Binûn

Mâide — 7. Sayfa

Kaynak: Meâlimü't-Tenzîl (Begavî Tefsiri) · Begavî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَقَالَ عَطِيَّةُ الْعَوْفِيُّ: نَزَلَتْ مِنَ السَّمَاءِ سَمَكَةٌ فِيهَا طَعْمُ كُلِّ شَيْءٍ.

Atiyye el-Avfî dedi ki: Gökten, içinde her şeyin tadı bulunan bir balık indi.

وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: كَانَ عَلَيْهَا خُبْزٌ وَرُزٌّ وَبَقْلٌ.

Kelbî dedi ki: Üzerinde ekmek, pirinç ve sebze vardı.

وَقَالَ وَهْبُ بْنُ مُنَبِّهٍ: أَنْزَلَ اللَّهُ أَقْرِصَةً مِنْ شَعِيرٍ وَحِيتَانًا وَكَانَ قَوْمٌ يَأْكُلُونَ ثُمَّ يَخْرُجُونَ وَيَجِيءُ آخَرُونَ فَيَأْكُلُونَ حَتَّى أَكَلُوا جَمِيعُهُمْ وَفَضَلَ.

Vehb b. Münebbih ise şöyle dedi: Allah arpadan çörekler ve balıklar indirdi. Bir grup insan yiyip çıkıyor, sonra başkaları gelip yiyordu; nihayet hepsi yediler ve [geriye de] arttı.

وَعَنِ الْكَلْبِيِّ وَمُقَاتِلٍ: أَنْزَلَ اللَّهُ خُبْزًا وَسَمَكًا وَخَمْسَةَ أَرْغِفَةٍ، فَأَكَلُوا مَا شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى، وَالنَّاسُ أَلْفٌ وَنَيِّفٌ فَلَمَّا رَجَعُوا إِلَى قُرَاهُمْ، وَنَشَرُوا الْحَدِيثَ ضَحِكَ مِنْهُمْ مَنْ لَمْ يَشْهَدْ، وَقَالُوا: وَيْحَكَمُ إِنَّمَا سَحَرَ أَعْيُنَكُمْ، فَمَنْ أَرَادَ اللَّهُ بِهِ الْخَيْرَ ثَبَّتَهُ عَلَى بَصِيرَتِهِ، وَمَنْ أَرَادَ فِتْنَتَهُ رَجَعَ إِلَى كُفْرِهِ، وَمُسِخُوا خَنَازِيرَ لَيْسَ فِيهِمْ صَبِيٌّ وَلَا امْرَأَةٌ، فَمَكَثُوا بِذَلِكَ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ ثُمَّ هَلَكُوا، وَلَمْ يَتَوَالَدُوا وَلَمْ يَأْكُلُوا وَلَمْ يَشْرَبُوا، وَكَذَلِكَ كَلُّ مَمْسُوخٍ.

Kelbî ve Mukâtil'den [rivayet edildiğine göre]: Allah ekmek, balık ve beş somun indirdi. Allah Teâlâ'nın dilediği kadar yediler; insanlar ise bin küsur kişiydi. Köylerine dönüp bu olayı anlattıklarında, [olaya] şahit olmayanlar onlara güldüler ve: "Yazıklar olsun size, o sadece sizin gözlerinizi büyüledi!" dediler. Allah hakkında hayır dilediği kimseyi basireti üzere sebatkâr kıldı; fitneye düşmesini dilediği kimse ise küfrüne geri döndü. İçlerinde çocuk ve kadın olmaksızın domuzlara dönüştürüldüler. Bu hâlde üç gün kaldılar, sonra helak oldular; üremediler, yemediler ve içmediler. Şekli değiştirilen (mesh edilen) herkes de böyledir.

وَقَالَ قَتَادَةُ: كَانَتْ تَنْزِلُ عَلَيْهِمْ بُكْرَةً وَعَشِيًّا حَيْثُ كَانُوا كَالْمَنِّ وَالسَّلْوَى لِبَنِي إِسْرَائِيلَ، وَقَالَ عَطَاءُ بْنُ أَبِي رَبَاحٍ عَنْ سَلْمَانَ الْفَارِسِيِّ لما سأل الحوارين الْمَائِدَةَ لَبِسَ عِيسَى ﵇ صُوفًا وَبَكَى، وَقَالَ: "اللَّهُمَّ أَنْزِلْ عَلَيْنَا مَائِدَةً مِنَ السَّمَاءِ" الْآيَةَ فَنَزَلَتْ سُفْرَةٌ حَمْرَاءُ بَيْنَ غَمَامَتَيْنِ غَمَامَةٍ مِنْ فَوْقِهَا وَغَمَامَةٍ مِنْ تَحْتِهَا، وَهُمْ يَنْظُرُونَ إِلَيْهَا وَهِيَ تَهْوِي مُنْقَضَّةً حَتَّى سَقَطَتْ بَيْنَ أَيْدِيهِمْ فَبَكَى عِيسَى، وَقَالَ: اللَّهُمَّ اجْعَلْنِي مِنَ الشَّاكِرِينَ اللَّهُمَّ اجْعَلْهَا رَحْمَةً وَلَا تَجْعَلْهَا عُقُوبَةً، وَالْيَهُودُ يَنْظُرُونَ إِلَى شَيْءٍ لَمْ يَرَوْا مِثْلَهُ قَطُّ وَلَمْ يَجِدُوا رِيحًا أَطْيَبَ مِنْ رِيحِهِ، فَقَالَ عِيسَى ﵇: لِيَقُمْ أَحْسَنُكُمْ عَمَلًا فَيَكْشِفُ عَنْهَا وَيَذْكُرُ اسْمَ اللَّهِ تَعَالَى، فَقَالَ شَمْعُونُ الصَّفَّارُ رَأْسُ الْحَوَارِيِّينَ: أَنْتَ أَوْلَى بِذَلِكَ مِنَّا [فَقَامَ عِيسَى ﵇] فَتَوَضَّأَ وَصَلَّى صَلَاةً طَوِيلَةً وَبَكَى كَثِيرًا، ثُمَّ كَشَفَ الْمِنْدِيلَ عَنْهَا، وَقَالَ: بِسْمِ اللَّهِ خَيْرِ الرَّازِقِينَ فَإِذَا هُوَ سَمَكَةٌ مَشْوِيَّةٌ لَيْسَ عَلَيْهَا فُلُوسُهَا وَلَا شَوْكَ عَلَيْهَا تَسِيلُ مِنَ الدَّسَمِ وَعِنْدَ رَأْسِهَا مِلْحٌ وَعِنْدَ ذَنَبِهَا خَلٌّ، وَحَوْلَهَا مِنْ أَلْوَانِ الْبُقُولِ مَا خَلَا الْكُرَّاثَ، وَإِذَا خَمْسَةُ أَرْغِفَةٍ عَلَى وَاحِدٍ زَيْتُونٌ، وَعَلَى الثَّانِي عَسَلٌ، وَعَلَى الثَّالِثِ سَمْنٌ، وَعَلَى الرَّابِعِ جُبْنٌ، وَعَلَى الْخَامِسِ قَدِيدٌ، فَقَالَ شَمْعُونُ: يَا رُوحَ اللَّهِ أَمِنْ طَعَامِ الدُّنْيَا هَذَا أم من ١١٥\أطَعَامِ الْآخِرَةِ؟ فَقَالَ: لَيْسَ شَيْءٌ مِمَّا تَرَوْنَ مِنْ طَعَامِ الدُّنْيَا وَلَا مِنْ طَعَامِ الْآخِرَةِ، وَلَكِنَّهُ شَيْءٌ افْتَعَلَهُ اللَّهُ تَعَالَى بِالْقُدْرَةِ الْغَالِبَةِ، كُلُوا مِمَّا سَأَلْتُمْ يَمْدُدْكُمْ وَيَزِدْكُمْ مِنْ فَضْلِهِ، قَالُوا: يَا رُوحَ اللَّهِ كُنْ أَوَّلَ مَنْ يَأْكُلُ مِنْهَا، فَقَالَ عِيسَى ﵇: مَعَاذَ اللَّهِ أَنَّ آكُلَ مِنْهَا وَلَكِنْ يَأْكُلُ مِنْهَا مَنْ سَأَلَهَا فَخَافُوا أَنْ يَأْكُلُوا مِنْهَا، فَدَعَا لَهَا أَهْلَ الْفَاقَةِ وَالْمَرْضَى وَأَهْلَ الْبَرَصِ وَالْجُذَامِ وَالْمُقْعَدِينَ وَالْمُبْتَلِينَ، فَقَالَ: كُلُوا مِنْ رِزْقِ اللَّهِ وَلَكُمُ الْمَهْنَأُ وَلِغَيْرِكُمُ الْبَلَاءُ، فَأَكَلُوا وَصَدَرَ عَنْهَا أَلْفٌ وَثَلَاثُمِائَةِ رَجُلٍ وَامْرَأَةٍ مِنْ فَقِيرٍ وَمَرِيضٍ وَزَمِنٍ وَمُبْتَلًى كُلُّهُمْ شَبْعَانُ، وَإِذَا السَّمَكَةُ بِهَيْئَتِهَا حِينَ نَزَلَتْ، ثُمَّ طَارَتْ سُفْرَةُ الْمَائِدَةِ صُعُدًا وَهُمْ يَنْظُرُونَ إِلَيْهَا حَتَّى تَوَارَتْ، فَلَمْ يَأْكُلْ مِنْهَا زَمِنٌ وَلَا مَرِيضٌ وَلَا مُبْتَلًى إِلَّا عُوفِيَ وَلَا فَقِيرٌ إِلَّا اسْتَغْنَى، وَنَدِمَ مَنْ لَمْ يَأْكُلْ مِنْهَا فَلَبِثَتْ أَرْبَعِينَ صَبَاحًا تَنْزِلُ ضُحًى، فَإِذَا نَزَلَتِ اجْتَمَعَتِ الْأَغْنِيَاءُ وَالْفُقَرَاءُ وَالصِّغَارُ وَالْكِبَارُ وَالرِّجَالُ وَالنِّسَاءُ، وَلَا تَزَالُ مَنْصُوبَةً يُؤَكَلُ

Katâde şöyle demiştir: "Tıpkı İsrâiloğulları'na menn ve selvânın [kudret helvası ve bıldırcın etinin] indirilmesi gibi, bulundukları her yerde sabah akşam üzerlerine inerdi." Atâ b. Ebî Rebâh'ın Selmân-ı Fârisî'den [rivayet ettiğine göre], Havâriler sofra istediklerinde Îsâ aleyhisselâm yün [elbise] giydi, ağladı ve: { اللَّهُمَّ أَنْزِلْ عَلَيْنَا مَائِدَةً مِنَ السَّمَاءِ } “Ey Allahım! Bize gökten bir sofra indir...” ayetini [okudu]. Bunun üzerine, biri üstünde diğeri altında olan iki bulut arasında kırmızı bir sofra indi. Onlar bakıp dururken süzülerek alçaldı ve nihayet önlerine kondu. Îsâ ağladı ve: "Allahım, beni şükredenlerden eyle! Allahım, onu bir rahmet kıl, azap kılma!" dedi. Yahudiler ise benzerini asla görmedikleri ve kokusundan daha güzel bir koku almadıkları bir şeye bakıyorlardı. Îsâ aleyhisselâm: "Amelce en hayırlınız ayağa kalksın, üzerini açsın ve Allah Teâlâ'nın ismini zikretsin" dedi. Havârilerin reisi Şem‘ûn es-Saffâr: "Sen buna bizden daha lâyıksın" dedi. [Bunun üzerine Îsâ aleyhisselâm kalktı], abdest alıp uzun bir namaz kıldı, çokça ağladı. Sonra üzerindeki mendili açtı ve: "Bismillâhi hayru'r-râzikîn (Rızık verenlerin en hayırlısı olan Allah'ın adıyla)" dedi. Bir de baktılar ki [sofrada] pulları ve kılçığı olmayan, yağı damlayan kızarmış bir balık vardı. Başucunda tuz, kuyruk ucunda sirke, etrafında pırasa hariç her çeşit yeşillik vardı. Ayrıca beş somun ekmek vardı; birinin üzerinde zeytin, ikincisinde bal, üçüncüsünde sadeyağ, dördüncüsünde peynir, beşincisinde ise kurutulmuş et vardı. Şem‘ûn: "Ey Rûhullâh! Bu dünya yiyeceği midir, yoksa ahiret yiyeceği midir?" diye sordu. [Îsâ] şöyle dedi: "Gördüğünüz şeylerin hiçbiri ne dünya ne de ahiret yiyeceğidir; fakat o, Allah Teâlâ'nın üstün kudretiyle varettiği bir şeydir. İstediğiniz şeyden yiyin ki [Allah] size lütfetsin ve fazlından artırsın." "Ey Rûhullâh! Ondan ilk yiyen sen ol" dediler. Îsâ aleyhisselâm: "Ondan yemekten Allah'a sığınırım; fakat onu kim istemişse o yesin" dedi. Bunun üzerine onlar da ondan yemekten korktular. Bunun üzerine [Îsâ sofraya] yoksulları, hastaları, alaca ve cüzzam hastalarını, kötürümleri ve dertlileri çağırdı ve: "Allah'ın rızkından yiyin; afiyet size, bela ise başkalarınadır" dedi. Yediler; fakir, hasta, kötürüm ve dertli olmak üzere hepsi doymuş olarak bin üç yüz erkek ve kadın oradan ayrıldı. Balık ise indiği ilk hâliyle duruyordu. Sonra sofra, onlar bakıp dururken yukarıya doğru yükselip uçtu ve nihayet gözden kayboldu. Ondan yiyen hiçbir kötürüm, hasta ve dertli kalmadı ki şifa bulmuş olmasın; hiçbir fakir kalmadı ki zenginleşmiş olmasın. Ondan yemeyenler ise pişman oldular. [Sofra] kırk sabah boyunca kuşluk vaktinde inmeye devam etti. İndiğinde zenginler, fakirler, küçükler, büyükler, erkekler ve kadınlar toplanırlardı; sofra kurulu kalır ve yenilirdi...

مِنْهَا حَتَّى إِذَا فَاءَ الْفَيْءُ طَارَتْ وَهُمْ يَنْظُرُونَ فِي ظِلِّهَا حَتَّى تَوَارَتْ عَنْهُمْ، وَكَانَتْ تَنْزِلُ غِبًّا تَنْزِلُ يَوْمًا وَلَا تَنْزِلُ يَوْمًا كَنَاقَةِ ثَمُودَ، فَأَوْحَى اللَّهُ تَعَالَى [إِلَى عِيسَى ﵇] اجْعَلْ مَائِدَتِي وَرِزْقِي لِلْفُقَرَاءِ دُونَ الْأَغْنِيَاءِ، فَعَظُمَ ذَلِكَ عَلَى الْأَغْنِيَاءِ حَتَّى شَكُّوا وَشَكَّكُوا النَّاسَ فِيهَا، وَقَالُوا: أَتَرَوْنَ الْمَائِدَةَ حَقًّا تَنْزِلُ مِنَ السَّمَاءِ؟ فَأَوْحَى اللَّهُ تَعَالَى إِلَى عِيسَى ﵇: إِنِّي شَرَطْتُ أَنَّ مَنْ كَفَرَ بَعْدَ نُزُولِهَا عَذَّبْتُهُ عَذَابًا لَا أُعَذِّبُهُ أَحَدًا مِنَ الْعَالَمِينَ، فَقَالَ عِيسَى ﵇: (إِنْ تُعَذِّبْهُمْ فَإِنَّهُمْ عِبَادُكَ وَإِنْ تَغْفِرْ لَهُمْ فَإِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ) فَمُسِخَ مِنْهُمْ ثَلَاثُمِائَةٍ وَثَلَاثُونَ رَجُلًا بَاتُوا مِنْ لَيْلَتِهِمْ عَلَى فَرْشِهِمْ مَعَ نِسَائِهِمْ فَأَصْبَحُوا خَنَازِيرَ يَسْعَوْنَ فِي الطُّرُقَاتِ وَالْكُنَاسَاتِ، وَيَأْكُلُونَ الْعُذْرَةَ فِي الْحُشُوشِ فَلَمَّا رَأَى النَّاسُ ذَلِكَ فَزِعُوا إِلَى عِيسَى ﵇ وَبَكَوْا فَلَمَّا أَبْصَرَتِ الْخَنَازِيرُ عِيسَى ﵇ بَكَتْ وَجَعَلَتْ تُطِيفُ بِعِيسَى ﵇ وَجَعَلَ عِيسَى يَدْعُوهُمْ بِأَسْمَائِهِمْ فَيُشِيرُونَ بِرُءُوسِهِمْ وَيَبْكُونَ وَلَا يَقْدِرُونَ عَلَى الْكَلَامِ، فَعَاشُوا ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ ثُمَّ هَلَكُوا.

Nihayet gölge uzayınca uçardı; onlar gölgesine bakarlarken gözlerinden kaybolurdu. Semûd'un devesi gibi gün aşırı inerdi; bir gün iner, bir gün inmezdi. Allah Teâlâ [Îsâ aleyhisselâm'a]: "Soframı ve rızkımı zenginlere değil, fakirlere tahsis et" diye vahyetti. Bu durum zenginlere ağır geldi; öyle ki şüpheye düştüler ve insanları da onun hakkında şüpheye düşürdüler: "Sofranın gerçekten gökten indiğini mi sanıyorsunuz?" dediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ Îsâ aleyhisselâm'a: "Ben, inişinden sonra kim inkâr ederse, âlemlerden hiç kimseye etmeyeceğim bir azapla onu cezalandıracağımı şart koştum" diye vahyetti. Îsâ aleyhisselâm da: { إِنْ تُعَذِّبْهُمْ فَإِنَّهُمْ عِبَادُكَ وَإِنْ تَغْفِرْ لَهُمْ فَإِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ } “Eğer onlara azap edersen şüphesiz onlar Senin kullarındır; eğer onları bağışlarsan şüphesiz Sen, mutlak güç sahibisin, hüküm ve hikmet sahibisin” dedi. Onlardan üç yüz otuz adam mesh edildi; o geceyi yataklarında eşleriyle geçirdiler, sabahleyin ise sokaklarda ve çöplüklerde koşan, tuvalet çukurlarında pislik yiyen domuzlar olarak uyandılar. İnsanlar bunu görünce korkuyla Îsâ aleyhisselâm'a sığındılar ve ağladılar. Domuzlar Îsâ aleyhisselâm'ı görünce ağladılar ve Îsâ aleyhisselâm'ın etrafında dönmeye başladılar. Îsâ onları isimleriyle çağırmaya başladı; onlar ise başlarıyla işaret ediyor, ağlıyor ve konuşamıyorlardı. Üç gün yaşadılar, sonra helak oldular.

وَإِذْ قَالَ اللَّهُ يَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ أَأَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ اتَّخِذُونِي وَأُمِّيَ إِلَهَيْنِ مِنْ دُونِ اللَّهِ قَالَ سُبْحَانَكَ مَا يَكُونُ لِي أَنْ أَقُولَ مَا لَيْسَ لِي بِحَقٍّ إِنْ كُنْتُ قُلْتُهُ فَقَدْ عَلِمْتَهُ تَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِي وَلَا أَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِكَ إِنَّكَ أَنْتَ عَلَّامُ الْغُيُوبِ (١١٦) مَا قُلْتُ لَهُمْ إِلَّا مَا أَمَرْتَنِي بِهِ أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ رَبِّي وَرَبَّكُمْ وَكُنْتُ عَلَيْهِمْ شَهِيدًا مَا دُمْتُ فِيهِمْ فَلَمَّا تَوَفَّيْتَنِي كُنْتَ أَنْتَ الرَّقِيبَ عَلَيْهِمْ وَأَنْتَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ (١١٧) (إِنْ تُعَذِّبْهُمْ فَإِنَّهُمْ عِبَادُكَ وَإِنْ تَغْفِرْ لَهُمْ فَإِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ (١١٨)

{ وَإِذْ قَالَ اللَّهُ يَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ أَأَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ اتَّخِذُونِي وَأُمِّيَ إِلَهَيْنِ مِنْ دُونِ اللَّهِ قَالَ سُبْحَانَكَ مَا يَكُونُ لِي أَنْ أَقُولَ مَا لَيْسَ لِي بِحَقٍّ إِنْ كُنْتُ قُلْتُهُ فَقَدْ عَلِمْتَهُ تَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِي وَلَا أَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِكَ إِنَّكَ أَنْتَ عَلَّامُ الْغُيُوبِ (١١٦) مَا قُلْتُ لَهُمْ إِلَّا مَا أَمَرْتَنِي بِهِ أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ رَبِّي وَرَبَّكُمْ وَكُنْتُ عَلَيْهِمْ شَهِيدًا مَا دُمْتُ فِيهِمْ فَلَمَّا تَوَفَّيْتَنِي كُنْتَ أَنْتَ الرَّقِيبَ عَلَيْهِمْ وَأَنْتَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ (١١٧) إِنْ تُعَذِّبْهُمْ فَإِنَّهُمْ عِبَادُكَ وَإِنْ تَغْفِرْ لَهُمْ فَإِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ (١١٨) } “Allah şöyle buyurduğu vakit: «Ey Meryem oğlu Îsâ! İnsanlara: 'Beni ve annemi Allah'ın yanı sıra iki ilah edinin' diye sen mi söyledin?» Dedi ki: «Seni tenzih ederim! Hakkım olmayan bir şeyi söylemek bana yakışmaz. Eğer onu söylemiş olsaydım muhakkak Sen onu bilirdin. Sen benim içimde olanı bilirsin, ben ise Senin zatında olanı bilmem. Şüphesiz gaybları hakkıyla bilen ancak Sensin.» «Onlara, bana emrettiğin şu şeyden başkasını söylemedim: 'Benim de Rabbim, sizin de Rabbiniz olan Allah'a kulluk edin.' Aralarında bulunduğum müddetçe onlar üzerinde şahittim. Beni vefat ettirdiğinde (aralarından aldığında) ise onların üzerindeki gözetleyici yalnız Sen idin. Sen her şeye hakkıyla şahitsin.» «Eğer onlara azap edersen şüphesiz onlar Senin kullarındır; eğer onları bağışlarsan şüphesiz Sen, mutlak güç sahibisin, hüküm ve hikmet sahibisin.»”

قَوْلُهُ ﷿: {وَإِذْ قَالَ اللَّهُ يَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ أَأَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ اتَّخِذُونِي وَأُمِّيَ إِلَهَيْنِ مِنْ دُونِ اللَّهِ} وَاخْتَلَفُوا فِي أَنَّ هَذَا الْقَوْلَ مَتَى يَكُونُ، فَقَالَ السُّدِّيُّ: قَالَ اللَّهُ تَعَالَى هَذَا الْقَوْلَ لِعِيسَى ﵇ حِينَ رَفَعَهُ إِلَى السَّمَاءِ لِأَنَّ حَرْفَ "إِذْ" يَكُونُ لِلْمَاضِي، وَقَالَ سَائِرُ الْمُفَسِّرِينَ: إِنَّمَا يَقُولُ اللَّهُ لَهُ هَذَا الْقَوْلَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ بِدَلِيلِ قَوْلِهِ [مِنْ قَبْلُ] (يَوْمَ يَجْمَعُ اللَّهُ الرُّسُلَ) (الْمَائِدَةِ، ١٠٩) . وَقَالَ مِنْ بَعْدِهَا (هَذَا يَوْمُ يَنْفَعُ الصَّادِقِينَ صِدْقُهُمْ) (الْمَائِدَةَ، ١١٩) ، وَأَرَادَ بِهِمَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ، وَقَدْ تَجِيءُ "إِذْ" بِمَعْنَى "إِذَا" كَقَوْلِهِ ﷿: (وَلَوْ تَرَى إِذْ فَزِعُوا) أَيْ: إِذَا فَزِعُوا [يَوْمَ الْقِيَامَةِ] وَالْقِيَامَةُ وَإِنْ لَمْ تَكُنْ بَعْدُ وَلَكِنَّهَا كَالْكَائِنَةِ لِأَنَّهَا آتِيَةٌ لَا مَحَالَةَ.

Allah Azze ve Celle'nin: { وَإِذْ قَالَ اللَّهُ يَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ أَأَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ اتَّخِذُونِي وَأُمِّيَ إِلَهَيْنِ مِنْ دُونِ اللَّهِ } “Hani Allah şöyle demişti: «Ey Meryem oğlu Îsâ! İnsanlara: 'Beni ve annemi Allah'ın yanı sıra iki ilah edinin' diye sen mi söyledin?»” kavli hakkında; bu sözün ne zaman söyleneceği hususunda ihtilaf ettiler: Süddî dedi ki: Allah Teâlâ bu sözü Îsâ aleyhisselâm'a onu göğe yükselttiği zaman söylemiştir; çünkü “iz (إِذْ)” edatı geçmiş zaman içindir. Diğer müfessirler ise şöyle dediler: Allah ona bu sözü ancak kıyamet günü söyleyecektir; bunun delili, [daha önce] geçen { يَوْمَ يَجْمَعُ اللَّهُ الرُّسُلَ } “Allah'ın peygamberleri toplayacağı gün” (el-Mâide, 109) kavli ve bundan sonraki { هَذَا يَوْمُ يَنْفَعُ الصَّادِقِينَ صِدْقُهُمْ } “Bu, doğrulara doğruluklarının fayda vereceği gündür” (el-Mâide, 119) kavlidir. İkisiyle de kıyamet gününü kastetmiştir. Bazen “iz (إِذْ)” edatı, Allah Azze ve Celle'nin: { وَلَوْ تَرَى إِذْ فَزِعُوا } “Onların korkuya kapıldıkları anı bir görsen” kavlinde olduğu gibi “izâ (إِذَا)” manasında gelebilir; yani [kıyamet gününde] korkuya kapıldıkları zaman demektir. Kıyamet henüz gerçekleşmemiş olsa bile, muhakkak geleceği için gerçekleşmiş gibidir.

قَوْلُهُ: {أَأَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ اتَّخِذُونِي وَأُمِّيَ إِلَهَيْنِ مِنْ دُونِ اللَّهِ} ؟ فَإِنْ قِيلَ: فَمَا وَجْهُ هَذَا السُّؤَالِ مَعَ عِلْمِ اللَّهِ ﷿ أَنَّ عِيسَى لَمْ يَقُلْهُ؟

O'nun: { أَأَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ اتَّخِذُونِي وَأُمِّيَ إِلَهَيْنِ مِنْ دُونِ اللَّهِ } “İnsanlara: «Beni ve annemi Allah'ın yanı sıra iki ilah edinin» diye sen mi söyledin?” kavli hakkında şöyle denilirse: Allah Azze ve Celle Îsâ'nın bunu söylemediğini bildiği hâlde bu sorunun hikmeti nedir?

قِيلَ هَذَا السُّؤَالُ عَنْهُ لِتَوْبِيخِ قَوْمِهِ وَتَعْظِيمِ أَمْرِ هَذِهِ الْمَقَالَةِ كَمَا يَقُولُ الْقَائِلُ لِآخَرَ: أَفَعَلْتَ كَذَا

Denildi ki: Bu soru, kavmini azarlamak ve bu sözün vahametini [ortaya koyup] büyütmek içindir; nitekim bir kimsenin diğerine: «Şunu yaptın mı

وَكَذَا؟ فِيمَا يَعْلَمُ أَنَّهُ لَمْ يَفْعَلْهُ، إِعْلَامًا وَاسْتِعْظَامًا لَا اسْتِخْبَارًا وَاسْتِفْهَامًا.

[kişi] bunu yapmadığını bildiği hâlde, bilgi almak ve soru sormak maksadıyla değil, [vahameti] bildirmek ve dehşetini belirtmek maksadıyla böyle söyler.

وَأَيْضًا: أَرَادَ اللَّهُ ﷿ أَنْ يُقِرَّ [عِيسَى ﵇ عَنْ] نَفْسِهِ بِالْعُبُودِيَّةِ، فَيَسْمَعُ قَوْمُهُ، وَيَظْهَرُ كَذِبُهُمْ عَلَيْهِ أَنَّهُ أَمْرَهُمْ بِذَلِكَ، قَالَ أَبُو رَوْقٍ: وَإِذَا سَمِعَ عِيسَى ﵇ هَذَا الْخِطَابَ أَرْعَدَتْ مَفَاصِلُهُ وَانْفَجَرَتْ مِنْ أَصْلِ كُلِّ شَعْرَةٍ فِي جَسَدِهِ عَيْنٌ مِنْ دَمٍ، ثُمَّ يَقُولُ مُجِيبًا لِلَّهِ ﷿: {قَالَ سُبْحَانَكَ} تَنْزِيهًا وَتَعْظِيمًا لَكَ {مَا يَكُونُ لِي أَنْ أَقُولَ مَا لَيْسَ لِي بِحَقٍّ إِنْ كُنْتُ قُلْتُهُ فَقَدْ عَلِمْتَهُ تَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِي وَلَا أَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِكَ} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: تَعْلَمُ مَا فِي غَيْبِي وَلَا أَعْلَمَ مَا فِي غَيْبِكَ، وَقِيلَ مَعْنَاهُ: تَعْلَمُ سِرِّي وَلَا أَعْلَمُ سِرَّكَ، وَقَالَ أَبُو رَوْقٍ تَعْلَمُ مَا كَانَ مِنِّي فِي دَارِ الدُّنْيَا وَلَا أَعْلَمُ مَا يَكُونُ مِنْكَ فِي الْآخِرَةِ، وَقَالَ الزَّجَّاجُ: النَّفْسُ عِبَارَةٌ عَنْ جُمْلَةِ الشَّيْءِ وَحَقِيقَتِهِ، يَقُولُ: تَعْلَمُ جَمِيعَ مَا أَعْلَمُ مِنْ حَقِيقَةِ أَمْرِي وَلَا أَعْلَمُ حَقِيقَةَ أَمْرِكَ، {إِنَّكَ أَنْتَ عَلَّامُ الْغُيُوبِ} مَا كَانَ وَمَا يَكُونُ.

Ayrıca Allah Azze ve Celle, [Îsâ aleyhisselâm'ın] kendi adına kulluğunu itiraf etmesini, kavminin de bunu işitmesini ve onun kendilerine bunu emrettiğine dair ona attıkları iftiranın ortaya çıkmasını diledi. Ebû Ravk dedi ki: Îsâ aleyhisselâm bu hitabı işitince eklemleri titrer ve bedenindeki her kılın dibinden bir kan pınarı fışkırır. Sonra Allah Azze ve Celle'ye cevap vererek şöyle der: { قَالَ سُبْحَانَكَ } “Dedi ki: «Seni tenzih ederim!»” yani Seni tenzih ve ta'zim ederim; { مَا يَكُونُ لِي أَنْ أَقُولَ مَا لَيْسَ لِي بِحَقٍّ إِنْ كُنْتُ قُلْتُهُ فَقَدْ عَلِمْتَهُ تَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِي وَلَا أَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِكَ } “Hakkım olmayan bir şeyi söylemek bana yakışmaz. Eğer onu söylemiş olsaydım muhakkak Sen onu bilirdin. Sen benim içimde olanı bilirsin, ben ise Senin zatında olanı bilmem.” İbn Abbâs dedi ki: Benim gaybımda olanı bilirsin, ben ise Senin gaybında olanı bilmem. Bir görüşe göre anlamı: Sen benim sırrımı bilirsin, ben Senin sırrını bilmem. Ebû Ravk dedi ki: Sen dünya yurdunda benden sadır olanı bilirsin, ben ise ahirette Senden ne olacağını bilmem. Zeccâc dedi ki: Nefs, bir şeyin bütünü ve hakikatinden ibarettir; [yani] şöyle der: Sen benim durumumun hakikatine dair bildiğim her şeyi bilirsin, ben ise Senin şanının hakikatini bilmem. { إِنَّكَ أَنْتَ عَلَّامُ الْغُيُوبِ } “Şüphesiz gaybları hakkıyla bilen ancak Sensin” yani olmuş olanı ve olacak olanı [bilensin].

{مَا قُلْتُ لَهُمْ إِلا مَا أَمَرْتَنِي بِهِ أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ رَبِّي وَرَبَّكُمْ وَكُنْتُ عَلَيْهِمْ شَهِيدًا مَا دُمْتُ فِيهِمْ فَلَمَّا تَوَفَّيْتَنِي كُنْتَ أَنْتَ الرَّقِيبَ عَلَيْهِمْ وَأَنْتَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ (١١٧) }

{ مَا قُلْتُ لَهُمْ إِلا مَا أَمَرْتَنِي بِهِ أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ رَبِّي وَرَبَّكُمْ وَكُنْتُ عَلَيْهِمْ شَهِيدًا مَا دُمْتُ فِيهِمْ فَلَمَّا تَوَفَّيْتَنِي كُنْتَ أَنْتَ الرَّقِيبَ عَلَيْهِمْ وَأَنْتَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ (١١٧) } “Onlara, bana emrettiğin şu şeyden başkasını söylemedim: «Benim de Rabbim, sizin de Rabbiniz olan Allah'a kulluk edin.» Aralarında bulunduğum müddetçe onlar üzerinde şahittim. Beni vefat ettirdiğinde (aralarından aldığında) ise onların üzerindeki gözetleyici yalnız Sen idin. Sen her şeye hakkıyla şahitsin.”

{مَا قُلْتُ لَهُمْ إِلَّا مَا أَمَرْتَنِي بِهِ أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ رَبِّي وَرَبَّكُمْ} [وَحِّدُوهُ] وَلَا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا، {وَكُنْتُ عَلَيْهِمْ شَهِيدًا مَا دُمْتُ} أَقَمْتُ، {فِيهِمْ فَلَمَّا تَوَفَّيْتَنِي} قَبَضْتَنِي وَرَفَعْتَنِي إِلَيْكَ، {كُنْتَ أَنْتَ الرَّقِيبَ عَلَيْهِمْ} وَالْحَفِيظَ عَلَيْهِمْ، تَحْفَظُ أَعْمَالَهُمْ، {وَأَنْتَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ}

{ مَا قُلْتُ لَهُمْ إِلَّا مَا أَمَرْتَنِي بِهِ أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ رَبِّي وَرَبَّكُمْ } “Onlara, bana emrettiğin şu şeyden başkasını söylemedim: «Benim de Rabbim, sizin de Rabbiniz olan Allah'a kulluk edin.»” Yani [O'nu birleyin] ve O'na hiçbir şeyi ortak koşmayın; { وَكُنْتُ عَلَيْهِمْ شَهِيدًا مَا دُمْتُ } “Aralarında bulunduğum müddetçe onlar üzerinde şahittim” yani ikamet ettiğim [müddetçe]; { فِيهِمْ فَلَمَّا تَوَفَّيْتَنِي } “aralarında... Beni vefat ettirdiğinde (aralarından aldığında)” yani canımı alıp beni Kendine yükselttiğinde; { كُنْتَ أَنْتَ الرَّقِيبَ عَلَيْهِمْ } “onların üzerindeki gözetleyici yalnız Sen idin” yani amellerini muhafaza eden koruyucu idin; { وَأَنْتَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ } “Sen her şeye hakkıyla şahitsin.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: {إِنْ تُعَذِّبْهُمْ فَإِنَّهُمْ عِبَادُكَ وَإِنْ تَغْفِرْ لَهُمْ فَإِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ} فَإِنْ قِيلَ كَيْفَ طَلَبَ الْمَغْفِرَةَ لَهُمْ وَهُمْ كُفَّارٌ، وَكَيْفَ قَالَ: وَإِنْ تَغْفِرْ لَهُمْ فَإِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ، وَهَذَا لَا يَلِيقُ بِسُؤَالِ الْمَغْفِرَةِ، قِيلَ: أَمَّا الْأَوَّلُ فَمَعْنَاهُ إِنَّ تُعَذِّبْهُمْ بِإِقَامَتِهِمْ عَلَى كُفْرِهِمْ وَإِنْ تَغْفِرْ لَهُمْ بَعْدَ الْإِيمَانِ وَهَذَا يَسْتَقِيمُ عَلَى قَوْلِ السُّدِّيِّ: إِنَّ هَذَا السُّؤَالَ قَبْلَ يَوْمِ الْقِيَامَةِ لِأَنَّ الْإِيمَانَ لَا يَنْفَعُ فِي الْقِيَامَةِ.

Allah Teâlâ'nın: { إِنْ تُعَذِّبْهُمْ فَإِنَّهُمْ عِبَادُكَ وَإِنْ تَغْفِرْ لَهُمْ فَإِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ } “Eğer onlara azap edersen şüphesiz onlar Senin kullarındır; eğer onları bağışlarsan şüphesiz Sen, mutlak güç sahibisin, hüküm ve hikmet sahibisin” kavli hakkında; eğer: "Onlar kâfir oldukları hâlde onlar için nasıl mağfiret diledi ve nasıl 'eğer onları bağışlarsan şüphesiz Sen, mutlak güç sahibisin, hüküm ve hikmet sahibisin' dedi; zira bu mağfiret talebine uygun değildir?" denilirse, şöyle cevap verilir: Birincisine gelince; bunun anlamı şudur: Eğer küfürleri üzere ısrar etmelerinden ötürü onlara azap edersen [Senin kullarındır], şayet iman ettikten sonra onları bağışlarsan [Sen mutlak güç ve hikmet sahibisin]. Bu da Süddî'nin: "Bu soru kıyamet gününden öncedir; zira kıyamette iman fayda vermez" görüşüne uygun düşmektedir.

وَقِيلَ: هَذَا فِي فَرِيقَيْنِ مِنْهُمْ، مَعْنَاهُ: إِنْ تُعَذِّبْ مَنْ كَفَرَ مِنْهُمْ وَإِنْ تَغْفِرْ لِمَنْ آمَنَ مِنْهُمْ.

Bir görüşe göre bu [ifade], onlardan iki grup hakkındadır; anlamı şudur: Onlardan inkâr edene azap edersen [Senin kulundur], onlardan iman edeni bağışlarsan [Sen Aziz ve Hakîm'sin].

وَقِيلَ: لَيْسَ هَذَا عَلَى وَجْهِ طَلَبِ الْمَغْفِرَةِ وَلَوْ كَانَ كَذَلِكَ لَقَالَ: فَإِنَّكَ أَنْتَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ، وَلَكِنَّهُ عَلَى تَسْلِيمِ الْأَمْرِ وَتَفْوِيضِهِ إِلَى مُرَادِهِ.

Bir görüşe göre ise bu [ifade], mağfiret talep etme sadedinde değildir; şayet öyle olsaydı: “Şüphesiz Sen çok bağışlayansın, çok merhamet edensin” derdi. Fakat bu, işi [Allah'a] teslim etmek ve O'nun iradesine havale etmek kabilindendir.

وَأَمَّا السُّؤَالُ الثَّانِي: فَكَانَ ابْنُ مَسْعُودٍ ﵁ يَقْرَأُ وَإِنْ تَغْفِرْ لَهُمْ فَإِنَّكَ أنت الغفور لالرحيم، وَكَذَلِكَ هُوَ فِي مُصْحَفِهِ، وَأَمَّا عَلَى الْقِرَاءَةِ الْمَعْرُوفَةِ قِيلَ فِيهِ تَقْدِيمٌ وَتَأْخِيرٌ تَقْدِيرُهُ: إِنْ تَغْفِرْ لَهُمْ فَإِنَّهُمْ عِبَادُكَ وَإِنْ تُعَذِّبْهُمْ فَإِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ.

İkinci soruya gelince: İbn Mes'ûd radıyallâhu anh "eğer onları bağışlarsan şüphesiz Sen çok bağışlayansın, çok merhamet edensin" şeklinde okurdu ve Mushaf'ında da böyleydi. Meşhur kıraate göre ise, burada bir takdim-tehir (öne alma-sonraya bırakma) olduğu söylenmiştir ki takdiri şöyledir: "Eğer onları bağışlarsan şüphesiz onlar Senin kullarındır; eğer onlara azap edersen şüphesiz Sen mutlak güç sahibisin, hüküm ve hikmet sahibisin."

وَقِيلَ: مَعْنَاهُ إِنْ تُعَذِّبْهُمْ فَإِنَّهُمْ عِبَادُكَ وَإِنْ تَغْفِرْ لَهُمْ فَإِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ فِي الْمُلْكِ الْحَكِيمُ فِي الْقَضَاءِ لَا يَنْقُصُ مِنْ عِزِّكَ شَيْءٌ، وَلَا يَخْرُجُ مَنْ حُكْمِكَ شَيْءٌ، وَيُدْخِلُ فِي حِكْمَتِهِ وَمَغْفِرَتِهِ وَسِعَةِ رَحْمَتِهِ وَمَغْفِرَتِهِ الْكُفَّارَ، لَكِنَّهُ أَخْبَرَ أَنَّهُ لَا يَغْفِرُ وَهُوَ لَا يُخْلِفُ خَبَرَهُ.

Bir görüşe göre de anlamı şudur: Eğer onlara azap edersen şüphesiz onlar Senin kullarındır; eğer onları bağışlarsan şüphesiz Sen mülkünde Azîz (mutlak galip), hükmünde Hakîm'sin (hikmet sahibisin); izzetinden hiçbir şey eksilmez ve hiçbir şey Senin hükmünün dışına çıkamaz. Hikmetine, bağışlamasına, rahmetinin ve mağfiretinin genişliğine kâfirleri de dâhil eder; fakat O, [kâfirleri] bağışlamayacağını haber vermiştir ve O haberinden asla caymaz.

أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ عَبْدِ الْقَاهِرِ أَنَا عَبْدُ الْغَافِرِ بْنُ مُحَمَّدٍ الْفَارِسِيُّ ثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عِيسَى الْجُلُودِيُّ حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ سُفْيَانَ حَدَّثَنَا مُسْلِمُ بْنُ الْحَجَّاجِ حَدَّثَنِي يُونُسُ بْنُ عَبَدِ الْأَعْلَى حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ أَخْبَرَنِي عُمَرُ بْنُ الْحَارِثِ أَنَّ بَكْرَ بْنَ سَوَادَةَ حَدَّثَهُ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ جُبَيْرٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ تَلَا قَوْلَ اللَّهِ تَعَالَى فِي إِبْرَاهِيمَ: "رَبِّ إِنَّهُنَّ أَضْلَلْنَ كَثِيرًا مِنَ النَّاسِ فَمَنْ تَبِعَنِي فَإِنَّهُ مِنِّي"، الْآيَةَ. وَقَوْلَ عِيسَى ﵇: "إِنْ تُعَذِّبْهُمْ فَإِنَّهُمْ عِبَادُكَ وَإِنْ تَغْفِرْ لَهُمْ فَإِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ" فَرَفَعَ يَدَيْهِ وَقَالَ: اللَّهُمَّ أُمَّتِي وَبَكَى فَقَالَ اللَّهُ ﷿: يَا جِبْرِيلُ اذْهَبْ إِلَى مُحَمَّدٍ، وَرَبُّكَ أَعْلَمُ فَسَلْهُ مَا يُبْكِيهِ؟ فَأَتَاهُ جِبْرِيلُ فَسَأَلَهُ، فَأَخْبَرَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بِمَا قال الله، فَقَالَ اللَّهُ تَعَالَى: يَا جِبْرِيلُ اذْهَبْ إِلَى مُحَمَّدٍ فَقُلْ: إِنَّا سَنُرْضِيكَ فِي أُمَّتِكَ وَلَا نَسُوءُكَ" .

Bize İsmâil b. Abdilkâhir haber verdi, [dedi ki:] Bize Abdülgâfir b. Muhammed el-Fârisî bildirdi, [dedi ki:] Bize Muhammed b. Îsâ el-Cülûdî rivayet etti, [dedi ki:] Bize İbrâhim b. Muhammed b. Süfyân anlattı, [dedi ki:] Bize Müslim b. el-Haccâc anlattı, [dedi ki:] Bana Yûnus b. Abdila'lâ anlattı, [dedi ki:] Bize İbn Vehb anlattı, [dedi ki:] Bana Ömer b. el-Hâris haber verdi ki Bekr b. Sevâde ona Abdurrahman b. Cübeyr'den, o da Abdullah b. Amr b. el-Âs'tan rivayet ettiğine göre: Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem, Allah Teâlâ'nın İbrâhim hakkındaki: "Rabbim! Şüphesiz onlar insanlardan birçoğunu saptırdılar. Artık kim bana uyarsa muhakkak o bendendir..." ayetini ve Îsâ aleyhisselâm'ın: "Eğer onlara azap edersen şüphesiz onlar Senin kullarındır; eğer onları bağışlarsan şüphesiz Sen, mutlak güç sahibisin, hüküm ve hikmet sahibisin" sözünü okudu, sonra ellerini kaldırıp: "Allah'ım! Ümmetim, ümmetim!" dedi ve ağladı. Bunun üzerine Allah Azze ve Celle: "Ey Cibrîl! Muhammed'e git -ki Rabbin daha iyi bilir- ve ona kendisini neyin ağlattığını sor!" buyurdu. Cibrîl ona gelip sordu; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de Allah'ın bildiğini ona haber verdi. Bunun üzerine Allah Teâlâ şöyle buyurdu: "Ey Cibrîl! Muhammed'e git ve de ki: «Biz ümmetin hususunda seni razı edeceğiz ve seni asla üzmeyeceğiz.»"

{إِنْ تُعَذِّبْهُمْ فَإِنَّهُمْ عِبَادُكَ وَإِنْ تَغْفِرْ لَهُمْ فَإِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ (١١٨) قَالَ اللَّهُ هَذَا يَوْمُ يَنْفَعُ الصَّادِقِينَ صِدْقُهُمْ لَهُمْ جَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الأنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ ذَلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ (١١٩) }

{ إِنْ تُعَذِّبْهُمْ فَإِنَّهُمْ عِبَادُكَ وَإِنْ تَغْفِرْ لَهُمْ فَإِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ (١١٨) قَالَ اللَّهُ هَذَا يَوْمُ يَنْفَعُ الصَّادِقِينَ صِدْقُهُمْ لَهُمْ جَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الأنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ ذَلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ (١١٩) } “«Eğer onlara azap edersen şüphesiz onlar Senin kullarındır; eğer onları bağışlarsan şüphesiz Sen, mutlak güç sahibisin, hüküm ve hikmet sahibisin.» Allah buyurdu ki: «Bu, doğrulara doğruluklarının fayda vereceği gündür. Onlar için, içinde ebedî kalacakları, altından ırmaklar akan cennetler vardır. Allah onlardan razı olmuş, onlar da O'ndan razı olmuşlardır. İşte büyük kurtuluş budur.»”

{قَالَ اللَّهُ هَذَا يَوْمُ يَنْفَعُ الصَّادِقِينَ صِدْقُهُمْ} ١١٥/ب قَرَأَ نَافِعٌ (يَوْمَ) بِنَصْبِ الْمِيمِ، يَعْنِي: تَكُونُ هَذِهِ الْأَشْيَاءُ فِي يَوْمٍ، فَحَذَفَ فِي فَانْتَصَبَ، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِالرَّفْعِ عَلَى أَنَّهُ خَبَرُ (هَذَا) أَيْ: يَنْفَعُ الصَّادِقِينَ فِي الدُّنْيَا صِدْقُهُمْ فِي الْآخِرَةِ، وَلَوْ كَذَبُوا خَتَمَ اللَّهُ عَلَى أَفْوَاهِهِمْ وَنَطَقَتْ بِهِ جَوَارِحُهُمْ فَافْتُضِحُوا، وَقِيلَ: أَرَادُوا بِالصَّادِقِينَ النَّبِيِّينَ.

{ قَالَ اللَّهُ هَذَا يَوْمُ يَنْفَعُ الصَّادِقِينَ صِدْقُهُمْ } “Allah buyurdu ki: «Bu, doğrulara doğruluklarının fayda vereceği gündür.»” Nâfi‘, mîm harfinin nasbıyla (يَوْمَ) şeklinde okumuştur; yani: Bu şeyler bir günde vuku bulacaktır, [bu sebeple] فِي (fî) edatı hazfedilmiş ve [kelime zarf olarak] mensup olmuştur. Diğer [kıraat imamları] ise [kelimeyi] (هَذَا) zamirinin haberi (yüklemi) olarak merfû okumuşlardır. Yani: Dünyadaki doğrulara doğrulukları ahirette fayda verir. Şayet yalan söylemiş olsalardı Allah onların ağızlarını mühürler, organları gerçeği söyler ve rezil olurlardı. [Diğer] bir görüşe göre ise: Doğrular ile nebîlerin kastedildiği söylenmiştir.

وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: يَنْفَعُ الْمُؤْمِنِينَ إِيمَانُهُمْ، قَالَ قَتَادَةُ: مُتَكَلِّمَانِ لَا يُخْطِئَانِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عِيسَى ﵇، وَهُوَ مَا قَصَّ اللَّهُ ﷿، وَعَدُوُّ اللَّهِ إِبْلِيسُ، وَهُوَ قَوْلُهُ: "وَقَالَ الشَّيْطَانُ لَمَّا قُضِيَ الْأَمْرُ"، الْآيَةَ، فَصَدَقَ عَدُوُّ اللَّهِ يَوْمَئِذٍ، وَكَانَ قَبْلَ ذَلِكَ كَاذِبًا فَلَمْ يَنْفَعْهُ صِدْقُهُ، وَأَمَّا عِيسَى ﵇ فَكَانَ صَادِقًا فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ، فَنَفَعَهُ صِدْقُهُ.

Kelbî dedi ki: Müminlere imanları fayda verir. Katâde dedi ki: Kıyamet günü yanılmayan iki konuşmacı vardır: Biri Îsâ aleyhisselâm'dır ki bu Allah Azze ve Celle'nin anlattığı şeydir; diğeri ise Allah'ın düşmanı İblis'tir ki bu da O'nun: "İş bitirilince şeytan dedi ki..." ayetidir. Allah'ın düşmanı o gün doğru söylemiştir; oysa bundan önce yalancıydı, bu yüzden doğruluğu ona fayda vermedi. Îsâ aleyhisselâm ise hem dünyada hem de ahirette doğru sözlüydü; bu sebeple doğruluğu ona fayda verdi.

وَقَالَ عَطَاءٌ: هَذَا يَوْمٌ مِنْ أَيَّامِ الدُّنْيَا لِأَنَّ الدَّارَ الْآخِرَةَ دَارُ جَزَاءٍ لَا دَارَ عَمَلٍ، ثُمَّ بَيَّنَ ثَوَابَهَمْ فَقَالَ: {لَهُمْ جَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ ذَلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ} ثُمَّ عَظَّمَ نَفْسَهُ. فَقَالَ: {لِلَّهِ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا فِيهِنَّ وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ}

Atâ dedi ki: Bu dünya günlerinden bir gündür; çünkü ahiret yurdu amel yurdu değil, ceza (karşılık) yurdudur. Sonra [Allah] onların mükâfatını beyan ederek şöyle buyurdu: { لَهُمْ جَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ ذَلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ } “Onlar için, içinde ebedî kalacakları, altından ırmaklar akan cennetler vardır. Allah onlardan razı olmuş, onlar da O'ndan razı olmuşlardır. İşte büyük kurtuluş budur.” Sonra Zatını yücelterek şöyle buyurdu: { لِلَّهِ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا فِيهِنَّ وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } “Göklerin, yerin ve içindekilerin mülkü Allah'ındır. O her şeye hakkıyla kadirdir.”