عَرَفْتُهُمُ اخْتَلَجُوا دُونِي، فَأَقُولُ: أَصْحَابِي، فَيُقَالُ:

Bize Abdülvâhid el-Muleyhî bildirdi, [o dedi ki]: Bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî haber verdi, [o dedi ki]: Bize Muhammed b. Yûsuf haber verdi, [o dedi ki]: Bize Muhammed b. İsmâîl bildirdi, [o dedi ki]: Bize Müslim b. İbrâhîm haber verdi, [o dedi ki]: Bize Vüheyb haber verdi, [o dedi ki]: Bize Abdülazîz, Enes radıyallâhu anh'tan rivayet etti; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Ashabımdan birtakım kimseler havuzun başında mutlaka yanıma geleceklerdir. Nihayet onları tanıdığımda yanımdan çekilip alınacaklar. Ben: 'Ashabım!' diyeceğim. Denilecek ki:

لَا تَدْرِي مَا أَحْدَثُوا بَعْدَكَ" .

'Onların senden sonra neler ihdas ettiklerini sen bilmezsin.'"

وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَالْحَسَنُ وَمُجَاهِدٌ وَالسُّدِّيُّ: إِنَّ لِلْقِيَامَةِ أَهْوَالًا وَزَلَازِلَ تَزُولُ فِيهَا الْقُلُوبُ عَنْ مَوَاضِعِهَا، فَيَفْزَعُونَ مِنْ هَوْلِ ذَلِكَ الْيَوْمِ وَيُذْهَلُونَ عَنِ الْجَوَابِ، ثُمَّ بَعْدَمَا ثَابَتْ إِلَيْهِمْ عُقُولُهُمْ يَشْهَدُونَ عَلَى أُمَمِهِمْ.

İbn Abbâs, Hasan, Mücâhid ve Süddî dediler ki: Kıyametin öyle dehşetleri ve sarsıntıları vardır ki onlarda kalpler yerlerinden oynar; o günün dehşetinden korkuya kapılırlar ve cevap vermekten gaflete düşerler. Sonra akılları başlarına gelince ümmetleri aleyhine şahitlik ederler.

قَوْلُهُ تَعَالَى: {إِذْ قَالَ اللَّهُ يَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ اذْكُرْ نِعْمَتِي عَلَيْكَ} قَالَ الْحَسَنُ: ذِكْرُ النِّعْمَةِ شُكْرُهَا، وَأَرَادَ بِقَوْلِهِ {نِعْمَتِي} أَيْ: نِعَمِي، [قَالَ الْحَسَنُ] لَفْظُهُ وَاحِدٌ وَمَعْنَاهُ جَمْعٌ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: (وَإِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللَّهِ لَا تُحْصُوهَا) ، {وَعَلَى وَالِدَتِكَ} مَرْيَمَ ثُمَّ ذَكَرَ النِّعَمَ فَقَالَ: {إِذْ أَيَّدْتُكَ} قَوَّيْتُكَ، {بِرُوحِ الْقُدُسِ} يَعْنِي جِبْرِيلَ ﵇، {تُكَلِّمُ النَّاسَ} يَعْنِي: وَتُكَلِّمُ النَّاسَ، {فِي الْمَهْدِ} صَبِيًّا، {وَكَهْلًا} نَبِيًّا قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: أَرْسَلَهُ وَهُوَ ابْنُ ثَلَاثِينَ سَنَةً، فَمَكَثَ فِي رِسَالَتِهِ ثَلَاثِينَ شَهْرًا ثُمَّ رَفَعَهُ اللَّهُ إِلَيْهِ، {وَإِذْ عَلَّمْتُكَ الْكِتَابَ} يَعْنِي الْخَطَّ، {وَالْحِكْمَةَ} يَعْنِي الْعِلْمَ وَالْفَهْمَ، {وَالتَّوْرَاةَ وَالْإِنْجِيلَ وَإِذْ تَخْلُقُ} تَجْعَلُ وَتُصَوِّرُ، {مِنَ الطِّينِ كَهَيْئَةِ الطَّيْرِ} كَصُورَةِ الطَّيْرِ، {بِإِذْنِي فَتَنْفُخُ فِيهَا فَتَكُونُ طَيْرًا} حَيًّا يَطِيرُ، {بِإِذْنِي وَتُبْرِئُ} وَتُصَحِّحُ، {الْأَكْمَهَ وَالْأَبْرَصَ بِإِذْنِي وَإِذْ تُخْرِجُ الْمَوْتَى} مِنْ قُبُورِهِمْ أَحْيَاءً، {بِإِذْنِي وَإِذْ كَفَفْتُ} مَنَعْتُ وَصَرَفْتُ، {بَنِي إِسْرَائِيلَ} يَعْنِي الْيَهُودَ، {عَنْكَ} حِينَ هَمُّوا بِقَتْلِكَ، {إِذْ جِئْتَهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ} يَعْنِي: الدِّلَالَاتِ وَالْمُعْجِزَاتِ، وَهِيَ الَّتِي ذَكَرْنَا.

Allah Teâlâ'nın şu kavli: {إِذْ قَالَ اللَّهُ يَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ اذْكُرْ نِعْمَتِي عَلَيْكَ} “Hani Allah şöyle buyurmuştu: Ey Meryem oğlu Îsâ! Senin üzerindeki nimetimi hatırla!” Hasan dedi ki: Nimetin zikredilmesi, ona şükredilmesidir. {نِعْمَتِي} kavliyle nimetlerimi murad etmiştir; [Hasan dedi ki] lafzı tekil, manası çoğuldur; nitekim Allah Teâlâ: (وَإِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللَّهِ لَا تُحْصُوهَا) “Allah'ın nimetini sayacak olsanız sayamazsınız” buyurmuştur. {وَعَلَى وَالِدَتِكَ} “ve annen üzerindeki” Meryem üzerindeki [nimetimi]. Sonra nimetleri zikredip şöyle buyurdu: {إِذْ أَيَّدْتُكَ} seni kuvvetlendirdiğimde, {بِرُوحِ الْقُدُسِ} “Rûhu'l-Kudüs ile” yani Cibrîl aleyhisselâm ile. {تُكَلِّمُ النَّاسَ} yani: insanlarla konuşuyordun, {فِي الْمَهْدِ} “beşikteyken” çocukken, {وَكَهْلًا} “ve yetişkinken” peygamber olarak. İbn Abbâs dedi ki: Onu otuz yaşındayken gönderdi, risaletinde otuz ay kaldı, sonra Allah onu Kendi katına yükseltti. {وَإِذْ عَلَّمْتُكَ الْكِتَابَ} “Hani sana Kitab'ı öğretmiştim” yani yazıyı, {وَالْحِكْمَةَ} “ve hikmeti” yani ilim ve anlayışı, {وَالتَّوْرَاةَ وَالْإِنْجِيلَ وَإِذْ تَخْلُقُ} “Tevrat'ı ve İncil'i. Hani yapıyordun” şekil verip tasvir ediyordun, {مِنَ الطِّينِ كَهَيْئَةِ الطَّيْرِ} “çamurdan kuş biçiminde bir şey” kuş sureti gibi, {بِإِذْنِي فَتَنْفُخُ فِيهَا فَتَكُونُ طَيْرًا} “Benim iznimle; ona üflüyordun da kuş oluyordu” canlı, uçan bir kuş, {بِإِذْنِي وَتُبْرِئُ} “Benim iznimle. Ve iyileştiriyordun” sıhhatine kavuşturuyordun, {الْأَكْمَهَ وَالْأَبْرَصَ بِإِذْنِي وَإِذْ تُخْرِجُ الْمَوْتَى} “körü ve alacalıyı Benim iznimle. Hani ölüleri çıkarıyordun” kabirlerinden diri olarak, {بِإِذْنِي وَإِذْ كَفَفْتُ} “Benim iznimle. Hani menetmiştim” geri çevirmiştim, {بَنِي إِسْرَائِيلَ} “İsrâiloğullarını” yani Yahudileri, {عَنْكَ} “senden” seni öldürmeye kastettikleri vakit, {إِذْ جِئْتَهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ} “onlara apaçık deliller getirdiğin zaman” yani deliller ve mucizeler [getirdiğinde]; bunlar da zikrettiğimiz şeylerdir.

{فَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ إِنْ هَذَا إِلَّا سِحْرٌ مُبِينٌ} يَعْنِي: مَا جَاءَهُمْ بِهِ مِنَ الْبَيِّنَاتِ، قَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ " سَاحِرٌ مُبِينٌ " هَاهُنَا وَفِي سُورَةِ هُودٍ وَالصَّفِّ، فَيَكُونُ رَاجِعًا إِلَى عِيسَى ﵇، وَفِي هُودٍ يَكُونُ رَاجِعًا إِلَى مُحَمَّدٍ ﷺ.

{فَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ إِنْ هَذَا إِلَّا سِحْرٌ مُبِينٌ} “İçlerinden inkâr edenler: 'Bu apaçık bir büyüden başka bir şey değildir' demişlerdi.” Yani: Onlara getirdiği apaçık deliller [hakkında böyle demişlerdi]. Hamza ve Kisâî burada ve Hûd ile Saff surelerinde "sâhirun mübîn" (apaçık bir büyücüdür) şeklinde okumuşlardır; bu durumda [söz] Îsâ aleyhisselâm'a döner, Hûd suresinde ise Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e döner.

{وَإِذْ أَوْحَيْتُ إِلَى الْحَوَارِيِّينَ} أَلْهَمْتُهُمْ وَقَذَفْتُ فِي قُلُوبِهِمْ، وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ يَعْنِي أَمَرْتُ

{وَإِذْ أَوْحَيْتُ إِلَى الْحَوَارِيِّينَ} “Hani Havarilere de vahyetmiştim” [yani] onlara ilham etmiş ve kalplerine ilka etmiştim. Ebû Ubeyde ise: 'Yani emrettim' demiştir

وَ {إِلَى} صِلَةٌ، وَالْحَوَارِيُّونَ خَوَاصُّ أَصْحَابِ عِيسَى ﵇، {أَنْ آمِنُوا بِي وَبِرَسُولِي} [عِيسَى] {قَالُوا} حين وافقتهم {آمَنَّا وَاشْهَدْ بِأَنَّنَا مُسْلِمُونَ}

ve {إِلَى} edatı sıladır (zaittir). Havariler, Îsâ aleyhisselâm'ın seçkin ashabıdır. {أَنْ آمِنُوا بِي وَبِرَسُولِي} “Bana ve elçime [Îsâ'ya] iman edin diye”. {قَالُوا} onlara muvaffak kılındıkları vakit dediler ki: {آمَنَّا وَاشْهَدْ بِأَنَّنَا مُسْلِمُونَ} “İman ettik, bizim Müslümanlar olduğumuza şahit ol.”

{إِذْ قَالَ الْحَوَارِيُّونَ يَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ هَلْ يَسْتَطِيعُ رَبُّكَ أَنْ يُنَزِّلَ عَلَيْنَا مَائِدَةً مِنَ السَّمَاءِ قَالَ اتَّقُوا اللَّهَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (١١٢) قَالُوا نُرِيدُ أَنْ نَأْكُلَ مِنْهَا وَتَطْمَئِنَّ قُلُوبُنَا وَنَعْلَمَ أَنْ قَدْ صَدَقْتَنَا وَنَكُونَ عَلَيْهَا مِنَ الشَّاهِدِينَ (١١٣) قَالَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ اللَّهُمَّ رَبَّنَا أَنْزِلْ عَلَيْنَا مَائِدَةً مِنَ السَّمَاءِ تَكُونُ لَنَا عِيدًا لِأَوَّلِنَا وَآخِرِنَا وَآيَةً مِنْكَ وَارْزُقْنَا وَأَنْتَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ (١١٤) قَالَ اللَّهُ إِنِّي مُنَزِّلُهَا عَلَيْكُمْ فَمَنْ يَكْفُرْ بَعْدُ مِنْكُمْ فَإِنِّي أُعَذِّبُهُ عَذَابًا لَا أُعَذِّبُهُ أَحَدًا مِنَ الْعَالَمِينَ}

{إِذْ قَالَ الْحَوَارِيُّونَ يَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ هَلْ يَسْتَطِيعُ رَبُّكَ أَنْ يُنَزِّلَ عَلَيْنَا مَائِدَةً مِنَ السَّمَاءِ قَالَ اتَّقُوا اللَّهَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (١١٢) قَالُوا نُرِيدُ أَنْ نَأْكُلَ مِنْهَا وَتَطْمَئِنَّ قُلُوبُنَا وَنَعْلَمَ أَنْ قَدْ صَدَقْتَنَا وَنَكُونَ عَلَيْهَا مِنَ الشَّاهِدِينَ (١١٣) قَالَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ اللَّهُمَّ رَبَّنَا أَنْزِلْ عَلَيْنَا مَائِدَةً مِنَ السَّمَاءِ تَكُونُ لَنَا عِيدًا لِأَوَّلِنَا وَآخِرِنَا وَآيَةً مِنْكَ وَارْزُقْنَا وَأَنْتَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ (١١٤) قَالَ اللَّهُ إِنِّي مُنَزِّلُهَا عَلَيْكُمْ فَمَنْ يَكْفُرْ بَعْدُ مِنْكُمْ فَإِنِّي أُعَذِّبُهُ عَذَابًا لَا أُعَذِّبُهُ أَحَدًا مِنَ الْعَالَمِينَ} “Hani Havariler: 'Ey Meryem oğlu Îsâ! Rabbin bize gökten bir sofra indirebilir mi?' demişlerdi. [Îsâ da]: 'Eğer müminler iseniz Allah'tan korkun' demişti. (112) Onlar: 'İstiyoruz ki ondan yiyelim, kalplerimiz mutmain olsun, bize doğru söylediğini bilelim ve biz de buna şahitlerden olalım' dediler. (113) Meryem oğlu Îsâ: 'Ey Allah'ımız, Rabbimiz! Bize gökten bir sofra indir ki, bizim için; hem öncekilerimiz hem de sonrakilerimiz için bir bayram ve Sen'den bir ayet (mucize) olsun. Bizi rızıklandır, Sen rızık verenlerin en hayırlısısın' dedi. (114) Allah buyurdu ki: 'Şüphesiz Ben onu size indireceğim. Artık bundan sonra sizden kim inkâr ederse, Ben onu âlemlerden hiçbirine etmediğim bir azap ile azaplandırırım.' (115)”

إِذْ قَالَ الْحَوَارِيُّونَ يَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ هَلْ يَسْتَطِيعُ رَبُّكَ (١١٥)

{إِذْ قَالَ الْحَوَارِيُّونَ يَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ هَلْ يَسْتَطِيعُ رَبُّكَ} “Hani Havariler: 'Ey Meryem oğlu Îsâ! Rabbin güç yetirebilir mi?' demişlerdi.”

قَرَأَ الْكِسَائِيُّ "هَلْ تَسْتَطِيعُ" بِالتَّاءِ "رَبَّكَ" بِنَصْبِ الْبَاءِ وَهُوَ قِرَاءَةُ عَلِيٍّ وَعَائِشَةَ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَمُجَاهِدٍ، أَيْ: هَلْ تَسْتَطِيعُ أَنْ تَدْعُوَ وَتَسْأَلَ رَبَّكَ، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ "هَلْ يَسْتَطِيعُ" بِالْيَاءِ وَ"رَبُّكَ" بِرَفْعِ الْبَاءِ، وَلَمْ يَقُولُوهُ شَاكِّينَ فِي قُدْرَةِ اللَّهِ ﷿، وَلَكِنْ مَعْنَاهُ: هَلْ يُنَزِّلُ رَبُّكَ أَمْ لَا؟ كَمَا يَقُولُ الرَّجُلُ لِصَاحِبِهِ هَلْ تَسْتَطِيعُ أَنْ تَنْهَضَ مَعِي وَهُوَ يَعْلَمُ أَنَّهُ يَسْتَطِيعُ، وَإِنَّمَا يُرِيدُ هَلْ يَفْعَلُ ذَلِكَ أَمْ لَا وَقِيلَ: يَسْتَطِيعُ بِمَعْنَى يُطِيعُ، يُقَالُ: أَطَاعَ وَاسْتَطَاعَ بِمَعْنًى وَاحِدٍ، كَقَوْلِهِمْ: أَجَابَ وَاسْتَجَابَ، مَعْنَاهُ: هَلْ يُطِيعُكَ رَبُّكَ بِإِجَابَةِ سُؤَالِكَ؟ وَفِي الْآثَارِ مَنْ أَطَاعَ اللَّهَ أَطَاعَهُ اللَّهُ، وَأَجْرَى بَعْضُهُمْ على الظاهر ١١٤/ب فَقَالُوا: غَلَطَ الْقَوْمُ، وَقَالُوهُ قَبْلَ اسْتِحْكَامِ الْمَعْرِفَةِ وَكَانُوا بَشَرًا، فَقَالَ لَهُمْ عِيسَى ﵇ عِنْدَ الْغَلَطِ، اسْتِعْظَامًا لِقَوْلِهِمْ {اتَّقُوا اللَّهَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ} أَيْ: لَا تَشُكُّوا فِي قُدْرَتِهِ.

Kisâî te harfiyle "hel testetî'u" ve ba harfinin nasbıyla "Rabbeke" şeklinde okumuştur; bu Alî, Âişe, İbn Abbâs ve Mücâhid'in kıraatidir; yani: Rabbine dua edip istemeye güç yetirebilir misin? Diğerleri ise ye harfiyle "hel yestetî'u" ve ba harfinin ref'iyle "Rabbüke" şeklinde okumuşlardır. Onlar bunu Allah Azze ve Celle'nin kudretinde şüphe ederek söylemediler; lakin bunun manası: Rabbin indirir mi, indirmez mi? demektir. Nitekim bir adam arkadaşına, onun güç yetirebileceğini bildiği halde: "Benimle kalkmaya güç yetirebilir misin?" der ve bununla ancak 'bunu yapar mısın, yapmaz mısın?' demek ister. Denildi ki: Yestetî'u (يَسْتَطِيعُ), yutî'u (يُطِيعُ) manasındadır. Ecebe (أَجَابَ) ile istecebe (اسْتَجَابَ) dedikleri gibi, eta'a (أَطَاعَ) ile isteta'a (اسْتَطَاعَ) da aynı manadadır. Manası: Rabbin senin duana icabet ederek sana itaat eder mi (isteğini yerine getirir mi)? Rivayetlerde: "Kim Allah'a itaat ederse, Allah da ona itaat eder (isteğini verir)" buyrulmuştur. Bazıları ise bunu zahirine hamlederek dediler ki: Bu topluluk hata etti; bunu marifetleri tam pekişmeden önce söylediler, onlar da insandılar. Bu sebeple Îsâ aleyhisselâm hata ettiklerinde sözlerini büyük görerek onlara: {اتَّقُوا اللَّهَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ} “Eğer müminseniz Allah'tan korkun” yani: O'nun kudretinde şüphe etmeyin dedi.

{أَنْ يُنَزِّلَ عَلَيْنَا مَائِدَةً مِنَ السَّمَاءِ} الْمَائِدَةُ الْخِوَانُ الَّذِي عَلَيْهِ الطَّعَامُ، وَهِيَ فَاعِلَةٌ مِنْ: مَادَهُ يُمِيدُهُ إِذَا أَعْطَاهُ وَأَطْعَمَهُ، كَقَوْلِهِ مَارَهُ يُمِيرُهُ، وَامْتَادَ: افْتَعَلَ مِنْهُ، وَالْمَائِدَةُ هِيَ الْمُطْعِمَةُ لِلْآكِلِينَ الطَّعَامَ، وَسُمِّيَ الطَّعَامُ أَيْضًا مَائِدَةً عَلَى الْجَوَازِ، لِأَنَّهُ يُؤْكَلُ عَلَى الْمَائِدَةِ، وَقَالَ أَهْلُ الْكُوفَةِ: سُمِّيَتْ مَائِدَةً لِأَنَّهَا تَمِيدُ بِالْآكِلِينَ، أَيْ: تَمِيلُ. وَقَالَ أَهْلُ الْبَصْرَةِ: فَاعِلَةٌ بِمَعْنَى الْمَفْعُولِ، أَيْ تَمِيدُ بِالْآكِلِينَ إِلَيْهَا، كَقَوْلِهِ تَعَالَى (عِيشَةٍ رَاضِيَةٍ) أَيْ: مَرْضِيَّةٍ، {قَالَ} عِيسَى ﵇ مُجِيبًا لَهُمْ: {اتَّقُوا اللَّهَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ} فَلَا تَشُكُّوا فِي قُدْرَتِهِ، وَقِيلَ: اتَّقُوا اللَّهَ أَنْ تَسْأَلُوهُ شَيْئًا لَمْ يَسْأَلْهُ الْأُمَمُ قَبْلَكُمْ، فَنَهَاهُمْ عَنِ اقْتِرَاحِ الْآيَاتِ بَعْدَ الْإِيمَانِ.

{أَنْ يُنَزِّلَ عَلَيْنَا مَائِدَةً مِنَ السَّمَاءِ} “bize gökten bir sofra indirmeye?” Mâide (الْمَائِدَةُ), üzerinde yemek bulunan sofradır (hıvân). O [kelime], bir kimseye verdiğinde ve yedirdiğinde kullanılan mâdehu yemîduhû (مَادَهُ يُمِيدُهُ) fiilinden türemiş fâile veznindedir; tıpkı mârehu yemîruhû (مَارَهُ يُمِيرُهُ) denmesi gibi. İmtâde (امْتَادَ) ise bundan türemiş ifti'âl babıdır. Mâide, yiyenlere yemek yedirendir. Mecaz yoluyla yemeğin kendisine de mâide denilmiştir; çünkü yemek sofra üzerinde yenir. Kûfeliler şöyle demiştir: “Yiyenlerle birlikte eğildiği / sallandığı (temîlü) için mâide olarak isimlendirilmiştir.” Basralılar ise şöyle demiştir: “Fâile vezninde olup mef'ûl (ism-i mef'ûl) manasındadır; yani yiyenleri kendisine meylettiren / çeken demektir; nitekim Yüce Allah'ın {عِيشَةٍ رَاضِيَةٍ} ayeti de 'razı olunmuş (mardiyye)' manasındadır.” {قَالَ} Îsâ aleyhisselâm onlara cevap vererek [şöyle] “dedi”: {اتَّقُوا اللَّهَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ} “Eğer inanıyorsanız Allah'tan korkun!” O'nun kudretinden şüphe etmeyin! Şöyle de denilmiştir: Sizden önceki ümmetlerin istemediği bir şeyi O'ndan isteme hususunda Allah'tan sakının! Böylece o, iman ettikten sonra [keyfî olarak] mucize talep etmekten onları nehyetti.

{قَالُوا نُرِيدُ} أَيْ: إِنَّمَا سَأَلْنَا لِأَنَّا نُرِيدُ، {أَنْ نَأْكُلَ مِنْهَا} أَكْلَ تَبَرُّكٍ لَا أَكْلَ حَاجَةٍ فَنَسْتَيْقِنَ

{قَالُوا نُرِيدُ} “Dediler ki: İstiyoruz” yani: Biz ancak istediğimiz için talep ettik, {أَنْ نَأْكُلَ مِنْهَا} “ondan yemeyi” ihtiyaç yiyişi değil, teberrük yiyişi olarak [yemeyi] ve böylece O'nun kudretine kesin olarak inanmayı

قُدْرَتَهُ، {وَتَطْمَئِنَّ} وَتَسْكُنَ، {قُلُوبُنَا وَنَعْلَمَ أَنْ قَدْ صَدَقْتَنَا} بِأَنَّكَ رَسُولُ اللَّهِ، أَيْ: نَزْدَادُ إِيمَانًا وَيَقِينًا، وَقِيلَ: إِنَّ عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ أَمَرَهُمْ أَنْ يَصُومُوا ثَلَاثِينَ يَوْمًا، فَإِذَا أَفْطَرُوا لَا يَسْأَلُونَ اللَّهَ شَيْئًا إِلَّا أَعْطَاهُمْ، فَفَعَلُوا وَسَأَلُوا الْمَائِدَةَ، وَقَالُوا: "وَنَعْلَمُ أَنْ قَدْ صَدَقْتَنَا" فِي قَوْلِكَ، إِنَّا إِذَا صُمْنَا ثَلَاثِينَ يَوْمًا لَا نَسْأَلُ اللَّهَ تَعَالَى شَيْئًا إِلَّا أَعْطَانَا، {وَنَكُونَ عَلَيْهَا مِنَ الشَّاهِدِينَ} لِلَّهِ بِالْوَحْدَانِيَّةِ وَالْقُدْرَةِ، وَلَكَ بِالنُّبُوَّةِ وَالرِّسَالَةِ، وَقِيلَ: وَنَكُونُ مِنَ الشَّاهِدَيْنَ لَكَ عِنْدَ بَنِي إِسْرَائِيلَ إِذَا رَجَعْنَا إِلَيْهِمْ.

[istiyoruz], {وَتَطْمَئِنَّ} ve sükûn bulmasını, {قُلُوبُنَا وَنَعْلَمَ أَنْ قَدْ صَدَقْتَنَا} “kalplerimizin mutmain olmasını ve senin bize doğru söylediğini bilmeyi” senin Allah'ın elçisi olduğun hususunda; yani iman ve yakînimizin artmasını [istiyoruz]. Denildi ki: Meryem oğlu Îsâ onlara otuz gün oruç tutmalarını, iftar ettiklerinde ise Allah'tan ne dilerlerse kendilerine vereceğini emretti. Onlar da yaptılar ve sofrayı istediler ve dediler ki: "Otuz gün oruç tuttuğumuzda Allah Teâlâ'dan ne dilersek bize vereceğine dair sözünde bize doğru söylediğini bilelim." {وَنَكُونَ عَلَيْهَا مِنَ الشَّاهِدِينَ} “ve ona şahitlik edenlerden olmayı [istiyoruz].” Allah'a vahdaniyet ve kudretle, sana da nübüvvet ve risaletle [şahitlik edenlerden olmayı]. Denildi ki: Onlara döndüğümüzde İsrâiloğulları yanında senin lehine şahitlik edenlerden olmayı [istiyoruz].

{قَالَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ} عِنْدَ ذَلِكَ، {اللَّهُمَّ رَبَّنَا أَنْزِلْ عَلَيْنَا مَائِدَةً مِنَ السَّمَاءِ} وَقِيلَ: إِنَّهُ اغْتَسَلَ وَلَبِسَ الْمُسُحَ وَصَلَّى رَكْعَتَيْنِ وَطَأْطَأَ رَأْسَهُ وَغَضَّ بَصَرَهُ وَبَكَى، ثُمَّ قَالَ: اللَّهُمَّ رَبَّنَا أَنْزِلْ عَلَيْنَا مَائِدَةً مِنَ السَّمَاءِ، {تَكُونُ لَنَا عِيدًا لِأَوَّلِنَا وَآخِرِنَا} أَيْ: عَائِدَةً مِنَ اللَّهِ عَلَيْنَا حُجَّةً وَبُرْهَانًا، وَالْعِيدُ: يَوْمُ السُّرُورِ، سُمِّيَ بِهِ لِلْعَوْدِ مِنَ التَّرَحِ إِلَى الْفَرَحِ، وَهُوَ اسْمٌ لِمَا اعْتَدْتَهُ وَيَعُودُ إِلَيْكَ، وَسُمِّيَ يَوْمُ الْفِطَرِ وَالْأَضْحَى عِيدًا لِأَنَّهُمَا يَعُودَانِ كُلَّ سَنَةٍ، قَالَ السُّدِّيُّ: مَعْنَاهُ نَتَّخِذُ الْيَوْمَ الَّذِي أُنْزِلَتْ فِيهِ عِيدًا لِأَوَّلِنَا وَآخِرِنَا، أَيْ: نُعَظِّمُهُ نَحْنُ وَمَنْ بَعْدَنَا، وَقَالَ سُفْيَانُ: نُصَلِّي فِيهِ، قَوْلُهُ {لِأَوَّلِنَا} أَيْ: لِأَهْلِ زَمَانِنَا {وَآخِرِنَا} أَيْ: لِمَنْ يَجِيءُ بَعْدَنَا، وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: يَأْكُلُ مِنْهَا آخِرُ النَّاسِ كَمَا أَكَلَ أَوَّلُهُمْ، {وَآيَةً مِنْكَ} دَلَالَةً وَحُجَّةً، {وَارْزُقْنَا وَأَنْتَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ}

{قَالَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ} bunun üzerine Meryem oğlu Îsâ şöyle dedi: {اللَّهُمَّ رَبَّنَا أَنْزِلْ عَلَيْنَا مَائِدَةً مِنَ السَّمَاءِ} “Ey Allah'ımız, Rabbimiz! Bize gökten bir sofra indir”. Rivayet edildiğine göre o yıkandı, çul elbise giydi, iki rekât namaz kıldı, başını eğdi, gözlerini yumdu ve ağladı; sonra dedi ki: Ey Allah'ımız, Rabbimiz! Bize gökten bir sofra indir, {تَكُونُ لَنَا عِيدًا لِأَوَّلِنَا وَآخِرِنَا} “bizim için, öncemiz ve sonramız için bir bayram... olsun” yani Allah'tan üzerimize bir lütuf, bir hüccet ve bürhan olsun. Bayram (عِيد), sevinç günüdür; kederden sevince dönüş (avd) olduğu için bu ad verilmiştir; alıştığın ve sana dönüp gelen şeyin adıdır. Ramazan ve Kurban bayramlarına, her sene geri döndükleri için bayram denilmiştir. Süddî dedi ki: Bunun manası; indirildiği günü öncemiz ve sonramız için bayram edinelim, yani biz ve bizden sonrakiler onu tazim etsin [demektir]. Süfyan dedi ki: Onda namaz kılarız. O'nun {لِأَوَّلِنَا} kavli yani: zamanımızın ehline, {وَآخِرِنَا} kavli ise yani: bizden sonra geleceklere demektir. İbn Abbâs dedi ki: Ondan insanların sonuncusu da ilkinin yediği gibi yer. {وَآيَةً مِنْكَ} “ve Senden bir ayet (mucize) olsun” bir delil ve hüccet olsun, {وَارْزُقْنَا وَأَنْتَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ} “bizi rızıklandır; Sen rızık verenlerin en hayırlısısın.”

{قَالَ اللَّهُ} تَعَالَى مُجِيبًا لِعِيسَى ﵇، {إِنِّي مُنَزِّلُهَا عَلَيْكُمْ} يَعْنِي: الْمَائِدَةَ وقرأ أهل المدنة وَابْنُ عَامِرٍ وَعَاصِمٌ "مُنَزِّلُهَا" بِالتَّشْدِيدِ لِأَنَّهَا نَزَلَتْ مَرَّاتٍ، وَالتَّفْعِيلُ يَدُلُّ عَلَى التَّكْرِيرِ مَرَّةً بَعْدَ أُخْرَى، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِالتَّخْفِيفِ لِقَوْلِهِ: أَنْزِلْ عَلَيْنَا، {فَمَنْ يَكْفُرْ بَعْدٌ مِنْكُمْ} أَيْ: بَعْدَ نُزُولِ الْمَائِدَةِ {فَإِنِّي أُعَذِّبُهُ عَذَابًا} أَيْ جِنْسَ عَذَابٍ، {لَا أُعَذِّبُهُ أَحَدًا مِنَ الْعَالَمِينَ} يَعْنِي: عَالَمِي زَمَانِهِ، فَجَحَدَ الْقَوْمُ وَكَفَرُوا بَعْدَ نُزُولِ الْمَائِدَةَ فَمُسِخُوا قِرَدَةً وَخَنَازِيرَ، قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ: إِنَّ أَشَدَّ النَّاسِ عَذَابًا يَوْمَ الْقِيَامَةِ الْمُنَافِقُونَ وَمَنْ كَفَرَ مِنْ أَصْحَابِ الْمَائِدَةِ وَآلِ فِرْعَوْنَ .

{قَالَ اللَّهُ} Teâlâ Îsâ aleyhisselâm'a icabet ederek buyurdu ki: {إِنِّي مُنَزِّلُهَا عَلَيْكُمْ} “Şüphesiz Ben onu size indireceğim.” Yani sofrayı. Medine ehli, İbn Âmir ve Âsım defalarca indiği için "münezzilühâ" şeklinde şeddeli okumuşlardır; tef'îl babı birbiri ardınca tekrarlanmaya delalet eder. Diğerleri ise: "Bize indir" kavlinden dolayı şeddesiz (tahfif ile) okumuşlardır. {فَمَنْ يَكْفُرْ بَعْدُ مِنْكُمْ} “Artık bundan sonra sizden kim inkâr ederse” yani sofranın inişinden sonra, {فَإِنِّi أُعَذِّبُهُ عَذَابًا} “şüphesiz Ben onu öyle bir azapla cezalandırırım ki” yani bir çeşit azapla, {لَا أُعَذِّبُهُ أَحَدًا مِنَ الْعَالَمِينَ} “âlemlerden hiçbir kimseye öyle azap etmem.” Yani kendi zamanının âlemlerinden. Kavim sofranın inişinden sonra inkâr edip kâfir oldu ve maymunlar ile domuzlara dönüştürüldüler. Abdullah b. Ömer şöyle dedi: Kıyamet gününde insanların azap bakımından en şiddetlisi münafıklar, sofra ehlinden inkâr edenler ve Firavun ailesidir.

وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي الْمَائِدَةِ هَلْ نَزَلَتْ أَمْ لَا؟ فَقَالَ مُجَاهِدٌ وَالْحَسَنُ: لَمْ تَنْزِلْ لِأَنَّ اللَّهَ ﷿ لَمَّا أَوْعَدَهُمْ عَلَى كُفْرِهِمْ بَعْدَ نُزُولِ الْمَائِدَةِ خَافُوا أَنْ يَكْفُرَ بَعْضُهُمْ فَاسْتَعْفُوا، وَقَالُوا: لَا نُرِيدُهَا، فَلَمْ تَنْزِلْ، وَقَوْلُهُ: "إِنِّي مُنَزِّلُهَا عَلَيْكُمْ"، يَعْنِي: إِنْ سَأَلْتُمْ .

Âlimler sofranın inip inmediği hususunda ihtilaf ettiler. Mücâhid ve el-Hasan şöyle dediler: [Sofra] inmedi; zira Allah azze ve celle sofranın inişinden sonra inkâr etmelerine karşılık onları tehdit edince, bazılarının küfre düşmesinden korkarak [isteklerinden] vazgeçtiler ve: "Biz onu istemiyoruz" dediler; bu sebeple de inmedi. O'nun: “Şüphesiz Ben onu size indireceğim” buyruğu ise; "Eğer [ısrarla] isterseniz [indireceğim]" demektir.

وَالصَّحِيحُ الَّذِي عَلَيْهِ الْأَكْثَرُونَ: أَنَّهَا نَزَلَتْ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى: "إِنِّي مُنَزِّلُهَا عَلَيْكُمْ"، وَلَا خُلْفَ فِي خَبَرِهِ، لِتَوَاتُرِ الْأَخْبَارِ فِيهِ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَالصَّحَابَةِ وَالتَّابِعِينَ.

Çoğunluğun üzerinde olduğu sahih görüş ise indiğidir; çünkü Allah Teâlâ: "Şüphesiz Ben onu size indireceğim" buyurmuştur ve O'nun haberinde hilaf (yalan/cayma) olmaz; ayrıca bu hususta Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den, sahabeden ve tabiinden gelen haberler mütevatirdir.

وَاخْتَلَفُوا فِي صِفَتِهَا فَرَوَى خِلَاسُ بْنُ عَمْرٍو عَنْ عَمَّارِ بْنِ يَاسِرٍ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ أَنَّهَا نَزَلَتْ خُبْزًا وَلَحْمًا، وَقِيلَ لَهُمْ: إِنَّهَا مُقِيمَةٌ لَكُمْ مَا لَمْ تَخُونُوا [وَتُخَبِّؤُوا] فَمَا مَضَى يَوْمُهُمْ حَتَّى خَانُوا وَخَبَّؤُوا فَمُسِخُوا قِرَدَةً وَخَنَازِيرَ .

Sofranın niteliği hakkında ihtilaf ettiler: Hılâs b. Amr, Ammâr b. Yâsir'den, o da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle rivayet etti: O ekmek ve et olarak indi. Onlara: "Hıyanet etmediğiniz ve [saklayıp gizlemediğiniz] sürece o sizin için devamlı kalacaktır" denildi. Günleri geçmeden hıyanet edip sakladılar; bunun üzerine maymunlara ve domuzlara dönüştürüldüler.

وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: إِنَّ عِيسَى ﵇ قَالَ لَهُمْ: صُومُوا ثَلَاثِينَ يَوْمًا ثُمَّ سَلُوا اللَّهَ مَا شِئْتُمْ يُعْطِكُمُوهُ، فَصَامُوا فَلَمَّا فَرَغُوا قَالُوا: يَا عِيسَى إِنَّا لَوْ عَمِلْنَا لِأَحَدٍ فَقَضَيْنَا عَمَلَهُ لَأَطْعَمَنَا، وَسَأَلُوا اللَّهَ الْمَائِدَةَ فَأَقْبَلَتِ الْمَلَائِكَةُ بمائدة يحملونها، علها سَبْعَةُ أَرْغِفَةٍ وَسَبْعَةُ أَحْوَاتٍ حَتَّى وَضَعَتْهَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ، فَأَكَلَ مِنْهَا آخِرُ النَّاسِ كَمَا أَكَلَ أَوَّلُهُمْ .

İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ dedi ki: Îsâ aleyhisselâm onlara: "Otuz gün oruç tutun, sonra Allah'tan ne dilerseniz isteyin, onu size verir" dedi. Oruç tuttular; bitirince dediler ki: "Ey Îsâ! Biz birine çalışsaydık ve işini bitirseydik bize yemek yedirirdi." Allah'tan sofrayı istediler; melekler üzerinde yedi ekmek ve yedi balık bulunan, taşıdıkları bir sofra ile geldiler ve onu önlerine koydular. İnsanların sonuncusu da ilkinin yediği gibi ondan yedi.

قَالَ كَعْبُ الْأَحْبَارِ: نَزَلَتْ [مَائِدَةٌ] مَنْكُوسَةٌ تَطِيرُ بِهَا الْمَلَائِكَةُ بَيْنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ، عَلَيْهَا كُلُّ الطَّعَامِ إِلَّا اللَّحْمَ.

Kâ'bü'l-Ahbâr dedi ki: Meleklerin sema ile arz arasında kendisiyle uçtuğu, üzerinde et hariç her yiyeceğin bulunduğu ters çevrilmiş [bir sofra] indi.

وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: أُنْزِلَ عَلَى الْمَائِدَةِ كُلُّ شَيْءٍ إِلَّا الْخُبْزَ وَاللَّحْمَ، قَالَ قَتَادَةُ كَانَ عَلَيْهَا ثَمَرٌ مِنْ ثِمَارِ الْجَنَّةِ.

Saîd b. Cübeyr'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre: Sofranın üzerine ekmek ve et hariç her şey indirildi. Katâde dedi ki: Üzerinde cennet meyvelerinden bir meyve vardı.