Binûn

En'âm — 2. Sayfa

Kaynak: Meâlimü't-Tenzîl (Begavî Tefsiri) · Begavî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

قَوْلُهُ ﷿: {وَمَا مِنْ دَابَّةٍ فِي الْأَرْضِ وَلَا طَائِرٍ يَطِيرُ بِجَنَاحَيْهِ} قَيَّدَ الطَّيَرَانَ بِالْجَنَاحِ تَأْكِيدًا كَمَا يُقَالُ نَظَرْتُ بِعَيْنِي وَأَخَذْتُ بِيَدِي، {إِلَّا أُمَمٌ أَمْثَالُكُمْ} قَالَ مُجَاهِدٌ: أَصْنَافٌ مُصَنَّفَةٌ تُعْرَفُ بِأَسْمَائِهَا يُرِيدُ أَنَّ كُلَّ جِنْسٍ مِنَ الْحَيَوَانِ أُمَّةٌ، فَالطَّيْرُ أُمَّةٌ، وَالدَّوَابُّ أُمَّةٌ، وَالسِّبَاعُ أُمَّةٌ، تُعْرَفُ بِأَسْمَائِهَا مِثْلُ بَنِي آدَمَ، يُعَرَفُونَ بِأَسْمَائِهِمْ، يُقَالُ: الْإِنْسُ وَالنَّاسُ.

Yüce Allah'ın: {وَمَا مِنْ دَابَّةٍ فِي الْأَرْضِ وَلَا طَائِرٍ يَطِيرُ بِجَنَاحَيْهِ} “Yeryüzünde yürüyen hiçbir hayvan ve iki kanadıyla uçan hiçbir kuş yoktur ki...” ayetinde, tıpkı 'kendi gözümle gördüm', 'kendi elimle aldım' denildiği gibi, pekiştirmek için uçmayı kanatla kayıtlamıştır. {إِلَّا أُمَمٌ أَمْثَالُكُمْ} “...sizin gibi birer ümmet olmasınlar” sözü hakkında Mücâhid şöyle demiştir: 'İsimleriyle bilinen, sınıf sınıf türlerdir.' Yani her hayvan cinsi bir ümmettir; kuşlar bir ümmettir, binek ve kara hayvanları bir ümmettir, yırtıcılar bir ümmettir. Tıpkı Âdemoğullarının isimleriyle tanınıp insan ve nâs denildiği gibi onlar da isimleriyle tanınırlar.

أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ الْمُلَيْحِيُّ أَنَا أَبُو عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنُ أَبِي شُرَيْحٍ أَنَا أَبُو الْقَاسِمِ الْبَغَوِيُّ أَنَا عَلِيُّ بْنُ الْجَعْدِ أَنَا الْمُبَارَكُ هُوَ ابْنُ فَضَالَةَ عَنِ الْحَسَنِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُغَفَّلٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: (لَوْلَا أَنَّ الْكِلَابَ أُمَّةٌ لَأَمَرْتُ بِقَتْلِهَا، فَاقْتُلُوا مِنْهَا كُلَّ أَسْوَدَ بَهِيمٍ) .

Bize Abdülvâhid el-Muleyhî bildirdi, [o dedi ki]: Bize Ebû Abdirrahmân b. Ebî Şurayh bildirdi, [o dedi ki]: Bize Ebü'l-Kāsım el-Begavî bildirdi, [o dedi ki]: Bize Ali b. el-Ca'd bildirdi, [o dedi ki]: Bize Mübârek -ki o İbn Fedâle'dir- el-Hasan'dan, [o da] Abdullah b. Muğaffel'den, [o da] Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den [naklen] bildirdi, [şöyle] buyurdu: « لَوْلَا أَنَّ الْكِلَابَ أُمَّةٌ لَأَمَرْتُ بِقَتْلِهَا، فَاقْتُلُوا مِنْهَا كُلَّ أَسْوَدَ بَهِيمٍ » «Eğer köpekler de [kendilerine mahsus] bir ümmet olmasaydı, onların [tamamının] öldürülmesini emrederdim. Artık onlardan her simsiyah olanını öldürün!».

وَقِيلَ: أُمَمٌ أَمْثَالُكُمْ يَفْقَهُ بَعْضُهُمْ عَنْ بَعْضٍ، وَقِيلَ: أَمَّمَ أَمْثَالُكُمْ فِي الْخَلْقِ وَالْمَوْتِ وَالْبَعْثِ، وَقَالَ عَطَاءٌ: أُمَمٌ أَمْثَالُكُمْ فِي التَّوْحِيدِ وَالْمَعْرِفَةِ، قَالَ ابْنُ قُتَيْبَةَ: أُمَمٌ أَمْثَالُكُمْ فِي الْغِذَاءِ وَابْتِغَاءِ الرِّزْقِ وَتَوَقِّي الْمَهَالِكِ.

Şöyle de denilmiştir: 'Sizin gibi birer ümmettirler; birbirlerinin hâlini/dilini anlarlar.' Yine şöyle denilmiştir: 'Yaratılışta, ölümde ve diriltilmede sizin gibi birer ümmettirler.' Atâ şöyle demiştir: 'Tevhid ve marifette sizin gibi birer ümmettirler.' İbn Kuteybe ise: 'Beslenmede, rızık arayışında ve tehlikelerden sakınmada sizin gibi birer ümmettirler' demiştir.

{مَا فَرَّطْنَا فِي الْكِتَابِ} أَيْ: فِي اللَّوْحِ الْمَحْفُوظِ، {مِنْ شَيْءٍ ثُمَّ إِلَى رَبِّهِمْ يُحْشَرُونَ} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَالضَّحَّاكُ: حَشْرُهَا مَوْتُهَا، وَقَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ: يَحْشُرُ اللَّهُ الْخَلْقَ كُلَّهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ الْبَهَائِمَ وَالدَّوَابَّ وَالطَّيْرَ، وَكُلَّ شَيْءٍ فَيَأْخُذُ لِلْجَمَّاءِ مِنَ الْقَرْنَاءِ، ثُمَّ يَقُولُ: كُونِي تُرَابًا فَحِينَئِذٍ يَتَمَنَّى الْكَافِرُ وَيَقُولُ: (يَا لَيْتَنِي كُنْتُ تُرَابًا) .

{مَا فَرَّطْنَا فِي الْكِتَابِ} “Biz Kitap'ta hiçbir şeyi eksik bırakmadık” yani Levh-i Mahfûz'da, {مِنْ شَيْءٍ ثُمَّ إِلَى رَبِّهِمْ يُحْشَرُونَ} “...sonra Rablerinin huzurunda toplanırlar.” İbn Abbâs ve Dahhâk: 'Onların haşredilmesi ölümleridir' demişlerdir. Ebû Hüreyre ise şöyle demiştir: 'Allah kıyamet günü hayvanlar, binekler, kuşlar ve her şey dahil bütün yaratılmışları haşreder; boynuzsuz hayvanın hakkını boynuzlu hayvandan alır. Sonra: 'Toprak olun!' buyurur. İşte o vakit kâfir temenni eder ve: {يَا لَيْتَنِي كُنْتُ تُرَابًا} “Keşke ben de toprak olsaydım!” der.'

أَخْبَرَنَا أَبُو عَبْدِ اللَّهِ مُحَمَّدُ بْنُ الْفَضْلِ الْخِرَقِيُّ أَنَا أَبُو الْحَسَنِ الطَّيْسَفُونِيُّ أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ الْجَوْهَرِيُّ أَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَلِيٍّ الْكُشْمِيهَنِيُّ أَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ أَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ جَعْفَرٍ عَنِ الْعَلَاءِ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: "لَتُرَدَّنَّ الْحُقُوقُ إِلَى أَهْلِهَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ حَتَّى يُقَادَ لِلشَّاةِ الْجَلْحَاءِ مِنَ الْقَرْنَاءِ" (١) .

Bize Ebu Abdillâh Muhammed b. el-Fadl el-Hırakî bildirdi, bize Ebu'l-Hasan et-Taysefûnî bildirdi, bize Abdullah b. Ömer el-Cevherî bildirdi, bize Ahmed b. Ali el-Kuşmîhenî bildirdi, bize Ali b. Hucr bildirdi, bize İsmâil b. Ca'fer, el-Alâ'dan, o babasından, o da Ebû Hüreyre'den rivayet etti ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Kıyamet günü haklar mutlaka sahiplerine verilecektir. Hatta boynuzsuz koyun için boynuzlu koyundan kısas alınacaktır.” (١)

{وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا صُمٌّ وَبُكْمٌ فِي الظُّلُمَاتِ مَنْ يَشَأِ اللَّهُ يُضْلِلْهُ وَمَنْ يَشَأْ يَجْعَلْهُ عَلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ (٣٩) قُلْ أَرَأَيْتَكُمْ إِنْ أَتَاكُمْ عَذَابُ اللَّهِ أَوْ أَتَتْكُمُ السَّاعَةُ أَغَيْرَ اللَّهِ تَدْعُونَ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ (٤٠) بَلْ إِيَّاهُ تَدْعُونَ فَيَكْشِفُ مَا تَدْعُونَ إِلَيْهِ إِنْ شَاءَ وَتَنْسَوْنَ مَا تُشْرِكُونَ (٤١) وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا إِلَى أُمَمٍ مِنْ قَبْلِكَ فَأَخَذْنَاهُمْ بِالْبَأْسَاءِ وَالضَّرَّاءِ لَعَلَّهُمْ يَتَضَرَّعُونَ (٤٢) فَلَوْلَا إِذْ جَاءَهُمْ بَأْسُنَا تَضَرَّعُوا وَلَكِنْ قَسَتْ قُلُوبُهُمْ وَزَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطَانُ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ (٤٣) }

{وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا صُمٌّ وَبُكْمٌ فِي الظُّلُمَاتِ مَنْ يَشَأِ اللَّهُ يُضْلِلْهُ وَمَنْ يَشَأْ يَجْعَلْهُ عَلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ (٣٩) قُلْ أَرَأَيْتَكُمْ إِنْ أَتَاكُمْ عَذَابُ اللَّهِ أَوْ أَتَتْكُمُ السَّاعَةُ أَغَيْرَ اللَّهِ تَدْعُونَ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ (٤٠) بَلْ إِيَّاهُ تَدْعُونَ فَيَكْشِفُ مَا تَدْعُونَ إِلَيْهِ إِنْ شَاءَ وَتَنْسَوْنَ مَا تُشْرِكُونَ (٤١) وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا إِلَى أُمَمٍ مِنْ قَبْلِكَ فَأَخَذْنَاهُمْ بِالْبَأْسَاءِ وَالضَّرَّاءِ لَعَلَّهُمْ يَتَضَرَّعُونَ (٤٢) فَلَوْلَا إِذْ جَاءَهُمْ بَأْسُنَا تَضَرَّعُوا وَلَكِنْ قَسَتْ قُلُوبُهُمْ وَزَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطَانُ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ (٤٣) } “Ayetlerimizi yalanlayanlar, karanlıklar içinde kalmış sağırlar ve dilsizlerdir. Allah kimi dilerse onu saptırır, kimi de dilerse onu dosdoğru yol üzere kılar. De ki: 'Söyleyin bakalım bana, size Allah'ın azabı gelse yahut o kıyamet saati gelip çatsa, eğer doğru sözlü iseniz, Allah'tan başkasına mı yalvarırsınız?' Bilakis yalnız O'na yalvarırsınız; O da dilerse [kaldırılması için] dua ettiğiniz sıkıntıyı giderir ve siz ortak koştuklarınızı unutursunuz. Andolsun ki senden önceki ümmetlere de [peygamberler] gönderdik; yalvarsınlar diye onları darlık ve hastalıkla yakaladık. Hiç değilse onlara azabımız geldiği zaman yalvarsalardı ya! Fakat kalpleri katılaştı ve şeytan onlara yaptıklarını süslü gösterdi.”

قَوْلُهُ ﷿: {وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا صُمٌّ وَبُكْمٌ} لَا يَسْمَعُونَ الْخَيْرَ وَلَا يَتَكَلَّمُونَ بِهِ، {فِي الظُّلُمَاتِ} فِي ضَلَالَاتِ الْكُفْرِ، {مَنْ يَشَأِ اللَّهُ يُضْلِلْهُ وَمَنْ يَشَأْ يَجْعَلْهُ عَلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ} وَهُوَ الْإِسْلَامُ.

Yüce Allah'ın: {وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا صُمٌّ وَبُكْمٌ} “Ayetlerimizi yalanlayanlar sağırdırlar ve dilsizdirler” yani hayrı işitmezler ve onu konuşmazlar, {فِي الظُّلُمَاتِ} “karanlıklar içindedirler” yani küfrün sapıklıkları içindedirler. {مَنْ يَشَأِ اللَّهُ يُضْلِلْهُ وَمَنْ يَشَأْ يَجْعَلْهُ عَلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ} “Allah kimi dilerse onu saptırır, kimi de dilerse dosdoğru bir yol üzere kılar” ki o da İslam'dır.

قَوْلُهُ تَعَالَى: {قُلْ أَرَأَيْتَكُمْ} هَلْ رَأَيْتُمْ؟ وَالْكَافُ فِيهِ لِلتَّأْكِيدِ، وَقَالَ الْفَرَّاءُ: الْعَرَبُ تَقُولُ أَرَأَيْتَكَ، وَهُمْ يُرِيدُونَ أَخْبِرْنَا، كَمَا يَقُولُ: أَرَأَيْتَكَ إِنْ فَعَلَتُ كَذَا مَاذَا تَفْعَلُ؟ أَيْ: أَخْبِرْنِي، وَقَرَأَ أَهْلُ

Yüce Allah'ın: {قُلْ أَرَأَيْتَكُمْ} “De ki: Söyleyin bana!” buyruğu; "Gördünüz mü?" demektir. Buradaki kâf (ك) harfi tekit içindir. el-Ferrâ şöyle demiştir: Araplar "bize haber ver" manasını kastederek eraeyteke derler. Nitekim bir kimsenin: "Şöyle yaparsam ne yapacağını bana söyler misin (eraeyteke)?" yani "Bana haber ver" demesi gibidir. Medine ehli ise...

الْمَدِينَةِ "أَرَايْتَكُمْ، وَأَرَايْتُمْ، وَأَرَايْتَ" بِتَلْيِينِ الْهَمْزَةِ الثَّانِيَةِ، وَالْكِسَائِيُّ بِحَذْفِهَا، قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: قُلْ يَا مُحَمَّدٍ لِهَؤُلَاءِ الْمُشْرِكِينَ أَرَأَيْتَكُمْ، {إِنْ أَتَاكُمْ عَذَابُ اللَّهِ} قَبْلَ الْمَوْتِ، {أَوْ أَتَتْكُمُ السَّاعَةُ} يَعْنِي: الْقِيَامَةَ، {أَغَيْرَ اللَّهِ تَدْعُونَ} فِي صَرْفِ الْعَذَابِ عَنْكُمْ، {إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ} وَأَرَادَ أَنَّ الْكُفَّارَ يَدْعُونَ اللَّهَ فِي أَحْوَالِ الِاضْطِرَارِ كَمَا أَخْبَرَ اللَّهُ عَنْهُمْ: (وَإِذَا غَشِيَهُمْ مَوْجٌ كَالظُّلَلِ دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ) (لُقْمَانَ، ٣٢) .

Medîne ikinci hemzeyi teshil yaparak (yumuşatarak) 'erayteküm, eraytüm ve erayte' şeklinde okumuş, Kisâî ise onu hazfederek okumuştur. İbn Abbâs şöyle demiştir: Ey Muhammed, bu müşriklere de ki: Söyleyin bana, {إِنْ أَتَاكُمْ عَذَابُ اللَّهِ} “size Allah'ın azabı gelse” ölümden önce, {أَوْ أَتَتْكُمُ السَّاعَةُ} “yahut o kıyamet saati gelse” yani kıyamet, {أَغَيْرَ اللَّهِ تَدْعُونَ} “azabı sizden savması için Allah'tan başkasına mı yalvarırsınız?” {إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ} “eğer doğru sözlü iseniz.” Kastedilen şudur: Kâfirler çaresizlik ve darlık hâllerinde Allah'a dua ederler, nitekim Allah onlar hakkında şöyle haber vermiştir: {وَإِذَا غَشِيَهُمْ مَوْجٌ كَالظُّلَلِ دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ} “Onları gölgeler gibi dalgalar kuşattığı zaman dini yalnız O'na has kılarak Allah'a yalvarırlar.” (Lokmân, 32).

ثُمَّ قَالَ: {بَلْ إِيَّاهُ تَدْعُونَ} أَيْ: تَدْعُونَ اللَّهَ وَلَا تَدْعُونَ غَيْرَهُ، {فَيَكْشِفُ مَا تَدْعُونَ إِلَيْهِ إِنْ شَاءَ} قَيَّدَ الْإِجَابَةَ بِالْمَشِيئَةِ [وَالْأُمُورُ كُلُّهَا بِمَشِيئَتِهِ] (١) {وَتَنْسَوْنَ} وَتَتْرُكُونَ، {مَا تُشْرِكُونَ}

Sonra şöyle buyurdu: {بَلْ إِيَّاهُ تَدْعُونَ} “Bilakis yalnız O'na yalvarırsınız” yani Allah'a dua edersiniz ve başkasına dua etmezsiniz. {فَيَكْشِفُ مَا تَدْعُونَ إِلَيْهِ إِنْ شَاءَ} “O da dilerse [kaldırılması için] yalvardığınız şeyi giderir” duaya icabet etmeyi dilemesine bağlamıştır [oysa bütün işler O'nun dilemesiyledir]. (١) {وَتَنْسَوْنَ} “ve unutursunuz” terk edersiniz, {مَا تُشْرِكُونَ} “ortak koştuklarınızı.”

{وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا إِلَى أُمَمٍ مِنْ قَبْلِكَ فَأَخَذْنَاهُمْ بِالْبَأْسَاءِ} بِالشِّدَّةِ وَالْجُوعِ، {وَالضَّرَّاءِ} الْمَرَضِ وَالزَّمَانَةِ، {لَعَلَّهُمْ يَتَضَرَّعُونَ} أَيْ يَتُوبُونَ وَيَخْضَعُونَ، وَالتَّضَرُّعُ السُّؤَالُ بِالتَّذَلُّلِ.

{وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا إِلَى أُمَمٍ مِنْ قَبْلِكَ فَأَخَذْنَاهُمْ بِالْبَأْسَاءِ} “Andolsun ki senden önceki ümmetlere de gönderdik ve onları şiddet ve açlıkla yakaladık”, {وَالضَّرَّاءِ} “ve hastalık ve kronik rahatsızlıklarla”, {لَعَلَّهُمْ يَتَضَرَّعُونَ} “umulur ki yalvarırlar” yani tövbe eder ve boyun eğerler; tadarru' (تَضَرُّع) boyun bükerek istemek demektir.

{فَلَوْلَا} فَهَلَّا {إِذْ جَاءَهُمْ بَأْسُنَا} عَذَابُنَا، {تَضَرَّعُوا} فَآمَنُوا فكشف عنهم، ١١٨\أأَخْبَرَ اللَّهُ ﷿ أَنَّهُ قَدْ أَرْسَلَ إِلَى قَوْمٍ بَلَغُوا مِنَ الْقَسْوَةِ إِلَى أَنَّهُمْ أُخِذُوا بِالشِّدَّةِ فِي أَنْفُسِهِمْ وَأَمْوَالِهِمْ فَلَمْ يَخْضَعُوا وَلَمْ يَتَضَرَّعُوا، فَذَلِكَ قَوْلُهُ: {وَلَكِنْ قَسَتْ قُلُوبُهُمْ وَزَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطَانُ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ} مِنَ الْكُفْرِ وَالْمَعَاصِي.

{فَلَوْلَا} “Hiç değilse” {إِذْ جَاءَهُمْ بَأْسُنَا} “onlara azabımız geldiği vakit” {تَضَرَّعُوا} “yalvarsalardı ya!” ve iman etselerdi de azap onlardan kaldırılsaydı! ١١٨\أ Yüce Allah öyle bir kavme elçi gönderdiğini haber vermektedir ki onlar o derece kalpleri katılaşmış kimselerdi ki canlarında ve mallarında darlıkla yakalandıkları hâlde yine de boyun eğmediler ve yalvarmadılar. İşte şu sözü bunu anlatmaktadır: {وَلَكِنْ قَسَتْ قُلُوبُهُمْ وَزَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطَانُ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ} “Fakat kalpleri katılaştı ve şeytan yapmakta oldukları şeyleri onlara süslü gösterdi” yani küfür ve günahları.

{فَلَمَّا نَسُوا مَا ذُكِّرُوا بِهِ فَتَحْنَا عَلَيْهِمْ أَبْوَابَ كُلِّ شَيْءٍ حَتَّى إِذَا فَرِحُوا بِمَا أُوتُوا أَخَذْنَاهُمْ بَغْتَةً فَإِذَا هُمْ مُبْلِسُونَ (٤٤) }

{فَلَمَّا نَسُوا مَا ذُكِّرُوا بِهِ فَتَحْنَا عَلَيْهِمْ أَبْوَابَ كُلِّ شَيْءٍ حَتَّى إِذَا فَرِحُوا بِمَا أُوتُوا أَخَذْنَاهُمْ بَغْتَةً فَإِذَا هُمْ مُبْلِسُونَ (٤٤) } “Kendilerine hatırlatılan şeyleri unuttuklarında, üzerlerine her şeyin kapılarını açtık. Nihayet kendilerine verilenlerle şımarıp sevindikleri zaman, onları ansızın yakalayıverdik de birdenbire bütün ümitlerini yitirip şaşkına döndüler.”

{فَقُطِعَ دَابِرُ الْقَوْمِ الَّذِينَ ظَلَمُوا وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ (٤٥) قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ أَخَذَ اللَّهُ سَمْعَكُمْ وَأَبْصَارَكُمْ وَخَتَمَ عَلَى قُلُوبِكُمْ مَنْ إِلَهٌ غَيْرُ اللَّهِ يَأْتِيكُمْ بِهِ انْظُرْ كَيْفَ نُصَرِّفُ الْآيَاتِ ثُمَّ هُمْ يَصْدِفُونَ (٤٦) }

{فَقُطِعَ دَابِرُ الْقَوْمِ الَّذِينَ ظَلَمُوا وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ (٤٥) قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ أَخَذَ اللَّهُ سَمْعَكُمْ وَأَبْصَارَكُمْ وَخَتَمَ عَلَى قُلُوبِكُمْ مَنْ إِلَهٌ غَيْرُ اللَّهِ يَأْتِيكُمْ بِهِ انْظُرْ كَيْفَ نُصَرِّفُ الْآيَاتِ ثُمَّ هُمْ يَصْدِفُونَ (٤٦) } “Böylece zulmeden o kavmin kökü kesildi. Hamd, âlemlerin Rabbi olan Allah'a mahsustur. De ki: 'Söyleyin bakalım; eğer Allah işitmenizi ve gözlerinizi alsa, kalplerinizi de mühürlese, Allah'tan başka onları size geri getirecek ilah kimdir?' Bak, ayetleri nasıl türlü türlü açıklıyoruz da sonra onlar yüz çeviriyorlar!”

{فَلَمَّا نَسُوا مَا ذُكِّرُوا بِهِ} تَرَكُوا مَا وُعِظُوا وَأُمِرُوا بِهِ، {فَتَحْنَا عَلَيْهِمْ أَبْوَابَ كُلِّ شَيْءٍ} قَرَأَ أَبُو جَعْفَرٍ، "فَتَّحْنَا" بِالتَّشْدِيدِ، فِي كُلِّ الْقُرْآنِ، وَقَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ كَذَلِكَ إِذَا كَانَ عُقَيْبَهُ جَمْعٌ وَالْبَاقُونَ بِالتَّخْفِيفِ وَهَذَا فَتْحُ اسْتِدْرَاجٍ وَمَكْرٍ، أَيْ: بَدَّلْنَا مَكَانَ الْبَلَاءِ وَالشِّدَّةِ الرَّخَاءَ وَالصِّحَّةَ، {حَتَّى إِذَا فَرِحُوا بِمَا أُوتُوا} وَهَذَا فَرَحُ بَطَرٍ مِثْلُ فَرَحِ قَارُونَ بِمَا أَصَابَ مِنَ الدُّنْيَا، {أَخَذْنَاهُمْ بَغْتَةً} فَجْأَةً آمَنَ مَا كَانُوا، وَأَعْجَبَ مَا كَانَتِ الدُّنْيَا إِلَيْهِمْ، {فَإِذَا هُمْ مُبْلِسُونَ} آيِسُونَ مِنْ كُلِّ خَيْرٍ، وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ:

{فَلَمَّا نَسُوا مَا ذُكِّرُوا بِهِ} “Kendilerine hatırlatılanı unuttuklarında” yani kendilerine öğütlenen ve emredilen şeyleri terk ettiklerinde, {فَتَحْنَا عَلَيْهِمْ أَبْوَابَ كُلِّ شَيْءٍ} “onların üzerine her şeyin kapılarını açtık”. Ebû Ca'fer Kur'an'ın tamamında şedde ile 'fettehnâ' şeklinde okumuştur. İbn Âmir de peşinden çoğul geldiği yerlerde böyle okumuştur; diğer kıraat imamları ise şeddesiz okumuşlardır. Bu, bir istidraç ve mekir (tuzak) açışıdır; yani belâ ve darlık yerine genişlik ve sıhhat verdik. {حَتَّى إِذَا فَرِحُوا بِمَا أُوتُوا} “Nihayet kendilerine verilenlerle şımardıkları zaman”, bu şımarıklık sevinci Kârûn'un dünyalıktan elde ettiği şeylerle sevinmesi gibidir; {أَخَذْنَاهُمْ بَغْتَةً} “onları ansızın yakaladık” kendilerini en güvende hissettikleri ve dünyanın kendilerine en hoş geldiği anda apansız yakaladık, {فَإِذَا هُمْ مُبْلِسُونَ} “bir de bakarsın ki onlar umutsuzluğa düşmüşlerdir” her türlü hayırdan ümidini kesmişlerdir. Ebû Ubeyde şöyle demiştir:

الْمُبْلِسُ النَّادِمُ الْحَزِينُ، وَأَصْلُ الْإِبْلَاسِ: الْإِطْرَاقُ مِنَ الْحُزْنِ وَالنَّدَمِ، وَرَوَى عُقْبَةُ بْنُ عَامِرٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: (إِذَا رَأَيْتَ اللَّهَ يُعْطِي الْعَبْدَ مَا يُحِبُّ وَهُوَ مُقِيمٌ عَلَى مَعْصِيَتِهِ، فَإِنَّمَا ذَلِكَ اسْتِدْرَاجٌ) ، ثُمَّ تَلَا "فَلَمَّا نَسُوا مَا ذُكِّرُوا بِهِ" الْآيَةَ (١) .

Müblis; pişman ve üzgün kimsedir. İblâs (إِبْلَاس) kelimesinin aslı, üzüntü ve pişmanlıktan ötürü başını öne eğmektir. Ukbe b. Âmir, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: {إِذَا رَأَيْتَ اللَّهَ يُعْطِي الْعَبْدَ مَا يُحِبُّ وَهُوَ مُقِيمٌ عَلَى مَعْصِيَتِهِ، فَإِنَّمَا ذَلِكَ اسْتِدْرَاجٌ} “Allah'ın, günah işlemeye devam ettiği hâlde kula sevdiği şeyleri verdiğini görürsen, bil ki bu ancak bir istidraçtır.” Sonra: 'Kendilerine hatırlatılanı unuttuklarında...' ayetini okudu. (١)

{فَقُطِعَ دَابِرُ الْقَوْمِ الَّذِينَ ظَلَمُوا} أَيْ: آخِرُهُمْ [الَّذِينَ بِدُبُرِهِمْ، يُقَالُ: دَبَرَ فُلَانٌ الْقَوْمَ يَدْبُرُهُمْ دَبْرًا وَدُبُورًا إِذَا كَانَ آخِرَهُمْ] (٢) وَمَعْنَاهُ أَنَّهُمُ اسْتُؤْصِلُوا بِالْعَذَابِ فَلَمْ يَبْقَ مِنْهُمْ بَاقِيَةٌ، {وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ} حَمِدَ اللَّهُ نَفْسَهُ عَلَى أَنْ قَطَعَ دَابِرَهُمْ لِأَنَّهُ نِعْمَةٌ عَلَى الرُّسُلِ، فَذَكَرَ الْحَمْدَ لِلَّهِ تَعْلِيمًا لَهُمْ وَلِمَنْ آمَنَ بِهِمْ، أَنْ يَحْمَدُوا اللَّهَ عَلَى كِفَايَتِهِ شَرَّ الظَّالِمِينَ، وَلِيَحْمَدَ مُحَمَّدٌ ﷺ وَأَصْحَابُهُ رَبَّهُمْ إِذَا أَهْلَكَ الْمُكَذِّبِينَ.

{فَقُطِعَ دَابِرُ الْقَوْمِ الَّذِينَ ظَلَمُوا} “Böylece zulmeden o kavmin kökü kesildi” yani arkada kalan sonuncuları [peşlerinden gelenler; bir kimse kavmin en gerisinde kaldığında 'debara fulânun el-kavme yedburuhum dabran ve dubûran' denir] (٢). Anlamı şudur: Azapla kökleri kazındı ve onlardan geriye hiçbir kimse kalmadı. {وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ} “Ve hamd âlemlerin Rabbi olan Allah'a mahsustur.” Allah, onların kökünü kestiği için zatına hamdetmiştir; çünkü bu, peygamberler için bir nimettir. Allah'a hamdi, peygamberlere ve onlara iman edenlere, zalimlerin şerrinden kendilerini koruduğu için Allah'a hamdetmelerini öğretmek ve Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem ile ashabının da yalanlayanları helak ettiğinde Rablerine hamdetmeleri için zikretmiştir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: {قُلْ أَرَأَيْتُمْ} أَيُّهَا الْمُشْرِكُونَ، {إِنْ أَخَذَ اللَّهُ سَمْعَكُمْ} حَتَّى لَا تَسْمَعُوا شَيْئًا أَصْلًا {وَأَبْصَارَكُمْ} حَتَّى لَا تُبْصِرُوا شَيْئًا، {وَخَتَمَ عَلَى قُلُوبِكُمْ} حَتَّى لَا تَفْقَهُوا شَيْئًا وَلَا تَعْرِفُوا مِمَّا تَعْرِفُونَ مِنْ أُمُورِ الدُّنْيَا، {مَنْ إِلَهٌ غَيْرُ اللَّهِ يَأْتِيكُمْ بِهِ} وَلَمْ يَقُلْ بِهَا مَعَ أَنَّهُ ذَكَرَ أَشْيَاءَ، قِيلَ: مَعْنَاهُ يَأْتِيكُمْ بِمَا أُخِذَ مِنْكُمْ، وَقِيلَ: الْكِنَايَةُ تَرْجِعُ إِلَى السَّمْعِ الَّذِي ذُكِرَ أَوَّلًا وَيَنْدَرِجُ غَيْرُهُ تَحْتَهُ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: (وَاللَّهُ وَرَسُولُهُ أَحَقُّ أَنْ يُرْضُوهُ) (التَّوْبَةِ، ٦٢) . فَالْهَاءُ رَاجِعَةٌ إِلَى اللَّهِ، وَرِضَى رَسُولِهِ يَنْدَرِجُ فِي رِضَى اللَّهِ تَعَالَى، {انْظُرْ كَيْفَ نُصَرِّفُ الْآيَاتِ} أَيْ: نُبَيِّنُ لَهُمُ الْعَلَامَاتِ الدَّالَّةَ عَلَى التَّوْحِيدِ وَالنُّبُوَّةِ، {ثُمَّ هُمْ يَصْدِفُونَ} يُعْرِضُونَ عَنْهَا مُكَذِّبِينَ.

Yüce Allah'ın: {قُلْ أَرَأَيْتُمْ} “De ki: Söyleyin bana” ey müşrikler, {إِنْ أَخَذَ اللَّهُ سَمْعَكُمْ} “eğer Allah işitmenizi alsa” öyle ki hiçbir şey duyamaz hâle gelseniz, {وَأَبْصَارَكُمْ} “ve gözlerinizi [alsa]” öyle ki hiçbir şey göremez hâle gelseniz, {وَخَتَمَ عَلَى قُلُوبِكُمْ} “ve kalplerinizi mühürlese” öyle ki hiçbir şeyi kavrayamaz ve dünya işlerinden bildiğiniz şeyleri dahi tanıyamaz hâle gelseniz; {مَنْ إِلَهٌ غَيْرُ اللَّهِ يَأْتِيكُمْ بِهِ} “Allah'tan başka onu size geri getirecek ilah kimdir?” Birden fazla şey zikrettiği hâlde [çoğul zamirle] 'bihâ' dememiştir. Denildi ki: Bunun anlamı, 'sizden alınan şeyi size getirecek' demektir. Yine denildi ki: Zamir, ilk zikredilen 'sem' (işitme)'e dönmektedir ve diğerleri de onun kapsamına girmektedir; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {وَاللَّهُ وَرَسُولُهُ أَحَقُّ أَنْ يُرْضُوهُ} “Eğer mümin iseler Allah'ı ve Resûlünü razı etmeleri daha layıktır.” (Tevbe, 62). Buradaki 'hû' zamiri Allah'a dönmektedir; Resûlü'nün rızası ise Yüce Allah'ın rızasına dâhildir. {انْظُرْ كَيْفَ نُصَرِّفُ الْآيَاتِ} “Bak, ayetleri nasıl açıklıyoruz!” yani tevhide ve peygamberliğe delalet eden alametleri onlara nasıl beyan ediyoruz! {ثُمَّ هُمْ يَصْدِفُونَ} “sonra onlar yüz çeviriyorlar” yalanlayarak ondan yüz çevirirler.

{قُلْ أَرَأَيْتَكُمْ إِنْ أَتَاكُمْ عَذَابُ اللَّهِ بَغْتَةً أَوْ جَهْرَةً هَلْ يُهْلَكُ إِلَّا الْقَوْمُ الظَّالِمُونَ (٤٧) وَمَا نُرْسِلُ الْمُرْسَلِينَ إِلَّا مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ فَمَنْ آمَنَ وَأَصْلَحَ فَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ (٤٨) وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا يَمَسُّهُمُ الْعَذَابُ بِمَا كَانُوا يَفْسُقُونَ (٤٩) قُلْ لَا أَقُولُ لَكُمْ عِنْدِي خَزَائِنُ اللَّهِ وَلَا أَعْلَمُ الْغَيْبَ وَلَا أَقُولُ لَكُمْ إِنِّي مَلَكٌ إِنْ أَتَّبِعُ إِلَّا مَا يُوحَى إِلَيَّ قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الْأَعْمَى وَالْبَصِيرُ أَفَلَا تَتَفَكَّرُونَ (٥٠) }

{قُلْ أَرَأَيْتَكُمْ إِنْ أَتَاكُمْ عَذَابُ اللَّهِ بَغْتَةً أَوْ جَهْرَةً هَلْ يُهْلَكُ إِلَّا الْقَوْمُ الظَّالِمُونَ (٤٧) وَمَا نُرْسِلُ الْمُرْسَلِينَ إِلَّا مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ فَمَنْ آمَنَ وَأَصْلَحَ فَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ (٤٨) وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا يَمَسُّهُمُ الْعَذَابُ بِمَا كَانُوا يَفْسُقُونَ (٤٩) قُلْ لَا أَقُولُ لَكُمْ عِنْدِي خَزَائِنُ اللَّهِ وَلَا أَعْلَمُ الْغَيْبَ وَلَا أَقُولُ لَكُمْ إِنِّي مَلَكٌ إِنْ أَتَّبِعُ إِلَّا مَا يُوحَى إِلَيَّ قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الْأَعْمَى وَالْبَصِيرُ أَفَلَا تَتَفَكَّرُونَ (٥٠) } “De ki: 'Söyleyin bana, Allah'ın azabı size ansızın yahut açıkça gelse, zalimler topluluğundan başkası mı helak edilir?' Biz peygamberleri ancak müjdeciler ve uyarıcılar olarak göndeririz. Kim iman eder ve kendini ıslah ederse onlara hiçbir korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir de. Ayetlerimizi yalanlayanlara gelince, yoldan çıkmaları sebebiyle onlara azap dokunacaktır. De ki: 'Ben size Allah'ın hazineleri yanımdadır demiyorum, gaybı da bilmem. Ve size ben bir meleğim de demiyorum; ben ancak bana vahyolunana uyarım.' De ki: 'Kör ile gören bir olur mu? Hiç düşünmez misiniz?'”

{قُلْ أَرَأَيْتَكُمْ إِنْ أَتَاكُمْ عَذَابُ اللَّهِ بَغْتَةً} فَجْأَةً، {أَوْ جَهْرَةً} مُعَايَنَةً تَرَوْنَهُ عِنْدَ نُزُولِهِ، قَالَ

{قُلْ أَرَأَيْتَكُمْ إِنْ أَتَاكُمْ عَذَابُ اللَّهِ بَغْتَةً} “De ki: Söyleyin bana, eğer size Allah'ın azabı ansızın” aniden, {أَوْ جَهْرَةً} “veya açıktan” açıkça, [azap] indiğinde gözlerinizle göreceğiniz şekilde [gelse], dedi ki:

ابْنُ عَبَّاسٍ وَالْحَسَنُ لَيْلًا أَوْ نَهَارًا، {هَلْ يُهْلَكُ إِلَّا الْقَوْمُ الظَّالِمُونَ} الْمُشْرِكُونَ.

İbn Abbâs ve Hasan: 'Geceleyin veya gündüzün' demişlerdir. {هَلْ يُهْلَكُ إِلَّا الْقَوْمُ الظَّالِمُونَ} “zalimler topluluğundan başkası mı helak edilir?” yani müşriklerden başkası.

قَوْلُهُ ﷿: {وَمَا نُرْسِلُ الْمُرْسَلِينَ إِلَّا مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ فَمَنْ آمَنَ وَأَصْلَحَ} الْعَمَلَ، {فَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ} حِينَ يَخَافُ أَهْلُ النَّارِ، {وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ} إِذَا حَزِنُوا.

Yüce Allah'ın: {وَمَا نُرْسِلُ الْمُرْسَلِينَ إِلَّا مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ فَمَنْ آمَنَ وَأَصْلَحَ} “Biz peygamberleri ancak müjdeciler ve uyarıcılar olarak göndeririz. Kim iman eder ve ıslah ederse” amelini düzeltirse, {فَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ} “onlara korku yoktur” cehennem ehlinin korktuğu anda, {وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ} “onlar üzülmezler de” onlar üzüldüğü vakit.

{وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا يَمَسُّهُمُ} يُصِيبُهُمْ {الْعَذَابُ بِمَا كَانُوا يَفْسُقُونَ} يَكْفُرُونَ.

{وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا يَمَسُّهُمُ} “Ayetlerimizi yalanlayanlara isabet eder” {الْعَذَابُ بِمَا كَانُوا يَفْسُقُونَ} “yoldan çıkmaları sebebiyle azap” yani inkâr etmeleri sebebiyle.

{قُلْ لَا أَقُولُ لَكُمْ عِنْدِي خَزَائِنُ اللَّهِ} نَزَلَ حِينَ اقْتَرَحُوا الْآيَاتِ فَأَمَرَهُ أَنْ يَقُولَ لَهُمْ: {لَا أَقُولُ لَكُمْ عِنْدِي خَزَائِنُ اللَّهِ} أَيْ خَزَائِنُ رِزْقِهِ فَأُعْطِيكُمْ مَا تُرِيدُونَ، {وَلَا أَعْلَمُ الْغَيْبَ} فَأُخْبِرُكُمْ بِمَا غَابَ مِمَّا مَضَى وَمِمَّا سَيَكُونُ، {وَلَا أَقُولُ لَكُمْ إِنِّي مَلَكٌ} قَالَ ذَلِكَ لِأَنَّ الْمَلَكَ يَقْدِرُ عَلَى مَا لَا يَقْدِرُ عَلَيْهِ الْآدَمِيُّ وَيُشَاهِدُ مَا لَا يُشَاهِدُهُ الْآدَمِيُّ، يُرِيدُ لَا أَقُولُ لَكُمْ شَيْئًا مِنْ ذَلِكَ فَتُنْكِرُونَ قَوْلِي وَتَجْحَدُونَ أَمْرِي، {إِنْ أَتَّبِعُ إِلَّا مَا يُوحَى إِلَيَّ} أَيْ: مَا آتِيكُمْ بِهِ فَمِنْ وَحْيِ اللَّهِ تَعَالَى، وَذَلِكَ غَيْرُ مُسْتَحِيلٍ فِي الْعَقْلِ مَعَ قِيَامِ الدَّلِيلِ وَالْحُجَجِ الْبَالِغَةِ، {قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الْأَعْمَى وَالْبَصِيرُ} ؟ قَالَ قَتَادَةُ: الْكَافِرُ وَالْمُؤْمِنُ، وَقَالَ مُجَاهِدٌ: الضَّالُّ وَالْمُهْتَدِي، وَقِيلَ: الْجَاهِلُ وَالْعَالِمُ، {أَفَلَا تَتَفَكَّرُونَ} أَيْ: أَنَّهُمَا لَا يَسْتَوِيَانِ.

{قُلْ لَا أَقُولُ لَكُمْ عِنْدِي خَزَائِنُ اللَّهِ} “De ki: Size Allah'ın hazineleri benim yanımdadır demiyorum.” Bu ayet, onlar mucizeler teklif ettiklerinde indi ve Allah ona onlara şöyle demesini emretti: {لَا أَقُولُ لَكُمْ عِنْدِي خَزَائِنُ اللَّهِ} “Size Allah'ın hazineleri benim yanımdadır demiyorum” yani O'nun rızık hazineleri ki size dilediğinizi vereyim, {وَلَا أَعْلَمُ الْغَيْبَ} “gaybı da bilmem” ki geçmişten ve gelecekte olacak şeylerden gizli kalanları size haber vereyim, {وَلَا أَقُولُ لَكُمْ إِنِّي مَلَكٌ} “ve size ben bir meleğim de demiyorum.” Bunu söyledi çünkü melek, insanın güç yetiremediği şeylere güç yetirir ve insanın göremediği şeyleri görür. Yani 'Size bunlardan hiçbirini söylemiyorum ki sözümü inkâr edip davamı reddedesiniz' demek istemektedir. {إِنْ أَتَّبِعُ إِلَّا مَا يُوحَى إِلَيَّ} “Ben ancak bana vahyolunana uyarım” yani size getirdiğim şeyler ancak Allah Teâlâ'nın vahyindendir; delil ve kesin hüccetler mevcutken bu aklen imkânsız da değildir. {قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الْأَعْمَى وَالْبَصِيرُ} “De ki: Kör ile gören bir olur mu?” Katâde: 'Kâfir ile mümin' demiştir. Mücâhid: 'Sapan ile doğru yolu bulan' demiştir. Yine 'Cahil ile âlim' denilmiştir. {أَفَلَا تَتَفَكَّرُونَ} “Hiç düşünmez misiniz?” yani ikisinin bir olmayacağını.

{وَأَنْذِرْ بِهِ الَّذِينَ يَخَافُونَ أَنْ يُحْشَرُوا إِلَى رَبِّهِمْ لَيْسَ لَهُمْ مِنْ دُونِهِ وَلِيٌّ وَلَا شَفِيعٌ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ (٥١) وَلَا تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ مَا عَلَيْكَ مِنْ حِسَابِهِمْ مِنْ شَيْءٍ وَمَا مِنْ حِسَابِكَ عَلَيْهِمْ مِنْ شَيْءٍ فَتَطْرُدَهُمْ فَتَكُونَ مِنَ الظَّالِمِينَ (٥٢) }

{وَأَنْذِرْ بِهِ الَّذِينَ يَخَافُونَ أَنْ يُحْشَرُوا إِلَى رَبِّهِمْ لَيْسَ لَهُمْ مِنْ دُونِهِ وَلِيٌّ وَلَا شَفِيعٌ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ (٥١) وَلَا تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ مَا عَلَيْكَ مِنْ حِسَابِهِمْ مِنْ شَيْءٍ وَمَا مِنْ حِسَابِكَ عَلَيْهِمْ مِنْ شَيْءٍ فَتَطْرُدَهُمْ فَتَكُونَ مِنَ الظَّالِمِينَ (٥٢) } “Rablerinin huzurunda toplanmaktan korkanları onunla uyar; zira onlar için O'ndan başka ne bir dost ne de bir şefaatçi vardır. Umulur ki sakınırlar. Rablerinin rızasını dileyerek sabah akşam O'na dua edenleri kovma! Onların hesabından sana bir sorumluluk yoktur, senin hesabından da onlara bir sorumluluk yoktur ki onları kovasın da zalimlerden olasın.”

قَوْلُهُ ﷿: {وَأَنْذِرْ بِهِ} خَوِّفْ بِهِ أَيْ: بِالْقُرْآنِ، {الَّذِينَ يَخَافُونَ أَنْ يُحْشَرُوا} يُجْمَعُوا وَيُبْعَثُوا إِلَى رَبِّهِمْ، وَقِيلَ: يَخَافُونَ أَيْ يَعْلَمُونَ، لِأَنَّ خَوْفَهُمْ إِنَّمَا كَانَ مِنْ عِلْمِهِمْ، {لَيْسَ لَهُمْ مِنْ دُونِهِ} مِنْ دُونِ اللَّهِ، {وَلِيٌّ} قَرِيبٌ يَنْفَعُهُمْ، {وَلَا شَفِيعٌ} يَشْفَعُ لَهُمْ، {لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ} فَيَنْتَهُونَ عَمَّا نُهُوا عَنْهُ، وَإِنَّمَا نَفَى الشَّفَاعَةَ لِغَيْرِهِ -مَعَ أَنَّ الْأَنْبِيَاءَ وَالْأَوْلِيَاءَ يَشْفَعُونَ -لِأَنَّهُمْ لَا يَشْفَعُونَ إِلَّا بِإِذْنِهِ.

Yüce Allah'ın: {وَأَنْذِرْ بِهِ} “Onunla uyar” onunla yani Kur'an ile korkut, {الَّذِينَ يَخَافُونَ أَنْ يُحْشَرُوا} “toplanmaktan korkanları” Rablerinin huzuruna toplanıp diriltilmekten korkanları. Denildi ki: 'Korkarlar' yani 'bilirler' demektir; zira onların korkusu ancak bilgilerinden kaynaklanmaktadır. {لَيْسَ لَهُمْ مِنْ دُونِهِ} “onlar için O'ndan başka yoktur” Allah'tan başka, {وَلِيٌّ} “bir dost” kendilerine fayda sağlayacak bir yakın, {وَلَا شَفِيعٌ} “ne de bir şefaatçi” kendilerine şefaat edecek biri yoktur. {لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ} “umulur ki sakınırlar” böylece yasaklandıkları şeylerden vazgeçerler. Peygamberler ve veliler şefaat edeceği hâlde O'ndan başkası için şefaatin nefyedilmesi, onların ancak O'nun izniyle şefaat edebilecek olmalarındandır.

{وَلَا تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ} قَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ "بِالْغُدْوَةِ" بِضَمِّ الْغَيْنِ وَسُكُونِ الدَّالِ وَوَاوٍ بَعْدَهَا، هَاهُنَا وَفِي سُورَةِ الْكَهْفِ، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ: بِفَتْحِ الْعَيْنِ وَالدَّالِ وَأَلِفٍ بَعْدَهَا.

{وَلَا تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ} “Sabah akşam Rablerine dua edenleri kovma.” İbn Âmir burada ve Kehf Suresi'nde gayn harfinin ötresi, dal harfinin sükûnu ve sonrasında vav ile 'bi'l-gudveti' şeklinde okumuştur. Diğerleri ise gayn ve dal harflerinin fethası ve sonrasında elif ile [bi'l-gadâti] okumuşlardır.

قَالَ سَلْمَانُ وَخَبَّابُ بْنُ الْأَرَتِّ: فِينَا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ، جَاءَ الْأَقْرَعُ بْنُ حَابِسٍ التَّمِيمِيُّ وَعُيَيْنَةُ بْنُ حِصْنٍ الْفَزَارِيُّ وَذَوُوهُمْ مِنَ الْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ، فَوَجَدُوا النَّبِيَّ ﷺ قَاعِدًا مَعَ بِلَالٍ وَصُهَيْبٍ وَعَمَّارٍ وَخَبَّابٍ فِي نَاسٍ مِنْ ضُعَفَاءِ الْمُؤْمِنِينَ، فَلَمَّا رَأَوْهُمْ حَوْلَهُ حَقَّرُوهُمْ، فَأَتَوْهُ فَقَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّهِ لَوْ جَلَسْتَ فِي صَدْرِ الْمَجْلِسِ وَنَفَيْتَ عَنَّا هَؤُلَاءِ وَأَرْوَاحَ جِبَابِهِمْ، وَكَانَ عَلَيْهِمْ جِبَابٌ صُوفٌ لَمْ يَكُنْ عَلَيْهِمْ غَيْرُهَا، لَجَالَسْنَاكَ وَأَخَذْنَا عَنْكَ، فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ لَهُمْ: "مَا أَنَا بِطَارِدِ الْمُؤْمِنِينَ" قَالُوا فَإِنَّا نُحِبُّ أَنْ تَجْعَلَ لَنَا مِنْكَ مَجْلِسًا تَعْرِفُ بِهِ الْعَرَبُ فَضْلَنَا، فَإِنَّ وُفُودَ الْعَرَبِ تَأْتِيكَ فَنَسْتَحِي أَنْ تَرَانَا الْعَرَبُ مَعَ هَؤُلَاءِ الْأَعْبُدِ، فَإِذَا نَحْنُ جِئْنَاكَ فَأَقِمْهُمْ عَنَّا، فَإِذَا فَرَغْنَا فَاقْعُدْ مَعَهُمْ إِنْ شِئْتَ، قَالَ: نَعَمْ، قَالُوا: اكْتُبْ لَنَا عَلَيْكَ بِذَلِكَ كِتَابًا، قَالَ: فَدَعَا بِالصَّحِيفَةِ وَدَعَا عَلِيًّا لِيَكْتُبَ، قَالُوا وَنَحْنُ قُعُودٌ فِي نَاحِيَةٍ إِذْ نَزَلَ جِبْرِيلُ بِقَوْلِهِ: {وَلَا تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ} إِلَى قَوْلِهِ: {بِالشَّاكِرِينَ} فَأَلْقَى رَسُولُ اللَّهِ ﷺ الصَّحِيفَةَ مِنْ يَدِهِ، ثُمَّ دَعَانَا فَأَثْبَتُّهُ، وَهُوَ يَقُولُ: (سَلَامٌ عَلَيْكُمْ كَتَبَ رَبُّكُمْ عَلَى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ) ، فَكُنَّا نَقْعُدُ مَعَهُ فَإِذَا أَرَادَ أَنْ يَقُومَ قَامَ وَتَرَكَنَا فَأَنْزَلَ اللَّهُ ﷿: (واصبر نفسك ممع الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ) (الْكَهْفِ، ٢٨) ، فَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يَقْعُدُ مَعَنَا بَعْدُ وَنَدْنُو مِنْهُ حَتَّى كَادَتْ رُكَبُنَا تَمَسُّ رُكْبَتَهُ، فَإِذَا بَلَغَ السَّاعَةَ الَّتِي يَقُومُ فِيهَا قُمْنَا وَتَرَكْنَاهُ حَتَّى يَقُومَ، وَقَالَ لَنَا: "الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي لَمْ يُمِتْنِي حَتَّى أَمَرَنِي أَنْ أُصَبِّرَ نَفْسِي مَعَ قَوْمٍ مِنْ أُمَّتِي، مَعَكُمُ الْمَحْيَا وَمَعَكُمُ الْمَمَاتُ" (١) .

Selmân ve Habbâb b. Eret şöyle demişlerdir: Bu ayet bizim hakkımızda indi. el-Akra' b. Hâbis et-Temîmî ve Uyeyne b. Hısn el-Fezârî ile müellefe-i kulûbdan olan beraberindekiler geldiler. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i Bilâl, Suheyb, Ammâr ve Habbâb ile birlikte müminlerin zayıflarından bir grup insanın yanında otururken buldular. Onları onun etrafında görünce küçümsediler. Yanına gelip dediler ki: 'Ey Allah'ın Resûlü! Meclisin baş tarafına otursan ve şunları, üzerlerindeki cübbelerin kokusunu bizden uzaklaştırsan -üzerlerinde sadece yün cübbeler vardı, başka da bir şeyleri yoktu- seninle oturur ve senden [ilim] alırdık.' Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onlara: “Ben müminleri kovucu değilim” buyurdu. Dediler ki: 'O hâlde Arapların bizim üstünlüğümüzü anlayacağı özel bir meclis ayır bize. Çünkü Arap heyetleri sana geliyor, Arapların bizi bu kölelerle birlikte görmesinden utanıyoruz. Biz senin yanına geldiğimizde onları bizden uzaklaştır; biz işimizi bitirince dilersen onlarla oturursun.' O da: “Peki” dedi. 'Öyleyse bunu bizim için yazılı bir belgeye bağla' dediler. O da bir sayfa getirtti ve yazması için Ali'yi çağırdı. Biz bir kenarda oturuyorken Cebrâil şu ayetle indi: {وَلَا تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ} “Rablerinin rızasını dileyerek sabah akşam O'na yalvaranları kovma...” ayetinden {بِالشَّاكِرِينَ} “...şükredenleri” ifadesine kadar. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem sayfayı elinden bıraktı, sonra bizi çağırdı ve beni yanına aldı; şöyle diyordu: {سَلَامٌ عَلَيْكُمْ كَتَبَ رَبُّكُمْ عَلَى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ} “Size selam olsun! Rabbiniz merhameti kendi üzerine yazmıştır.” Biz onunla otururduk; kalkmak istediğinde kalkar ve bizi bırakıp giderdi. Bunun üzerine Yüce Allah: {وَاصْبِرْ نَفْسَكَ مَعَ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ} “Sabah akşam Rablerinin rızasını dileyerek O'na yalvaranlarla beraber nefsini sabırlı tut” (Kehf, 28) ayetini indirdi. Bundan sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bizimle oturur, biz de dizlerimiz neredeyse onun dizine değecek kadar ona yaklaşırdık. Kalkacağı vakit geldiğinde ise biz kalkar ve kalkabilmesi için onu bırakırdık. Bize şöyle buyurdu: “Ümmetimden bir toplulukla beraber nefsimi sabırlı tutmamı bana emretmeden canımı almayan Allah'a hamdolsun. Hayatım da sizinledir, ölümüm de sizinledir.” (١)

وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: قَالُوا لَهُ اجْعَلْ لَنَا يَوْمًا وَلَهُمْ يَوْمًا، فَقَالَ: لَا أَفْعَلُ، قَالُوا: فَاجْعَلِ الْمَجْلِسَ وَاحِدًا فَأَقْبِلْ إِلَيْنَا وَوَلِّ ظَهْرَكَ عَلَيْهِمْ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى هَذِهِ الْآيَةَ: {وَلَا تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ}

Kelbî şöyle demiştir: 'Bize bir gün, onlara bir gün ayır' dediler. O: 'Yapmam' dedi. 'O hâlde meclisi bir kıl; yüzünü bize dön, sırtını da onlara çevir' dediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ şu ayeti indirdi: {وَلَا تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ} “Sabah akşam Rablerine dua edenleri kovma.”

قَالَ مُجَاهِدٌ: قَالَتْ قُرَيْشٌ: لَوْلَا بِلَالٌ وَابْنُ أُمِّ عَبْدٍ لَبَايَعْنَا مُحَمَّدًا، فَأَنْزَلَ اللَّهُ هَذِهِ الْآيَةَ: {وَلَا تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: يَعْنِي يَعْبُدُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ، يَعْنِي: صَلَاةَ الصُّبْحِ وَصَلَاةَ الْعَصْرِ، وَيُرْوَى عَنْهُ: أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ الصَّلَوَاتُ الْخَمْسُ، وَذَلِكَ أَنَّ أُنَاسًا مِنَ الْفُقَرَاءِ كَانُوا مَعَ النَّبِيِّ ﵇، فَقَالَ نَاسٌ مِنَ الْأَشْرَافِ: إِذَا صَلَّيْنَا فَأَخِّرْ هَؤُلَاءِ فَلْيُصَلُّوا خَلْفَنَا، فَنَزَلَتِ الْآيَةُ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: صَلَّيْتُ الصُّبْحَ مَعَ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، فَلَمَّا سَلَّمَ الْإِمَامُ ابْتَدَرَ

Mücâhid şöyle demiştir: Kureyş, 'Eğer Bilâl ve İbn Ümmi Abd olmasaydı Muhammed'e biat ederdik' dedi. Bunun üzerine Allah şu ayeti indirdi: {وَلَا تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ} “Sabah akşam Rablerine dua edenleri kovma.” İbn Abbâs şöyle demiştir: Yani sabah ve akşam Rablerine ibadet ederler; bununla sabah namazı ile ikindi namazını kastetmektedir. Ondan rivayet edildiğine göre ise bundan maksat beş vakit namazdır. Şöyle ki; fakirlerden birtakım insanlar Peygamber aleyhisselâm ile birlikte bulunuyorlardı. İleri gelen eşraftan bazı kimseler: 'Namaz kıldığımızda bunları arkaya al, bizim arkamızda kılsınlar' dediler. Bunun üzerine ayet indi. Mücâhid şöyle demiştir: Saîd b. el-Müseyyeb ile birlikte sabah namazını kıldım. İmam selam verince

النَّاسُ الْقَاصَّ، فَقَالَ سَعِيدٌ: مَا أَسْرَعَ النَّاسَ إِلَى هَذَا الْمَجْلِسِ! قَالَ مُجَاهِدٌ: فَقُلْتُ يَتَأَوَّلُونَ قَوْلَهُ تَعَالَى {يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ} قَالَ: أَفِي هَذَا هو، إنمأ ١١٨/ب ذَلِكَ فِي الصَّلَاةِ الَّتِي انْصَرَفْنَا عَنْهَا الْآنَ، وَقَالَ إِبْرَاهِيمُ النَّخَعِيُّ: يَعْنِي يَذْكُرُونَ رَبَّهُمْ، وَقِيلَ الْمُرَادُ مِنْهُ: حَقِيقَةُ الدُّعَاءِ، {يُرِيدُونَ وَجْهَهُ} أَيْ: يُرِيدُونَ اللَّهَ بِطَاعَتِهِمْ، قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: يَطْلُبُونَ ثَوَابَ اللَّهِ فَقَالَ: {مَا عَلَيْكَ مِنْ حِسَابِهِمْ مِنْ شَيْءٍ وَمَا مِنْ حِسَابِكَ عَلَيْهِمْ مِنْ شَيْءٍ} أَيْ: لَا تُكَلَّفُ أَمْرَهُمْ وَلَا يَتَكَلَّفُونَ أَمْرَكَ، وَقِيلَ: لَيْسَ رِزْقُهُمْ عَلَيْكَ فَتَمَلَّهُمْ، {فَتَطْرُدَهُمْ} وَلَا رِزْقُكَ عَلَيْهِمْ، قَوْلُهُ {فَتَطْرُدَهُمْ} جَوَابٌ لِقَوْلِهِ {مَا عَلَيْكَ مِنْ حِسَابِهِمْ مِنْ شَيْءٍ} وَقَوْلُهُ: {فَتَكُونَ مِنَ الظَّالِمِينَ} جَوَابٌ لِقَوْلِهِ {وَلَا تَطْرُدِ} أَحَدُهُمَا جَوَابُ النَّفْيِ وَالْآخَرُ جَوَابُ النَّهْيِ.

insanlar kıssacıya (vaize) doğru koştular. Saîd: 'İnsanlar bu meclise ne kadar da acele ediyorlar!' dedi. Mücâhid: Dedim ki: 'Onlar Yüce Allah'ın {يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ} “Sabah akşam Rablerine yalvarırlar” sözünü yorumluyorlar.' Dedi ki: 'Bunun hakkında mıdır? ١١٨/ب Bu ancak az önce kendisinden ayrıldığımız namaz hakkındadır.' İbrâhim en-Nehaî: 'Yani Rablerini zikrederler' demiştir. Bununla bizzat duanın kendisinin kastedildiği de söylenmiştir. {يُرِيدُونَ وَجْهَهُ} “O'nun rızasını dilerler” yani itaatleriyle Allah'ı dilerler. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ: 'Allah'ın sevabını talep ederler' demiştir. Şöyle buyurdu: {مَا عَلَيْكَ مِنْ حِسَابِهِمْ مِنْ شَيْءٍ وَمَا مِنْ حِسَابِكَ عَلَيْهِمْ مِنْ شَيْءٍ} “Onların hesabından sana bir şey yoktur, senin hesabından da onlara bir şey yoktur” yani ne sen onların işinden sorumlusun ne de onlar senin işinden sorumludur. Denildi ki: Onların rızkı senin üzerinde değildir ki onlardan bı恻asın; {فَتَطْرُدَهُمْ} “böylece onları kovasın”, senin rızkın da onların üzerinde değildir. {فَتَطْرُدَهُمْ} ifadesi {مَا عَلَيْكَ مِنْ حِسَابِهِمْ مِنْ شَيْءٍ} sözünün cevabıdır; {فَتَكُونَ مِنَ الظَّالِمِينَ} “zalimlerden olursun” ifadesi ise {وَلَا تَطْرُدِ} sözünün cevabıdır; biri nefiy (olumsuzluk) cümlesinin cevabı, diğeri ise nehiy (yasaklama) cümlesinin cevabıdır.

{وَكَذَلِكَ فَتَنَّا بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لِيَقُولُوا أَهَؤُلَاءِ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنْ بَيْنِنَا أَلَيْسَ اللَّهُ بِأَعْلَمَ بِالشَّاكِرِينَ (٥٣) وَإِذَا جَاءَكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِآيَاتِنَا فَقُلْ سَلَامٌ عَلَيْكُمْ كَتَبَ رَبُّكُمْ عَلَى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ أَنَّهُ مَنْ عَمِلَ مِنْكُمْ سُوءًا بِجَهَالَةٍ ثُمَّ تَابَ مِنْ بَعْدِهِ وَأَصْلَحَ فَأَنَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٥٤) }

{وَكَذَلِكَ فَتَنَّا بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لِيَقُولُوا أَهَؤُلَاءِ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنْ بَيْنِنَا أَلَيْسَ اللَّهُ بِأَعْلَمَ بِالشَّاكِرِينَ (٥٣) وَإِذَا جَاءَكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِآيَاتِنَا فَقُلْ سَلَامٌ عَلَيْكُمْ كَتَبَ رَبُّكُمْ عَلَى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ أَنَّهُ مَنْ عَمِلَ مِنْكُمْ سُوءًا بِجَهَالَةٍ ثُمَّ تَابَ مِنْ بَعْدِهِ وَأَصْلَحَ فَأَنَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٥٤) } “Böylece, 'Aramızdan Allah'ın kendilerine lütufta bulunduğu kimseler bunlar mı?' desinler diye onları birbiriyle imtihan ettik. Allah şükredenleri en iyi bilen değil midir? Ayetlerimize inananlar sana geldiklerinde de ki: 'Selam sizlere! Rabbiniz rahmeti kendi üzerine yazmıştır: İçinizden her kim bilmeyerek bir kötülük işler de sonra ardından tövbe edip kendini ıslah ederse, şüphesiz O çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.'”

قَوْلُهُ ﷿: {وَكَذَلِكَ فَتَنَّا} أَيِ: ابْتَلَيْنَا، {بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ} أَرَادَ ابْتِلَاءَ الْغَنِيِّ بِالْفَقِيرِ وَالشَّرِيفِ بِالْوَضِيعِ، وَذَلِكَ أَنَّ الشَّرِيفَ إِذَا نَظَرَ إِلَى الْوَضِيعِ قَدْ سَبَقَهُ بِالْإِيمَانِ امْتَنَعَ مِنَ الْإِسْلَامِ بِسَبَبِهِ فَكَانَ فِتْنَةً لَهُ فَذَلِكَ قَوْلُهُ: {لِيَقُولُوا أَهَؤُلَاءِ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنْ بَيْنِنَا} فَقَالَ اللَّهُ تَعَالَى: {أَلَيْسَ اللَّهُ بِأَعْلَمَ بِالشَّاكِرِينَ} فَهُوَ جَوَابٌ لِقَوْلِهِ {أَهَؤُلَاءِ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنْ بَيْنِنَا} فَهُوَ اسْتِفْهَامٌ بِمَعْنَى التَّقْرِيرِ، أَيِ: اللَّهُ أَعْلَمُ بِمَنْ شَكَرَ الْإِسْلَامَ إِذْ هَدَاهُ اللَّهُ ﷿.

Yüce Allah'ın: {وَكَذَلِكَ فَتَنَّا} “Böylece imtihan ettik” yani sınadık, {بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ} “onları birbiriyle” zenginin fakirle, soylunun alt tabakadan olanla imtihan edilmesini kastetmiştir. Çünkü soylu kişi, alt tabakadan olanın imanda kendisini geçtiğini görünce bu sebeple İslam'a girmekten kaçındı ve bu durum onun için bir fitne (sınav) oldu. İşte bu, O'nun şu sözüdür: {لِيَقُولُوا أَهَؤُلَاءِ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنْ بَيْنِنَا} “'Aramızdan Allah'ın kendilerine lütufta bulunduğu kimseler bunlar mı?' desinler diye.” Allah Teâlâ da: {أَلَيْسَ اللَّهُ بِأَعْلَمَ بِالشَّاكِرِينَ} “Allah şükredenleri en iyi bilen değil midir?” buyurdu. Bu, {أَهَؤُلَاءِ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنْ بَيْنِنَا} sözüne cevaptır ve takrir (onaylatma) anlamında bir soru edatıdır; yani Yüce Allah kendisine hidayet verdiğinde İslam'a şükredeni en iyi bilendir.

أَخْبَرَنَا الْإِمَامُ أَبُو عَلِيٍّ الْحُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْقَاضِي أَنَا أَبُو الْعَبَّاسِ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ هَارُونَ الطَّيْسَفُونِيُّ أَنَا أَبُو الْحَسَنِ مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ التُّرَابِيُّ ثَنَا أَبُو بَكْرٍ أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرِو بْنِ بِسْطَامٍ ثَنَا أَبُو الْحَسَنِ أَحْمَدُ بْنُ سَيَّارٍ الْقُرَشِيُّ أَنَا مُسَدَّدٌ أَنَا جَعْفَرُ بْنُ سُلَيْمَانَ عَنِ الْمُعَلَّى بْنِ زِيَادٍ عَنِ الْعَلَاءِ بْنِ بَشِيرٍ الْمُزَنِيِّ عَنْ أَبِي الصِّدِّيقِ النَّاجِيِّ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ قَالَ: جَلَسْتُ فِي نَفَرٍ مِنْ ضُعَفَاءِ الْمُهَاجِرِينَ وَإِنَّ بَعْضَهُمْ لِيَسْتَتِرُ بِبَعْضٍ مِنَ الْعُرْيِ، وَقَارِئٌ يَقْرَأُ عَلَيْنَا إِذْ جَاءَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ، فَقَامَ عَلَيْنَا، فَلَمَّا قَامَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ سَكَتَ الْقَارِئَ، فَسَلَّمَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَقَالَ: "مَا كُنْتُمْ تَصْنَعُونَ؟ قُلْنَا يَا رَسُولَ اللَّهِ كَانَ قَارِئٌ يَقْرَأُ عَلَيْنَا فَكُنَّا نَسْتَمِعُ إِلَى كِتَابِ اللَّهِ تَعَالَى، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "الْحَمْدُ لِلَّهِ

Bize İmam Ebû Ali el-Hüseyin b. Muhammed el-Kâdî bildirdi, bize Ebu'l-Abbâs Abdullah b. Muhammed b. Hârûn et-Taysefûnî bildirdi, bize Ebu'l-Hasan Muhammed b. Ahmed et-Türâbî bildirdi, bize Ebû Bekr Ahmed b. Muhammed b. Amr b. Bistâm anlattı, bize Ebu'l-Hasan Ahmed b. Seyyâr el-Kureşî anlattı, bize Müsedded bildirdi, bize Ca'fer b. Süleyman, el-Muallâ b. Ziyâd'dan, o el-Alâ b. Beşîr el-Müzenî'den, o Ebû Sıddîk en-Nâcî'den, o da Ebû Saîd el-Hudrî'den rivayet etti; dedi ki: Muhacirlerin zayıflarından bir grup insanla birlikte oturmuştum; kimisi çıplaklıktan (üst baş yetersizliğinden) ötürü birbiri ardına gizleniyordu ve bir okuyucu bize [Kur'an] okuyordu. O sırada Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem geldi ve başımızda durdu. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ayakta durunca okuyucu sustu. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem selam verdi ve: “Ne yapıyordunuz?” dedi. 'Ey Allah'ın Resûlü! Bir okuyucu bize okuyordu, biz de Allah Teâlâ'nın Kitabını dinliyorduk' dedik. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: “Hamdolsun Allah'a...

الَّذِي جَعَلَ مِنْ أُمَّتِي مَنْ أَمَرَنِي أَنْ أُصَبِّرَ نَفْسِي مَعَهُمْ" قَالَ: ثُمَّ جلس وسطنا ليدل نَفْسَهُ فِينَا ثُمَّ قَالَ بِيَدِهِ هَكَذَا فَتَحَلَّقُوا، وَبَرَزَتْ وُجُوهُهُمْ لَهُ، قَالَ فَمَا رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ عَرَفَ مِنْهُمْ أَحَدًا غَيْرِي، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "أَبْشِرُوا يَا مَعْشَرَ صَعَالِيكِ الْمُهَاجِرِينَ بِالنُّورِ التَّامِّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ تَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ قَبْلَ أَغْنِيَاءِ النَّاسِ بِنِصْفِ يَوْمٍ وَذَلِكَ مِقْدَارُ خَمْسِمِائَةِ سَنَةٍ" (١) .

...ki ümmetimden, kendileriyle beraber nefsimi sabırlı tutmam emredilen kimseler var etmiştir' buyurdu. Dedi ki: Sonra kendisini aramıza katmak için ortamızda oturdu, ardından eliyle şöyle işaret etti; hemen halka oldular ve yüzleri ona karşı belirginleşti. Dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in onlardan benden başka birini tanıdığını görmedim. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Müjde olsun size ey yoksul muhacirler topluluğu! Kıyamet gününde tam bir nur ile; cennete insanların zenginlerinden yarım gün önce gireceksiniz ki bu da beş yüz yıl miktarıdır.” (١)

قَوْلُهُ ﷿: {وَإِذَا جَاءَكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِآيَاتِنَا فَقُلْ سَلَامٌ عَلَيْكُمْ} قَالَ عِكْرِمَةُ: نَزَلَتْ فِي الَّذِينَ نَهَى اللَّهُ ﷿ نَبِيَّهُ عَنْ طَرْدِهِمْ، وَكَانَ النَّبِيُّ ﷺ إِذَا رَآهُمْ بَدَأَهُمْ بِالسَّلَامِ (٢) .

Yüce Allah'ın: {وَإِذَا جَاءَكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِآيَاتِنَا فَقُلْ سَلَامٌ عَلَيْكُمْ} “Ayetlerimize inananlar sana geldiklerinde de ki: Selam sizlere!” İkrime şöyle demiştir: Yüce Allah'ın Peygamberini kovmaktan nehyettiği kimseler hakkında inmiştir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onları gördüğünde önce kendisi selam verirdi (٢).

وَقَالَ عَطَاءٌ: نَزَلَتْ فِي أَبِي بَكْرٍ وَعُمَرَ وَعُثْمَانَ وَعَلِيٍّ وَبِلَالٍ وَسَالِمٍ وَأَبِي عُبَيْدَةَ وَمُصْعَبِ بْنِ عُمَيْرٍ وَحَمْزَةَ وَجَعْفَرٍ وَعُثْمَانَ بْنِ مَظْعُونٍ وَعَمَّارِ بْنِ يَاسِرٍ وَالْأَرْقَمِ بْنِ أَبِي الْأَرْقَمِ وَأَبِي سَلَمَةَ بْنِ عَبْدِ الْأَسَدِ ﵃ أَجْمَعِينَ.

Atâ ise şöyle demiştir: Ebû Bekir, Ömer, Osman, Ali, Bilâl, Sâlim, Ebû Ubeyde, Mus'ab b. Umeyr, Hamza, Ca'fer, Osman b. Maz'ûn, Ammâr b. Yâsir, el-Erkam b. Ebi'l-Erkam ve Ebû Seleme b. Abdilesed -Allah hepsinden razı olsun- hakkında inmiştir.

{كَتَبَ رَبُّكُمْ عَلَى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ} أَيْ: قَضَى عَلَى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ، {أَنَّهُ مَنْ عَمِلَ مِنْكُمْ سُوءًا بِجَهَالَةٍ} قَالَ مُجَاهِدٌ: لَا يَعْلَمُ حَلَالًا مِنْ حَرَامٍ فَمِنْ جَهَالَتِهِ رَكِبَ الذَّنْبَ، وَقِيلَ: جَاهِلٌ بِمَا يُورِثُهُ ذَلِكَ الذَّنْبُ، وَقِيلَ: جَهَالَتُهُ مِنْ حَيْثُ أَنَّهُ آثَرَ الْمَعْصِيَةَ عَلَى الطَّاعَةِ وَالْعَاجِلَ الْقَلِيلَ عَلَى الْآجِلِ الْكَثِيرِ، {ثُمَّ تَابَ مِنْ بَعْدِهِ} رَجَعَ عَنْ ذَنْبِهِ، {وَأَصْلَحَ} عَمَلَهُ، قِيلَ: أَخْلَصَ تَوْبَتَهُ، {فَإِنَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ} قَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ وَعَاصِمٌ وَيَعْقُوبُ " أَنَّهُ مَنْ عَمِلَ مِنْكُمْ " " فَأَنَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ " بِفَتْحِ الْأَلِفِ فِيهِمَا بَدَلًا مِنَ الرَّحْمَةِ، أَيْ: كَتَبَ عَلَى نَفْسِهِ أَنَّهُ مَنْ عَمَلِ مِنْكُمْ، ثُمَّ جَعَلَ الثَّانِيَةَ بَدَلًا عَنِ الْأُولَى، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: "أَيَعِدُكُمْ أَنَّكُمْ إِذَا مِتُّمْ وَكُنْتُمْ تُرَابًا وَعِظَامًا أَنَّكُمْ مُخْرَجُونَ"، (الْمُؤْمِنُونَ، ٣٥) ، وَفَتَحَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ الْأُولَى مِنْهُمَا وَكَسَرُوا الثَّانِيَةَ عَلَى الِاسْتِئْنَافِ، وَكَسَرَهُمَا الْآخَرُونَ عَلَى الِاسْتِئْنَافِ.

{كَتَبَ رَبُّكُمْ عَلَى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ} “Rabbiniz merhameti kendi üzerine yazmıştır” yani merhameti kendi üzerine hükmetmiştir. {أَنَّهُ مَنْ عَمِلَ مِنْكُمْ سُوءًا بِجَهَالَةٍ} “İçinizden her kim bilmeyerek bir kötülük işlerse”. Mücâhid şöyle demiştir: Helali haramdan ayıramaz, böylece cehaletinden ötürü günaha dalar. Denildi ki: O günahın kendisine ne kazandıracağını/getireceğini bilmeyen kimsedir. Yine denildi ki: Onun cehaleti, günahı itaate ve peşin olan azı gelecekteki çoğa tercih etmesi yönündendir. {ثُمَّ تَابَ مِنْ بَعْدِهِ} “sonra onun ardından tövbe eder” günahından dönerse, {وَأَصْلَحَ} “ve ıslah ederse” amelini düzeltirse; tövbesinde ihlaslı olursa denilmiştir; {فَإِنَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ} “şüphesiz O çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.” İbn Âmir, Âsım ve Ya'kûb her iki 'ennehu'yu da rahmetten bedel olarak eliflerin fethasıyla “ennehû men amile minküm” “fe-ennehû gafûrun rahîm” şeklinde okumuşlardır; yani kendi üzerine içinizden kimin işlerse diye yazmıştır, sonra ikincisini birincisinden bedel kılmıştır; nitekim Yüce Allah: {أَيَعِدُكُمْ أَنَّكُمْ إِذَا مِتُّمْ وَكُنْتُمْ تُرَابًا وَعِظَامًا أَنَّكُمْ مُخْرَجُونَ} “Öldüğünüz, toprak ve kemik olduğunuz zaman sizin gerçekten [yeniden] çıkarılacağınızı mı vaad ediyor?” (Mü'minûn, 35) buyurmuştur. Medine ehli ise birincisini fetha, ikincisini istînâf (yeni başlangıç) olarak kesra ile okumuşlardır. Diğerleri ise her ikisini de istînâf üzere kesra ile okumuşlardır.

{وَكَذَلِكَ نُفَصِّلُ الْآيَاتِ وَلِتَسْتَبِينَ سَبِيلُ الْمُجْرِمِينَ (٥٥) قُلْ إِنِّي نُهِيتُ أَنْ أَعْبُدَ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ قُلْ لَا أَتَّبِعُ أَهْوَاءَكُمْ قَدْ ضَلَلْتُ إِذًا وَمَا أَنَا مِنَ الْمُهْتَدِينَ (٥٦) }

{وَكَذَلِكَ نُفَصِّلُ الْآيَاتِ وَلِتَسْتَبِينَ سَبِيلُ الْمُجْرِمِينَ (٥٥) قُلْ إِنِّي نُهِيتُ أَنْ أَعْبُدَ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ قُلْ لَا أَتَّبِعُ أَهْوَاءَكُمْ قَدْ ضَلَلْتُ إِذًا وَمَا أَنَا مِنَ الْمُهْتَدِينَ (٥٦) } “Böylece ayetleri açıklarız ki suçluların yolu da apaçık belli olsun. De ki: 'Allah'tan başka yalvardıklarınıza kulluk etmekten kesinlikle menedildim.' De ki: 'Sizin heveslerinize uymam; aksi takdirde sapmış olurum ve doğru yolda yürüyenlerden olmam.'”

{وَكَذَلِكَ نُفَصِّلُ الْآيَاتِ} أَيْ: وَهَكَذَا، وَقِيلَ: مَعْنَاهُ وَكَمَا فَصَّلْنَا لَكَ فِي هَذِهِ السُّورَةِ دَلَائِلَنَا

{وَكَذَلِكَ نُفَصِّلُ الْآيَاتِ} “Böylece ayetleri açıklarız” yani işte böylece. Denildi ki: Bunun anlamı, [tıpkı] bu surede sana delillerimizi açıkladığımız gibi...

وَإِعْلَامَنَا عَلَى الْمُشْرِكِينَ كَذَلِكَ نَفْصِلُ الْآيَاتِ، أَيْ: نُمَيِّزُ وَنُبَيِّنُ لَكَ حُجَّتَنَا فِي كُلِّ حَقٍّ يُنْكِرُهُ أَهْلُ الْبَاطِلِ، {وَلِتَسْتَبِينَ سَبِيلُ الْمُجْرِمِينَ} أَيْ: طَرِيقُ الْمُجْرِمِينَ، وَقَرَأَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ "وَلِتَسْتَبِينَ" بِالتَّاءِ، "سَبِيلَ" نُصِبَ عَلَى خِطَابِ النَّبِيِّ ﷺ، أَيْ: وَلِتَعْرِفَ يَا مُحَمَّدُ سَبِيلَ الْمُجْرِمِينَ، يُقَالُ: اسْتَبَنْتُ الشَّيْءَ وَتَبَيَّنْتُهُ إِذَا عَرَفْتُهُ، وَقَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَأَبُو بَكْرٍ "وَلِيَسْتَبِينَ" بِالْيَاءِ "سَبِيلُ" بِالرَّفْعِ، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ {وَلِتَسْتَبِينَ} بِالتَّاءِ "سَبِيلُ" رفع، أَيْ: لِيَظْهَرَ وَيَتَّضِحَ السَّبِيلُ، يُذَكَّرُ وَيُؤَنَّثُ، فَدَلِيلُ التَّذْكِيرِ قَوْلُهُ تَعَالَى: "وَإِنْ يَرَوْا سَبِيلَ الرُّشْدِ لَا يَتَّخِذُوهُ سَبِيلًا" (الأعراف، ١٤٦) ، ودليل الثأنيت قَوْلُهُ تَعَالَى: "لِمَ تَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ من آمن به تَبْغُونَهَا عِوَجًا" (آلِ عُمْرَانَ، ٩٩) .

ve işaretlerimizi sana açıkladığımız gibi ayetleri de açıklarız; yani batıl ehlinin inkâr ettiği her hak hususunda hüccetimizi senin için ayırt eder ve beyan ederiz.' {وَلِتَسْتَبِينَ سَبِيلُ الْمُجْرِمِينَ} “ve suçluların yolu da apaçık belli olsun diye.” Medine ehli Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e hitaben 'sebil' kelimesini nasb ile 've li-testebîne sebîle' (te harfi ile) şeklinde okumuştur; yani: 'Ey Muhammed, suçluların yolunu bilesin diye'. Bir şeyi bildiğinde 'istebentü'ş-şey'e ve tebeyyentühû' denir. Hamza, Kisâî ve Ebû Bekr 'sebîlü' kelimesini ref ile 've li-yestebîne' (ye harfi ile) okumuşlardır. Diğerleri ise te ile {وَلِتَسْتَبِينَ} ve 'sebîlü' kelimesini ref ile okumuşlardır; yani yol açık ve net olsun diye. Sebîl kelimesi hem müzekker hem müennes olarak kullanılır. Müzekkerliğinin delili Yüce Allah'ın: {وَإِنْ يَرَوْا سَبِيلَ الرُّشْدِ لَا يَتَّخِذُوهُ سَبِيلًا} “Doğru yolu görseler onu yol edinmezler” (A'râf, 146) sözüdür. Müennesliğinin delili ise Yüce Allah'ın: {لِمَ تَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ مَنْ آمَنَ تَبْغُونَهَا عِوَجًا} “İnanan kimseyi eğriltmek isteyerek niçin Allah'ın yolundan çeviriyorsunuz?” (Âl-i İmrân, 99) sözüdür.

قَوْلُهُ ﷿: {قُلْ إِنِّي نُهِيتُ أَنْ أَعْبُدَ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ قُلْ لَا أَتَّبِعُ أَهْوَاءَكُمْ} فِي عِبَادَةِ الْأَوْثَانِ وَطَرْدِ الْفُقَرَاءِ، {قَدْ ضَلَلْتُ إِذًا وَمَا أَنَا مِنَ الْمُهْتَدِينَ} يَعْنِي: إِنْ فَعَلْتُ ذَلِكَ فَقَدْ تَرَكْتُ سَبِيلَ الْحَقِّ وَسَلَكْتُ غَيْرَ طَرِيقِ الْهُدَى.

Yüce Allah'ın: {قُلْ إِنِّي نُهِيتُ أَنْ أَعْبُدَ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ قُلْ لَا أَتَّبِعُ أَهْوَاءَكُمْ} “De ki: Allah'tan başka yalvardıklarınıza kulluk etmekten menedildim. De ki: Sizin heveslerinize uymam” putlara tapma ve yoksulları kovma hususunda, {قَدْ ضَلَلْتُ إِذًا وَمَا أَنَا مِنَ الْمُهْتَدِينَ} “öyle olursa sapmış olurum ve hidayete erenlerden olmam” yani: Eğer bunu yaparsam hak yolunu terk etmiş ve hidayet yolundan başkasına girmiş olurum.

{قُلْ إِنِّي عَلَى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّي وَكَذَّبْتُمْ بِهِ مَا عِنْدِي مَا تَسْتَعْجِلُونَ بِهِ إِنِ الْحُكْمُ إِلَّا لِلَّهِ يَقُصُّ الْحَقَّ وَهُوَ خَيْرُ الْفَاصِلِينَ (٥٧) قُلْ لَوْ أَنَّ عِنْدِي مَا تَسْتَعْجِلُونَ بِهِ لَقُضِيَ الْأَمْرُ بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِالظَّالِمِينَ (٥٨) }

{قُلْ إِنِّي عَلَى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّي وَكَذَّبْتُمْ بِهِ مَا عِنْدِي مَا تَسْتَعْجِلُونَ بِهِ إِنِ الْحُكْمُ إِلَّا لِلَّهِ يَقُصُّ الْحَقَّ وَهُوَ خَيْرُ الْفَاصِلِينَ (٥٧) قُلْ لَوْ أَنَّ عِنْدِي مَا تَسْتَعْجِلُونَ بِهِ لَقُضِيَ الْأَمْرُ بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِالظَّالِمِينَ (٥٨) } “De ki: 'Şüphesiz ben Rabbimden gelen apaçık bir delil üzerindeyim; siz ise onu yalanladınız. Acele istediğiniz şey benim yanımda değildir. Hüküm ancak Allah'ındır. O gerçeği anlatır ve O, hüküm verenlerin en hayırlısıdır.' De ki: 'Eğer acele istediğiniz şey benim yanımda olsaydı, benimle sizin aranızdaki iş elbette bitirilmiş olurdu. Allah zalimleri en iyi bilendir.'”

{قُلْ إِنِّي عَلَى بَيِّنَةٍ} أَيْ: عَلَى بَيَانٍ وَبَصِيرَةٍ وَبُرْهَانٍ، {مِنْ رَبِّي وَكَذَّبْتُمْ بِهِ} أَيْ: مَا جِئْتُ بِهِ، {مَا عِنْدِي مَا تَسْتَعْجِلُونَ بِهِ} قِيلَ: أَرَادَ بِهِ اسْتِعْجَالَهُمُ الْعَذَابَ، كَانُوا يَقُولُونَ: "إِنْ كَانَ هَذَا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ فَأَمْطِرْ عَلَيْنَا حِجَارَةً" (الْأَنْفَالِ، ٣٢) الْآيَةَ، قِيلَ: أَرَادَ بِهِ الْقِيَامَةَ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: "يَسْتَعْجِلُ بِهَا الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِهَا" (الشُّورَى، ١٨) ، {إِنِ الْحُكْمُ إِلَّا لِلَّهِ يَقُصُّ الْحَقَّ} قَرَأَ أَهْلُ الْحِجَازِ وَعَاصِمٌ يَقُصُّ بِضَمِّ الْقَافِ وَالصَّادِ مُشَدِّدًا أَيْ يَقُولُ الْحَقَّ، لِأَنَّهُ فِي جَمِيعِ الْمَصَاحِفِ بِغَيْرِ يَاءٍ، وَلِأَنَّهُ قَالَ الْحَقَّ وَلَمْ يَقُلْ بِالْحَقِّ، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ (يَقْضِي) بِسُكُونِ الْقَافِ وَالضَّادُ مَكْسُورَةٌ، مِنْ قَضَيْتُ، أَيْ: يَحْكُمُ بِالْحَقِّ بِدَلِيلِ أَنَّهُ قَالَ: {وَهُوَ خَيْرُ الْفَاصِلِينَ} وَالْفَصْلُ يَكُونُ فِي الْقَضَاءِ وَإِنَّمَا حَذَفُوا الْيَاءَ لِاسْتِثْقَالِ الْأَلِفِ وَاللَّامِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: (صَالِ الْجَحِيمِ) وَنَحْوِهَا، وَلَمْ يَقُلْ بِالْحَقِّ لِأَنَّ الْحَقَّ صِفَةُ الْمَصْدَرِ، كَأَنَّهُ قَالَ: يَقْضِي الْقَضَاءَ الْحَقَّ.

{قُلْ إِنِّي عَلَى بَيِّنَةٍ} “De ki: Şüphesiz ben apaçık bir delil üzerindeyim” yani bir beyan, basiret ve bürhan üzerindeyim, {مِنْ رَبِّي وَكَذَّبْتُمْ بِهِ} “Rabbimden gelen; siz ise onu yalanladınız” yani getirdiğim şeyi. {مَا عِنْدِي مَا تَسْتَعْجِلُونَ بِهِ} “Acele istediğiniz şey benim yanımda değildir”. Denildi ki: Bununla onların azabı acele istemelerini kastetmiştir; şöyle diyorlardı: {إِنْ كَانَ هَذَا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ فَأَمْطِرْ عَلَيْنَا حِجَارَةً} “Eğer bu senin katından gelen bir hak ise üzerimize taş yağdır” (Enfâl, 32) ayeti. Denildi ki: Bununla kıyameti kastetmiştir; Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {يَسْتَعْجِلُ بِهَا الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِهَا} “Ona inanmayanlar onun acele gelmesini isterler” (Şûrâ, 18). {إِنِ الْحُكْمُ إِلَّا لِلَّهِ يَقُصُّ الْحَقَّ} “Hüküm ancak Allah'ındır; O hakkı anlatır”. Hicaz ehli ve Âsım, kaf ve şeddeli sad harfinin ötresiyle 'yakussu' şeklinde okumuşlardır; yani hakkı söyler, zira bütün mushaflarda ye harfi olmaksızın yazılıdır ve 'bi'l-hakkı' demeyip 'el-hakka' demiştir. Diğerleri ise 'kadaytü' fiilinden gelen, kaf harfinin sükûnu ve dad harfinin kesrası ile (yakdî) şeklinde okumuşlardır; yani hak ile hükmeder. Bunun delili O'nun: {وَهُوَ خَيْرُ الْفَاصِلِينَ} “Ve O, ayırt edip hükmedenlerin en hayırlısıdır” sözüdür; fasl (ayırt etme) ise hükümde (kazâ) olur. Ye harfini ise elif-lâmın ağırlığından dolayı hazfetmişlerdir; tıpkı Yüce Allah'ın {صَالِ الْجَحِيمِ} ve benzeri sözlerinde olduğu gibi. 'Bi'l-hakkı' dememiştir; çünkü 'el-hak' mastarın sıfatıdır, sanki 'hak olan hükümle hükmeder' (yakdî el-kazâe'l-hakka) demiştir.

{قُلْ لَوْ أَنَّ عِنْدِي} وَبِيَدِي، {مَا تَسْتَعْجِلُونَ بِهِ} مِنَ الْعَذَابِ {لَقُضِيَ الْأَمْرُ بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ}

{قُلْ لَوْ أَنَّ عِنْدِي} “De ki: Eğer benim yanımda” ve elimde olsaydı, {مَا تَسْتَعْجِلُونَ بِهِ} “acele istediğiniz şey” azaptan, {لَقُضِيَ الْأَمْرُ بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ} “benimle sizin aranızdaki iş bitirilmiş olurdu”

أَيْ: فَرَغَ مِنَ الْعَذَابِ [وَأَهْلَكْتُمْ] (١) أَيْ: لَعَجَّلْتُهُ حَتَّى أَتَخَلَّصَ مِنْكُمْ، {وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِالظَّالِمِينَ}

yani: Azap tamamlanır [ve siz helak edilirdiniz] (١); yani sizden kurtulmak için onu hemen aceleyle verirdim. {وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِالظَّالِمِينَ} “Allah zalimleri en iyi bilendir.”

{وَعِنْدَهُ مَفَاتِحُ الْغَيْبِ لَا يَعْلَمُهَا إِلَّا هُوَ وَيَعْلَمُ مَا فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ وَمَا تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَةٍ إِلَّا يَعْلَمُهَا وَلَا حَبَّةٍ فِي ظُلُمَاتِ الْأَرْضِ وَلَا رَطْبٍ وَلَا يَابِسٍ إِلَّا فِي كِتَابٍ مُبِينٍ (٥٩) }

{وَعِنْدَهُ مَفَاتِحُ الْغَيْبِ لَا يَعْلَمُهَا إِلَّا هُوَ وَيَعْلَمُ مَا فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ وَمَا تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَةٍ إِلَّا يَعْلَمُهَا وَلَا حَبَّةٍ فِي ظُلُمَاتِ الْأَرْضِ وَلَا رَطْبٍ وَلَا يَابِسٍ إِلَّا فِي كِتَابٍ مُبِينٍ (٥٩) } “Gaybın anahtarları O'nun katındadır, onları O'ndan başkası bilmez. Karada ve denizde olanı bilir. Düşen hiçbir yaprak yoktur ki O onu bilmesin; yerin karanlıkları içindeki hiçbir dane, yaş ve kuru hiçbir şey yoktur ki apaçık bir kitapta bulunmasın. (59)”

{وَهُوَ الَّذِي يَتَوَفَّاكُمْ بِاللَّيْلِ وَيَعْلَمُ مَا جَرَحْتُمْ بِالنَّهَارِ ثُمَّ يَبْعَثُكُمْ فِيهِ لِيُقْضَى أَجَلٌ مُسَمًّى ثُمَّ إِلَيْهِ مَرْجِعُكُمْ ثُمَّ يُنَبِّئُكُمْ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٦٠) }

{وَهُوَ الَّذِي يَتَوَفَّاكُمْ بِاللَّيْلِ وَيَعْلَمُ مَا جَرَحْتُمْ بِالنَّهَارِ ثُمَّ يَبْعَثُكُمْ فِيهِ لِيُقْضَى أَجَلٌ مُسَمًّى ثُمَّ إِلَيْهِ مَرْجِعُكُمْ ثُمَّ يُنَبِّئُكُمْ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٦٠) } “Geceleyin sizi vefat ettiren (uyutan), gündüzün ne işlediğinizi bilen, sonra belirlenmiş ecel tamamlansın diye gündüzün sizi kaldıran O'dur. Sonra dönüşünüz yalnız O'nadır. Sonra yaptıklarınızı size haber verecektir.”

قَوْلُهُ ﷿: {وَعِنْدَهُ مَفَاتِحُ الْغَيْبِ لَا يَعْلَمُهَا إِلَّا هُوَ} مَفَاتِحُ الْغَيْبِ خَزَائِنُهُ، جَمْعُ مِفْتَحٍ.

Yüce Allah'ın: {وَعِنْدَهُ مَفَاتِحُ الْغَيْبِ لَا يَعْلَمُهَا إِلَّا هُوَ} “Gaybın anahtarları O'nun katındadır, onları O'ndan başkası bilmez” ayetindeki 'mefâtihu'l-gayb' gaybın hazineleridir; 'miftah' kelimesinin çoğuludur.

وَاخْتَلَفُوا فِي مَفَاتِحِ الْغَيْبِ، أَخْبَرَنَا أَبُو عَبْدِ اللَّهِ مُحَمَّدُ بْنُ الْفَضْلِ الْخِرَقِيُّ أَنَا أَبُو الْحَسَنِ الطَّيْسَفُونِيُّ أَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ الْجَوْهَرِيُّ أَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَلِيٍّ الْكُشْمِيهَنِيُّ أَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ أَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ جَعْفَرٍ أَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ دِينَارٍ أَنَّهُ سَمِعَ ابْنَ عُمَرَ يَقُولُ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ: "مَفَاتِحُ الْغَيْبِ خَمْسٌ لَا يَعْلَمُهَا إِلَّا اللَّهُ، لَا يَعْلَمُ مَا تَغِيضُ الْأَرْحَامُ أَحَدٌ إِلَّا اللَّهَ تَعَالَى، [وَلَا يَعْلَمُ مَا فِي الْغَدِ إِلَّا اللَّهُ ﷿] (١) وَلَا يَعْلَمُ مَتَى يَأْتِي الْمَطَرُ أَحَدُ إِلَّا اللَّهَ، ولا تدري ١١٩\أنَفْسٌ بِأَيِّ أَرْضٍ تَمُوتُ، وَلَا يَعْلَمُ مَتَى تَقُومُ السَّاعَةُ أَحَدٌ إِلَّا اللَّهَ" (٢) .

Gaybın anahtarları hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bize Ebû Abdillâh Muhammed b. el-Fadl el-Hırakî bildirdi, bize Ebu'l-Hasan et-Taysefûnî bildirdi, bize Abdullah b. Ömer el-Cevherî bildirdi, bize Ahmed b. Ali el-Kuşmîhenî bildirdi, bize Ali b. Hucr bildirdi, bize İsmâil b. Ca'fer bildirdi, bize Abdullah b. Dînâr, İbn Ömer'i şöyle derken işittiğini bildirdi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Gaybın anahtarları beştir, onları Allah'tan başkası bilmez: Rahimlerin neyi eksilteceğini Allah Teâlâ'dan başka kimse bilmez; [yarın ne olacağını Yüce Allah'tan başka kimse bilmez] (١); yağmurun ne zaman geleceğini Allah'tan başka kimse bilmez; hiçbir kimse ١١٩\أ hangi yerde öleceğini bilmez ve kıyametin ne zaman kopacağını Allah'tan başka kimse bilmez.” (٢)

وَقَالَ الضَّحَّاكُ وَمُقَاتِلٌ: مَفَاتِحُ الْغَيْبِ خَزَائِنُ الْأَرْضِ، وَعِلْمُ نُزُولِ الْعَذَابِ.

Dahhâk ve Mukâtil şöyle dediler: Gaybın anahtarları yerin hazineleri ve azabın ne zaman ineceğinin bilgisidir.

وَقَالَ عَطَاءٌ: مَا غَابَ عَنْكُمْ مِنَ الثَّوَابِ وَالْعِقَابِ.

Atâ şöyle dedi: Sizden gizli olan sevap ve cezadır.

وَقِيلَ: انْقِضَاءُ الْآجَالِ، وَقِيلَ: أَحْوَالُ الْعِبَادِ مِنَ السَّعَادَةِ وَالشَّقَاوَةِ وَخَوَاتِيمِ أَعْمَالِهِمْ، وَقِيلَ: هِيَ مَا لَمْ يَكُنْ بَعْدُ أَنَّهُ يَكُونُ أَمْ لَا يَكُونُ، وَمَا يَكُونُ كَيْفَ يَكُونُ، وَمَا لَا يَكُونُ أَنْ لَوْ كَانَ كَيْفَ يَكُونُ؟ وَقَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ: "أُوتِيَ نَبِيُّكُمْ عِلْمَ كُلِّ شَيْءٍ إِلَّا عِلْمَ مَفَاتِيحِ الْغَيْبِ" .

Denildi ki: [Gaybın anahtarları] ecellerin sona ermesidir. Denildi ki: Kulların saadet ve şekavet (mutluluk ve bedbahtlık) halleri ile amellerinin sonlarıdır. Denildi ki: O, henüz gerçekleşmemiş olan şeyin gerçekleşip gerçekleşmeyeceği, gerçekleşecek olan şeyin nasıl gerçekleşeceği ve gerçekleşmeyecek olan şeyin şayet gerçekleşseydi nasıl olacağıdır. İbn Mes'ûd [radıyallâhu anh] şöyle demiştir: «Peygamberinize gaybın anahtarlarının ilmi hariç her şeyin ilmi verildi.»

{وَيَعْلَمُ مَا فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ} قَالَ مُجَاهِدٌ: الْبَرُّ: الْمَفَاوِزُ وَالْقِفَارُ، وَالْبَحْرُ: الْقُرَى وَالْأَمْصَارُ، لَا يَحْدُثُ فِيهِمَا شَيْءٌ إِلَّا يَعْلَمُهُ، وَقِيلَ: هُوَ الْبَرُّ وَالْبَحْرُ الْمَعْرُوفُ، {وَمَا تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَةٍ إِلَّا يَعْلَمُهَا} يُرِيدُ سَاقِطَةً وَثَابِتَةً، يَعْنِي: يَعْلَمُ عَدَدَ مَا يَسْقُطُ مِنْ وَرَقِ الشَّجَرِ وَمَا يَبْقَى عَلَيْهِ، وَقِيلَ: يَعْلَمُ كَمِ انْقَلَبَتْ (١) ظَهْرًا لِبَطْنٍ إِلَى أَنْ سَقَطَتْ (٢) عَلَى الْأَرْضِ، {وَلَا حَبَّةٍ فِي ظُلُمَاتِ الْأَرْضِ} قِيلَ: هُوَ الْحَبُّ الْمَعْرُوفُ فِي بُطُونِ الْأَرْضِ، وَقِيلَ: هُوَ تَحْتَ الصَّخْرَةِ فِي أَسْفَلِ الْأَرْضِينَ، {وَلَا رَطْبٍ وَلَا يَابِسٍ} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: الرَّطْبُ الْمَاءُ، وَالْيَابِسُ الْبَادِيَةُ، وَقَالَ عَطَاءٌ: يُرِيدُ مَا يَنْبُتُ وَمَا لَا يَنْبُتُ، وَقِيلَ: وَلَا حَيٍّ وَلَا مَيِّتٍّ، وَقِيلَ: هُوَ عِبَارَةٌ عَنْ كُلِّ شَيْءٍ، {إِلَّا فِي كِتَابٍ مُبِينٍ} يَعْنِي أَنَّ الْكُلَّ مَكْتُوبٌ فِي اللَّوْحِ الْمَحْفُوظِ.

{وَيَعْلَمُ مَا فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ} “Karada ve denizde olan her şeyi bilir.” Mücâhid şöyle dedi: Kara; çöller ve ıssız arazilerdir, deniz ise; şehirler ve yerleşim yerleridir, buralarda O'nun bilmediği hiçbir şey meydana gelmez. Denildi ki: O, bilinen kara ve denizdir. {وَمَا تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَةٍ إِلَّا يَعْلَمُهَا} “Düşen hiçbir yaprak yoktur ki O onu bilmesin.” Yani düşen ve dalında kalan yaprağı kastetmektedir; ağaçtan düşen ve ağaçta kalan yaprakların sayısını bilir demektir. Denildi ki: Yere düşene kadar arkalı önlü kaç defa döndüğünü (١) bilir. (٢) {وَلَا حَبَّةٍ فِي ظُلُمَاتِ الْأَرْضِ} “Yerin karanlıklarında hiçbir dane [yoktur ki O onu bilmesin].” Denildi ki: O, toprağın derinliklerinde bilinen danedir. Denildi ki: Yerin en altındaki kayanın altındadır. {وَلَا رَطْبٍ وَلَا يَابِسٍ} “hiçbir yaş ve hiçbir kuru [yoktur ki]” İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ şöyle dedi: Yaş olan sudur, kuru olan ise çöldür. Atâ ise şöyle dedi: Biten ve bitmeyen şeyleri kastetmektedir. Denildi ki: Hiçbir canlı ve hiçbir ölü [yoktur ki]. Denildi ki: Bu her şeyden kinayedir. {إِلَّا فِي كِتَابٍ مُبِينٍ} “apaçık bir Kitap'ta olmasın.” Yani hepsi Levh-i Mahfûz'da yazılıdır.

قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَهُوَ الَّذِي يَتَوَفَّاكُمْ بِاللَّيْلِ} أَيْ: يَقْبِضُ أَرْوَاحَكُمْ إِذَا نِمْتُمْ بِاللَّيْلِ، {وَيَعْلَمُ مَا جَرَحْتُمْ} كَسَبْتُمْ، {بِالنَّهَارِ ثُمَّ يَبْعَثُكُمْ فِيهِ} أَيْ: يُوقِظُكُمْ فِي النَّهَارِ، {لِيُقْضَى أَجَلٌ مُسَمًّى} يَعْنِي: أَجَلَ الْحَيَاةِ إِلَى الْمَمَاتِ، يُرِيدُ اسْتِيفَاءَ الْعُمْرِ عَلَى التَّمَامِ، {ثُمَّ إِلَيْهِ مَرْجِعُكُمْ} فِي الْآخِرَةِ، {ثُمَّ يُنَبِّئُكُمْ} يُخْبِرُكُمْ، {بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ}

Yüce Allah'ın: {وَهُوَ الَّذِي يَتَوَفَّاكُمْ بِاللَّيْلِ} “Geceleyin sizi vefat ettiren (uyutan) O'dur” yani: Geceleyin uyuduğunuzda ruhlarınızı kabzeden, {وَيَعْلَمُ مَا جَرَحْتُمْ} “ne işlediğinizi bilen” yani ne kazandığınızı, {بِالنَّهَارِ ثُمَّ يَبْعَثُكُمْ فِيهِ} “gündüzün; sonra sizi onda kaldıran” yani gündüzün sizi uyandıran, {لِيُقْضَى أَجَلٌ مُسَمًّى} “belirlenmiş ecel tamamlansın diye” yani ölüme kadarki hayat eceli; ömrün tastamam tamamlanmasını kastetmektedir, {ثُمَّ إِلَيْهِ مَرْجِعُكُمْ} “sonra dönüşünüz yalnız O'nadır” ahirette, {ثُمَّ يُنَبِّئُكُمْ} “sonra size haber verecektir” bildirecektir, {بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ} “yaptıklarınızı.”

{وَهُوَ الْقَاهِرُ فَوْقَ عِبَادِهِ وَيُرْسِلُ عَلَيْكُمْ حَفَظَةً حَتَّى إِذَا جَاءَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ تَوَفَّتْهُ رُسُلُنَا وَهُمْ لَا يُفَرِّطُونَ (٦١) ثُمَّ رُدُّوا إِلَى اللَّهِ مَوْلَاهُمُ الْحَقِّ أَلَا لَهُ الْحُكْمُ وَهُوَ أَسْرَعُ الْحَاسِبِينَ (٦٢) قُلْ مَنْ يُنَجِّيكُمْ مِنْ ظُلُمَاتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ تَدْعُونَهُ تَضَرُّعًا وَخُفْيَةً لَئِنْ أَنْجَانَا مِنْ هَذِهِ لَنَكُونَنَّ مِنَ الشَّاكِرِينَ (٦٣) }

{وَهُوَ الْقَاهِرُ فَوْقَ عِبَادِهِ وَيُرْسِلُ عَلَيْكُمْ حَفَظَةً حَتَّى إِذَا جَاءَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ تَوَفَّتْهُ رُسُلُنَا وَهُمْ لَا يُفَرِّطُونَ (٦١) ثُمَّ رُدُّوا إِلَى اللَّهِ مَوْلَاهُمُ الْحَقِّ أَلَا لَهُ الْحُكْمُ وَهُوَ أَسْرَعُ الْحَاسِبِينَ (٦٢) قُلْ مَنْ يُنَجِّيكُمْ مِنْ ظُلُمَاتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ تَدْعُونَهُ تَضَرُّعًا وَخُفْيَةً لَئِنْ أَنْجَانَا مِنْ هَذِهِ لَنَكُونَنَّ مِنَ الشَّاكِرِينَ (٦٣) } “O, kullarının üstünde yegâne kudret ve tasarruf sahibidir. Üzerinize koruyucular gönderir. Nihayet birinize ölüm geldiğinde elçilerimiz onun canını alırlar; onlar hiç kusur etmezler. (61) Sonra onlar, hak mevlâları olan Allah'a döndürülürler. Dikkat edin! Hüküm yalnız O'nundur ve O, hesap görenlerin en süratlisidir. (62) De ki: 'Bizi bundan kurtarırsa elbette şükredenlerden olacağız' diye gizlice ve yalvara yakara O'na dua ederken karanın ve denizin karanlıklarından sizi kim kurtarır? (63)”

قَوْلُهُ ﷿: {وَهُوَ الْقَاهِرُ فَوْقَ عِبَادِهِ وَيُرْسِلُ عَلَيْكُمْ حَفَظَةً} يَعْنِي: الْمَلَائِكَةَ الَّذِينَ يَحْفَظُونَ أَعْمَالَ بَنِي آدَمَ، وَهُوَ جَمْعُ حَافِظٍ، نَظِيرُهُ "وَإِنَّ عَلَيْكُمْ لَحَافِظِينَ كِرَامًا كَاتِبِينَ" (الِانْفِطَارِ، ١١) ، {حَتَّى إِذَا جَاءَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ تَوَفَّتْهُ} قَرَأَ حَمْزَةُ (تُوَفِّيهِ) وَ (اسْتَهْوِيهُ) بِالْيَاءِ وَأَمَالَهُمَا، {رُسُلُنَا} يَعْنِي:

Azîz ve Celîl olan [Allah]'ın: {وَهُوَ الْقَاهِرُ فَوْقَ عِبَادِهِ وَيُرْسِلُ عَلَيْكُمْ حَفَظَةً} “O, kullarının üstünde mutlak hâkimdir ve üzerinize koruyucular gönderir” kavli; Âdemoğullarının amellerini kaydeden melekler demektir. Bu kelime “hâfız”ın çoğuludur; benzeri: “Şüphesiz üzerinizde koruyucular, değerli yazıcılar vardır” (el-İnfitâr, 10-11) ayetidir. {حَتَّى إِذَا جَاءَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ تَوَفَّتْهُ} “Nihayet birinize ölüm geldiğinde onu vefat ettirir”; Hamza, [bu kelimeyi] yâ harfiyle (تُوَفِّيهِ) ve [aynı şekilde] (اسْتَهْوِيهُ) olarak okumuş ve ikisinde de imâle yapmıştır. {رُسُلُنَا} “elçilerimiz” yani:

أَعْوَانَ مَلَكِ الْمَوْتِ يَقْبِضُونَهُ فَيَدْفَعُونَهُ إِلَى مَلَكِ الْمَوْتِ فَيَقْبِضُ رُوحَهُ، كَمَا قَالَ: (قُلْ يَتَوَفَّاكُمْ مَلَكُ الْمَوْتِ) ، وَقِيلَ الْأَعْوَانُ يَتَوَفَّوْنَهُ بِأَمْرِ مَلَكِ الْمَوْتِ، فَكَأَنَّ مَلَكَ الْمَوْتِ تَوَفَّاهُ لِأَنَّهُمْ يَصْدُرُونَ عَنْ أَمْرِهِ، وَقِيلَ: أَرَادَ بِالرُّسُلِ مَلَكَ الْمَوْتِ وَحْدَهُ، فَذَكَّرَ الْوَاحِدَ بِلَفْظِ الْجَمْعِ، وَجَاءَ فِي الْأَخْبَارِ: أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى جَعَلَ الدُّنْيَا بَيْنَ يَدَيْ مَلَكِ الْمَوْتِ كَالْمَائِدَةِ الصَّغِيرَةِ فَيَقْبِضُ مِنْ هَاهُنَا وَمِنْ هَاهُنَا فَإِذَا كَثُرَتِ الْأَرْوَاحُ يَدْعُو الْأَرْوَاحَ فَتُجِيبُ لَهُ، {وَهُمْ لَا يُفَرِّطُونَ} لَا يُقَصِّرُونَ.

ölüm meleğinin yardımcıları onu kabzederler ve ölüm meleğine teslim ederler, o da ruhunu kabzeder; nitekim Allah şöyle buyurmuştur: (De ki: Sizin canınızı ölüm meleği alacaktır). Denildi ki: Yardımcılar ölüm meleğinin emriyle onun canını alırlar; dolayısıyla onların O'nun emriyle hareket etmelerinden ötürü sanki ölüm meleği canını almış gibi olur. Denildi ki: 'Elçiler' ile sadece ölüm meleğini kastetmiş ve tekil olanı çoğul lafızla zikretmiştir. Rivayetlerde şöyle gelmiştir: Allah Teâlâ dünyayı ölüm meleğinin önünde küçük bir sofra gibi kılmıştır; o da şuradan ve buradan kabzeder. Ruhlar çoğaldığında ruhları çağırır ve onlar da ona icabet ederler. {وَهُمْ لَا يُفَرِّطُونَ} “onlar hiç kusur etmezler” yani eksik bırakmazlar.

{ثُمَّ رُدُّوا إِلَى اللَّهِ مَوْلَاهُمُ الْحَقِّ} يَعْنِي: الْمَلَائِكَةَ، وَقِيلَ: يَعْنِي الْعِبَادَ يُرَدُّونَ بِالْمَوْتِ إِلَى اللَّهِ مَوْلَاهُمُ الْحَقِّ، فَإِنْ قِيلَ الْآيَةُ فِي الْمُؤْمِنِينَ وَالْكُفَّارِ جَمِيعًا وَقَدْ قَالَ فِي آيَةٍ أُخْرَى: "وَأَنَّ الْكَافِرِينَ لَا مَوْلَى لَهُمْ" (مُحَمَّدٍ، ١١) ، فَكَيْفَ وُجِّهَ الْجَمْعُ؟ فَقِيلَ: الْمَوْلَى فِي تِلْكَ الْآيَةِ بِمَعْنَى النَّاصِرِ وَلَا نَاصِرَ لِلْكُفَّارِ، وَالْمَوْلَى هَاهُنَا بِمَعْنَى الْمَلِكِ الَّذِي يَتَوَلَّى أُمُورَهُمْ، وَاللَّهُ ﷿ مَالِكُ الْكُلِّ وَمُتَوَلِّي الْأُمُورِ، وَقِيلَ: أَرَادَ هُنَا الْمُؤْمِنِينَ خَاصَّةً يُرَدُّونَ إِلَى مَوْلَاهُمْ، وَالْكُفَّارُ فِيهِ تَبَعٌ، {أَلَا لَهُ الْحُكْمُ} أَيِ: الْقَضَاءُ دُونَ خَلْقِهِ، {وَهُوَ أَسْرَعُ الْحَاسِبِينَ} أَيْ: إِذَا حَاسَبَ فَحِسَابُهُ سَرِيعٌ لِأَنَّهُ لَا يَحْتَاجُ إلى فكرة ورؤية وَعَقْدِ يَدٍ.

{ثُمَّ رُدُّوا إِلَى اللَّهِ مَوْلَاهُمُ الْحَقِّ} “Sonra onlar, hak mevlâları olan Allah'a döndürülürler.” Yani melekler; denildi ki: Kullar kastedilmektedir, ölümle hak mevlâları olan Allah'a döndürülürler. Eğer: "Ayet müminler ve kâfirlerin hepsi hakkındadır; oysa başka bir ayette: 'Kâfirlerin ise hiçbir mevlâsı yoktur' (Muhammed, 11) buyurmuştur, bu ikisinin arası nasıl uzlaştırılır?" denilirse, şöyle cevap verilir: O ayetteki 'mevlâ' yardımcı anlamındadır ve kâfirlerin hiçbir yardımcısı yoktur. Buradaki 'mevlâ' ise onların işlerini yöneten mâlik/hükümran anlamındadır; Allah azze ve celle ise her şeyin mâliki ve işleri yönetendir. Denildi ki: Burada mevlâlarına döndürülenler olarak özellikle müminler kastedilmiştir, kâfirler ise buna tâbidir. {أَلَا لَهُ الْحُكْمُ} “Dikkat edin! Hüküm yalnız O'nundur” yani yaratıkları değil, hüküm yalnız O'na aittir. {وَهُوَ أَسْرَعُ الْحَاسِبِينَ} “ve O, hesap görenlerin en süratlisidir.” Yani hesap gördüğü zaman O'nun hesabı çok hızlıdır; çünkü O düşünmeye, görmeye ve parmakla hesap yapmaya muhtaç değildir.

قَوْلُهُ ﷿: {قُلْ مَنْ يُنَجِّيكُمْ} قَرَأَ يَعْقُوبُ بِالتَّخْفِيفِ، وَقَرَأَ الْعَامَّةُ بِالتَّشْدِيدِ، {مِنْ ظُلُمَاتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ} أَيْ: مِنْ شَدَائِدِهِمَا وَأَهْوَالِهِمَا، كَانُوا إِذَا سَافَرُوا فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ فَضَلُّوا الطَّرِيقَ وَخَافُوا الْهَلَاكَ، دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ فَيُنْجِيهِمْ، فَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: {تَدْعُونَهُ تَضَرُّعًا وَخُفْيَةً} أَيْ: عَلَانِيَةً وَسِرًّا، قَرَأَ أَبُو بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ " وَخِفْيَةً " بِكَسْرِ الْخَاءِ هَاهُنَا وَفِي الْأَعْرَافِ، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِضَمِّهَا وَهُمَا لُغَتَانِ، {لَئِنْ أَنْجَانَا} أَيْ: يَقُولُونَ لَئِنْ أَنْجَيْتَنَا، وَقَرَأَ أَهْلُ الْكُوفَةِ: لَئِنْ أَنْجَانَا اللَّهُ، {مِنْ هَذِهِ} يَعْنِي: مِنْ هَذِهِ الظُّلُمَاتِ، {لَنَكُونَنَّ مِنَ الشَّاكِرِينَ} وَالشُّكْرُ: هُوَ مَعْرِفَةُ النِّعْمَةِ مَعَ الْقِيَامِ بِحَقِّهَا.

Yüce Allah'ın: {قُلْ مَنْ يُنَجِّيكُمْ} “De ki: Sizi kim kurtarır?” ayetini Ya'kûb şeddesiz (تَخْفِيفِ ile), diğer kıraat imamları ise şeddeli okumuşlardır. {مِنْ ظُلُمَاتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ} “karanın ve denizin karanlıklarından” yani onların şiddetlerinden ve dehşetlerinden. Onlar karada ve denizde yolculuk yaptıklarında yollarını kaybedip helak olmaktan korktuklarında, dini yalnız O'na has kılarak Allah'a dua ederler, O da onları kurtarırdı. İşte bu, Yüce Allah'ın şu sözüdür: {تَدْعُونَهُ تَضَرُّعًا وَخُفْيَةً} “gizlice ve yalvara yakara O'na dua ederken” yani açıktan ve gizliden. Ebû Bekr, Âsım'dan rivayetle burada ve A'râf sûresinde 'hâ' harfinin kesresiyle "وَخِفْيَةً" şeklinde okumuştur. Diğerleri ise damme ile okumuşlardır; bunlar iki ayrı lehçedir. {لَئِنْ أَنْجَانَا} “'Bizi kurtarırsa'” yani: Eğer bizi kurtarırsan derler. Kûfe ehli: "Eğer Allah bizi kurtarırsa" şeklinde okumuştur. {مِنْ هَذِهِ} “bundan” yani bu karanlıklardan, {لَنَكُونَنَّ مِنَ الشَّاكِرِينَ} “elbette şükredenlerden olacağız [diye]”. Şükür: Nimetin hakkını yerine getirmekle birlikte o nimeti bilip takdir etmektir.

{قُلِ اللَّهُ يُنَجِّيكُمْ مِنْهَا وَمِنْ كُلِّ كَرْبٍ ثُمَّ أَنْتُمْ تُشْرِكُونَ (٦٤) قُلْ هُوَ الْقَادِرُ عَلَى أَنْ يَبْعَثَ عَلَيْكُمْ عَذَابًا مِنْ فَوْقِكُمْ أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِكُمْ أَوْ يَلْبِسَكُمْ شِيَعًا وَيُذِيقَ بَعْضَكُمْ بَأْسَ بَعْضٍ انْظُرْ كَيْفَ نُصَرِّفُ الْآيَاتِ لَعَلَّهُمْ يَفْقَهُونَ (٦٥) }

{قُلِ اللَّهُ يُنَجِّيكُمْ مِنْهَا وَمِنْ كُلِّ كَرْبٍ ثُمَّ أَنْتُمْ تُشْرِكُونَ (٦٤) قُلْ هُوَ الْقَادِرُ عَلَى أَنْ يَبْعَثَ عَلَيْكُمْ عَذَابًا مِنْ فَوْقِكُمْ أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِكُمْ أَوْ يَلْبِسَكُمْ شِيَعًا وَيُذِيقَ بَعْضَكُمْ بَأْسَ بَعْضٍ انْظُرْ كَيْفَ نُصَرِّفُ الْآيَاتِ لَعَلَّهُمْ يَفْقَهُونَ (٦٥) } “De ki: 'Ondan ve her türlü sıkıntıdan sizi Allah kurtarır; sonra da siz yine ortak koşarsınız.' (64) De ki: 'O, sizin üzerinize üstünüzden yahut ayaklarınızın altından bir azap göndermeye ya da sizi fırka fırka birbirinize düşürüp kiminize kiminizin şiddetini tattırmaya kādirdir.' Bak, anlasınlar diye ayetleri nasıl türlü türlü açıklıyoruz! (65)”

{قُلِ اللَّهُ يُنَجِّيكُمْ مِنْهَا} قَرَأَ أَهْلُ الْكُوفَةِ وَأَبُو جَعْفَرٍ " يُنَجِّيكُمْ " بِالتَّشْدِيدِ، مِثْلُ قَوْلِهِ تَعَالَى:

{قُلِ اللَّهُ يُنَجِّيكُمْ مِنْهَا} “De ki: Ondan sizi Allah kurtarır” ifadesini Kûfe ehli ve Ebû Ca'fer, Yüce Allah'ın:

"قُلْ مَنْ يُنَجِّيكُمْ" وَقَرَأَ الْآخَرُونَ هَذَا بِالتَّخْفِيفِ، {وَمِنْ كُلِّ كَرْبٍ} وَالْكَرْبُ غَايَةُ الْغَمِّ الَّذِي يَأْخُذُ بِالنَّفْسِ، {ثُمَّ أَنْتُمْ تُشْرِكُونَ} يُرِيدُ أَنَّهُمْ يُقِرُّونَ أَنَّ الَّذِي يَدْعُونَهُ عِنْدَ الشِّدَّةِ هُوَ الَّذِي يُنَجِّيهِمْ ثُمَّ تُشْرِكُونَ مَعَهُ الْأَصْنَامَ الَّتِي قَدْ عَلِمُوا أَنَّهَا لَا تَضُرُّ وَلَا تَنْفَعُ.

"De ki: Sizi kim kurtarır?" ayetinde olduğu gibi şeddeli olarak "يُنَجِّيكُمْ" okumuşlardır. Diğerleri ise bunu şeddesiz okumuşlardır. {وَمِنْ كُلِّ كَرْبٍ} “ve her türlü sıkıntıdan”; kerb: İnsanın canını sıkan gam ve kederin son noktasıdır. {ثُمَّ أَنْتُمْ تُشْرِكُونَ} “sonra da siz yine ortak koşarsınız.” Yani onlar, darlık ve sıkıntı anında dua ettikleri zatın kendilerini kurtaran olduğunu ikrar ederler; sonra da hiçbir zarar ve fayda vermeyeceğini bildikleri putları O'na ortak koşarlar.

قَوْلُهُ ﷿: {قُلْ هُوَ الْقَادِرُ عَلَى أَنْ يَبْعَثَ عَلَيْكُمْ عَذَابًا مِنْ فَوْقِكُمْ} قَالَ الْحَسَنُ وَقَتَادَةُ: نَزَلَتِ الْآيَةُ فِي أَهْلِ الْإِيمَانِ، وَقَالَ قَوْمٌ نَزَلَتْ فِي الْمُشْرِكِينَ.

Yüce Allah'ın: {قُلْ هُوَ الْقَادِرُ عَلَى أَنْ يَبْعَثَ عَلَيْكُمْ عَذَابًا مِنْ فَوْقِكُمْ} “De ki: 'O, sizin üzerinize üstünüzden bir azap göndermeye kādirdir'” ayeti hakkında Hasan ve Katâde şöyle dediler: Bu ayet iman ehli hakkında inmiştir. Bir topluluk ise müşrikler hakkında indiğini söylemiştir.

قَوْلُهُ {عَذَابًا مِنْ فَوْقِكُمْ} يَعْنِي: الصَّيْحَةَ وَالْحِجَارَةَ وَالرِّيحَ وَالطُّوفَانَ، كَمَا فَعَلَ بِعَادٍ وَثَمُودَ وَقَوْمِ شُعَيْبٍ وَقَوْمِ لُوطٍ وَقَوْمِ نُوحٍ، {أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِكُمْ} يَعْنِي: الرَّجْفَةَ وَالْخَسْفَ كَمَا فَعَلَ بِقَوْمِ شُعَيْبٍ وَقَارُونَ.

O'nun: {عَذَابًا مِنْ فَوْقِكُمْ} “üstünüzden bir azap” ifadesi yani: Âd, Semûd, Şuayb kavmi, Lût kavmi ve Nûh kavmine yaptığı gibi korkunç çığlık, taşlar, rüzgâr ve tufandır. {أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِكُمْ} “yahut ayaklarınızın altından” yani Şuayb kavmine ve Kārûn'a yaptığı gibi şiddetli sarsıntı ve yere batırmadır.

وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَمُجَاهِدٍ: {عَذَابًا مِنْ فَوْقِكُمْ} السَّلَاطِينَ الظَّلَمَةَ، وَمِنْ تَحْتِ أَرْجُلِكُمُ الْعَبِيدُ السُّوءُ، وَقَالَ الضَّحَّاكُ: {مِنْ فَوْقِكُمْ} مِنْ قِبَلِ كِبَارِكُمْ {أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِكُمْ} أَيْ مِنْ أَسْفَلَ مِنْكُمْ، {أَوْ يَلْبِسَكُمْ شِيَعًا} أَيْ: يَخْلِطَكُمْ فِرَقًا وَيَبُثَّ فِيكُمُ الْأَهْوَاءَ الْمُخْتَلِفَةَ، {وَيُذِيقَ بَعْضَكُمْ بَأْسَ بَعْضٍ} يَعْنِي: السُّيُوفَ الْمُخْتَلِفَةَ، يَقْتُلُ بَعْضُكُمْ بَعْضًا.

İbn Abbâs ve Mücâhid'den nakledildiğine göre: {عَذَابًا مِنْ فَوْقِكُمْ} “üstünüzden bir azap” zalim yöneticilerdir; 'ayaklarınızın altından' ise kötü kölelerdir. Dahhâk şöyle demiştir: {مِنْ فَوْقِكُمْ} “üstünüzden” büyükleriniz cihetinden; {أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِكُمْ} “yahut ayaklarınızın altından” yani sizden aşağıda olanlar cihetinden. {أَوْ يَلْبِسَكُمْ شِيَعًا} “ya da sizi fırka fırka birbirinize düşürüp” yani sizi gruplara ayırıp birbirinize karıştırması ve aranıza farklı hevalar yaymasıdır. {وَيُذِيقَ بَعْضَكُمْ بَأْسَ بَعْضٍ} “ve kiminize kiminizin şiddetini tattırmaya” yani farklı kılıçları [tattırması], birbirinizi öldürmenizdir.

أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ أَحْمَدَ الْمُلَيْحِيُّ أَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النُّعَيْمِيُّ أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ أَنَا أَبُو النُّعْمَانَ أَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ عَنْ جَابِرٍ قَالَ: لَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ {قُلْ هُوَ الْقَادِرُ عَلَى أَنْ يَبْعَثَ عَلَيْكُمْ عَذَابًا مِنْ فَوْقِكُمْ} قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ "أَعُوذُ بِوَجْهِكَ"، قَالَ: {أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِكُمْ} قَالَ: "أَعُوذُ بِوَجْهِكَ"، قَالَ: {أَوْ يَلْبِسَكُمْ شِيَعًا وَيُذِيقَ بَعْضَكُمْ بَأْسَ بَعْضٍ} قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "هَذَا أَهْوَنُ أَوْ هَذَا أَيْسَرُ" (١) .

Bize Abdülvâhid b. Ahmed el-Melîhî bildirdi, bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî bildirdi, bize Muhammed b. Yûsuf bildirdi, bize Muhammed b. İsmâil bildirdi, bize Ebü'n-Nu'mân bildirdi, bize Hammâd b. Zeyd, Amr b. Dînâr'dan, o da Câbir'den şöyle dediğini bildirdi: Bu {قُلْ هُوَ الْقَادِرُ عَلَى أَنْ يَبْعَثَ عَلَيْكُمْ عَذَابًا مِنْ فَوْقِكُمْ} “De ki: 'O, sizin üzerinize üstünüzden bir azap göndermeye kādirdir'” ayeti indiğinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Senin vechine sığınırım" dedi. [Allah:] {أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِكُمْ} “yahut ayaklarınızın altından” buyurdu. Resûlullah: "Senin vechine sığınırım" dedi. [Allah:] {أَوْ يَلْبِسَكُمْ شِيَعًا وَيُذِيقَ بَعْضَكُمْ بَأْسَ بَعْضٍ} “ya da sizi fırka fırka birbirinize düşürüp kiminize kiminizin şiddetini tattırmaya” buyurunca Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Bu daha ehven veya bu daha kolaydır" buyurdu. (١)

أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الصَّالِحِيُّ أَنَا أَبُو بَكْرٍ أَحْمَدُ بْنُ الْحَسَنِ الْحِيرِيُّ أَنَا أَبُو جَعْفَرٍ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيٍّ دُحَيْمٌ الشَّيْبَانِيُّ أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ حَازِمِ بْنِ أَبِي غَرَزَةَ أَنَا يَعْلَى بْنُ عُبَيْدٍ الطَّنَافِسِيُّ أَنَا عُثْمَانُ بْنُ حَكِيمٍ عَنْ عَامِرِ بْنِ سَعْدِ بْنِ وَقَّاصٍ عَنْ أَبِيهِ، قَالَ: أَقْبَلْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ حَتَّى مَرَرْنَا عَلَى مَسْجِدِ بَنِي مُعَاوِيَةَ فَدَخَلَ فَصَلَّى رَكْعَتَيْنِ وَصَلَّيْنَا مَعَهُ فَنَاجَى رَبَّهُ طَوِيلًا ثُمَّ قَالَ: سَأَلْتُ رَبِّي ثَلَاثًا: سَأَلْتُهُ أَنْ لَا يُهْلِكَ أُمَّتِي بِالْغَرَقِ فَأَعْطَانِيهَا، وَسَأَلْتُهُ أَنْ لَا يُهْلِكَ أُمَّتِي بِالسَّنَةِ فَأَعْطَانِيهَا، وَسَأَلْتُهُ أَنْ لَا يَجْعَلَ بَأْسَهُمْ بَيْنَهُمْ، فَمَنَعَنِيهَا"

Bize Ahmed b. Abdillâh es-Sâlihî bildirdi, bize Ebû Bekr Ahmed b. el-Hasan el-Hîrî bildirdi, bize Ebû Ca'fer Muhammed b. Alî Dühaym eş-Şeybânî bildirdi, bize Ahmed b. Hâzim b. Ebî Garaze bildirdi, bize Ya'lâ b. Ubeyd et-Tanâfisî bildirdi, bize Osmân b. Hakîm, Âmir b. Sa'd b. Ebî Vakkās'tan, o da babasından [naklen] bildirdi; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte yönelip geldik; nihayet Benî Muâviye Mescidi'ne vardık. İçeri girip iki rekat namaz kıldı, biz de onunla beraber kıldık. Sonra Rabbine uzun uzun münacatta bulundu (dua etti). Ardından şöyle buyurdu: «Rabbimden üç şey diledim: Ümmetimi suda boğulmak suretiyle helak etmemesini diledim, bunu bana verdi. Ümmetimi kıtlıkla helak etmemesini diledim, bunu [da] bana verdi. Kendi aralarındaki savaşı/şiddeti aralarında kılmamasını diledim; fakat bunu benden menetti (kabul etmedi).»

أَخْبَرَنَا الْإِمَامُ أَبُو عَلِيٍّ الْحُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْقَاضِي أَنَا السَّيِّدُ أَبُو الْحَسَنِ مُحَمَّدُ بْنُ الْحُسَيْنِ بْنِ دَاوُدَ الْعَلَوِيُّ أَنَا أَبُو بَكْرٍ مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ دَلُّوَيْهِ الدَّقَّاقُ ثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ الْبُخَارِيُّ ثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ أَبِي أُوَيْسٍ حَدَّثَنِي أَخِي عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ بِلَالٍ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْأَنْصَارِيِّ أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ جَاءَهُمْ ثُمَّ قَالَ: "إِنَّ النَّبِيَّ ﷺ دَعَا فِي مَسْجِدٍ فَسَأَلَ اللَّهَ ثَلَاثًا فَأَعْطَاهُ اثْنَتَيْنِ وَمَنَعَهُ وَاحِدَةً، سَأَلَهُ أَنْ لَا يُسَلِّطَ عَلَى أُمَّتِهِ عَدُوًّا مِنْ غَيْرِهِمْ يَظْهَرُ عَلَيْهِمْ فَأَعْطَاهُ ذَلِكَ، وَسَأَلَهُ أَنْ لَا يُهْلِكَهُمْ بِالسِّنِينَ فأعطاه ذلك ١١٩/ب وَسَأَلَهُ أَنْ لَا يَجْعَلَ بَأْسَ بَعْضِهِمْ عَلَى بَعْضٍ، فَمَنَعَهُ ذَلِكَ" (١) .

Bize İmam Ebû Ali el-Hüseyn b. Muhammed el-Kādî bildirdi, bize Seyyid Ebu'l-Hasan Muhammed b. el-Hüseyn b. Dâvûd el-Alevî bildirdi, bize Ebû Bekr Muhammed b. Ahmed b. Dellûye ed-Dekkāk bildirdi, bize Muhammed b. İsmâil el-Buhârî anlattı, bize İsmâil b. Ebî Uveys anlattı, bana kardeşim Süleyman b. Bilâl'den, o Ubeydullah b. Ömer'den, o Abdullah b. Abdirrahmân el-Ensârî'den anlattı ki: Abdullah b. Ömer onların yanına geldi ve şöyle dedi: "Şüphesiz Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem bir mescitte dua etti ve Allah'tan üç şey istedi; O da ikisini verdi, birini ise vermedi: Ümmetinin üzerine kendilerinden olmayan ve onlara galip gelecek bir düşmanı musallat kılmamasını istedi, bunu ona verdi. Onları kıtlık yıllarıyla helak etmemesini istedi, bunu da ona verdi ١١٩/ب ve bazısının şiddetini bazısının üzerine kılmamasını istedi, bunu ise ona vermedi." (١)

قَوْلُهُ ﷿: {انْظُرْ كَيْفَ نُصَرِّفُ الْآيَاتِ لَعَلَّهُمْ يَفْقَهُونَ}

Yüce Allah'ın: {انْظُرْ كَيْفَ نُصَرِّفُ الْآيَاتِ لَعَلَّهُمْ يَفْقَهُونَ} “Bak, anlasınlar diye ayetleri nasıl türlü türlü açıklıyoruz!” ayeti.

{وَكَذَّبَ بِهِ قَوْمُكَ وَهُوَ الْحَقُّ قُلْ لَسْتُ عَلَيْكُمْ بِوَكِيلٍ (٦٦) لِكُلِّ نَبَأٍ مُسْتَقَرٌّ وَسَوْفَ تَعْلَمُونَ (٦٧) وَإِذَا رَأَيْتَ الَّذِينَ يَخُوضُونَ فِي آيَاتِنَا فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ حَتَّى يَخُوضُوا فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ وَإِمَّا يُنْسِيَنَّكَ الشَّيْطَانُ فَلَا تَقْعُدْ بَعْدَ الذِّكْرَى مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ (٦٨) }

{وَكَذَّبَ بِهِ قَوْمُكَ وَهُوَ الْحَقُّ قُلْ لَسْتُ عَلَيْكُمْ بِوَكِيلٍ (٦٦) لِكُلِّ نَبَأٍ مُسْتَقَرٌّ وَسَوْفَ تَعْلَمُونَ (٦٧) وَإِذَا رَأَيْتَ الَّذِينَ يَخُوضُونَ فِي آيَاتِنَا فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ حَتَّى يَخُوضُوا فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ وَإِمَّا يُنْسِيَنَّكَ الشَّيْطَانُ فَلَا تَقْعُدْ بَعْدَ الذِّكْرَى مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ (٦٨) } “O hak olduğu halde kavmin onu yalanladı. De ki: 'Ben sizin üzerinize bir vekil değilim.' (66) Her haberin kararlaştırılmış bir zamanı [ve mekânı] vardır; yakında bileceksiniz! (67) Ayetlerimiz hakkında ileri geri konuşmaya dalanları gördüğün zaman, onlar başka bir söze dalıncaya kadar kendilerinden yüz çevir. Eğer şeytan sana unutturursa, hatırladıktan sonra artık o zalimler topluluğu ile beraber oturma. (68)”

{وَمَا عَلَى الَّذِينَ يَتَّقُونَ مِنْ حِسَابِهِمْ مِنْ شَيْءٍ وَلَكِنْ ذِكْرَى لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ (٦٩) }

{وَمَا عَلَى الَّذِينَ يَتَّقُونَ مِنْ حِسَابِهِمْ مِنْ شَيْءٍ وَلَكِنْ ذِكْرَى لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ (٦٩) } “Sakınanlara onların hesabından hiçbir sorumluluk yoktur. Fakat bu bir hatırlatmadır; umulur ki sakınırlar. (69)”

{وَكَذَّبَ بِهِ قَوْمُكَ} أَيْ: بِالْقُرْآنِ، وَقِيلَ: بِالْعَذَابِ، {وَهُوَ الْحَقُّ قُلْ لَسْتُ عَلَيْكُمْ بِوَكِيلٍ} بِرَقِيبٍ، وَقِيلَ: بِمُسَلَّطٍ أُلْزِمُكُمُ الْإِسْلَامَ شِئْتُمْ أَوْ أَبَيْتُمْ، إِنَّمَا أَنَا رَسُولٌ.

{وَكَذَّبَ بِهِ قَوْمُكَ} “Kavmin onu yalanladı” yani Kur'an'ı; denildi ki: Azabı. {وَهُوَ الْحَقُّ قُلْ لَسْتُ عَلَيْكُمْ بِوَكِيلٍ} “O hak olduğu halde. De ki: 'Ben sizin üzerinize bir vekil değilim.'” bir gözetleyici değilim; denildi ki: İster isteyin ister kaçının sizi İslâm'a zorlayacak bir baskıcı değilim; ben ancak bir elçiyim.

{لِكُلِّ نَبَأٍ} خَبَرٍ مِنْ أَخْبَارِ الْقُرُونِ، {مُسْتَقَرٌّ} حَقِيقَةٌ وَمُنْتَهًى يَنْتَهِي إِلَيْهِ فَيُتَبَيَّنُ صِدْقُهُ مَنْ كَذِبِهِ وَحَقُّهُ مِنْ بَاطِلِهِ، إِمَّا فِي الدُّنْيَا وَإِمَّا فِي الْآخِرَةِ، {وَسَوْفَ تَعْلَمُونَ} وَقَالَ مُقَاتِلٌ: لِكُلِّ خَبَرٍ يُخْبِرُهُ اللَّهُ وَقْتٌ [وَقَّتَهُ] وَمَكَانٌ يَقَعُ فِيهِ مِنْ غَيْرٍ خُلْفٍ وَلَا تَأْخِيرٍ، وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: [لِكُلِّ] قَوْلٍ وَفِعْلٍ حَقِيقَةٌ، إِمَّا فِي الدُّنْيَا وَإِمَّا فِي الْآخِرَةِ وَسَوْفَ تَعْلَمُونَ مَا كَانَ فِي الدُّنْيَا فَسَتَعْرِفُونَهُ وَمَا كَانَ فِي الْآخِرَةِ فَسَوْفَ يَبْدُو لَكُمْ.

{لِكُلِّ نَبَأٍ} “Her haberin” -geçmiş nesillerin haberlerinden bir haberin-, {مُسْتَقَرٌّ} “kararlaştırılmış bir zamanı vardır” [yani] bir hakikati ve varıp dayanacağı bir nihayeti vardır ki; gerek dünyada gerekse ahirette onun doğrusu yalanından, hakkı da bâtılından açıkça ayırt edilir. {وَسَوْفَ تَعْلَمُونَ} “Yakında bileceksiniz.” Mukâtil şöyle demiştir: Allah'ın bildirdiği her haberin [belirlediği] bir vakti ve hiçbir aksama ve gecikme olmaksızın gerçekleşeceği bir yeri vardır. el-Kelbî ise şöyle demiştir: [Her] söz ve fiilin gerek dünyada gerekse ahirette bir hakikati vardır; yakında bileceksiniz. Dünyada olacak olanı tanıyıp bileceksiniz, ahirette olacak olan ise size apaçık tezahür edecektir.

قَوْلُهُ ﷿: {وَإِذَا رَأَيْتَ الَّذِينَ يَخُوضُونَ فِي آيَاتِنَا} يَعْنِي: فِي الْقُرْآنِ بِالِاسْتِهْزَاءِ {فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ} فَاتْرُكْهُمْ [وَلَا تُجَالِسْهُمْ] (١) {حَتَّى يَخُوضُوا فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ وَإِمَّا يُنْسِيَنَّكَ} قَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ بِفَتْحِ النُّونِ وَتَشْدِيدِ السِّينِ وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِسُكُونِ النُّونِ وَتَخْفِيفِ السِّينِ، {الشَّيْطَانُ} نَهْيَنَا، {فَلَا تَقْعُدْ بَعْدَ الذِّكْرَى مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ} يَعْنِي: إِذَا جَلَسَتْ معهم ناسيا فقهم مِنْ عِنْدِهِمْ بَعْدَمَا تَذَكَّرْتَ.

Yüce Allah'ın: {وَإِذَا رَأَيْتَ الَّذِينَ يَخُوضُونَ فِي آيَاتِنَا} “Ayetlerimiz hakkında dalanları gördüğün zaman” yani alay ederek Kur'an hakkında dalanları, {فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ} “onlardan yüz çevir” onları bırak [ve onlarla oturma] (١), {حَتَّى يَخُوضُوا فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ وَإِمَّا يُنْسِيَنَّكَ} “onlar başka bir söze dalıncaya kadar. Eğer unutturursa”; İbn Âmir 'nûn' harfinin fethası ve 'sîn' harfinin şeddesiyle okudu, diğerleri ise 'nûn'un sükûnu ve 'sîn'in şeddesiz haliyle okudular; {الشَّيْطَانُ} “şeytan” yasağımızı, {فَلَا تَقْعُدْ بَعْدَ الذِّكْرَى مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ} “hatırladıktan sonra artık o zalimler topluluğu ile beraber oturma!” Yani unutup onlarla oturduğun zaman hatırladıktan sonra yanlarından kalk.

{وَمَا عَلَى الَّذِينَ يَتَّقُونَ مِنْ حِسَابِهِمْ مِنْ شَيْءٍ} رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ قَالَ: لَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ: {وَإِذَا رَأَيْتَ الَّذِينَ يَخُوضُونَ فِي آيَاتِنَا فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ} قَالَ الْمُسْلِمُونَ: كَيْفَ نَقْعُدُ فِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَنَطُوفُ بِالْبَيْتِ وَهُمْ يَخُوضُونَ أَبَدًا؟ وَفِي رِوَايَةٍ قَالَ الْمُسْلِمُونَ: فَإِنَّا نَخَافُ الْإِثْمَ حِينَ نَتْرُكُهُمْ وَلَا نَنْهَاهُمْ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ ﷿: {وَمَا عَلَى الَّذِينَ يَتَّقُونَ} الْخَوْضَ، {مِنْ حِسَابِهِمْ} أَيْ: مِنْ آثَامِ الْخَائِضِينَ {مِنْ شَيْءٍ وَلَكِنْ ذِكْرَى} أَيْ: ذَكِّرُوهُمْ وَعِظُوهُمْ بِالْقُرْآنِ، وَالذِّكْرُ وَالذِّكْرَى وَاحِدٌ، يُرِيدُ ذَكِّرُوهُمْ ذِكْرِي، فَتَكُونُ فِي مَحَلِّ النَّصْبِ، {لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ} الْخَوْضَ إِذَا وَعَظْتُمُوهُمْ فَرَخَّصَ فِي مُجَالَسَتِهِمْ عَلَى الْوَعْظِ لَعَلَّهُ يَمْنَعُهُمْ مِنْ ذَلِكَ الْخَوْضِ، وَقِيلَ: لَعَلَّهُمْ يَسْتَحْيُونَ.

{وَمَا عَلَى الَّذِينَ يَتَّقُونَ مِنْ حِسَابِهِمْ مِنْ شَيْءٍ} “Sakınanlara onların hesabından hiçbir sorumluluk yoktur.” İbn Abbâs'tan şöyle dediği rivayet edilmiştir: {وَإِذَا رَأَيْتَ الَّذِينَ يَخُوضُونَ فِي آيَاتِنَا فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ} “Ayetlerimiz hakkında dalıp alay edenleri gördüğün zaman, onlar başka bir söze dalıncaya kadar kendilerinden yüz çevir” ayeti indiğinde Müslümanlar: "Onlar sürekli [bâtıla] dalıp dururken Mescid-i Harâm'da nasıl oturup Beyt'i nasıl tavaf edeceğiz?" dediler. Bir rivayette ise Müslümanlar: "Onları kendi hallerine bırakıp men etmediğimiz zaman günaha girmekten korkuyoruz" dediler. Bunun üzerine Yüce Allah: {وَمَا عَلَى الَّذِينَ يَتَّقُونَ} bâtıla dalmaktan “sakınanlara”, {مِنْ حِسَابِهِمْ} yani bâtıla dalanların günahlarından, {مِنْ شَيْءٍ وَلَكِنْ ذِكْرَى} “hiçbir sorumluluk yoktur. Fakat bu bir hatırlatmadır” yani onları Kur'an ile uyarın ve onlara öğüt verin ayetini indirdi. 'ez-Zikr' ve 'ez-Zikrâ' birdir; 'onlara benim hatırlatmamla hatırlatın' demektir ve nasb mahallindedir. {لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ} “umulur ki sakınırlar” yani siz onlara öğüt verdiğinizde dalmaktan sakınırlar. Böylece öğüt vermek amacıyla onlarla bir arada oturmaya ruhsat verilmiştir; umulur ki bu onları o dalıştan meneder. Denildi ki: Umulur ki haya ederler.

{وَذَرِ الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَهُمْ لَعِبًا وَلَهْوًا وَغَرَّتْهُمُ الْحَيَاةُ الدُّنْيَا وَذَكِّرْ بِهِ أَنْ تُبْسَلَ نَفْسٌ بِمَا كَسَبَتْ لَيْسَ لَهَا مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلِيٌّ وَلَا شَفِيعٌ وَإِنْ تَعْدِلْ كُلَّ عَدْلٍ لَا يُؤْخَذْ مِنْهَا أُولَئِكَ الَّذِينَ أُبْسِلُوا بِمَا كَسَبُوا لَهُمْ شَرَابٌ مِنْ حَمِيمٍ وَعَذَابٌ أَلِيمٌ بِمَا كَانُوا يَكْفُرُونَ (٧٠) قُلْ أَنَدْعُو مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَنْفَعُنَا وَلَا يَضُرُّنَا وَنُرَدُّ عَلَى أَعْقَابِنَا بَعْدَ إِذْ هَدَانَا اللَّهُ كَالَّذِي اسْتَهْوَتْهُ الشَّيَاطِينُ فِي الْأَرْضِ حَيْرَانَ لَهُ أَصْحَابٌ يَدْعُونَهُ إِلَى الْهُدَى ائْتِنَا قُلْ إِنَّ هُدَى اللَّهِ هُوَ الْهُدَى وَأُمِرْنَا لِنُسْلِمَ لِرَبِ الْعَالَمِينَ (٧١) }

{وَذَرِ الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَهُمْ لَعِبًا وَلَهْوًا وَغَرَّتْهُمُ الْحَيَاةُ الدُّنْيَا وَذَكِّرْ بِهِ أَنْ تُبْسَلَ نَفْسٌ بِمَا كَسَبَتْ لَيْسَ لَهَا مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلِيٌّ وَلَا شَفِيعٌ وَإِنْ تَعْدِلْ كُلَّ عَدْلٍ لَا يُؤْخَذْ مِنْهَا أُولَئِكَ الَّذِينَ أُبْسِلُوا بِمَا كَسَبُوا لَهُمْ شَرَابٌ مِنْ حَمِيمٍ وَعَذَابٌ أَلِيمٌ بِمَا كَانُوا يَكْفُرُونَ (٧٠) قُلْ أَنَدْعُو مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَنْفَعُنَا وَلَا يَضُرُّنَا وَنُرَدُّ عَلَى أَعْقَابِنَا بَعْدَ إِذْ هَدَانَا اللَّهُ كَالَّذِي اسْتَهْوَتْهُ الشَّيَاطِينُ فِي الْأَرْضِ حَيْرَانَ لَهُ أَصْحَابٌ يَدْعُونَهُ إِلَى الْهُدَى ائْتِنَا قُلْ إِنَّ هُدَى اللَّهِ هُوَ الْهُدَى وَأُمِرْنَا لِنُسْلِمَ لِرَبِ الْعَالَمِينَ (٧١) } “Dinlerini oyun ve eğlence edinen ve dünya hayatının aldattığı kimseleri bırak! Bir kimsenin kazandığı günahlar yüzünden helake sürüklenmemesi için Kur'an ile hatırlat. Onun için Allah'tan başka ne bir dost ne de bir şefaatçi vardır. O, her türlü fidyeyi denk getirse bile kendisinden alınmaz. İşte onlar, kazandıkları yüzünden helake teslim edilmiş kimselerdir. İnkâr ettiklerinden dolayı onlara kaynar sudan bir içecek ve can yakıcı bir azap vardır. (70) De ki: 'Allah'ı bırakıp da bize ne fayda ne de zarar vermeyecek şeylere mi dua edelim? Allah bizi hidayete erdirdikten sonra, yeryüzünde şeytanların ayartıp şaşkın bir halde bıraktığı, arkadaşlarının ise 'Bize gel' diye doğru yola çağırdığı kimse gibi ökçelerimiz üzerine gerisin geri mi döndürülelim?' De ki: 'Şüphesiz Allah'ın hidayeti, asıl hidayetin ta kendisidir. Ve bize Âlemlerin Rabbi'ne teslim olmamız emredildi.' (71)”

قَوْلُهُ ﷿: {وَذَرِ الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَهُمْ لَعِبًا وَلَهْوًا} يَعْنِي: الْكُفَّارَ الَّذِينَ إِذَا سَمِعُوا آيَاتِ اللَّهِ اسْتَهْزَءُوا بِهَا وَتَلَاعَبُوا عِنْدَ ذِكْرِهَا، وَقِيلَ: إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى جَعَلَ لِكُلِّ قَوْمٍ عِيدًا فَاتَّخَذَ كُلُّ قَوْمٍ دِينَهُمْ -أَيْ: عِيدَهُمْ -لَعِبًا وَلَهْوًا، وَعِيدُ الْمُسْلِمِينَ الصَّلَاةُ وَالتَّكْبِيرُ وَفِعْلُ الْخَيْرِ مِثْلُ الْجُمُعَةِ وَالْفِطْرِ وَالنَّحْرِ، {وَغَرَّتْهُمُ الْحَيَاةُ الدُّنْيَا وَذَكِّرْ بِهِ} أَيْ: وَعِظْ بِالْقُرْآنِ، {أَنْ تُبْسَلَ} أَيْ: لِأَنْ لَا تُبْسَلَ، أَيْ: لَا

Azîz ve Celîl olan Allah'ın şu kavli: {وَذَرِ الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَهُمْ لَعِبًا وَلَهْوًا} “Dinlerini bir oyun ve eğlence edinenleri bırak!” Yani, Allah'ın ayetlerini işittiklerinde onlarla alay eden ve onlar anıldığında eğlenceye alan kâfirleri [kendi hallerine bırak]. Şöyle de denilmiştir: Şüphesiz Allah Teâlâ her kavim için bir bayram kılmıştır; her kavim kendi dinlerini -yani bayramlarını- oyun ve eğlence edinmiştir. Müslümanların bayramı ise Cuma, Ramazan Bayramı ve Kurban Bayramı gibi namaz, tekbir ve hayır işlemektir. {وَغَرَّتْهُمُ الْحَيَاةُ الدُّنْيَا وَذَكِّرْ بِهِ} “Ve dünya hayatı onları aldattı. Sen onunla hatırlat/öğüt ver” yani Kur'an ile vaaz et/öğüt ver, {أَنْ تُبْسَلَ} “teslim edilmesin diye” yani teslim edilmesin diye, yani

تُسَلَّمَ، {نَفْسٌ} لِلْهَلَاكِ، {بِمَا كَسَبَتْ} قَالَهُ مُجَاهِدٌ وَعِكْرِمَةُ وَالسُّدِّيُّ، وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: تَهْلَكُ، وَقَالَ قَتَادَةُ: أَنْ تُحْبَسَ، وَقَالَ الضَّحَّاكُ: تُحْرَقُ، وَقَالَ ابْنُ زَيْدٍ: تُؤْخَذُ، وَمَعْنَاهُ: ذَكِّرْهُمْ لِيُؤْمِنُوا، كَيْلَا تَهْلِكَ نَفْسٌ بِمَا كَسَبَتْ، قَالَ الْأَخْفَشُ: تُبْسَلُ تُجَازَى، وَقِيلَ: تُفْضَحُ، وَقَالَ الْفَرَّاءُ: تُرْتَهَنُ، وَأَصْلُ الْإِبْسَالِ التَّحْرِيمُ، وَالْبَسْلُ الْحَرَامُ، ثُمَّ جُعِلَ نَعْتًا لِكُلِّ شِدَّةٍ تُتَّقَى وَتُتْرَكُ، {لَيْسَ لَهَا} أَيْ لِتِلْكَ النَّفْسِ، {مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلِيٌّ} قَرِيبٌ، {وَلَا شَفِيعٌ} يَشْفَعُ فِي الْآخِرَةِ، {وَإِنْ تَعْدِلْ كُلَّ عَدْلٍ} أَيْ: تَفْدِ كُلَّ فِدَاءٍ، {لَا يُؤْخَذْ مِنْهَا} {أُولَئِكَ الَّذِينَ أُبْسِلُوا} أُسْلِمُوا لِلْهَلَاكِ، {بِمَا كَسَبُوا لَهُمْ شَرَابٌ مِنْ حَمِيمٍ وَعَذَابٌ أَلِيمٌ بِمَا كَانُوا يَكْفُرُونَ}

teslim edilmesin, {نَفْسٌ} “bir kimsenin” helake, {بِمَا كَسَبَتْ} “kazandığı yüzünden”. Bunu Mücâhid, İkrime ve es-Süddî söylemiştir. İbn Abbâs: "Helak olmasın diye" demiştir. Katâde: "Hapsedilmesin diye", Dahhâk: "Yakılmasın diye", İbn Zeyd: "Yakalanmasın diye" demiştir. Anlamı şudur: Bir kimse kazandığı şeyler yüzünden helak olmasın diye onlara iman etmeleri için hatırlat. el-Ahfeş: 'tübselü', cezalandırılır demektir, dedi. Denildi ki: Rezil edilir. el-Ferrâ: Rehin verilir, dedi. İbsâl (إِبْسَال) kelimesinin aslı haram kılmaktır; besl (بَسْل) ise haram demektir, sonra da sakınılan ve terk edilen her türlü şiddet için sıfat kılınmıştır. {لَيْسَ لَهَا} “onun için yoktur” yani o kimse için, {مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلِيٌّ} “Allah'tan başka bir dost” bir yakını, {وَلَا شَفِيعٌ} “ne de bir şefaatçi” ahirette şefaat edecek. {وَإِنْ تَعْدِلْ كُلَّ عَدْلٍ} “her türlü fidyeyi denk getirse bile” yani her türlü fidyeyi verse bile, {لَا يُؤْخَذْ مِنْهَا} “kendisinden alınmaz.” {أُولَئِكَ الَّذِينَ أُبْسِلُوا} “İşte onlar helake teslim edilmiş kimselerdir” {بِمَا كَسَبُوا لَهُمْ شَرَابٌ مِنْ حَمِيمٍ وَعَذَابٌ أَلِيمٌ بِمَا كَانُوا يَكْفُرُونَ} “kazandıkları yüzünden. İnkâr ettiklerinden dolayı onlara kaynar sudan bir içecek ve can yakıcı bir azap vardır.”

{قُلْ أَنَدْعُو مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَنْفَعُنَا} إِنْ عَبَدْنَاهُ، {وَلَا يَضُرُّنَا} إِنْ تَرَكْنَاهُ، يَعْنِي: الْأَصْنَامَ لَيْسَ إِلَيْهَا نَفْعٌ وَلَا ضُرٌّ، {وَنُرَدُّ عَلَى أَعْقَابِنَا} إِلَى الشِّرْكِ [مُرْتَدِّينَ] (١) {بَعْدَ إِذْ هَدَانَا اللَّهُ كَالَّذِي اسْتَهْوَتْهُ الشَّيَاطِينُ فِي الْأَرْضِ} ، أَيْ: يَكُونُ مَثَلُنَا كَمَثَلِ الَّذِي اسْتَهْوَتْهُ الشَّيَاطِينُ، أَيْ: أَضَلَّتْهُ، {حَيْرَانَ} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: كَالَّذِي اسْتَهْوَتْهُ الْغِيلَانُ فِي +الْمَهَامَةِ فَأَضَلُّوهُ فَهُوَ حَائِرٌ بَائِرٌ، وَالْحَيْرَانُ: الْمُتَرَدِّدُ فِي الْأَمْرِ، لَا يَهْتَدِي إِلَى مَخْرَجٍ مِنْهُ، {لَهُ أَصْحَابٌ يَدْعُونَهُ إِلَى الْهُدَى ائْتِنَا} هَذَا مَثَلٌ ضَرَبَهُ اللَّهُ تَعَالَى لِمَنْ يَدْعُو إِلَى الْآلِهَةِ وَلِمَنْ يَدْعُو إِلَى اللَّهِ تَعَالَى، كَمَثَلِ رَجُلٍ فِي رُفْقَةٍ ضَلَّ بِهِ الْغُولُ عَنِ الطَّرِيقِ يَدْعُوهُ أَصْحَابُهُ مِنْ أَهْلِ الرُّفْقَةِ هَلُمَّ إِلَى الطَّرِيقِ، وَيَدْعُوهُ الْغُولُ [هَلُمَّ] (٢) فَيَبْقَى حَيْرَانَ لَا يَدْرِي أَيْنَ يَذْهَبُ، فَإِنْ أَجَابَ الْغُولَ انْطَلَقَ بِهِ حَتَّى يُلْقِيَهُ إِلَى الْهَلَكَةِ، وَإِنْ أَجَابَ مَنْ يَدْعُوهُ إِلَى الطَّرِيقِ اهْتَدَى (٣) .

{قُلْ أَنَدْعُو مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَنْفَعُنَا} “De ki: Allah'ı bırakıp da bize fayda vermeyecek şeylere mi dua edelim?” ibadet ettiğimiz takdirde, {وَلَا يَضُرُّنَا} “ve ne de zarar vermeyecek” terk ettiğimiz takdirde; yani ne faydası ne de zararı ellerinde olmayan putları mı? {وَنُرَدُّ عَلَى أَعْقَابِنَا} “ökçelerimiz üzerine döndürülelim” şirke [dönerek] (١), {بَعْدَ إِذْ هَدَانَا اللَّهُ كَالَّذِي اسْتَهْوَتْهُ الشَّيَاطِينُ فِي الْأَرْضِ} “Allah bizi hidayete erdirdikten sonra, yeryüzünde şeytanların ayarttığı kimse gibi” yani durumumuz, şeytanların ayarttığı yani saptırdığı kimsenin durumuna benzer, {حَيْرَانَ} “şaşkın bir halde”. İbn Abbâs şöyle dedi: Çölde gulyabanilerin ayartıp saptırdığı, bu yüzden şaşkın ve helak olmuş kimse gibidir. Hayrân (حَيْرَان): İşinde tereddüt eden ve içinden çıkacak bir yol bulamayan kimsedir. {لَهُ أَصْحَابٌ يَدْعُونَهُ إِلَى الْهُدَى ائْتِنَا} “arkadaşlarının ise 'Bize gel' diye doğru yola çağırdığı”. Bu, Allah Teâlâ'nın ilahlara çağıran kimse ile Allah Teâlâ'ya çağıran kimse için verdiği bir misaldir; bir kafile içinde bulunup gulyabaninin yoldan saptırdığı, kafilesindeki arkadaşlarının kendisine 'Yola gel' diye çağırdığı, gulyabaninin de [buraya gel] (٢) diye çağırdığı ve nereye gideceğini bilemeyerek şaşkın kalan bir adama benzer; eğer gulyabaniye icabet ederse onu alıp helake götürür, şayet kendisini yola çağıran kimseye icabet ederse hidayete erer. (٣)

{قُلْ إِنَّ هُدَى اللَّهِ هُوَ الْهُدَى} يَزْجُرُ عَنْ عِبَادَةِ الْأَصْنَامِ، كَأَنَّهُ يَقُولُ: لَا تَفْعَلْ ذَلِكَ فَإِنَّ الْهُدَى هُدَى اللَّهِ، لَا هُدَى غَيْرَهُ، {وَأُمِرْنَا لِنُسْلِمَ} أَيْ: أَنْ نُسَلِّمَ، {لِرَبِ الْعَالَمِينَ} وَالْعَرَبُ تَقُولُ: أَمَرْتُكَ لِتَفْعَلَ وَأَنْ تَفْعَلَ وَبِأَنْ تَفْعَلَ.

{قُلْ إِنَّ هُدَى اللَّهِ هُوَ الْهُدَى} “De ki: Şüphesiz Allah'ın hidayeti, asıl hidayetin ta kendisidir” putlara ibadetten sakındırmaktadır; sanki şöyle demektedir: Bunu yapma, zira hidayet ancak Allah'ın hidayetidir, O'ndan başka hidayet yoktur. {وَأُمِرْنَا لِنُسْلِمَ} “Ve bize teslim olmamız emredildi” yani teslim olmakla, {لِرَبِ الْعَالَمِينَ} “Âlemlerin Rabbi'ne.” Araplar: 'Yapman için emrettim', 'yapmanı emrettim' ve 'yapmakla emrettim' derler.

{وَأَنْ أَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَاتَّقُوهُ وَهُوَ الَّذِي إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ (٧٢) وَهُوَ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ بِالْحَقِّ وَيَوْمَ يَقُولُ كُنْ فَيَكُونُ قَوْلُهُ الْحَقُّ وَلَهُ الْمُلْكُ يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ عَالِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ وَهُوَ الْحَكِيمُ الْخَبِيرُ (٧٣) }

{وَأَنْ أَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَاتَّقُوهُ وَهُوَ الَّذِي إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ (٧٢) وَهُوَ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ بِالْحَقِّ وَيَوْمَ يَقُولُ كُنْ فَيَكُونُ قَوْلُهُ الْحَقُّ وَلَهُ الْمُلْكُ يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ عَالِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ وَهُوَ الْحَكِيمُ الْخَبِيرُ (٧٣) } “Ve: 'Namazı kılın ve O'ndan sakının!' [diye de emrolunduk]. Huzuruna toplanacağınız O'dur. (72) Gökleri ve yeri hak ile yaratan O'dur. 'Ol' dediği gün hemen oluverir. O'nun sözü haktır. Sûr'a üfleneceği gün de mülk yalnız O'nundur. Gaybı da görünen âlemi de bilendir. O, Hakîm'dir, Habîr'dir. (73)”

{وَأَنْ أَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَاتَّقُوهُ} أَيْ: وَأُمِرْنَا بِإِقَامَةِ الصَّلَاةِ وَالتَّقْوَى، {وَهُوَ الَّذِي إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ}

{وَأَنْ أَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَاتَّقُوهُ} “«Namazı kılın ve O'ndan sakının!» [diye de emrolunduk].” Yani: Namazı dosdoğru kılmakla ve takva ile emrolunduk. {وَهُوَ الَّذِي إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ} “Huzuruna toplanacağınız O'dur.”

أَيْ: تُجْمَعُونَ فِي الْمَوْقِفِ لِلْحِسَابِ.

Yani: Hesap için mahşer yerinde toplanacaksınız.

{وَهُوَ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ بِالْحَقِّ} قِيلَ: الْبَاءُ بِمَعْنَى اللَّامِ، أَيْ: إِظْهَارًا لِلْحَقِّ لِأَنَّهُ جَعَلَ صُنْعَهُ دَلِيلًا عَلَى وَحْدَانِيَّتِهِ، {وَيَوْمَ يَقُولُ كُنْ فَيَكُونُ} قِيلَ: هُوَ رَاجِعٌ إِلَى السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ وَالْخَلْقُ، بِمَعْنَى: الْقَضَاءِ وَالتَّقْدِيرِ، أَيْ كُلُّ شَيْءٍ قَضَاهُ وَقَدَّرَهُ قَالَ لَهُ: كُنْ، فَيَكُونُ.

{وَهُوَ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ بِالْحَقِّ} “Gökleri ve yeri hak ile yaratan O'dur.” Denildi ki: 'Bâ' harfi 'lâm' manasındadır; yani hakkı izhar etmek için, çünkü O yaratışını birliğine delil kılmıştır. {وَيَوْمَ يَقُولُ كُنْ فَيَكُونُ} “'Ol' dediği gün hemen oluverir.” Denildi ki: Bu göklere, yere ve yaratmaya dönüktür; hüküm ve takdir manasındadır; yani hükmedip takdir ettiği her şeye 'Ol' der, o da hemen oluverir.

وَقِيلَ: يَرْجِعُ إِلَى الْقِيَامَةِ، يَدُلُّ عَلَى سُرْعَةِ أَمْرِ الْبَعْثِ وَالسَّاعَةِ، كَأَنَّهُ قَالَ: وَيَوْمَ يَقُولُ للخلق: موتوا فيمومون، وَقُومُوا فَيَقُومُونَ، {قَوْلُهُ الْحَقُّ} أَيِ: الصِّدْقُ الْوَاقِعُ لَا مَحَالَةَ، يُرِيدُ أَنَّ مَا وَعَدَهُ حَقٌّ كَائِنٌ، {وَلَهُ الْمُلْكُ يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ} يَعْنِي: مُلْكُ الْمُلُوكِ يَوْمَئِذٍ زَائِلٌ، كَقَوْلِهِ: "مَالِكِ يَوْمِ الدِّينِ"، وَكَمَا قَالَ: "وَالْأَمْرُ يَوْمَئِذٍ لِلَّهِ"، وَالْأَمْرُ لَهُ فِي كُلِّ وَقْتٍ، وَلَكِنْ لَا أَمْرَ فِي ذَلِكَ الْيَوْمِ لِأَحَدٍ مَعَ أَمْرِ اللَّهِ، وَالصُّورُ: قَرْنٌ يُنْفَخُ فِيهِ، قَالَ مُجَاهِدٌ: كَهَيْئَةِ الْبُوقِ، وَقِيلَ: هُوَ بِلُغَةِ أَهْلِ الْيَمَنِ، وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: الصُّورُ هُوَ الصُّوَرُ وَهُوَ جَمْعُ الصُّورَةِ، وَهُوَ قَوْلُ الْحَسَنِ: وَالْأَوَّلُ أَصَحُّ.

Denildi ki: Kıyamete dönüktür; diriliş ve kıyamet emrinin süratine delalet eder. Sanki şöyle buyurmuştur: Mahlukata 'Ölün' dediği gün ölürler ve 'Kalkın' dediği gün kalkarlar. {قَوْلُهُ الْحَقُّ} “O'nun sözü haktır” yani mutlaka vuku bulacak olan gerçektir; vadettiği şeyin gerçek ve kesin olduğunu kastetmektedir. {وَلَهُ الْمُلْكُ يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ} “Sûr'a üfleneceği gün de mülk yalnız O'nundur.” Yani o gün kralların mülkü zail olmuştur; O'nun: "Din gününün mâlikidir" ve "O gün emir yalnız Allah'a aittir" buyruklarında olduğu gibi. Emir her vakit O'na aittir; ancak o gün Allah'ın emri yanında hiç kimsenin emri olmayacaktır. Sûr (الصُّورُ): İçine üflenen boynuzdur. Mücâhid: Boru şeklindedir, dedi. Denildi ki: Bu, Yemen ehlinin lügatidir. Ebû Ubeyde: 'Sûr', sûretin çoğulu olan sûretlerdir/şekillerdir dedi; bu Hasan'ın da görüşüdür. Fakat birinci görüş daha sahihtir.

وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ مَا أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ [بْنِ أَبِي تَوْبَةَ أَنَا أَبُو طَاهِرٍ الْمُحَارِبِيُّ أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَعْقُوبَ الْكِسَائِيُّ أَنَا أَبُو عَبْدِ اللَّهِ] (١) بْنُ مَحْمُودٍ أَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْخَلَّالُ أَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ عَنْ سُلَيْمَانَ التَّيْمِيِّ عَنْ أَسْلَمَ عَنْ بِشْرِ بْنِ شِغَافٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ قَالَ جَاءَ أَعْرَابِيٌّ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ فَقَالَ: مَا الصُّورُ؟ قَالَ: "قَرْنٌ يُنْفَخُ فِيهِ" (٢) .

Bunun delili bize Muhammed b. Abdillâh [b. Ebî Tevbe'nin bildirdiği, bize Ebû Tâhir el-Muhâribî'nin bildirdiği, bize Muhammed b. Ya'kûb el-Kisâî'nin bildirdiği, bize Ebû Abdillâh] (١) b. Mahmûd'un bildirdiği, bize İbrâhim b. Abdillâh el-Hallâl'in bildirdiği, bize Abdullah b. el-Mübârek'in Süleyman et-Teymî'den, onun Eslem'den, onun Bişr b. Şigâf'tan, onun Abdullah b. Amr b. el-Âs'tan naklettiği şu rivayettir: Bir bedevi Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: Sûr nedir? dedi. O da: "İçine üflenen bir boynuzdur" buyurdu. (٢)

أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الصَّالِحِيُّ أَنَا أَبُو سَعِيدٍ مُحَمَّدُ بْنُ مُوسَى الصَّيْرَفِيُّ أَنَا أَبُو عَبْدِ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الصَّفَّارُ أَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى الْبِرْتِيُّ أَنَا أَبُو حُذَيْفَةَ أَنَا سُفْيَانُ عَنِ الْأَعْمَشِ عَنْ عَطِيَّةَ بْنِ سَعْدٍ الْعَوْفِيِّ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: "كَيْفَ أَنْعَمُ وَصَاحِبُ الصُّورِ قَدِ الْتَقَمَهُ، وَأَصْغَى سَمْعَهُ وَحَنَى جَبْهَتَهُ يَنْتَظِرُ مَتَى يُؤْمَرُ"؟ فَقَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّهِ وَمَا تَأْمُرُنَا؟ قَالَ: "قُولُوا حَسْبُنَا اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ" (٣) .

Bize Ahmed b. Abdillâh es-Sâlihî bildirdi, bize Ebû Saîd Muhammed b. Mûsâ es-Sayrafî bildirdi, bize Ebû Abdillâh b. Muhammed b. Abdillâh es-Saffâr bildirdi, bize Ahmed b. Muhammed b. Îsâ el-Birtî bildirdi, bize Ebû Huzeyfe bildirdi, bize Süfyân, el-A'meş'ten, o Atıyye b. Sa'd el-Avfî'den, o Ebû Saîd el-Hudrî'den bildirdi ki Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Sûr sahibi Sûr'u ağzına almış, kulağını kabartmış ve ne zaman emredileceğini bekleyerek alnını eğmişken ben nasıl nimetler içinde sevinip rahat edebilirim?" Bunun üzerine: Ey Allah'ın Resûlü, bize ne emredersin? dediler. O da: "'Hasbünallâhu ve ni'mel vekîl' (Allah bize yeter, O ne güzel vekildir) deyiniz" buyurdu. (٣)

وَقَالَ أَبُو الْعَلَاءِ عَنْ عَطِيَّةَ: مَتَى يُؤْمَرُ بِالنَّفْخِ فَيَنْفُخُ.

Ebû'l-Alâ da Atıyye'den [şöyle rivayet etti]: «...kendisine ne zaman üflemesi emredilecek de üfleyecek [diye beklemektedir].»

{عَالِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ} يَعْلَمُ مَا غَابَ عَنِ الْعِبَادِ وَمَا يُشَاهِدُونَهُ، لَا يَغِيبُ عَنْ عِلْمِهِ شَيْءٌ، {وَهُوَ الْحَكِيمُ الْخَبِيرُ}

{عَالِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ} “Gaybı da görünen âlemi de bilendir.” Kullara gizli olanı da onların müşahede ettiklerini de bilir, hiçbir şey O'nun ilminden gizli kalmaz. {وَهُوَ الْحَكِيمُ الْخَبِيرُ} “O, Hakîm'dir, Habîr'dir.”

{وَإِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ لِأَبِيهِ آزَرَ أَتَتَّخِذُ أَصْنَامًا آلِهَةً إِنِّي أَرَاكَ وَقَوْمَكَ فِي ضَلَالٍ مُبِينٍ (٧٤) وَكَذَلِكَ نُرِي إِبْرَاهِيمَ مَلَكُوتَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَلِيَكُونَ مِنَ الْمُوقِنِينَ (٧٥) فَلَمَّا جَنَّ عَلَيْهِ اللَّيْلُ رَأَى كَوْكَبًا قَالَ هَذَا رَبِّي فَلَمَّا أَفَلَ قَالَ لَا أُحِبُّ الْآفِلِينَ (٧٦) }

{وَإِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ لِأَبِيهِ آزَرَ أَتَتَّخِذُ أَصْنَامًا آلِهَةً إِنِّي أَرَاكَ وَقَوْمَكَ فِي ضَلَالٍ مُبِينٍ (٧٤) وَكَذَلِكَ نُرِي إِبْرَاهِيمَ مَلَكُوتَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَلِيَكُونَ مِنَ الْمُوقِنِينَ (٧٥) فَلَمَّا جَنَّ عَلَيْهِ اللَّيْلُ رَأَى كَوْكَبًا قَالَ هَذَا رَبِّي فَلَمَّا أَفَلَ قَالَ لَا أُحِبُّ الْآفِلِينَ (٧٦) } “Hani İbrâhim, babası Âzer'e: 'Sen putları ilahlar mı ediniyorsun? Doğrusu ben seni de kavmini de apaçık bir sapıklık içinde görüyorum' demişti. (74) Böylece biz İbrâhim'e göklerin ve yerin melekûtunu gösteriyorduk ki kesin inananlardan olsun. (75) Gece onu örtüp bürüyünce bir yıldız gördü: 'İşte bu benim Rabbim!' dedi. Yıldız batınca: 'Ben batanları sevmem' dedi. (76)”

قَوْلُهُ ﷿: {وَإِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ لِأَبِيهِ آزَرَ} قَرَأَ يَعْقُوبُ " آزَرُ " بِالرَّفْعِ، يَعْنِي: " آزَرُ " وَالْقِرَاءَةُ الْمَعْرُوفَةُ بِالنَّصْبِ، وَهُوَ اسْمٌ أَعْجَمِيٌّ لَا يَنْصَرِفُ فَيَنْتَصِبُ فِي مَوْضِعِ الْخَفْضِ.

Yüce Allah'ın: {وَإِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ لِأَبِيهِ آزَرَ} “Hani İbrâhim, babası Âzer'e demişti” ayetini Ya'kûb ref' ile "آزَرُ" şeklinde okumuştur, yani "Ey Âzer" anlamında; meşhur kıraat ise nasb iledir. Bu, gayri munsarif yabancı bir isimdir ve cer mahallinde nasb ile harekelenmiştir.

قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ وَالضَّحَّاكُ وَالْكَلْبِيُّ: آزَرُ اسْمُ أَبِي إِبْرَاهِيمَ وَهُوَ تَارِخُ أَيْضًا مِثْلُ إِسْرَائِيلَ وَيَعْقُوبَ وَكَانَ مِنْ كَوْثَى (١) قَرْيَةٍ مِنْ سَوَادِ الْكُوفَةِ، وَقَالَ مُقَاتِلُ بْنُ حَيَّانَ وَغَيْرُهُ: آزَرُ لَقَبٌ لِأَبِي إِبْرَاهِيمَ، واسمه تارخ ١٢٠\أ

Muhammed b. İshâk, Dahhâk ve Kelbî şöyle dediler: Âzer, İbrâhim'in babasının adıdır; İsrâil ve Ya'kûb gibi onun adı aynı zamanda Târah'tır. Kûfe kırsalındaki Kûsâ (١) köyündendi. Mukâtil b. Hayyân ve başkaları ise şöyle dedi: Âzer, İbrâhim'in babasının lakabıdır, adı ise Târah'tır. ١٢٠\أ

وَقَالَ سُلَيْمَانُ التَّيْمِيُّ: هُوَ سَبٌّ وَعَيْبٌ، وَمَعْنَاهُ فِي كَلَامِهِمُ الْمُعْوَجُّ، وَقِيلَ: مَعْنَاهُ الشَّيْخُ الْهِمُّ بِالْفَارِسِيَّةِ، وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ وَمُجَاهِدٌ: آزَرُ اسْمُ صَنَمٍ، فَعَلَى هَذَا يَكُونُ فِي مَحَلِّ النَّصْبِ تَقْدِيرُهُ أَتَتَّخِذُ آزَرَ إِلَهَا، قَوْلُهُ {أَصْنَامًا آلِهَةً} دُونَ اللَّهِ، {إِنِّي أَرَاكَ وَقَوْمَكَ فِي ضَلَالٍ مُبِينٍ}

Süleyman et-Teymî şöyle dedi: O bir sövgü ve ayıplamadır; onların dilindeki anlamı ise eğri/çarpıktır. Denildi ki: Farsçada anlamı pîr-i fânî (yaşlı ihtiyar) demektir. Saîd b. el-Müseyyeb ve Mücâhid: Âzer bir putun adıdır, dediler. Buna göre nasb mahallinde olur ve takdiri 'Âzer'i bir ilah mı ediniyorsun?' şeklindedir. O'nun: {أَصْنَامًا آلِهَةً} “putları ilahlar [mı ediniyorsun?]” sözü Allah'tan başka [ilahlar edinmeyi], {إِنِّي أَرَاكَ وَقَوْمَكَ فِي ضَلَالٍ مُبِينٍ} “Doğrusu ben seni de kavmini de apaçık bir sapıklık içinde görüyorum” demektir.

{وَكَذَلِكَ نُرِي إِبْرَاهِيمَ} أَيْ: كَمَا أَرَيْنَاهُ الْبَصِيرَةَ فِي دِينِهِ، وَالْحَقَّ فِي خِلَافِ قَوْمِهِ، نريه {مَلَكُوتَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ} وَالْمَلَكُوتُ: الْمُلْكُ، زِيدَتْ فِيهِ التَّاءُ لِلْمُبَالَغَةِ، كَالْجَبَرُوتِ وَالرَّحَمُوتِ وَالرَّهَبُوتِ، قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: يَعْنِي خَلْقَ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضَ، وَقَالَ مُجَاهِدٌ وَسَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: يَعْنِي آيَاتِ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ، وَذَلِكَ أَنَّهُ أُقِيمَ عَلَى صَخْرٍ وَكُشِفَ لَهُ عَنِ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ حَتَّى الْعَرْشِ وَأَسْفَلَ الْأَرَضِينَ وَنَظَرَ إِلَى مَكَانِهِ فِي الْجَنَّةِ، فَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: "وَآتَيْنَاهُ أَجْرَهُ فِي الدُّنْيَا" يَعْنِي: أَرَيْنَاهُ مَكَانَهُ فِي الْجَنَّةِ.

{وَكَذَلِكَ نُرِي إِبْرَاهِيمَ} “Böylece biz İbrâhim'e gösteriyorduk” yani ona dininde basiret ve kavmine muhalefetinde hakkı gösterdiğimiz gibi, ona gösteririz: {مَلَكُوتَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ} “göklerin ve yerin melekûtunu”. Melekût (الْمَلَكُوتُ): Mülktür; ceberût, rahamût ve rahebût kelimelerinde olduğu gibi mübalağa için 'tâ' harfi eklenmiştir. İbn Abbâs: Yani göklerin ve yerin yaratılışını kastetmektedir, dedi. Mücâhid ve Saîd b. Cübeyr ise: Göklerin ve yerin ayetlerini/delillerini kastetmektedir, dediler. Bu da onun bir kayanın üzerine çıkarılması, Arş'a ve yerlerin en altına kadar göklerin ve yerin kendisine açılması ve cennetteki makamına bakması suretiyle olmuştur. İşte bu, Yüce Allah'ın: “Biz ona mükâfatını dünyada verdik” sözüdür; yani ona cennetteki yerini gösterdik demektir.

وَرُوِيَ عَنْ سَلْمَانَ ﵁، وَرَفَعَهُ بَعْضُهُمْ [عَنْ عَلِيٍّ ﵁] لَمَّا أُرِي إِبْرَاهِيمُ

Selmân radıyallâhu anh’tan rivayet edildiğine göre -bazıları bunu [Ali radıyallâhu anh’tan] merfû olarak nakletmiştir- İbrâhim’e

مَلَكُوتَ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ أَبْصَرَ رَجُلًا عَلَى فَاحِشَةٍ فَدَعَا عَلَيْهِ فَهَلَكَ، ثُمَّ أَبْصَرَ آخَرَ فَدَعَا عَلَيْهِ فَهَلَكَ، ثُمَّ أَبْصَرَ آخَرَ فَأَرَادَ أَنْ يَدْعُوَ عَلَيْهِ فَقَالَ لَهُ الرَّبُّ ﷿: "يَا إِبْرَاهِيمُ إِنَّكَ رَجُلٌ مُسْتَجَابُ الدَّعْوَةِ، فَلَا تَدْعُوَنَّ عَلَى عِبَادِي فَإِنَّمَا أَنَا مِنْ عَبْدِي عَلَى ثَلَاثِ خِصَالٍ إِمَّا أَنْ يَتُوبَ فَأَتُوبُ عَلَيْهِ، وَإِمَّا أَنْ أُخْرِجَ مِنْهُ نَسَمَةً تَعْبُدُنِي، وَإِمَّا أَنْ يُبْعَثَ إِلَيَّ فَإِنْ شِئْتُ عَفَوْتُ عَنْهُ، وَإِنْ شِئْتُ عَاقَبْتُهُ" وَفِي رِوَايَةٍ: "وَإِمَّا أَنْ يَتَوَلَّى فَإِنَّ جَهَنَّمَ مِنْ وَرَائِهِ" (١) .

göklerin ve yerin melekûtu gösterildiğinde fuhuş işleyen bir adam gördü, ona beddua etti ve adam helak oldu. Sonra bir başkasını gördü, ona da beddua etti ve o da helak oldu. Sonra bir başkasını daha gördü ve ona da beddua etmek istedi; bunun üzerine Rabbi azze ve celle ona şöyle buyurdu: "Ey İbrâhim! Sen duası kabul olunan bir adamsın, kulumun aleyhine dua etme! Zira Ben kulum hakkında üç durumdan biri üzereyim: Ya tevbe eder, Ben de onun tevbesini kabul ederim; ya ondan Bana kulluk edecek bir nesil çıkarırım ya da Bana döndürülür; dilersem onu affederim, dilersem cezalandırırım." Bir rivayette ise: "Ya da yüz çevirir; şüphesiz cehennem onun arkasındadır" buyurmuştur. (١)

وَقَالَ قَتَادَةُ: مَلَكُوتُ السَّمَوَاتِ: الشَّمْسُ وَالْقَمَرُ وَالنُّجُومُ، وَمَلَكُوتُ الْأَرْضِ الْجِبَالُ وَالشَّجَرُ وَالْبِحَارُ. {وَلِيَكُونَ مِنَ الْمُوقِنِينَ} عَطْفٌ عَلَى الْمَعْنَى، وَمَعْنَاهُ: نُرِيهِ مَلَكُوتَ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ، لِيَسْتَدِلَّ بِهِ وَلِيَكُونَ مِنَ الْمُوقِنِينَ.

Katâde şöyle dedi: Göklerin melekûtu; güneş, ay ve yıldızlardır; yerin melekûtu ise dağlar, ağaçlar ve denizlerdir. {وَلِيَكُونَ مِنَ الْمُوقِنِينَ} “kesin inananlardan olsun diye” manaya atıftır; anlamı şudur: Onunla istidlalde bulunsun ve kesin inananlardan olsun diye ona göklerin ve yerin melekûtunu gösteririz.

{فَلَمَّا جَنَّ عَلَيْهِ اللَّيْلُ رَأَى كَوْكَبًا} الْآيَةَ، قَالَ أَهْلُ التَّفْسِيرِ: وُلِدَ إِبْرَاهِيمُ ﵇ فِي زَمَنِ نُمْرُودَ بْنِ كَنْعَانَ، وَكَانَ نُمْرُودُ أَوَّلَ مَنْ وَضَعَ التَّاجَ عَلَى رَأْسِهِ وَدَعَا النَّاسَ إِلَى عِبَادَتِهِ، وَكَانَ لَهُ كُهَّانٌ وَمُنَجِّمُونَ، فَقَالُوا لَهُ: إِنَّهُ يُولَدُ فِي بَلَدِكَ هَذِهِ السَّنَةَ غُلَامٌ يُغَيِّرُ دِينَ أَهْلِ الْأَرْضِ وَيَكُونُ هَلَاكُكَ وَزَوَالُ مُلْكِكَ عَلَى يَدَيْهِ، يُقَالُ: إِنَّهُمْ وَجَدُوا ذَلِكَ فِي كُتُبِ الْأَنْبِيَاءِ ﵈.

{فَلَمَّا جَنَّ عَلَيْهِ اللَّيْلُ رَأَى كَوْكَبًا} “Gece onu örtüp bürüyünce bir yıldız gördü” ayeti. Tefsir ehli şöyle dedi: İbrâhim aleyhisselâm Nemrûd b. Ken'ân zamanında doğdu. Nemrûd, başına taç koyan ve insanları kendisine tapmaya çağıran ilk kişiydi. Onun kâhinleri ve müneccimleri vardı; ona şöyle dediler: 'Bu yıl senin memleketinde, yeryüzü ehlinin dinini değiştirecek, senin helakin ve mülkünün zevali onun elleriyle olacak bir erkek çocuk doğacaktır.' Denildiğine göre onlar bunu peygamberlerin aleyhimüsselâm kitaplarında bulmuşlardı.

وَقَالَ السُّدِّيُّ: رَأَى نُمْرُودُ فِي مَنَامِهِ كَأَنَّ كَوْكَبًا طَلَعَ فَذَهَبَ بِضَوْءِ الشَّمْسِ وَالْقَمَرِ حَتَّى لَمْ يَبْقَ لَهُمَا ضَوْءٌ، فَفَزِعَ مِنْ ذَلِكَ فَزَعًا شَدِيدًا، فَدَعَا السَّحَرَةَ وَالْكَهَنَةَ فَسَأَلَهُمْ عَنْ ذَلِكَ، فَقَالُوا: هُوَ مَوْلُودٌ يُولَدُ فِي نَاحِيَتِكَ فِي هَذِهِ السَّنَةِ، فَيَكُونُ هَلَاكُكَ وَهَلَاكُ مُلْكِكَ وَأَهْلِ بَيْتِكَ عَلَى يَدَيْهِ، قَالُوا: فَأَمَرَ بِذَبْحِ كُلِّ غُلَامٍ يُولَدُ فِي نَاحِيَتِهِ فِي تِلْكَ السَّنَةِ، وَأَمَرَ بِعَزْلِ الرِّجَالِ عَنِ النِّسَاءِ، وَجَعَلَ عَلَى كُلِّ عَشَرَةِ رِجَالٍ رَجُلًا فَإِذَا حَاضَتِ الْمَرْأَةُ خَلَّى بَيْنَهَا وَبَيْنَ زَوْجِهَا، لِأَنَّهُمْ كَانُوا لَا يُجَامِعُونَ فِي الْحَيْضِ، فَإِذَا طَهُرَتْ حَالَ بَيْنَهُمَا، فَرَجَعَ آزَرُ فَوَجَدَ امْرَأَتَهُ قَدْ طَهُرَتْ مِنَ الْحَيْضِ فَوَاقَعَهَا، فَحَمَلَتْ بِإِبْرَاهِيمَ ﵇ (٢) .

es-Süddî şöyle dedi: Nemrûd rüyasında sanki bir yıldızın doğduğunu ve güneş ile ayın ışığını yok ettiğini, öyle ki ikisinin de hiçbir ışığı kalmadığını gördü. Bundan dolayı çok şiddetli bir korkuya kapıldı; büyücüleri ve kâhinleri çağırıp bunu onlara sordu. Onlar da: 'Bu, bu sene senin bölgende doğacak bir çocuktur; senin, mülkünün ve ehlibeytinin helaki onun eliyle olacaktır' dediler. Dediler ki: Bunun üzerine o sene kendi bölgesinde doğan her erkek çocuğun boğazlanmasını emretti ve erkeklerin kadınlardan ayrılmasını emretti. Her on erkeğin başına bir adam koydu; kadın hayız gördüğünde kocasıyla baş başa bırakıyordu çünkü onlar hayızlıyken cinsel ilişkide bulunmazlardı. Kadın temizlendiğinde ise ikisinin arasına engel koyuyordu. Âzer geri dönüp karısının hayızdan temizlenmiş olduğunu gördü ve onunla birlikte oldu; böylece İbrâhim aleyhisselâm'a hamile kaldı. (٢)