Binûn

En'âm — 3. Sayfa

Kaynak: Meâlimü't-Tenzîl (Begavî Tefsiri) · Begavî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ: بَعَثَ نُمْرُودُ إِلَى كُلِّ امْرَأَةٍ حُبْلَى بِقَرْيَةٍ، فَحَبَسَهَا عِنْدَهُ إِلَّا مَا كَانَ مِنْ أُمِّ إِبْرَاهِيمَ ﵇، فَإِنَّهُ لَمْ يَعْلَمْ بِحَبَلِهَا لِأَنَّهَا كَانَتْ جَارِيَةً حَدِيثَةَ السِّنِّ، لَمْ يُعْرَفِ الْحَبَلُ فِي بَطْنِهَا.

Muhammed b. İshâk şöyle dedi: Nemrûd, beldedeki her hamile kadına [adam] gönderip İbrâhim aleyhisselâm'ın annesi hariç hepsini yanında hapsetti. Çünkü o genç yaşta bir cariye olduğu için karnındaki hamilelik fark edilmemişti ve onun hamile olduğunu bilmiyordu.

وَقَالَ السُّدِّيُّ: خَرَجَ نُمْرُودُ بِالرِّجَالِ إِلَى مُعَسْكَرٍ وَنَحَّاهُمْ عَنِ النِّسَاءِ تَخَوُّفًا مِنْ ذَلِكَ الْمَوْلُودِ أَنْ

es-Süddî şöyle dedi: Nemrûd, o [bahsedilen] çocuğun [dünyaya gelmesinden] korkarak erkeklerle birlikte bir ordugâha çıktı ve onları kadınlardan uzaklaştırdı; ta ki

يَكُونَ، فَمَكَثَ بِذَلِكَ مَا شَاءَ اللَّهُ ثُمَّ بَدَتْ لَهُ حَاجَةٌ إِلَى الْمَدِينَةِ، فَلَمْ يَأْتَمِنْ عَلَيْهَا أَحَدًا مِنْ قَوْمِهِ إِلَّا آزَرَ، فَبَعَثَ إِلَيْهِ وَدَعَاهُ وَقَالَ لَهُ: إِنَّ لِي حَاجَةً أَحْبَبْتُ أَنْ أُوصِيَكَ بِهَا وَلَا أَبْعَثُكَ إِلَّا لِثِقَتِي بِكَ، فَأَقْسَمْتُ عَلَيْكَ أَنْ لَا تَدْنُوَ مِنْ أَهْلِكَ، فَقَالَ آزَرُ: أَنَا أَشَحُّ عَلَى دِينِي مِنْ ذَلِكَ، فَأَوْصَاهُ بِحَاجَتِهِ، فَدَخَلَ الْمَدِينَةَ وَقَضَى حَاجَتَهُ، ثُمَّ قَالَ: لَوْ دَخَلْتُ عَلَى أَهْلِي فَنَظَرْتُ إِلَيْهِمْ فَلَمَّا نَظَرَ إِلَى أُمِّ إِبْرَاهِيمَ ﵇ لَمْ يَتَمَالَكْ حَتَّى وَاقَعَهَا، فَحَمَلَتْ بِإِبْرَاهِيمَ ﵇.

erkekleri alıp bir ordugâha çıktı ve onları kadınlardan uzaklaştırdı. Allah'ın dilediği bir süre böyle kaldı, sonra şehre bir ihtiyacı ortaya çıktı. Bu hususta kavminden Âzer'den başka kimseye güvenmedi. Ona haber gönderip çağırttı ve ona: 'Sana emanet etmek istediğim bir işim var ve sana olan güvenimden ötürü yalnız seni gönderiyorum. Eşine yaklaşmayacağına dair bana yemin et' dedi. Âzer: 'Ben dinime bundan daha düşkünüm' dedi. Ona işini ısmarladı; o da şehre girip işini halletti. Sonra: 'Ailemin yanına girip onlara bir baksaydım' dedi. İbrâhim aleyhisselâm'ın annesine bakınca nefsine hâkim olamayıp onunla birlikte oldu ve kadın İbrâhim aleyhisselâm'a hamile kaldı.

وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: لَمَّا حَمَلَتْ أُمُّ إِبْرَاهِيمَ قَالَ الْكُهَّانُ لِنُمْرُودَ: إِنَّ الْغُلَامَ الَّذِي أَخْبَرْنَاكَ بِهِ قَدْ حَمَلَتْهُ أُمُّهُ اللَّيْلَةَ، فَأَمَرَ نُمْرُودُ بِذَبْحِ الْغِلْمَانِ، فَلَمَّا دَنَتْ وِلَادَةُ أُمِّ إِبْرَاهِيمَ ﵇ وَأَخَذَهَا الْمَخَاضُ خَرَجَتْ هَارِبَةً مَخَافَةَ أَنْ يَطَّلِعَ عَلَيْهَا فَيَقْتُلَ وَلَدَهَا، فَوَضَعَتْهُ فِي نَهْرٍ يَابِسٍ ثُمَّ لَفَّتْهُ فِي خِرْقَةٍ وَوَضَعَتْهُ فِي حَلْفَاءَ، فَرَجَعَتْ فَأَخْبَرَتْ زَوْجَهَا بِأَنَّهَا وَلَدَتْ، وَأَنَّ الْوَلَدَ فِي مَوْضِعِ كَذَا وَكَذَا فَانْطَلَقَ أَبُوهُ فَأَخَذَهُ مِنْ ذَلِكَ الْمَكَانِ وَحَفَرَ لَهُ سَرَبًا عِنْدَ نَهَرٍ، فَوَارَاهُ فِيهِ وَسَدَّ عَلَيْهِ بَابَهُ بِصَخْرَةٍ مَخَافَةَ السِّبَاعِ، وَكَانَتْ أُمُّهُ تَخْتَلِفُ إِلَيْهِ فَتُرْضِعُهُ.

İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ şöyle dedi: İbrâhim'in annesi hamile kalınca kâhinler Nemrûd'a: 'Sana haber verdiğimiz oğlan çocuğuna annesi bu gece hamile kaldı' dediler. Bunun üzerine Nemrûd erkek çocukların boğazlanmasını emretti. İbrâhim aleyhisselâm'ın annesinin doğumu yaklaşıp doğum sancısı tutunca, durumunun fark edilip çocuğunun öldürülmesinden korkarak kaçtı. Onu kurumuş bir nehir yatağına doğurdu, ardından bir beze sarıp sazlıkların arasına bıraktı. Geri dönüp kocasına doğum yaptığını ve çocuğun falanca falanca yerde olduğunu haber verdi. Babası gidip onu o yerden aldı ve bir nehrin yanında onun için bir yeraltı sığınağı (serb) kazdı. Yırtıcı hayvanlardan korktuğu için onu oraya gizleyip kapısını bir kayayla kapattı. Annesi de gizlice ona gidip gelir ve onu emzirirdi.

وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ: لَمَّا وَجَدَتْ أُمُّ إِبْرَاهِيمَ الطَّلْقَ خَرَجَتْ لَيْلًا إِلَى مَغَارَةٍ كَانَتْ قَرِيبَةً مِنْهَا فَوَلَدَتْ فِيهَا إِبْرَاهِيمَ ﵇ وَأَصْلَحَتْ مِنْ شَأْنِهِ مَا يُصْنَعُ بِالْمَوْلُودِ، ثُمَّ سَدَّتْ عَلَيْهِ الْمَغَارَةَ وَرَجَعَتْ إِلَى بَيْتِهَا ثُمَّ كَانَتْ تُطَالِعُهُ لِتَنْظُرَ مَا فَعَلَ فَتَجِدُهُ حَيًّا يَمُصُّ إِبْهَامَهَ.

Muhammed b. İshâk şöyle dedi: İbrâhim'in annesi doğum sancısını hissedince geceleyin kendisine yakın bir mağaraya çıktı, İbrâhim aleyhisselâm'ı orada doğurdu ve yeni doğan çocuğa yapılan bakımını yaptı. Sonra mağaranın [ağzını] onun üzerine kapatıp evine döndü. Daha sonra ne durumda olduğuna bakmak için onu yoklar, onu diri bir halde başparmağını emerken bulurdu.

قَالَ أَبُو رَوْقٍ: وَقَالَتْ أُمُّ إِبْرَاهِيمَ ذَاتَ يَوْمٍ لَأَنْظُرَنَّ إِلَى أَصَابِعِهِ، فَوَجَدَتْهُ يَمُصُّ مِنْ أُصْبُعٍ مَاءً، وَمِنْ أُصْبُعٍ لَبَنًا، وَمِنْ أُصْبُعٍ عَسَلًا وَمِنْ أُصْبُعٍ تَمْرًا، وَمِنْ أُصْبُعٍ سَمْنًا.

Ebû Ravk şöyle dedi: İbrâhim'in annesi bir gün 'Parmaklarına bir bakayım' dedi ve onun bir parmağından su, bir parmağından süt, bir parmağından bal, bir parmağından hurma [şırası] ve bir parmağından sadeyağ emdiğini gördü.

وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ: كَانَ آزَرُ قَدْ سَأَلَ أُمَّ إِبْرَاهِيمَ عَنْ حَمْلِهَا مَا فَعَلَ؟ فَقَالَتْ: وَلَدْتُ غُلَامًا فَمَاتَ، فَصَدَّقَهَا فَسَكَتَ عَنْهَا، وَكَانَ الْيَوْمُ عَلَى إِبْرَاهِيمَ فِي الشَّبَابِ كَالشَّهْرِ وَالشَّهْرُ كَالسَّنَةِ فَلَمْ يَمْكُثْ إِبْرَاهِيمُ فِي الْمَغَارَةِ إِلَّا خَمْسَةَ عَشَرَ شَهْرًا حَتَّى قَالَ لِأُمِّهِ أَخْرِجِينِي فَأَخْرَجَتْهُ عِشَاءً فَنَظَرَ وَتَفَكَّرَ فِي خَلْقِ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ، وَقَالَ: إِنَّ الَّذِي خَلَقَنِي وَرَزَقَنِي وَأَطْعَمَنِي وَسَقَانِي لَرَبِّي الَّذِي مَا لِي إِلَهٌ غَيْرُهُ، ثُمَّ نَظَرَ إِلَى السَّمَاءِ فَرَأَى كَوْكَبًا فَقَالَ: هَذَا رَبِّي، ثُمَّ أَتْبَعَهُ بَصَرَهُ لِيَنْظُرَ إِلَيْهِ حَتَّى غَابَ، فَلَمَّا أَفَلَ، قَالَ: لَا أُحِبُّ الْآفِلِينَ، ثُمَّ رَأَى الْقَمَرَ بَازِغًا قَالَ هَذَا رَبِّي وَأَتْبَعَهُ بِبَصَرِهِ حَتَّى غَابَ، ثُمَّ طَلَعَتِ الشَّمْسُ هَكَذَا إِلَى آخِرِهِ، ثُمَّ رَجَعَ إِلَى أَبِيهِ آزَرَ وَقَدِ اسْتَقَامَتْ وُجْهَتُهُ وَعَرَفَ رَبَّهُ وَبَرِئَ مِنْ دِينِ قَوْمِهِ إِلَّا أَنَّهُ لَمْ يُنَادِهِمْ بِذَلِكَ، فَأَخْبَرَهُ أَنَّهُ ابْنُهُ وَأَخْبَرَتْهُ أُمُّ إِبْرَاهِيمَ أَنَّهُ ابْنُهُ، وَأَخْبَرَتْهُ بِمَا كَانَتْ صَنَعَتْ فِي شَأْنِهِ فَسُرَّ آزَرُ بِذَلِكَ وَفَرِحَ فَرَحًا شَدِيدًا.

Muhammed b. İshâk şöyle dedi: Âzer, İbrâhim'in annesine hamileliğinin ne olduğunu sormuştu; o da: 'Bir erkek çocuk doğurdum ve öldü' dedi. Âzer onu doğruladı ve sormaktan vazgeçti. İbrâhim'in büyümesinde bir gün bir ay gibi, bir ay da bir yıl gibiydi. İbrâhim mağarada sadece on beş ay kaldı; sonunda annesine: 'Beni dışarı çıkar' dedi. Annesi onu yatsı vakti dışarı çıkardı. O da göklerin ve yerin yaratılışına bakıp tefekkür etti ve: 'Beni yaratan, rızıklandıran, yediren ve içiren, kendisinden başka ilahım olmayan Rabbimdir' dedi. Sonra göğe baktı, bir yıldız gördü ve: 'Bu benim Rabbimdir' dedi. Sonra kayboluncaya kadar onu gözleriyle takip etti. Batınca da: 'Ben batanları sevmem' dedi. Sonra ayı doğarken gördü: 'Bu benim Rabbimdir' dedi ve batıncaya kadar onu gözleriyle takip etti. Sonra güneş doğdu; sonuna kadar böyle devam etti. Sonra istikameti dosdoğru olmuş, Rabbini tanımış ve kavminin dininden berî olmuş bir halde babası Âzer'in yanına döndü; ancak bunu onlara açıkça ilan etmedi. Kendisinin onun oğlu olduğunu haber verdi; İbrâhim'in annesi de onun oğlu olduğunu bildirip onun hakkında neler yapmış olduğunu anlattı. Âzer buna çok sevindi ve son derece mutlu oldu.

وَقِيلَ: إِنَّهُ كَانَ فِي السَّرَبِ سَبْعَ سنين، وقيل: ثلاثة عَشْرَةَ سنة، وقيل: سبعة عَشْرَةَ سَنَةً، قَالُوا: فَلَمَّا شَبَّ إِبْرَاهِيمُ ﵇، وَهُوَ فِي السَّرَبِ قَالَ لِأُمِّهِ: مَنْ رَبِّي؟ قَالَتْ: أَنَا، قَالَ: فَمَنْ رَبُّكِ؟ قَالَتْ: أَبُوكَ، قَالَ: فَمَنْ رَبُّ أَبِي؟ قَالَتْ: نُمْرُودُ، قَالَ: فَمَنْ رَبُّهُ؟ قَالَتْ لَهُ: اسْكُتْ فَسَكَتَ، ثُمَّ رَجَعَتْ إِلَى زَوْجِهَا، فَقَالَتْ: أَرَأَيْتَ الْغُلَامَ الَّذِي كُنَّا نُحَدَّثُ أَنَّهُ يُغَيِّرُ دِينَ أَهْلِ الْأَرْضِ فَإِنَّهُ ابْنُكَ، ثُمَّ أَخْبَرَتْهُ بِمَا قَالَ، فَأَتَاهُ أَبُوهُ آزَرَ، فَقَالَ لَهُ إِبْرَاهِيمُ ﵇: يَا أَبَتَاهُ مَنْ رَبِّيَ؟ قَالَ: أُمُّكَ، قَالَ: وَمَنْ رَبُّ أُمِّي؟ قَالَ: أَنَا قَالَ: وَمَنْ رَبُّكَ؟ قَالَ: نُمْرُودُ قَالَ: فَمَنْ رَبُّ نَمْرُودَ؟ فَلَطَمَهُ لَطْمَةً وَقَالَ لَهُ: اسْكُتْ فَلَمَّا جَنَّ عَلَيْهِ اللَّيْلُ دَنَا مِنْ بَابِ السَّرَبِ فَنَظَرَ مِنْ خِلَالِ الصَّخْرَةِ فَأَبْصَرَ كَوْكَبًا، قَالَ: هَذَا رَبِّي.

Denildi ki: O, sığınakta yedi yıl kaldı. Bir rivayette on üç yıl, bir diğer rivayette ise on yedi yıl denilmiştir. Dediler ki: İbrâhim aleyhisselâm sığınakta iken büyüyünce annesine: 'Benim Rabbim kimdir?' dedi. Annesi: 'Benim' dedi. O: 'Peki senin Rabbin kimdir?' dedi. Annesi: 'Babandır' dedi. O: 'Peki babamın Rabbi kimdir?' dedi. Annesi: 'Nemrûd'dur' dedi. O: 'Peki Nemrûd'un Rabbi kimdir?' deyince kadın ona: 'Sus!' dedi, o da sustu. Sonra kadın kocasının yanına dönüp: 'Yeryüzü ehlinin dinini değiştireceği bize anlatılan o çocuğu gördün mü? İşte o senin oğlundur' dedi, sonra da çocuğun söylediklerini ona aktardı. Bunun üzerine babası Âzer onun yanına geldi. İbrâhim aleyhisselâm ona: 'Ey babacığım, benim Rabbim kimdir?' dedi. Âzer: 'Annendir' dedi. O: 'Peki annemin Rabbi kimdir?' dedi. Âzer: 'Benim' dedi. O: 'Peki senin Rabbin kimdir?' dedi. Âzer: 'Nemrûd'dur' dedi. O: 'Peki Nemrûd'un Rabbi kimdir?' deyince ona bir tokat attı ve ona: 'Sus!' dedi. Gece onu örtüp bürüyünce sığınağın kapısına yaklaştı, kayanın aralıklarından baktı ve bir yıldız gördü; 'Bu benim Rabbimdir' dedi.

وَيُقَالُ: إِنَّهُ قَالَ لِأَبَوَيْهِ أَخْرِجَانِي فَأَخْرَجَاهُ مِنَ السَّرَبِ وَانْطَلَقَا بِهِ حِينَ غَابَتِ الشَّمْسُ، فَنَظَرَ إِبْرَاهِيمُ إِلَى الْإِبِلِ وَالْخَيْلِ وَالْغَنَمِ، فَسَأَلَ أَبَاهُ مَا هَذِهِ؟ فقال: إبل ١٢٠/ب وَخَيْلٌ وَغَنَمٌ، فَقَالَ: مَا لِهَذِهِ بُدٌّ مِنْ أَنْ يَكُونَ لَهَا رَبٌّ وَخَالِقٌ، ثُمَّ نَظَرَ فَإِذَا الْمُشْتَرِي قَدْ طَلَعَ، وَيُقَالُ: الزُّهَرَةُ، وَكَانَتْ تِلْكَ اللَّيْلَةُ فِي آخِرِ الشَّهْرِ فَتَأَخَّرَ طُلُوعُ الْقَمَرِ فِيهَا، فَرَأَى الْكَوْكَبَ قَبْلَ الْقَمَرِ، فَذَلِكَ قَوْلُهُ ﷿: {فَلَمَّا جَنَّ عَلَيْهِ اللَّيْلُ} أَيْ: دَخْلَ، يُقَالُ: جَنَّ اللَّيْلُ وَأَجَنَّ اللَّيْلُ، وَجَنَّهُ اللَّيْلُ، وَأَجَنَّ عَلَيْهِ اللَّيْلُ يَجِنُّ جُنُونًا وَجِنَانًا إِذَا أَظْلَمَ وَغَطَّى كُلَّ شَيْءٍ، وَجُنُونُ اللَّيْلِ سَوَادُهُ، {رَأَى كَوْكَبًا} قَرَأَ أَبُو عَمْرٍو (رَأَى) بِفَتْحِ الرَّاءِ وكسر الألف، وبكسرهما ابْنُ عَامِرٍ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَأَبُو بَكْرٍ، فَإِنِ اتَّصَلَ بِكَافٍ أَوْ هَاءٍ فَتْحَهُمَا ابْنُ عَامِرٍ، وَإِنْ لَقِيَهَا سَاكِنٌ كَسَرَ الرَّاءَ وَفَتَحَ الْهَمْزَةَ حَمْزَةُ وَأَبُو بَكْرٍ، وَفَتَحَهُمَا الْآخَرُونَ. {قَالَ هَذَا رَبِّي}

Denildi ki: Anne babasına 'Beni dışarı çıkarın' dedi; onlar da onu sığınaktan çıkardılar ve güneş battığı sırada onunla birlikte yola koyuldular. İbrâhim develere, atlara ve koyunlara baktı; babasına 'Bunlar nedir?' diye sordu. O da: 'Develer, ١٢٠/ب atlar ve koyunlardır' dedi. Bunun üzerine [İbrâhim]: 'Bunların bir Rabbi ve yaratıcısı olması kaçınılmazdır' dedi. Sonra baktı ki Müşteri (Jüpiter) yıldızı doğmuş; Zühre (Venüs) olduğu da söylenir. O gece ayın son günleriydi, bu yüzden ayın doğuşu gecikmişti; o da aydan önce yıldızı gördü. İşte Aziz ve Celil olan Allah'ın şu kavli bunu anlatır: {فَلَمَّا جَنَّ عَلَيْهِ اللَّيْلُ} “Gece onu örtüp bürüyünce” yani girdiğinde. Denilir ki: جَنَّ اللَّيْلُ ve أَجَنَّ اللَّيْلُ ve جَنَّهُ اللَّيْلُ ve أَجَنَّ عَلَيْهِ اللَّيْلُ; karanlık basıp her şeyi örttüğünde يَجِنُّ جُنُونًا وَجِنَانًا denir. Gecenin cünûnu (جُنُون), onun karanlığıdır. {رَأَى كَوْكَبًا} “bir yıldız gördü”. Ebû Amr (رَأَى) kelimesini râ harfini fetha ve elifi kesre (imale) ile okudu; İbn Âmir, Hamza, Kisâî ve Ebû Bekr her ikisini de kesre (imale) ile okudular. Eğer 'kâf' veya 'hâ' zamirine bitişirse İbn Âmir ikisini de fetha ile okurdu; şayet sakin bir harfle karşılaşırsa Hamza ile Ebû Bekr râ'yı kesre, hemzeyi fetha ile okudu; diğerleri ise her ikisini de fetha ile okudular. {قَالَ هَذَا رَبِّي} “Bu benim Rabbimdir, dedi”.

وَاخْتَلَفُوا فِي قَوْلِهِ ذَلِكَ: فَأَجْرَاهُ بَعْضُهُمْ عَلَى الظَّاهِرِ، وَقَالُوا: كَانَ إِبْرَاهِيمُ ﵇ مُسْتَرْشِدًا طَالِبًا لِلتَّوْحِيدِ حَتَّى وَفَّقَهُ اللَّهُ تَعَالَى وَآتَاهُ رُشْدَهُ فَلَمْ يَضُرُّهُ ذَلِكَ فِي حَالِ الِاسْتِدْلَالِ، وَأَيْضًا كَانَ ذَلِكَ في حال طفوليته قَبْلَ قِيَامِ الْحُجَّةِ عَلَيْهِ، فَلَمْ يَكُنْ كُفْرًا (١) .

Onun bu sözü hakkında ihtilaf ettiler: Bazıları bunu zahirine hamletmiş ve şöyle demişlerdir: İbrâhim aleyhisselâm, Allah Teâlâ onu muvaffak kılıp rüşdünü verinceye kadar doğru yolu arayan ve tevhidi talep eden biriydi; dolayısıyla delil arama (istidlal) durumunda iken bunun ona bir zararı olmamıştır. Ayrıca bu durum, aleyhine hüccet ikame edilmeden önceki çocukluk çağında idi; dolayısıyla küfür değildi. (١)

وَأَنْكَرَ الْآخَرُونَ هَذَا الْقَوْلَ، وَقَالُوا: لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ لِلَّهِ رَسُولٌ يَأْتِي عَلَيْهِ وَقْتٌ مِنَ الْأَوْقَاتِ إِلَّا وَهُوَ لِلَّهِ مُوَحِّدٌ وَبِهِ عَارِفٌ، وَمِنْ كُلِّ مَعْبُودٍ سِوَاهُ بَرِيءٌ وَكَيْفَ يُتَوَهَّمُ هَذَا عَلَى مَنْ عَصَمَهُ اللَّهُ وَطَهَّرَهُ وَآتَاهُ رُشْدَهُ مِنْ قَبْلُ وَأَخْبَرَ عَنْهُ فَقَالَ: "إِذْ جَاءَ رَبَّهُ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ" (الصَّافَّاتُ، ٨٤) وَقَالَ: "وَكَذَلِكَ نُرِي إِبْرَاهِيمَ مَلَكُوتَ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ"، أَفَتَرَاهُ أَرَاهُ الْمَلَكُوتَ لِيُوقِنَ فَلَمَّا أَيْقَنَ رَأَى كَوْكَبًا قَالَ: هَذَا رَبِّيَ مُعْتَقِدًا؟ فَهَذَا مَا لَا يَكُونُ أَبَدًا.

Diğerleri ise bu görüşü reddedip şöyle dediler: Allah'ın öyle bir elçisinin olması caiz değildir ki üzerinden geçen herhangi bir vakitte Allah'ı birleyen, O'nu tanıyan ve O'ndan başka her tapılandan uzak olmasın. Allah'ın daha önceden koruduğu, arındırdığı, rüşdünü verdiği ve hakkında: "Hani o, Rabbine tertemiz bir kalple gelmişti" (Sâffât, 84) ve "İşte böylece İbrâhim'e göklerin ve yerin melekûtunu gösteriyorduk" buyurduğu kimse hakkında bu nasıl vehmedilebilir? Onu kesin inananlardan olsun diye melekûtu gösterdiğini, o da kesin olarak inanınca bir yıldız görüp [gerçekten] inanarak: 'Bu benim Rabbimdir' dediğini mi sanırsın? İşte bu, asla olmayacak bir şeydir.

ثُمَّ قَالُوا: فِيهِ أَرْبَعَةُ أَوْجَهٍ مِنَ التَّأْوِيلِ:

Sonra dediler ki: Bu konuda tefsir açısından dört vecih vardır:

أَحَدُهَا: أَنَّ إِبْرَاهِيمَ ﵇ أَرَادَ أَنْ يَسْتَدْرِجَ الْقَوْمَ بِهَذَا الْقَوْلِ وَيُعَرِّفَهُمْ خَطَأَهُمْ وَجَهْلَهُمْ

Birincisi: İbrâhim aleyhisselâm bu sözle kavmini aşama aşama gerçeğe çekmek (istidrâc) ve hatalarını ve cehaletlerini kendilerine bildirmek istemiştir;

فِي تَعْظِيمِ مَا عَظَّمُوهُ، وَكَانُوا يُعَظِّمُونَ النُّجُومَ وَيَعْبُدُونَهَا، وَيَرَوْنَ أَنَّ الْأُمُورَ كُلَّهَا إِلَيْهَا فَأَرَاهُمْ أَنَّهُ مُعَظِّمٌ مَا عَظَّمُوهُ وَمُلْتَمِسٌ الْهُدَى مِنْ حَيْثُ مَا الْتَمَسُوهُ، فَلَمَّا أَفَلَ أَرَاهُمُ النَّقْصَ الدَّاخِلَ عَلَى النُّجُومِ لِيُثْبِتَ خَطَأَ مَا يَدَّعُونَ، وَمَثَلُ هَذَا مَثَلُ الْحَوَارِيِّ الَّذِي وَرَدَ عَلَى قَوْمٍ يَعْبُدُونَ الصَّنَمَ، فَأَظْهَرَ تَعْظِيمَهُ فَأَكْرَمُوهُ حَتَّى صَدَرُوا فِي كَثِيرٍ مِنَ الْأُمُورِ عَنْ رَأْيِهِ إِلَى أَنْ دَهَمَهُمْ عَدُوٌّ فَشَاوَرُوهُ فِي أَمْرِهِ، فَقَالَ: الرَّأْيُ أَنْ نَدْعُوَ هَذَا الصَّنَمَ حَتَّى يَكْشِفَ عَنَّا مَا قَدْ أَظَلَّنَا، فَاجْتَمَعُوا حَوْلَهُ يَتَضَرَّعُونَ فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ لَا يَنْفَعُ وَلَا يَدْفَعُ دَعَاهُمْ إِلَى أَنْ يَدْعُوا اللَّهَ فَدَعَوْهُ فَصَرَفَ عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَحْذَرُونَ، فَأَسْلَمُوا.

hatalarını ve cehaletlerini onlara bildirmek istemiştir. Onlar yıldızları yüceltiyor, onlara tapıyor ve bütün işlerin onlara bağlı olduğunu düşünüyorlardı. O da onların yücelttiği şeyi yüceltiyormuş gibi ve hidayeti onların aradığı yerden arıyormuş gibi göründü. Yıldız batınca, iddia ettikleri şeyin yanlışlığını kanıtlamak için yıldızlara arız olan noksanlığı onlara gösterdi. Bunun misali, puta tapan bir kavme varan ve o puta saygı gösteren havarinin misali gibidir; öyle ki kavim ona ikramda bulunup birçok işte onun görüşüne göre hareket eder hale gelmişlerdi. Nihayet üzerlerine bir düşman baskın yapınca onunla bu konuda istişare ettiler. O da: 'Görüşüm şudur ki, üzerimizi kaplayan bu belayı bizden kaldırması için şu puta yalvaralım' dedi. Etrafında toplanıp yalvarmaya başladılar. Puta tapmanın hiçbir fayda vermediğini ve hiçbir şeyi savamadığını anlayınca, onları Allah'a dua etmeye çağırdı. Onlar da Allah'a dua ettiler ve Allah çekindikleri şeyi onlardan defetti; böylece Müslüman oldular.

وَالْوَجْهُ الثَّانِي مِنَ التَّأْوِيلِ: أَنَّهُ قَالَهُ عَلَى وَجْهِ الِاسْتِفْهَامِ تَقْدِيرُهُ: أَهَذَا رَبِّي؟ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: (أَفَإِنْ مِتَّ فَهُمُ الْخَالِدُونَ) (الْأَنْبِيَاءُ، ٣٤) ؟ أَيْ: أَفَهُمُ الْخَالِدُونَ؟ وَذَكَرَهُ عَلَى وَجْهِ التَّوْبِيخِ مُنْكِرًا لِفِعْلِهِمْ، يَعْنِي: وَمِثْلُ هَذَا يَكُونُ رَبًّا، أَيْ: لَيْسَ هَذَا رَبِّي.

İkinci tefsir vechi: Bunu istifham (soru) yoluyla söylemiştir; takdiri: 'Bu mu benim Rabbim?' şeklindedir; tıpkı Yüce Allah'ın: (أَفَإِنْ مِتَّ فَهُمُ الْخَالِدُونَ) (Enbiyâ, 34) kavli gibidir; yani: 'Onlar mı ebedî kalacaklar?' demektir. Bunu onların yaptıklarını kınamak ve inkâr etmek amacıyla zikretmiştir; yani: 'Böyle bir şey mi Rab olacak? Yani bu benim Rabbim değildir' demektir.

وَالْوَجْهُ الثَّالِثِ: أَنَّهُ عَلَى وَجْهِ الِاحْتِجَاجِ عَلَيْهِمْ، يَقُولُ: هَذَا رَبِّي بِزَعْمِكُمْ؟ فَلَمَّا غَابَ قَالَ: لَوْ كَانَ إِلَهًا لَمَا غَابَ، كَمَا قَالَ: [ذُقْ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْكَرِيمُ] (الدُّخَانُ، ٤٩) ، أَيْ: عِنْدَ نَفْسِكَ وَبِزَعْمِكَ، وَكَمَا أَخْبَرَ عَنْ مُوسَى أَنَّهُ قَالَ:] (١) (وَانْظُرْ إِلَى إِلَهِكَ الَّذِي ظَلْتَ عَلَيْهِ عَاكِفًا لَنُحَرِّقَنَّهُ) (طه ٩٧) يُرِيدُ إِلَهَكَ بِزَعْمِكَ.

Üçüncü vecih: Onlara karşı delil getirme yoluyladır; şöyle demektedir: 'Sizin iddianıza göre bu benim Rabbim öyle mi?' Batınca da: 'Şayet ilah olsaydı batmazdı' dedi; nitekim: [ذُقْ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْكَرِيمُ] (Duhân, 49) kavlinde olduğu gibi; yani: 'kendi nezdinde ve kendi iddiana göre' demektir. Mûsâ'dan naklettiği şu sözde olduğu gibi:] (١) (وَانْظُرْ إِلَى إِلَهِكَ الَّذِي ظَلْتَ عَلَيْهِ عَاكِفًا لَنُحَرِّقَنَّهُ) (Tâhâ, 97); yani 'iddiana göre ilahın olan' demektir.

وَالْوَجْهُ الرَّابِعُ: فِيهِ إِضْمَارٌ وَتَقْدِيرُهُ يَقُولُونَ هَذَا رَبِّي، كَقَوْلِهِ (وَإِذْ يَرْفَعُ إِبْرَاهِيمُ الْقَوَاعِدَ مِنَ الْبَيْتِ وَإِسْمَاعِيلُ رَبَّنَا تَقَبَّلْ مِنَّا) ، (الْبَقَرَةُ، ١٢٧) أَيْ: يَقُولُونَ رَبَّنَا تَقَبَّلْ مِنَّا. {فَلَمَّا أَفَلَ قَالَ لَا أُحِبُّ الْآفِلِينَ} وَمَا لَا يَدُومُ.

Dördüncü vecih: Cümlede gizli bir ifade (idmâr) vardır; takdiri: 'Onlar "Bu benim Rabbimdir" diyorlar' şeklindedir; tıpkı (وَإِذْ يَرْفَعُ إِبْرَاهِيمُ الْقَوَاعِدَ مِنَ الْبَيْتِ وَإِسْمَاعِيلُ رَبَّنَا تَقَبَّلْ مِنَّا) (Bakara, 127) ayetinde olduğu gibi; yani 'Ey Rabbimiz bizden kabul buyur diyorlardı' demektir. {فَلَمَّا أَفَلَ قَالَ لَا أُحِبُّ الْآفِلِينَ} “Batınca da: 'Ben batanları sevmem' dedi” ve devamlılığı olmayan şeyleri sevmem [demektir].

{فَلَمَّا رَأَى الْقَمَرَ بَازِغًا قَالَ هَذَا رَبِّي فَلَمَّا أَفَلَ قَالَ لَئِنْ لَمْ يَهْدِنِي رَبِّي لَأَكُونَنَّ مِنَ الْقَوْمِ الضَّالِّينَ (٧٧) فَلَمَّا رَأَى الشَّمْسَ بَازِغَةً قَالَ هَذَا رَبِّي هَذَا أَكْبَرُ فَلَمَّا أَفَلَتْ قَالَ يَا قَوْمِ إِنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تُشْرِكُونَ (٧٨) إِنِّي وَجَّهْتُ وَجْهِيَ لِلَّذِي فَطَرَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ حَنِيفًا وَمَا أَنَا مِنَ الْمُشْرِكِينَ (٧٩) }

{فَلَمَّا رَأَى الْقَمَرَ بَازِغًا قَالَ هَذَا رَبِّي فَلَمَّا أَفَلَ قَالَ لَئِنْ لَمْ يَهْدِنِي رَبِّي لَأَكُونَنَّ مِنَ الْقَوْمِ الضَّالِّينَ (٧٧) فَلَمَّا رَأَى الشَّمْسَ بَازِغَةً قَالَ هَذَا رَبِّي هَذَا أَكْبَرُ فَلَمَّا أَفَلَتْ قَالَ يَا قَوْمِ إِنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تُشْرِكُونَ (٧٨) إِنِّي وَجَّهْتُ وَجْهِيَ لِلَّذِي فَطَرَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ حَنِيفًا وَمَا أَنَا مِنَ الْمُشْرِكِينَ (٧٩) } “Ayı doğarken görünce: 'Bu benim Rabbimdir' dedi. Batınca da: 'Andolsun Rabbim beni doğru yola eriştirmezse kesinlikle sapan topluluktan olurum' dedi. (77) Güneşi doğarken görünce: 'Bu benim Rabbimdir, bu daha büyüktür' dedi. O da batınca: 'Ey kavmim! Şüphesiz ben, sizin ortak koştuğunuz şeylerden uzağım' dedi. (78) 'Şüphesiz ben, bir muvahhit olarak yüzümü gökleri ve yeri yoktan var edene çevirdim ve ben müşriklerden değilim.' (79)”

{فَلَمَّا رَأَى الْقَمَرَ بَازِغًا} طَالِعًا، {قَالَ هَذَا رَبِّي فَلَمَّا أَفَلَ قَالَ لَئِنْ لَمْ يَهْدِنِي رَبِّي} قِيلَ: لَئِنْ لَمْ يُثَبِّتْنِي عَلَى الْهُدَى، لَيْسَ أَنَّهُ لَمْ يَكُنْ مُهْتَدِيًا، وَالْأَنْبِيَاءُ لَمْ يَزَالُوا يَسْأَلُونَ اللَّهَ تَعَالَى الثَّبَاتَ عَلَى

{فَلَمَّا رَأَى الْقَمَرَ بَازِغًا} “Ayı doğarken görünce” yani doğarken, {قَالَ هَذَا رَبِّي فَلَمَّا أَفَلَ قَالَ لَئِنْ لَمْ يَهْدِنِي رَبِّي} “'Bu benim Rabbimdir' dedi. Batınca da: 'Eğer Rabbim beni doğru yola eriştirmeseydi' dedi”. Şöyle denilmiştir: Şayet beni hidayet üzere sabit kılmasaydı [demektir]; yoksa hidayet üzere olmadığı anlamına gelmez. Peygamberler Allah Teâlâ'dan daima sebat dilemişlerdir...

الْإِيمَانِ، وَكَانَ إِبْرَاهِيمُ يَقُولُ: {وَاجْنُبْنِي وَبَنِيَّ أَنْ نَعْبُدَ الْأَصْنَامَ} (إِبْرَاهِيمَ، ٣٥) ، {لَأَكُونَنَّ مِنَ الْقَوْمِ الضَّالِّينَ} أَيْ: عَنِ الْهُدَى.

iman üzere sebat dilerlerdi. İbrâhim de şöyle diyordu: {وَاجْنُبْنِي وَبَنِيَّ أَنْ نَعْبُدَ الْأَصْنَامَ} “Beni ve oğullarımı putlara tapmaktan uzak tut” (İbrâhîm, 35). {لَأَكُونَنَّ مِنَ الْقَوْمِ الضَّالِّينَ} “kesinlikle sapan topluluktan olurum” yani hidayetten sapanlardan.

{فَلَمَّا رَأَى الشَّمْسَ بَازِغَةً قَالَ هَذَا رَبِّي هَذَا أَكْبَرُ} أَيْ: أَكْبَرُ مِنَ الْكَوْكَبِ وَالْقَمَرِ، وَلَمْ يَقُلْ هَذِهِ مَعَ أَنَّ الشَّمْسَ مُؤَنَّثَةٌ لِأَنَّهُ أَرَادَ هَذَا الطَّالِعَ، أَوْ رَدَّهُ إِلَى الْمَعْنَى، وَهُوَ الضِّيَاءُ وَالنُّورُ، لِأَنَّهُ رَآهُ أَضْوَأَ مِنَ النُّجُومِ وَالْقَمَرِ، {فَلَمَّا أَفَلَتْ} غَرَبَتْ، {قَالَ يَا قَوْمِ إِنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تُشْرِكُونَ}

{فَلَمَّا رَأَى الشَّمْسَ بَازِغَةً قَالَ هَذَا رَبِّي هَذَا أَكْبَرُ} “Güneşi doğarken görünce: 'Bu benim Rabbimdir, bu daha büyüktür' dedi” yani yıldızdan ve aydan daha büyüktür. Güneş kelimesi müennes olduğu halde هَذِهِ (müennes işaret zamiri) demedi; çünkü bu doğan şeyi kastetti ya da manaya, yani aydınlık ve nura döndürdü; çünkü onu yıldızlardan ve aydan daha parlak gördü. {فَلَمَّا أَفَلَتْ} “O da batınca” yani kaybolunca, {قَالَ يَا قَوْمِ إِنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تُشْرِكُونَ} “'Ey kavmim! Şüphesiz ben, sizin ortak koştuğunuz şeylerden uzağım' dedi”.

{وَحَاجَّهُ قَوْمُهُ قَالَ أَتُحَاجُّونِّي فِي اللَّهِ وَقَدْ هَدَانِي وَلَا أَخَافُ مَا تُشْرِكُونَ بِهِ إِلَّا أَنْ يَشَاءَ رَبِّي شَيْئًا وَسِعَ رَبِّي كُلَّ شَيْءٍ عِلْمًا أَفَلَا تَتَذَكَّرُونَ (٨٠) وَكَيْفَ أَخَافُ مَا أَشْرَكْتُمْ وَلَا تَخَافُونَ أَنَّكُمْ أَشْرَكْتُمْ بِاللَّهِ مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ عَلَيْكُمْ سُلْطَانًا فَأَيُّ الْفَرِيقَيْنِ أَحَقُّ بِالْأَمْنِ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (٨١) }

{وَحَاجَّهُ قَوْمُهُ قَالَ أَتُحَاجُّونِّي فِي اللَّهِ وَقَدْ هَدَانِي وَلَا أَخَافُ مَا تُشْرِكُونَ بِهِ إِلَّا أَنْ يَشَاءَ رَبِّي شَيْئًا وَسِعَ رَبِّي كُلَّ شَيْءٍ عِلْمًا أَفَلَا تَتَذَكَّرُونَ (٨٠) وَكَيْفَ أَخَافُ مَا أَشْرَكْتُمْ وَلَا تَخَافُونَ أَنَّكُمْ أَشْرَكْتُمْ بِاللَّهِ مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ عَلَيْكُمْ سُلْطَانًا فَأَيُّ الْفَرِيقَيْنِ أَحَقُّ بِالْأَمْنِ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (٨١) } “Kavmi onunla tartışmaya girişti. O dedi ki: 'Beni doğru yola eriştirmişken Allah hakkında benimle tartışıyor musunuz? Rabbimin dilediği bir şey hariç, O'na ortak koştuklarınızdan korkmam. Rabbim ilim bakımından her şeyi kuşatmıştır. Hâlâ düşünüp öğüt almaz mısınız? (80) Siz, Allah'ın size haklarında hiçbir delil indirmediği şeyleri O'na ortak koşmaktan korkmazken ben nasıl sizin ortak koştuklarınızdan korkarım? Eğer biliyorsanız, iki gruptan hangisi güvende olmaya daha layıktır?' (81)”

قَوْلُهُ ﷿: {وَحَاجَّهُ قَوْمُهُ قَالَ أَتُحَاجُّونِّي فِي اللَّهِ وَقَدْ هَدَانِي} وَلَمَّا رَجَعَ إِبْرَاهِيمُ ﵇ إِلَى أَبِيهِ، وَصَارَ مِنَ الشَّبَابِ بِحَالَةٍ سَقَطَ عَنْهُ طَمَعُ الذَّبَّاحِينَ، وَضَمَّهُ آزَرُ إِلَى نَفْسِهِ جَعَلَ آزَرُ يَصْنَعُ الْأَصْنَامَ وَيُعْطِيهَا إِبْرَاهِيمَ لِيَبِيعَهَا، فَيَذْهَبُ بِهَا [إِبْرَاهِيمُ ﵇] وَيُنَادِي مَنْ يَشْتَرِي مَا يَضُرُّهُ وَلَا يَنْفَعُهُ، فَلَا يَشْتَرِيهَا أَحَدٌ، فَإِذَا بَارَتْ عَلَيْهِ ذَهَبَ بِهَا إِلَى نَهَرٍ [فَضَرَبَ] فِيهِ رُءُوسَهَا، وَقَالَ: اشْرَبِي، اسْتِهْزَاءً بِقَوْمِهِ، وَبِمَا هُمْ فِيهِ مِنَ الضَّلَالَةِ، حَتَّى فَشَا اسْتِهْزَاؤُهُ بِهَا فِي قَوْمِهِ [وَأَهْلِ] قَرْيَتِهِ، فَحَاجَّهُ أَيْ خَاصَمَهُ وَجَادَلَهُ قَوْمُهُ فِي دِينِهِ، {قَالَ أَتُحَاجُّونِّي فِي اللَّهِ} قَرَأَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ وَابْنُ عَامِرٍ بِتَخْفِيفِ النُّونِ، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِتَشْدِيدِهَا إِدْغَامًا لِإِحْدَى النُّونَيْنِ فِي الْأُخْرَى، وَمَنْ خَفَّفَ حَذَفَ إِحْدَى النُّونَيْنِ تَخْفِيفًا يَقُولُ: أَتُجَادِلُونَنِي فِي تَوْحِيدِ اللَّهِ، وَقَدْ هَدَانِي لِلتَّوْحِيدِ وَالْحَقِّ؟ {وَلَا أَخَافُ مَا تُشْرِكُونَ بِهِ} وَذَلِكَ أَنَّهُمْ قَالُوا لَهُ: احْذَرِ الْأَصْنَامَ فَإِنَّا نَخَافُ أَنْ تَمَسَّكَ بِسُوءٍ مِنْ خَبَلٍ أَوْ جُنُونٍ لِعَيْبِكَ إِيَّاهَا، فَقَالَ لَهُمْ: وَلَا أَخَافُ مَا تُشْرِكُونَ بِهِ، {إِلَّا أَنْ يَشَاءَ رَبِّي شَيْئًا} وَلَيْسَ هَذَا بِاسْتِثْنَاءٍ عَنِ الْأَوَّلِ بَلْ هُوَ اسْتِثْنَاءٌ مُنْقَطِعٌ، مَعْنَاهُ لَكِنْ إِنْ يَشَأْ رَبِّي شيئا أي سوء، فَيَكُونُ مَا شَاءَ، {وَسِعَ رَبِّي كُلَّ شَيْءٍ عِلْمًا} أَيْ: أَحَاطَ عِلْمُهُ بِكُلِّ شَيْءٍ، {أَفَلَا تَتَذَكَّرُونَ}

Aziz ve Celil olan Allah'ın şu kavlidir: {وَحَاجَّهُ قَوْمُهُ قَالَ أَتُحَاجُّونِّي فِي اللَّهِ وَقَدْ هَدَانِي} “Kavmi onunla tartışmaya girişti. O dedi ki: 'Beni doğru yola eriştirmişken, Allah hakkında benimle tartışıyor musunuz?'” İbrahim aleyhisselâm babasına döndüğünde ve cellatların [onu öldürme] emelinden kurtulacağı bir gençlik çağına ulaştığında, Âzer onu yanına aldı. Âzer putlar yapıp satması için İbrahim'e veriyordu. [İbrahim aleyhisselâm] ise onları alıp götürüyor ve: "Kendisine zarar verip fayda sağlamayan şeyi kim satın alır?" diye sesleniyordu. Bu sebeple hiç kimse onları satın almıyordu. Putlar elinde kalıp satılmayınca onları bir nehre götürüyor, başlarını suya sokup [vuruyor] ve kavmiyle ve içinde bulundukları sapkınlıkla alay etmek maksadıyla: "İçin!" diyordu. Nihayetinde onun putlarla alay ettiği kavmi [ve beldesinin halkı] arasında yayıldı. Bunun üzerine kavmi dini hakkında onunla tartışmaya, yani çekişip mücadele etmeye başladı. {قَالَ أَتُحَاجُّونِّي فِي اللَّهِ} “Dedi ki: 'Allah hakkında benimle tartışıyor musunuz?'” Medine ehli [kıraat imamları] ile İbn Âmir nun harfini şeddesiz (tahfif ile) okumuşlardır. Diğerleri ise iki nun harfinden birini diğerine idgam ederek şeddeli okumuşlardır. Şeddesiz okuyan kimse, hafifletmek amacıyla iki nun harfinden birini hazfetmiştir (düşürmüştür). Şöyle demektedir: "O beni tevhide ve hakka iletmişken, siz Allah'ın birliği hususunda benimle tartışıyor musunuz?" {وَلَا أَخَافُ مَا تُشْرِكُونَ بِهِ} “'O'na ortak koştuğunuz şeylerden korkmam.'” Bunun sebebi şudur: Onlar kendisine, "Putlardan sakın! Zira onları ayıpladığın için sana cinnet veya delilik gibi bir kötülük isabet ettirmelerinden korkuyoruz" demişlerdi. O da kendilerine: "O'na ortak koştuğunuz şeylerden korkmam" dedi. {إِلَّا أَنْ يَشَاءَ رَبِّي شَيْئًا} “'Rabbimin dilemesi müstesna.'” Bu ifade bir önceki cümleden yapılmış [muttasıl] bir istisna değildir; bilakis munkatı bir istisnadır. Manası: "Fakat Rabbim bir şey, yani bir kötülük dilerse O'nun dilediği olur" demektir. {وَسِعَ رَبِّي كُلَّ شَيْءٍ عِلْمًا} “'Rabbim ilmiyle her şeyi kuşatmıştır'”, yani O'nun ilmi her şeyi ihata etmiştir. {أَفَلَا تَتَذَكَّرُونَ} “'Hâlâ düşünüp öğüt almaz mısınız?'”

{وَكَيْفَ أَخَافُ مَا أَشْرَكْتُمْ} يَعْنِي الْأَصْنَامَ، وَهِيَ لَا تُبْصِرُ وَلَا تَسْمَعُ وَلَا تَضُرُّ وَلَا تَنْفَعُ، {وَلَا تَخَافُونَ أَنَّكُمْ أَشْرَكْتُمْ بِاللَّهِ مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ عَلَيْكُمْ سُلْطَانًا} حُجَّةً وَبُرْهَانًا، وَهُوَ الْقَاهِرُ الْقَادِرُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ، {فَأَيُّ الْفَرِيقَيْنِ أَحَقُّ} أَوْلَى، {بِالْأَمْنِ} أَنَا وَأَهْلُ دِينِي أَمْ أَنْتُمْ؟ {إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ}

{وَكَيْفَ أَخَافُ مَا أَشْرَكْتُمْ} “nasıl sizin ortak koştuklarınızdan korkarım?” yani putlardan; oysa onlar ne görür ne işitir, ne zarar verir ne de fayda sağlarlar. {وَلَا تَخَافُونَ أَنَّكُمْ أَشْرَكْتُمْ بِاللَّهِ مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ عَلَيْكُمْ سُلْطَانًا} “Siz, Allah'ın size haklarında hiçbir delil indirmediği şeyleri O'na ortak koşmaktan korkmazken” yani hiçbir hüccet ve bürhan indirmediği şeyleri; oysa O, her şeye gücü yeten mutlak galip (Kâhir)dir. {فَأَيُّ الْفَرِيقَيْنِ أَحَقُّ} “iki gruptan hangisi daha layıktır” daha evladır, {بِالْأَمْنِ} “güvende olmaya” ben ve benim dinimden olanlar mı, yoksa sizler mi? {إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ} “Eğer biliyorsanız”.

{الَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمَانَهُمْ بِظُلْمٍ أُولَئِكَ لَهُمُ الْأَمْنُ وَهُمْ مُهْتَدُونَ (٨٢) وَتِلْكَ حُجَّتُنَا آتَيْنَاهَا إِبْرَاهِيمَ عَلَى قَوْمِهِ نَرْفَعُ دَرَجَاتٍ مَنْ نَشَاءُ إِنَّ رَبَّكَ حَكِيمٌ عَلِيمٌ (٨٣) وَوَهَبْنَا لَهُ إِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ كُلًّا هَدَيْنَا وَنُوحًا هَدَيْنَا مِنْ قَبْلُ وَمِنْ ذُرِّيَّتِهِ دَاوُدَ وَسُلَيْمَانَ وَأَيُّوبَ وَيُوسُفَ وَمُوسَى وَهَارُونَ وَكَذَلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ (٨٤) }

{الَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمَانَهُمْ بِظُلْمٍ أُولَئِكَ لَهُمُ الْأَمْنُ وَهُمْ مُهْتَدُونَ (٨٢) وَتِلْكَ حُجَّتُنَا آتَيْنَاهَا إِبْرَاهِيمَ عَلَى قَوْمِهِ نَرْفَعُ دَرَجَاتٍ مَنْ نَشَاءُ إِنَّ رَبَّكَ حَكِيمٌ عَلِيمٌ (٨٣) وَوَهَبْنَا لَهُ إِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ كُلًّا هَدَيْنَا وَنُوحًا هَدَيْنَا مِنْ قَبْلُ وَمِنْ ذُرِّيَّتِهِ دَاوُدَ وَسُلَيْمَانَ وَأَيُّوبَ وَيُوسُفَ وَمُوسَى وَهَارُونَ وَكَذَلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ (٨٤) } “İnanıp da imanlarına zulüm (şirk) bulaştırmayanlar var ya, işte güven onlarındır ve doğru yolda olanlar da onlardır. (82) İşte bu, kavmine karşı İbrâhim'e verdiğimiz hüccetimizdir. Dilediğimiz kimselerin derecelerini yükseltiriz. Şüphesiz Rabbin hikmet sahibidir, hakkıyla bilendir. (83) Biz ona İshâk'ı ve Ya'kûb'u bağışladık; hepsini doğru yola ilettik. Daha önce de Nûh'u ve onun soyundan Dâvûd'u, Süleyman'ı, Eyyûb'u, Yûsuf'u, Mûsâ'yı ve Hârûn'u doğru yola iletmiştik. İşte iyilik yapanları böyle mükâfatlandırırız. (84)”

فَقَالَ اللَّهُ تَعَالَى قَاضِيًا بَيْنَهُمَا: {الَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمَانَهُمْ بِظُلْمٍ} لَمْ يَخْلِطُوا إِيمَانَهُمْ بِشِرْكٍ، {أُولَئِكَ لَهُمُ الْأَمْنُ وَهُمْ مُهْتَدُونَ}

Bunun üzerine Allah Teâlâ aralarında hüküm vererek şöyle buyurdu: {الَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمَانَهُمْ بِظُلْمٍ} “İnanıp da imanlarına zulüm bulaştırmayanlar” yani imanlarına şirk karıştırmayanlar; {أُولَئِكَ لَهُمُ الْأَمْنُ وَهُمْ مُهْتَدُونَ} “işte güven onlarındır ve doğru yolda olanlar da onlardır”.

أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ أَحْمَدَ الْمُلَيْحِيُّ أَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النُّعَيْمِيُّ أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ ثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ ثَنَا إِسْحَاقُ ثَنَا عِيسَى بْنُ يُونُسَ أَنَا الْأَعْمَشُ أَنَا إِبْرَاهِيمُ عَنْ عَلْقَمَةَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: لَمَّا نَزَلَتْ: (الَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمَانَهُمْ بِظُلْمٍ) شَقَّ ذَلِكَ عَلَى الْمُسْلِمِينَ فَقَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّهِ فَأَيُّنَا لَا يَظْلِمُ نَفْسَهُ؟ فَقَالَ: لَيْسَ ذَلِكَ، إِنَّمَا هُوَ الشِّرْكُ، أَلَمْ تَسْمَعُوا إِلَى مَا قَالَ لُقْمَانُ لِابْنِهِ وَهُوَ يَعِظُهُ: "يَا بُنَيَّ لَا تُشْرِكْ بِاللَّهِ إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ" (١) ؟ (لُقْمَانَ، ١٣) .

Bize Abdülvâhid b. Ahmed el-Melîhî haber verip dedi ki: Bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî haber verdi, dedi ki: Bize Muhammed b. Yûsuf anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. İsmâîl anlattı, dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize Îsâ b. Yûnus anlattı, dedi ki: Bize el-A'meş haber verdi, dedi ki: Bize İbrâhim, Alkame'den, o da Abdullah'tan naklen haber verdi; o şöyle dedi: (الَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمَانَهُمْ بِظُلْمٍ) ayeti indiğinde bu durum Müslümanlara çok ağır geldi ve: 'Ey Allah'ın Resûlü! Hangimiz nefsine zulmetmez ki?' dediler. Bunun üzerine Resûlullah: 'O sizin anladığınız gibi değildir; o sadece şirktir. Lokmân'ın oğluna öğüt verirken söylediği şu sözü işitmediniz mi: "Yavrucuğum! Allah'a ortak koşma; çünkü şirk kesinlikle büyük bir zulümdür" (١)?' (Lokmân, 13) buyurdu.

قَوْلُهُ ﷿: {وَتِلْكَ حُجَّتُنَا آتَيْنَاهَا إِبْرَاهِيمَ عَلَى قَوْمِهِ} حَتَّى خَصَمَهُمْ وَغَلَبَهُمْ بِالْحُجَّةِ، قَالَ مُجَاهِدٌ: هِيَ قَوْلُهُ: {الَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمَانَهُمْ بِظُلْمٍ أُولَئِكَ لَهُمُ الْأَمْنُ} وَقِيلَ: أَرَادَ بِهِ الْحِجَاجَ الَّذِي حَاجَّ نُمْرُودَ عَلَى مَا سَبَقَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ (٢) .

Aziz ve Celil olan Allah'ın şu kavli: {وَتِلْكَ حُجَّتُنَا آتَيْنَاهَا إِبْرَاهِيمَ عَلَى قَوْمِهِ} “İşte bu, kavmine karşı İbrâhim'e verdiğimiz hüccetimizdir” öyle ki hüccetle onlara üstün geldi ve onları mağlup etti. Mücâhid: Bu, O'nun {الَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمَانَهُمْ بِظُلْمٍ أُولَئِكَ لَهُمُ الْأَمْنُ} kavlidir, dedi. Denildi ki: Bununla, Bakara Sûresi'nde geçtiği üzere Nemrûd ile tartışmasını kastetmiştir (٢).

{نَرْفَعُ دَرَجَاتٍ مَنْ نَشَاءُ} بِالْعِلْمِ قَرَأَ أَهْلُ الْكُوفَةِ وَيَعْقُوبُ (دَرَجَاتٍ) بِالتَّنْوِينِ هَاهُنَا وَفِي سُورَةِ يُوسُفَ، أَيْ: نَرْفَعُ دَرَجَاتٍ مِنْ نَشَاءُ بِالْعِلْمِ وَالْفَهْمِ وَالْفَضِيلَةِ وَالْعَقْلِ، كَمَا رَفَعْنَا دَرَجَاتٍ إِبْرَاهِيمَ حَتَّى اهْتَدَى وَحَاجَّ قَوْمَهُ فِي التَّوْحِيدِ، {إِنَّ رَبَّكَ حَكِيمٌ عَلِيمٌ}

{نَرْفَعُ دَرَجَاتٍ مَنْ نَشَاءُ} “Dilediğimiz kimsenin derecelerini yükseltiriz” ilimle. Kûfe ehli ve Ya'kûb burada ve Yûsuf Sûresi'nde (دَرَجَاتٍ) kelimesini tenvin ile okumuştur; yani dilediğimiz kimseyi ilim, anlayış, fazilet ve akıl ile derecelerce yükseltiriz; nitekim doğru yolu bulup kavmiyle tevhid konusunda hüccetle mücadele edene kadar İbrâhim'in derecelerini yükselttiğimiz gibi. {إِنَّ رَبَّكَ حَكِيمٌ عَلِيمٌ} “Şüphesiz senin Rabbin hikmet sahibidir, hakkıyla bilendir.”

{وَوَهَبْنَا لَهُ إِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ كُلا هَدَيْنَا} ١٢١\أووفقنا وَأَرْشَدْنَا. {وَنُوحًا هَدَيْنَا مِنْ قَبْلُ} أَيْ: مِنْ قَبْلِ إِبْرَاهِيمَ، {وَمِنْ ذُرِّيَّتِهِ} أَيْ وَمِنْ ذُرِّيَّةِ نُوحٍ ﵇، وَلَمْ يُرِدْ مِنْ ذُرِّيَّةِ إِبْرَاهِيمَ لِأَنَّهُ ذَكَرَ فِي جُمْلَتِهِمْ يُونُسَ وَلُوطًا وَلَمْ يَكُونَا مِنْ ذُرِّيَّةِ إِبْرَاهِيمَ {دَاوُدَ} يَعْنِي: دَاوُدَ بْنَ أَيْشَا، {وَسُلَيْمَانَ} يَعْنِي ابْنَهُ، {وَأَيُّوبَ} وَهُوَ أَيُّوبُ بْنُ أَمُوصَ بْنِ رَازِحَ بْنِ رُومِ بْنِ عِيصِ بْنِ إِسْحَاقَ بْنِ إِبْرَاهِيمَ، {وَيُوسُفَ} هُوَ يُوسُفُ بْنُ يَعْقُوبَ بْنِ إِسْحَاقَ بْنِ إِبْرَاهِيمَ ﵇، {وَمُوسَى} وَهُوَ مُوسَى بْنُ عِمْرَانَ بْنِ يَصْهُرَ بْنِ فَاهِثَ بْنِ لَاوِي بْنِ يَعْقُوبَ. {وَهَارُونَ} هُوَ أَخُو مُوسَى أَكْبَرُ مِنْهُ بِسَنَةٍ، {وَكَذَلِكَ} أَيْ: وَكَمَا جَزَيْنَا إِبْرَاهِيمَ عَلَى تَوْحِيدِهِ بِأَنْ رَفَعْنَا دَرَجَتَهُ وَوَهَبْنَا لَهُ أَوْلَادًا أَنْبِيَاءَ أَتْقِيَاءَ كَذَلِكَ، {نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ} عَلَى إِحْسَانِهِمْ، وَلَيْسَ ذِكْرُهُمْ عَلَى تَرْتِيبِ أَزْمَانِهِمْ.

{وَوَهَبْنَا لَهُ إِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ كُلا هَدَيْنَا} “Biz ona İshâk'ı ve Ya'kûb'u bağışladık; hepsini doğru yola ilettik” ١٢١/أ muvaffak kıldık ve irşad ettik. {وَنُوحًا هَدَيْنَا مِنْ قَبْلُ} “Daha önce de Nûh'u doğru yola iletmiştik” yani İbrâhim'den önce. {وَمِنْ ذُرِّيَّتِهِ} “ve onun soyundan” yani Nûh aleyhisselâm'ın soyundan; İbrâhim'in soyunu kastetmemiştir çünkü onların arasında Yûnus ile Lût'u da zikretmiştir, oysa onlar İbrâhim'in soyundan değillerdir. {دَاوُدَ} “Dâvûd'u” yani Dâvûd b. Îşâ'yı, {وَسُلَيْمَانَ} “ve Süleyman'ı” yani onun oğlunu, {وَأَيُّوبَ} “ve Eyyûb'u”; o da Eyyûb b. Emûs b. Râzıh b. Rûm b. Îs b. İshâk b. İbrâhim'dir. {وَيُوسُفَ} “ve Yûsuf'u”; o da Yûsuf b. Ya'kûb b. İshâk b. İbrâhim aleyhisselâm'dır. {وَمُوسَى} “ve Mûsâ'yı”; o da Mûsâ b. İmrân b. Yasher b. Fâhis b. Lâvî b. Ya'kûb'dur. {وَهَارُونَ} “ve Hârûn'u”; o Mûsâ'nın bir yaş büyük kardeşidir. {وَكَذَلِكَ} “İşte böylece” yani İbrâhim'i tevhidi sebebiyle derecesini yükselterek ve ona peygamber, takva sahibi evlatlar bağışlayarak mükâfatlandırdığımız gibi; {نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ} “iyilik yapanları böyle mükâfatlandırırız” iyiliklerine karşılık olarak. Onların zikredilmesi yaşadıkları dönemlerin sırasına göre değildir.

{وَزَكَرِيَّا وَيَحْيَى وَعِيسَى وَإِلْيَاسَ كُلٌّ مِنَ الصَّالِحِينَ (٨٥) وَإِسْمَاعِيلَ وَالْيَسَعَ وَيُونُسَ وَلُوطًا وَكُلًّا فَضَّلْنَا عَلَى الْعَالَمِينَ (٨٦) وَمِنْ آبَائِهِمْ وَذُرِّيَّاتِهِمْ وَإِخْوَانِهِمْ وَاجْتَبَيْنَاهُمْ وَهَدَيْنَاهُمْ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ (٨٧) ذَلِكَ هُدَى اللَّهِ يَهْدِي بِهِ مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ وَلَوْ أَشْرَكُوا لَحَبِطَ عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ (٨٨) أُولَئِكَ الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ وَالْحُكْمَ وَالنُّبُوَّةَ فَإِنْ يَكْفُرْ بِهَا هَؤُلَاءِ فَقَدْ وَكَّلْنَا بِهَا قَوْمًا لَيْسُوا بِهَا بِكَافِرِينَ (٨٩) }

{وَزَكَرِيَّا وَيَحْيَى وَعِيسَى وَإِلْيَاسَ كُلٌّ مِنَ الصَّالِحِينَ (٨٥) وَإِسْمَاعِيلَ وَالْيَسَعَ وَيُونُسَ وَلُوطًا وَكُلًّا فَضَّلْنَا عَلَى الْعَالَمِينَ (٨٦) وَمِنْ آبَائِهِمْ وَذُرِّيَّاتِهِمْ وَإِخْوَانِهِمْ وَاجْتَبَيْنَاهُمْ وَهَدَيْنَاهُمْ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ (٨٧) ذَلِكَ هُدَى اللَّهِ يَهْدِي بِهِ مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ وَلَوْ أَشْرَكُوا لَحَبِطَ عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ (٨٨) أُولَئِكَ الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ وَالْحُكْمَ وَالنُّبُوَّةَ فَإِنْ يَكْفُرْ بِهَا هَؤُلَاءِ فَقَدْ وَكَّلْنَا بِهَا قَوْمًا لَيْسُوا بِهَا بِكَافِرِينَ (٨٩) } “Zekeriyyâ'yı, Yahyâ'yı, Îsâ'yı ve İlyâs'ı da [doğru yola ilettik]. Hepsi salihlerdendir. (85) İsmâil'i, Elyesa'ı, Yûnus'u ve Lût'u da [hidayete erdirdik]. Hepsini âlemlere üstün kıldık. (86) Babalarından, soylarından ve kardeşlerinden bir kısmını da [seçtik]. Onları seçtik ve onları dosdoğru bir yola ilettik. (87) İşte bu, Allah'ın hidayetidir; kullarından dilediğini bununla doğru yola iletir. Eğer ortak koşsalardı, yapmakta oldukları amelleri elbette boşa çıkardı. (88) İşte onlar, kendilerine kitap, hikmet ve peygamberlik verdiğimiz kimselerdir. Eğer bunlar onları inkâr ederlerse, şüphesiz biz onları inkâr etmeyen bir topluluğu bunlara vekil kılmışızdır. (89)”

{وَزَكَرِيَّا} وَهُوَ زَكَرِيَّا بْنِ آذَنَ، {وَيَحْيَى} وَهُوَ ابْنُهُ، {وَعِيسَى} وَهُوَ ابْنُ مَرْيَمَ بِنْتِ عِمْرَانَ، {وَإِلْيَاسَ} اخْتَلَفُوا فِيهِ، قَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ: هُوَ إِدْرِيسُ، وَلَهُ اسْمَانِ مِثْلُ يَعْقُوبَ وَإِسْرَائِيلَ، وَالصَّحِيحُ أَنَّهُ غَيْرُهُ، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى ذَكَرَهُ فِي وَلَدِ نُوحٍ، وَإِدْرِيسُ جَدُّ أَبِي نُوحٍ وَهُوَ إِلْيَاسُ يَاسِينُ بْنُ فِنْحَاصَ بْنِ عِيزَارَ بْنِ هَارُونَ بْنِ عِمْرَانَ {كُلٌّ مِنَ الصَّالِحِينَ}

{وَزَكَرِيَّا} “Zekeriyyâ'yı” o, Zekeriyyâ b. Âzen'dir; {وَيَحْيَى} “ve Yahyâ'yı” o, onun oğludur; {وَعِيسَى} “ve Îsâ'yı” o da İmrân'ın kızı Meryem'in oğludur; {وَإِلْيَاسَ} “ve İlyâs'ı”. Onun hakkında ihtilaf ettiler; İbn Mes'ûd: 'O, İdrîs'tir; tıpkı Ya'kûb ve İsrâîl gibi onun da iki ismi vardır' dedi. Sahih olan ise onun başkası olduğudur; çünkü Allah Teâlâ onu Nûh'un çocukları arasında zikretmiştir, İdrîs ise Nûh'un babasının dedesidir. O İlyâs, Yâsîn b. Fınhâs b. Îzâr b. Hârûn b. İmrân'dır. {كُلٌّ مِنَ الصَّالِحِينَ} “Hepsi salihlerdendir”.

{وَإِسْمَاعِيلَ} وَهُوَ وَلَدُ إِبْرَاهِيمَ، {وَالْيَسَعَ} وَهُوَ ابْنُ أَخْطُوبَ بْنِ الْعَجُوزِ، وَقَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ " وَالَّيْسَعَ " بِتَشْدِيدِ اللَّامِ وَسُكُونِ الْيَاءِ هُنَا وَفِي ص {وَيُونُسَ} وَهُوَ يُونُسُ بْنُ مَتَّى، {وَلُوطًا} وَهُوَ لُوطُ بْنُ هَارَانَ بن أَخِي إِبْرَاهِيمَ، {وَكُلًّا فَضَّلْنَا عَلَى الْعَالَمِينَ} أَيْ: عَالَمِي زَمَانِهِمْ.

{وَإِسْمَاعِيلَ} “İsmâil'i” o, İbrâhim'in çocuğudur; {وَالْيَسَعَ} “ve Elyesa'ı” o, Ahtûb b. el-Acûz'un oğludur. Hamza ve Kisâî burada ve Sâd Sûresi'nde lâm'ın şeddesi ve yâ'nın sükûnu ile " وَالَّيْسَعَ " şeklinde okudular. {وَيُونُسَ} “ve Yûnus'u” o, Yûnus b. Mettâ'dır; {وَلُوطًا} “ve Lût'u” o da İbrâhim'in kardeşinin oğlu Hârân oğlu Lût'tur. {وَكُلًّا فَضَّلْنَا عَلَى الْعَالَمِينَ} “Hepsini âlemlere üstün kıldık” yani kendi zamanlarının âlemlerine.

{وَمِنْ آبَائِهِمْ} مِنْ فِيهِ لِلتَّبْعِيضِ، لِأَنَّ آبَاءَ بَعْضِهِمْ كَانُوا مُشْرِكِينَ، {وَذُرِّيَّاتِهِمْ} أَيْ: وَمِنْ ذُرِّيَّاتِهِمْ. وَأَرَادَ بِهِ ذُرِّيَّةَ بَعْضِهِمْ: لِأَنَّ عِيسَى وَيَحْيَى لَمْ يَكُنْ لَهُمَا وَلَدٌ، وَكَانَ فِي ذُرِّيَّةِ بَعْضِهِمْ مَنْ كَانَ

{وَمِنْ آبَائِهِمْ} “Babalarından da”; buradaki مِنْ (min) teb'îz (bazılık) içindir, çünkü bazılarının babaları müşrikti. {وَذُرِّيَّاتِهِمْ} “ve soylarından da” yani onların soylarından da [seçtik]. Bununla bazılarının soyunu kastetmiştir; çünkü Îsâ ve Yahyâ'nın çocukları yoktu; bazılarının soyunda da

كَافِرًا، {وَإِخْوَانِهِمْ وَاجْتَبَيْنَاهُمْ} اخْتَرْنَاهُمْ وَاصْطَفَيْنَاهُمْ، {وَهَدَيْنَاهُمْ} أَرْشَدْنَاهُمْ، {إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ}

kâfir olanlar vardı. {وَإِخْوَانِهِمْ وَاجْتَبَيْنَاهُمْ} “ve kardeşlerinden [bir kısmını da]. Onları seçtik” onları seçip süzdük, {وَهَدَيْنَاهُمْ} “ve onları ilettik” irşad ettik, {إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ} “dosdoğru bir yola”.

{ذَلِكَ هُدَى اللَّهِ} دِينُ اللَّهِ، {يَهْدِي بِهِ} يُرْشِدُ بِهِ، {مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ وَلَوْ أَشْرَكُوا} أَيْ: هَؤُلَاءِ الَّذِينَ سَمَّيْنَاهُمْ، {لَحَبِطَ} لَبَطَلَ وَذَهَبَ، {عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ}

{ذَلِكَ هُدَى اللَّهِ} “İşte bu, Allah'ın hidayetidir” Allah'ın dinidir; {يَهْدِي بِهِ} “bununla doğru yola iletir” irşad eder, {مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ وَلَوْ أَشْرَكُوا} “kullarından dilediğini. Eğer ortak koşsalardı” yani isimlerini saydığımız bu kimseler, {لَحَبِطَ} “elbette boşa çıkardı” bâtıl olur ve yok olup giderdi, {عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ} “yapmakta oldukları amelleri”.

{أُولَئِكَ الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ} أَيِ: الْكُتُبَ الْمُنَزَّلَةَ عَلَيْهِمْ، {وَالْحُكْمَ} يَعْنِي: الْعِلْمَ وَالْفِقْهَ، {وَالنُّبُوَّةَ فَإِنْ يَكْفُرْ بِهَا هَؤُلَاءِ} الْكُفَّارُ يَعْنِي: أَهْلَ مَكَّةَ، {فَقَدْ وَكَّلْنَا بِهَا قَوْمًا لَيْسُوا بِهَا بِكَافِرِينَ} يَعْنِي: الْأَنْصَارَ وَأَهْلَ الْمَدِينَةِ، قَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ وَمُجَاهِدٌ، وَقَالَ قَتَادَةُ: فَإِنْ يَكْفُرْ بِهَا هَؤُلَاءِ الْكُفَّارُ فَقَدْ وَكَّلْنَا بِهَا قَوْمًا لَيْسُوا بِهَا بِكَافِرِينَ، يَعْنِي: الْأَنْبِيَاءَ الثَّمَانِيَةَ عَشَرَ الَّذِينَ ذَكَرَهُمُ اللَّهُ هَاهُنَا، وَقَالَ أَبُو رَجَاءٍ الْعُطَارِدِيُّ: مَعْنَاهُ فَإِنْ يَكْفُرْ بِهَا أَهْلُ الْأَرْضِ فَقَدْ وَكَّلْنَا بِهَا أَهْلَ السَّمَاءِ، وَهُمُ الْمَلَائِكَةُ، لَيْسُوا بِهَا بِكَافِرِينَ.

{أُولَئِكَ الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ} “İşte onlar, kendilerine kitap verdiğimiz kimselerdir” yani kendilerine indirilen kitapları; {وَالْحُكْمَ} “ve hüküm” yani ilim ve fıkıh; {وَالنُّبُوَّةَ فَإِنْ يَكْفُرْ بِهَا هَؤُلَاءِ} “ve peygamberlik verdiğimiz kimselerdir. Eğer bunlar onları inkâr ederlerse” yani kâfirler, Mekke ehli; {فَقَدْ وَكَّلْنَا بِهَا قَوْمًا لَيْسُوا بِهَا بِكَافِرِينَ} “şüphesiz biz onları inkâr etmeyen bir topluluğu bunlara vekil kılmışızdır” yani Ensâr'ı ve Medine ehlini. Bunu İbn Abbâs ve Mücâhid söylemiştir. Katâde ise şöyle dedi: Eğer bu kâfirler onları inkâr ederlerse, şüphesiz biz onları inkâr etmeyen bir topluluğu bunlara vekil kılmışızdır; yani Allah'ın burada zikrettiği on sekiz peygamberi kastetmektedir. Ebû Recâ el-Utâridî ise şöyle dedi: Bunun anlamı; eğer yeryüzü ehli onları inkâr ederse, biz onları inkâr etmeyen gök ehlini, yani melekleri vekil kılmışızdır demektir.

{أُولَئِكَ الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ فَبِهُدَاهُمُ اقْتَدِهِ قُلْ لَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا إِنْ هُوَ إِلَّا ذِكْرَى لِلْعَالَمِينَ (٩٠) }

{أُولَئِكَ الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ فَبِهُدَاهُمُ اقْتَدِهِ قُلْ لَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا إِنْ هُوَ إِلَّا ذِكْرَى لِلْعَالَمِينَ (٩٠) } “İşte onlar, Allah'ın hidayete erdirdiği kimselerdir; sen de onların hidayetine uy. De ki: 'Buna karşılık sizden hiçbir ücret istemiyorum. O, bütün âlemler için ancak bir öğüttür.' (90)”

{وَمَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَ قَدْرِهِ إِذْ قَالُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ قُلْ مَنْ أَنْزَلَ الْكِتَابَ الَّذِي جَاءَ بِهِ مُوسَى نُورًا وَهُدًى لِلنَّاسِ تَجْعَلُونَهُ قَرَاطِيسَ تُبْدُونَهَا وَتُخْفُونَ كَثِيرًا وَعُلِّمْتُمْ مَا لَمْ تَعْلَمُوا أَنْتُمْ وَلَا آبَاؤُكُمْ قُلِ اللَّهُ ثُمَّ ذَرْهُمْ فِي خَوْضِهِمْ يَلْعَبُونَ (٩١) }

{وَمَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَ قَدْرِهِ إِذْ قَالُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ قُلْ مَنْ أَنْزَلَ الْكِتَابَ الَّذِي جَاءَ بِهِ مُوسَى نُورًا وَهُدًى لِلنَّاسِ تَجْعَلُونَهُ قَرَاطِيسَ تُبْدُونَهَا وَتُخْفُونَ كَثِيرًا وَعُلِّمْتُمْ مَا لَمْ تَعْلَمُوا أَنْتُمْ وَلَا آبَاؤُكُمْ قُلِ اللَّهُ ثُمَّ ذَرْهُمْ فِي خَوْضِهِمْ يَلْعَبُونَ (٩١) } “Onlar: 'Allah hiçbir beşere hiçbir şey indirmemiştir' demekle Allah'ı kadrine yaraşır şekilde takdir edemediler. De ki: 'Mûsâ'nın insanlara bir nur ve hidayet olarak getirdiği, sizin de parça parça kâğıtlar haline getirip bir kısmını açıkladığınız, çoğunu da gizlediğiniz, sizin de atalarınızın da bilmediği şeylerin size öğretildiği o Kitab'ı kim indirdi?' 'Allah' de; sonra onları bırak, daldıkları batakta oynayadursunlar. (91)”

{أُولَئِكَ الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ} أَيْ: هَدَاهُمُ اللَّهُ، {فَبِهُدَاهُمْ} فَبِسُنَّتِهِمْ وَسِيرَتِهِمْ، {اقْتَدِهْ} الْهَاءُ فِيهَا هَاءُ الْوَقْفِ، وَحَذَفَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ الْهَاءَ فِي الْوَصْلِ، وَالْبَاقُونَ بِإِثْبَاتِهَا وَصْلًا وَوَقْفًا، وَقَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ: " اقْتَدِهِ " بِإِشْبَاعِ الْهَاءِ كَسْرًا {قُلْ لَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا إِنْ هُوَ} مَا هُوَ، {إِلَّا ذِكْرَى} أَيْ: تَذْكِرَةٌ وَعِظَةٌ، {لِلْعَالَمِينَ}

{أُولَئِكَ الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ} “İşte onlar, Allah'ın hidayete erdirdiği kimselerdir” yani Allah'ın kendilerini hidayete erdirdiği kimselerdir. {فَبِهُدَاهُمُ} “onların hidayetine” onların sünnetine ve yoluna, {اقْتَدِهْ} “uy”. Buradaki hâ harfi vakıf hâ'sıdır (sekte hâ'sı). Hamza ve Kisâî vasl (geçiş) halinde bu hâ'yı hazfetmişler; diğerleri ise hem vasl hem vakıf halinde sabit tutmuşlardır. İbn Âmir ise hâ'yı kesreli olarak doyumla (işbâ ile) " اقْتَدِهِ " şeklinde okumuştur. {قُلْ لَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا إِنْ هُوَ} “De ki: 'Buna karşılık sizden hiçbir ücret istemiyorum. O ancak...'” o değildir, {إِلَّا ذِكْرَى} “bir öğüttür” bir hatırlatma ve nasihattir, {لِلْعَالَمِينَ} “bütün âlemler için”.

قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَمَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَ قَدْرِهِ} أَيْ مَا عَظَّمُوهُ حَقَّ عَظَمَتِهِ، وَقِيلَ: مَا وَصَفُوهُ حَقَّ صِفَتِهِ، {إِذْ قَالُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ} قَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: جَاءَ رَجُلٌ مِنَ الْيَهُودِ يُقَالُ لَهُ مَالِكُ بْنُ الصَّيْفِ يُخَاصِمُ النَّبِيَّ ﷺ بِمَكَّةَ، فَقَالَ لَهُ النَّبِيُّ ﷺ: "أَنْشُدُكَ بِالَّذِي أَنْزَلَ التَّوْرَاةَ عَلَى مُوسَى أَمَا تَجِدُ فِي التَّوْرَاةِ أَنَّ اللَّهَ يُبْغِضُ الْحَبْرَ السَّمِينَ" وَكَانَ حَبْرًا سَمِينًا فَغَضِبَ، وَقَالَ: وَاللَّهِ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ .

Yüce Allah'ın şu âyeti: {وَمَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَ قَدْرِهِ} “Onlar Allah'ı hakkıyla takdir edemediler” yani O'nu şanına yaraşır şekilde yüceltmediler. Bir rivayete göre de: O'nu hakkıyla nitelemediler [demektir]. {إِذْ قَالُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ} “Çünkü onlar: 'Allah hiçbir beşere hiçbir şey indirmemiştir' dediler.” Saîd b. Cübeyr şöyle dedi: Yahudilerden Mâlik b. es-Sayf adında bir adam Mekke'de Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile tartışmaya geldi. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ona: « أَنْشُدُكَ بِالَّذِي أَنْزَلَ التَّوْرَاةَ عَلَى مُوسَى أَمَا تَجِدُ فِي التَّوْرَاةِ أَنَّ اللَّهَ يُبْغِضُ الْحَبْرَ السَّمِينَ » «Tevrat'ı Mûsâ'ya indiren [Allah] adına sana soruyorum; Tevrat'ta Allah'ın şişman din bilginine buğzettiğini görmüyor musun?» buyurdu. O da şişman bir din bilginiydi; bu sebeple öfkelendi ve: “Vallahi Allah hiçbir beşere hiçbir şey indirmemiştir” dedi.

وَقَالَ السُّدِّيُّ: نزلت في فنخاص بْنِ عَازُورَاءَ، وَهُوَ قَائِلٌ هَذِهِ الْمَقَالَةِ (١) .

es-Süddî şöyle dedi: [Bu ayet] Fınhâs b. Âzûrâ hakkında indi; bu sözü söyleyen odur. (١)

وَفِي الْقِصَّةِ: أَنَّ مَالِكَ بْنَ الصَّيْفِ لَمَّا سَمِعَتِ الْيَهُودُ مِنْهُ تِلْكَ الْمَقَالَةَ عَتَبُوا عَلَيْهِ، وَقَالُوا: أَلَيْسَ أَنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ التَّوْرَاةَ عَلَى مُوسَى؟ فَلِمَ قَلَتْ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ؟ فَقَالَ مَالِكُ بْنُ الصَّيْفِ أَغْضَبَنِي مُحَمَّدٌ فَقُلْتُ ذَلِكَ، فَقَالُوا لَهُ: وَأَنْتَ إِذَا غَضِبَتْ تَقُولُ [عَلَى اللَّهِ] (٢) غَيْرَ الْحَقِّ فَنَزَعُوهُ مِنَ الْحَبْرِيَّةِ، وَجَعَلُوا مَكَانَهُ كَعْبَ بْنَ الْأَشْرَفِ.

Kıssada şöyle anlatılır: Yahudiler Mâlik b. es-Sayf'tan bu sözü işitince onu kınadılar ve: 'Allah Teâlâ'nın Tevrat'ı Mûsâ'ya indirmiş olduğu [bir gerçek] değil midir? O halde nasıl 'Allah hiçbir beşere hiçbir şey indirmemiştir' dedin?' dediler. Mâlik b. es-Sayf: 'Muhammed beni öfkelendirdi, ben de o yüzden böyle söyledim' dedi. Ona: 'Sen öfkelendiğin zaman [Allah hakkında] (٢) gerçek dışı söz mü söylersin?' dediler ve onu başhahamlıktan azledip yerine Ka'b b. el-Eşref'i getirdiler.

وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: قَالَتِ الْيَهُودُ: يَا مُحَمَّدُ أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَيْكَ كِتَابًا؟ قَالَ: نَعَمْ، قَالُوا: وَاللَّهِ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ السَّمَاءِ كِتَابًا، فَأَنْزَلَ اللَّهُ: "وَمَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَ قَدْرِهِ إِذْ قَالُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ"، فَقَالَ اللَّهُ تَعَالَى: {قُلْ} لَهَمُ، {مَنْ أَنْزَلَ الْكِتَابَ الَّذِي جَاءَ بِهِ مُوسَى نُورًا وَهُدًى لِلنَّاسِ} (٣) يَعْنِي التَّوْرَاةَ، {تَجْعَلُونَهُ قَرَاطِيسَ تُبْدُونَهَا وَتُخْفُونَ كَثِيرًا} أَيْ: تَكْتُبُونَ عَنْهُ دَفَاتِرَ وَكُتُبًا مُقَطَّعَةً تُبْدُونَهَا، أَيْ: تُبْدُونَ مَا تُحِبُّونَ وَتُخْفُونَ كَثِيرًا مِنْ نَعْتِ مُحَمَّدٍ ﷺ وَآيَةِ الرَّجْمِ. قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرٍو " يَجْعَلُونَهُ " " وَيُبْدُونَهَا " " وَيُخْفُونَهَا "، بِالْيَاءِ جَمِيعًا، لِقَوْلِهِ تَعَالَى {وَمَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ} وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِالتَّاءِ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى {قُلْ مَنْ أَنْزَلَ الْكِتَابَ الَّذِي جَاءَ بِهِ مُوسَى}

İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ şöyle dedi: Yahudiler: 'Ey Muhammed! Allah sana bir kitap indirdi mi?' dediler. O da: 'Evet' buyurdu. Onlar: 'Vallahi Allah gökten hiçbir kitap indirmemiştir' dediler. Bunun üzerine Allah: "Onlar: 'Allah hiçbir beşere hiçbir şey indirmemiştir' demekle Allah'ı kadrine yaraşır şekilde takdir edemediler" ayetini indirdi. Allah Teâlâ buyurdu ki: {قُلْ} “De ki” onlara: {مَنْ أَنْزَلَ الْكِتَابَ الَّذِي جَاءَ بِهِ مُوسَى نُورًا وَهُدًى لِلنَّاسِ} (٣) “Mûsâ'nın insanlara bir nur ve hidayet olarak getirdiği o Kitab'ı kim indirdi?” yani Tevrat'ı; {تَجْعَلُونَهُ قَرَاطِيسَ تُبْدُونَهَا وَتُخْفُونَ كَثِيرًا} “sizin de parça parça kâğıtlar haline getirip bir kısmını açıkladığınız, çoğunu da gizlediğiniz” yani ondan parçalar ve ayrı ayrı sayfalar yazıp açıklıyorsunuz; yani hoşunuza gideni açıklıyor, Muhammed ﷺ'in vasfı ile recim ayeti gibi birçok şeyi ise gizliyorsunuz. İbn Kesîr ve Ebû Amr, Yüce Allah'ın {وَمَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ} kavlinden ötürü hepsini 'yâ' ile " يَجْعَلُونَهُ " " وَيُبْدُونَهَا " " وَيُخْفُونَهَا " şeklinde okudular; diğerleri ise Yüce Allah'ın {قُلْ مَنْ أَنْزَلَ الْكِتَابَ الَّذِي جَاءَ بِهِ مُوسَى} kavlinden ötürü 'tâ' ile okudular.

وَقَوْلُهُ {وَعُلِّمْتُمْ مَا لَمْ تَعْلَمُوا} [الْأَكْثَرُونَ عَلَى أَنَّهَا خِطَابٌ لِلْيَهُودِ، يَقُولُ: عُلِّمْتُمْ عَلَى لِسَانِ مُحَمَّدٍ ﷺ مَا لَمْ تَعْلَمُوا] (٤) {أَنْتُمْ وَلَا آبَاؤُكُمْ} قَالَ الْحَسَنُ: جُعِلَ لَهُمْ عِلْمُ مَا جَاءَ بِهِ مُحَمَّدٌ ﷺ فَضَيَّعُوهُ وَلَمْ يَنْتَفِعُوا بِهِ.

O'nun {وَعُلِّمْتُمْ مَا لَمْ تَعْلَمُوا} “size bilmediğiniz şeyler öğretildi” kavli: [Âlimlerin çoğuna göre bu, Yahudilere hitaptır; yani: Muhammed ﷺ'in diliyle bilmediğiniz şeyler size öğretildi, demektir] (٤) {أَنْتُمْ وَلَا آبَاؤُكُمْ} “sizin de atalarınızın da”. Hasan[-ı Basrî] şöyle dedi: Muhammed ﷺ'in getirdiği ilim onlara sunuldu; fakat onlar onu zayi ettiler ve ondan istifade etmediler.

وَقَالَ مُجَاهِدٌ: هَذَا خِطَابٌ لِلْمُسْلِمِينَ يُذَكِّرُهُمُ النِّعْمَةَ فِيمَا عَلَّمَهُمْ عَلَى لِسَانِ مُحَمَّدٍ ﷺ.

Mücâhid ise şöyle dedi: Bu, Muhammed ﷺ'in diliyle kendilerine öğrettiği şeyler hususunda Müslümanlara nimeti hatırlatan bir hitaptır.

{قُلِ اللَّهُ} هَذَا رَاجِعٌ إِلَى قَوْلِهِ {قُلْ مَنْ أَنْزَلَ الْكِتَابَ الَّذِي جَاءَ بِهِ مُوسَى} فَإِنْ أَجَابُوكَ وَإِلَّا فَقُلْ أَنْتَ: اللَّهُ، أَيْ: قُلْ أَنْزَلَهُ اللَّهُ، {ثُمَّ ذَرْهُمْ فِي خَوْضِهِمْ يَلْعَبُونَ}

{قُلِ اللَّهُ} “«Allah» de” [ifadesi], O'nun {قُلْ مَنْ أَنْزَلَ الْكِتَابَ الَّذِي جَاءَ بِهِ مُوسَى} “Mûsâ'nın getirdiği kitabı kim indirdi? de” kavline râcidir. Şayet sana cevap verirlerse [ne âlâ], aksi takdirde sen: «Allah» de; yani: «Onu Allah indirdi» de. {ثُمَّ ذَرْهُمْ فِي خَوْضِهِمْ يَلْعَبُونَ} “Sonra onları bırak, daldıkları batakta oynayadursunlar”.

{وَهَذَا كِتَابٌ أَنْزَلْنَاهُ مُبَارَكٌ مُصَدِّقُ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ وَلِتُنْذِرَ أُمَّ الْقُرَى وَمَنْ حَوْلَهَا وَالَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ يُؤْمِنُونَ بِهِ وَهُمْ عَلَى صَلَاتِهِمْ يُحَافِظُونَ (٩٢) وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرَى عَلَى اللَّهِ كَذِبًا أَوْ قَالَ أُوحِيَ إِلَيَّ وَلَمْ يُوحَ إِلَيْهِ شَيْءٌ وَمَنْ قَالَ سَأُنْزِلُ مِثْلَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَلَوْ تَرَى إِذِ الظَّالِمُونَ فِي غَمَرَاتِ الْمَوْتِ وَالْمَلَائِكَةُ بَاسِطُو أَيْدِيهِمْ أَخْرِجُوا أَنْفُسَكُمُ الْيَوْمَ تُجْزَوْنَ عَذَابَ الْهُونِ بِمَا كُنْتُمْ تَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ غَيْرَ الْحَقِّ وَكُنْتُمْ عَنْ آيَاتِهِ تَسْتَكْبِرُونَ (٩٣) }

{وَهَذَا كِتَابٌ أَنْزَلْنَاهُ مُبَارَكٌ مُصَدِّقُ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ وَلِتُنْذِرَ أُمَّ الْقُرَى وَمَنْ حَوْلَهَا وَالَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ يُؤْمِنُونَ بِهِ وَهُمْ عَلَى صَلَاتِهِمْ يُحَافِظُونَ (٩٢) وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرَى عَلَى اللَّهِ كَذِبًا أَوْ قَالَ أُوحِيَ إِلَيَّ وَلَمْ يُوحَ إِلَيْهِ شَيْءٌ وَمَنْ قَالَ سَأُنْزِلُ مِثْلَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَلَوْ تَرَى إِذِ الظَّالِمُونَ فِي غَمَرَاتِ الْمَوْتِ وَالْمَلَائِكَةُ بَاسِطُو أَيْدِيهِمْ أَخْرِجُوا أَنْفُسَكُمُ الْيَوْمَ تُجْزَوْنَ عَذَابَ الْهُونِ بِمَا كُنْتُمْ تَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ غَيْرَ الْحَقِّ وَكُنْتُمْ عَنْ آيَاتِهِ تَسْتَكْبِرُونَ (٩٣) } “Bu da kendisinden öncekileri doğrulayan, Şehirlerin Anası'nı (Mekke'yi) ve çevresindekileri uyarman için indirdiğimiz mübarek bir kitaptır. Ahirete inananlar ona da inanırlar ve onlar namazlarına devam ederler. (92) Allah'a karşı yalan uydurandan yahut kendisine hiçbir şey vahyolunmadığı halde 'Bana da vahyolundu' diyenden ve 'Ben de Allah'ın indirdiği gibi indireceğim' diyenden daha zalim kim olabilir? O zalimleri ölümün şiddetli dalgaları içinde meleklerin de ellerini uzatıp: 'Çıkarın canlarınızı! Allah'a karşı gerçek olmayanı söylediğinizden ve O'nun ayetlerine karşı büyüklük tasladığınızdan ötürü bugün alçaltıcı azapla cezalandırılacaksınız' dedikleri zaman bir görsen! (93)”

{وَهَذَا كِتَابٌ أَنْزَلْنَاهُ مُبَارَكٌ} أَيِ: الْقُرْآنُ كِتَابٌ مُبَارَكٌ أَنْزَلْنَاهُ {مُصَدِّقُ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ وَلِتُنْذِرَ} يَا مُحَمَّدُ، قَرَأَ أَبُو بَكْرٍ عَنْ عَاصِمِ " وَلِيُنْذِرَ " بِالْيَاءِ أَيْ: وَلِيُنْذِرَ الْكِتَابُ، {أُمَّ الْقُرَى} يَعْنِي: مَكَّةَ سُمِّيَتْ أُمَّ الْقُرَى لِأَنَّ الْأَرْضَ دُحِيَتْ مِنْ تَحْتِهَا، فَهِيَ أَصْلُ الْأَرْضِ كُلِّهَا كَالْأُمِّ أَصْلِ النَّسْلِ، وَأَرَادَ أَهْلَ أُمِّ الْقُرَى {وَمَنْ حَوْلَهَا} أَيْ: أَهْلَ الْأَرْضِ كُلِّهَا شَرْقًا وَغَرْبًا {وَالَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ يُؤْمِنُونَ بِهِ} بِالْكِتَابِ، {وَهُمْ عَلَى صَلاتِهِمْ} يعني: الصلواات الْخَمْسِ، {يُحَافِظُونَ} يُدَاوِمُونَ، يَعْنِي: الْمُؤْمِنِينَ.

{وَهَذَا كِتَابٌ أَنْزَلْنَاهُ مُبَارَكٌ} “Bu da indirdiğimiz mübarek bir kitaptır” yani Kur'an indirdiğimiz mübarek bir kitaptır; {مُصَدِّقُ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ وَلِتُنْذِرَ} “kendisinden öncekileri doğrulayan, uyarman için” ey Muhammed. Âsım'dan rivayetle Ebû Bekr 'yâ' ile " وَلِيُنْذِرَ " okumuştur; yani 'Kitap uyarsın diye' demektir. {أُمَّ الْقُرَى} “Şehirlerin Anası'nı” yani Mekke'yi. Mekke'ye Ümmü'l-Kurâ (Şehirlerin Anası) denilmiştir; çünkü yeryüzü onun altından yayılmıştır; dolayısıyla annenin neslin aslı olması gibi o da bütün yeryüzünün aslıdır. Bununla Ümmü'l-Kurâ ehlini kastetmiştir. {وَمَنْ حَوْلَهَا} “ve çevresindekileri” yani doğusuyla batısıyla bütün yeryüzü halkını. {وَالَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ يُؤْمِنُونَ بِهِ} “Ahirete inananlar ona da inanırlar” yani Kitab'a inanırlar; {وَهُمْ عَلَى صَلاتِهِمْ} “ve onlar namazlarına” yani beş vakit namazlarına, {يُحَافِظُونَ} “devam ederler” devamlılık gösterirler; yani müminleri kastetmektedir.

قَوْلُهُ ﷿: {وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرَى} أَيِ: اخْتَلَقَ {عَلَى اللَّهِ كَذِبًا} فَزَعْمَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى بَعَثَهُ نَبِيًّا، {أَوْ قَالَ أُوحِيَ إِلَيَّ وَلَمْ يُوحَ إِلَيْهِ شَيْءٌ} قَالَ قَتَادَةُ: نَزَلَتْ فِي مُسَيْلِمَةَ الْكَذَّابِ الْحَنَفِيِّ، وَكَانَ يَسْجَعُ وَيَتَكَهَّنُ، فَادَّعَى النُّبُوَّةَ وَزَعَمَ أَنَّ اللَّهَ أَوْحَى إِلَيْهِ، وَكَانَ قَدْ أَرْسَلَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ رَسُولَيْنِ، فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ لَهُمَا: أَتَشْهَدَانِ أَنَّ مُسَيْلِمَةَ نَبِيٌّ؟ قَالَا نَعَمْ، فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: "لَوْلَا أَنَّ الرُّسُلَ لَا تُقْتَلُ لَضَرَبْتُ أَعْنَاقَكُمَا" (١) .

Aziz ve Celil olan Allah'ın şu kavli: {وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرَى} “yalan uydurandan daha zalim kim olabilir?” yani uyduran; {عَلَى اللَّهِ كَذِبًا} “Allah'a karşı yalan” Allah Teâlâ'nın kendisini peygamber olarak gönderdiğini iddia ederek; {أَوْ قَالَ أُوحِيَ إِلَيَّ وَلَمْ يُوحَ إِلَيْهِ شَيْءٌ} “yahut kendisine hiçbir şey vahyolunmadığı halde 'Bana da vahyolundu' diyenden”. Katâde şöyle dedi: Bu ayet, Hanefî olan yalancı Müseylime hakkında indi. O secili sözler söyler ve kâhinlik yapardı; peygamberlik iddia edip Allah'ın kendisine vahyettiğini ileri sürdü. Resûlullah ﷺ'e iki elçi göndermişti; Nebî ﷺ ikisine: "Müseylime'nin peygamber olduğuna şahitlik ediyor musunuz?" buyurdu. Onlar: 'Evet' dediler. Bunun üzerine Nebî ﷺ: "Elçilerin öldürülmeyeceği kuralı olmasaydı boyunlarınızı vururdum" (١) buyurdu.

أَخْبَرَنَا حَسَّانُ بْنُ سَعِيدٍ الْمَنِيعِيُّ أَنَا أَبُو طَاهِرٍ الزِّيَادَيُّ أَنَا أَبُو بَكْرٍ مُحَمَّدُ بْنُ الْحُسَيْنِ الْقَطَّانُ أَنَا أَحْمَدُ بْنُ يُوسُفَ السُّلَمِيُّ أَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ أَنَا مَعْمَرٌ عَنْ هَمَّامِ بْنِ مُنَبِّهٍ أَنَا أَبُو هُرَيْرَةَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "بَيْنَا أَنَا نَائِمٌ إِذْ أُتِيتُ خَزَائِنَ الْأَرْضِ فَوُضِعَ فِي يَدِي سِوَارَانِ مِنْ ذَهَبٍ، فَكَبُرَا علي وأهمّاني ١٢١/ب فَأُوحِيَ إِلَيَّ أَنَّ انْفُخْهُمَا، فَنَفَخْتُهُمَا فَذَهَبَا، فَأَوَّلْتُهُمَا الْكَذَّابَيْنِ اللَّذَيْنِ أَنَا بَيْنَهُمَا: صَاحِبَ صَنْعَاءَ وَصَاحِبَ الْيَمَامَةِ" أَرَادَ بِصَاحِبِ صَنْعَاءَ الْأَسْوَدَ الْعَنْسِيَّ وَبِصَاحِبِ الْيَمَامَةَ مُسَيْلِمَةَ الْكَذَّابَ. .

Bize Hassân b. Saîd el-Menîî haber verdi, bize Ebû Tâhir ez-Ziyâdî haber verdi, bize Ebû Bekr Muhammed b. el-Hüseyn el-Kattân haber verdi, bize Ahmed b. Yûsuf es-Sülemî haber verdi, bize Abdürrezzâk haber verdi, bize Ma'mer, Hemmâm b. Münebbih'ten haber verdi, bize Ebû Hureyre haber verdi; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «بَيْنَا أَنَا نَائِمٌ إِذْ أُتِيتُ خَزَائِنَ الْأَرْضِ فَوُضِعَ فِي يَدِي سِوَارَانِ مِنْ ذَهَبٍ، فَكَبُرَا علي وأهمّاني فَأُوحِيَ إِلَيَّ أَنَّ انْفُخْهُمَا، فَنَفَخْتُهُمَا فَذَهَبَا، فَأَوَّلْتُهُمَا الْكَذَّابَيْنِ اللَّذَيْنِ أَنَا بَيْنَهُمَا: صَاحِبَ صَنْعَاءَ وَصَاحِبَ الْيَمَامَةِ» «Ben uyurken bana yeryüzünün hazineleri getirildi ve iki elime altından iki bilezik konuldu. Bunlar bana ağır geldi ve beni endişelendirdi. Bunun üzerine bana ikisine üflemem vahyedildi; ben de onlara üfledim ve uçup gittiler. Ben bu iki bileziği, aralarında bulunduğum iki yalancı olarak yorumladım: San'a'nın sahibi ile Yemâme'nin sahibi.» [Müellif der ki:] San'a'nın sahibi ile el-Esved el-Ansî'yi, Yemâme'nin sahibi ile de yalancı Müseylime'yi kastetmiştir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَمَنْ قَالَ سَأُنْزِلُ مِثْلَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ} قِيلَ: نَزَلَتْ فِي عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَعْدِ بْنِ أَبِي سَرْحٍ وَكَانَ قَدْ أَسْلَمَ وَكَانَ يَكْتُبُ لِلنَّبِيِّ ﷺ وَكَانَ +إِذْ أَمْلَى عَلَيْهِ: سَمِيعًا بَصِيرًا، كَتَبَ عَلِيمًا حَكِيمًا، وَإِذَا قَالَ: عَلِيمًا حكِيمًا، كَتَبَ: غَفُورًا رَحِيمًا، فَلَمَّا نَزَلَتْ: "وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسَانَ مِنْ سُلَالَةٍ مِنْ طِينٍ" (الْمُؤْمِنُونَ، ١٢) أَمْلَاهَا عَلَيْهِ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فَعَجِبَ عَبْدُ اللَّهِ مِنْ تَفْصِيلِ خَلْقِ الْإِنْسَانِ، فَقَالَ: تَبَارَكَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخَالِقِينَ، فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: اكْتُبْهَا فَهَكَذَا نَزَلَتْ، فَشَكَّ عَبْدُ اللَّهِ، وَقَالَ: لَئِنْ كَانَ مُحَمَّدٌ صَادِقًا فَقَدْ أُوحِيَ إِلَيَّ كَمَا أُوحِيَ إِلَيْهِ، فَارْتَدَّ عَنِ الْإِسْلَامِ وَلَحِقَ بِالْمُشْرِكِينَ، ثُمَّ رَجَعَ عَبْدُ اللَّهِ إِلَى الْإِسْلَامِ قَبْلَ فَتْحِ مَكَّةَ إِذْ نَزَلَ النَّبِيُّ ﷺ بِمَرِّ الظَّهْرَانِ (١) .

Allah Teâlâ'nın: {وَمَنْ قَالَ سَأُنْزِلُ مِثْلَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ} “'Allah'ın indirdiği gibi ben de indireceğim' diyenden” kavli hakkında şöyle denilmiştir: Bu ayet, Abdullah b. Sa'd b. Ebî Serh hakkında inmiştir. O Müslüman olmuştu ve Nebî ﷺ'e kâtiplik yapıyordu. Resûlullah ona: "Semîan Basîrâ" (hakkıyla işiten, hakkıyla gören) diye yazdırdığında o: "Alîmen Hakîmâ" (hakkıyla bilen, hikmet sahibi olan) yazardı; "Alîmen Hakîmâ" buyurduğunda ise "Gafûran Rahîmâ" (çok bağışlayan, çok merhamet eden) yazardı. {وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسَانَ مِنْ سُلَالَةٍ مِنْ طِينٍ} "Andolsun biz insanı çamurdan bir süzmeden yarattık" (Mü'minûn, 12) ayeti indiğinde Resûlullah ﷺ bunu ona yazdırdı. Abdullah insanın yaratılışının ayrıntılarına hayran kalıp: "Yaratanların en güzeli olan Allah pek yücedir" dedi. Nebî ﷺ de: "Bunu yaz, zira ayet böyle indi" buyurdu. Bunun üzerine Abdullah şüpheye düştü ve: "Eğer Muhammed doğru sözlüyse ona vahyedildiği gibi bana da vahyolunmuştur" dedi ve İslam'dan dönüp müşriklere katıldı. Daha sonra Abdullah, Mekke'nin fethinden önce Nebî ﷺ Merrü'z-Zahrân'a (١) konakladığı sırada tekrar İslam'a döndü.

وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: قَوْلُهُ {وَمَنْ قَالَ سَأُنْزِلُ مِثْلَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ} يُرِيدُ الْمُسْتَهْزِئِينَ، وَهُوَ جَوَابٌ لِقَوْلِهِمْ: {لَوْ نَشَاءُ لَقُلْنَا مِثْلَ هَذَا}

İbn Abbâs şöyle demiştir: {وَمَنْ قَالَ سَأُنْزِلُ مِثْلَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ} “'Allah'ın indirdiği gibi ben de indireceğim' diyenden” kavliyle alay edenleri kastetmektedir. Bu, onların: {لَوْ نَشَاءُ لَقُلْنَا مِثْلَ هَذَا} “İstesek biz de bunun benzerini elbette söylerdik” sözlerine bir cevaptır.

قَوْلُهُ ﷿: {وَلَوْ تَرَى} يَا مُحَمَّدُ، {إِذِ الظَّالِمُونَ فِي غَمَرَاتِ الْمَوْتِ} سَكَرَاتِهِ وَهِيَ جَمْعُ غَمْرَةٍ، وَغَمْرَةُ كُلِّ شَيْءٍ: مُعْظَمُهُ، وَأَصْلُهَا: الشَّيْءُ الَّذِي [يَعُمُّ] (٢) الْأَشْيَاءَ فَيُغَطِّيهَا، ثُمَّ وُضِعَتْ فِي مَوْضِعِ الشَّدَائِدِ وَالْمَكَارِهِ، {وَالْمَلَائِكَةُ بَاسِطُو أَيْدِيهِمْ} بِالْعَذَابِ وَالضَّرْبِ، يَضْرِبُونَ وُجُوهَهُمْ وَأَدْبَارَهُمْ، وَقِيلَ بِقَبْضِ الْأَرْوَاحِ، {أَخْرِجُوا} أَيْ: يَقُولُونَ أَخْرِجُوا، {أَنْفُسَكُمُ} أَيْ: أَرْوَاحَكُمْ كُرْهًا، لِأَنَّ نَفْسَ الْمُؤْمِنِ تَنْشَطُ لِلِقَاءِ رَبِّهَا، وَالْجَوَابُ مَحْذُوفٌ، يَعْنِي: لَوْ تَرَاهُمْ فِي هَذِهِ الْحَالِ لَرَأَيْتَ عَجَبًا، {الْيَوْمَ تُجْزَوْنَ عَذَابَ الْهُونِ} أَيِ: الْهَوَانِ، {بِمَا كُنْتُمْ تَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ غَيْرَ الْحَقِّ وَكُنْتُمْ عَنْ آيَاتِهِ تَسْتَكْبِرُونَ} تَتَعَظَّمُونَ عَنِ الْإِيمَانِ بِالْقُرْآنِ وَلَا تُصَدِّقُونَهُ.

Aziz ve Celil olan Allah'ın şu kavli: {وَلَوْ تَرَى} “Bir görsen” ey Muhammed; {إِذِ الظَّالِمُونَ فِي غَمَرَاتِ الْمَوْتِ} “o zalimler ölümün şiddetli dalgaları içindeyken” ölümün sekeratı (can çekişme halleri) içindeyken. Bu kelime 'gamre'nin çoğuludur. Bir şeyin gamresi, onun en yoğun ve şiddetli kısmıdır. Aslı ise eşyayı kaplayıp örten şeydir; daha sonra sıkıntılar ve zorluklar anlamında kullanılmıştır. {وَالْمَلَائِكَةُ بَاسِطُو أَيْدِيهِمْ} “Melekler de ellerini uzatmışken” azapla ve vurarak, yüzlerine ve arkalarına vururlar; canlarını almak için [uzatırlar] da denilmiştir. {أَخْرِجُوا} “Çıkarın” yani 'çıkarın' derler; {أَنْفُسَكُمُ} “canlarınızı” yani zorla ruhlarınızı çıkarın, çünkü müminin ruhu Rabbine kavuşmak için neşeyle çıkar. [Şartın] cevabı hazfedilmiştir; yani: Sen onları bu halde görseydin şaşılacak bir şey görürdün. {الْيَوْمَ تُجْزَوْنَ عَذَابَ الْهُونِ} “Bugün alçaltıcı azapla cezalandırılacaksınız” yani zillet azabıyla; {بِمَا كُنْتُمْ تَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ غَيْرَ الْحَقِّ وَكُنْتُمْ عَنْ آيَاتِهِ تَسْتَكْبِرُونَ} “Allah'a karşı gerçek olmayanı söylediğinizden ve O'nun ayetlerine karşı büyüklük tasladığınızdan ötürü” Kur'an'a inanmayı gururunuza yediremeyip onu doğrulamadığınızdan ötürü.

{وَلَقَدْ جِئْتُمُونَا فُرَادَى كَمَا خَلَقْنَاكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَتَرَكْتُمْ مَا خَوَّلْنَاكُمْ وَرَاءَ ظُهُورِكُمْ وَمَا نَرَى مَعَكُمْ شُفَعَاءَكُمُ الَّذِينَ زَعَمْتُمْ أَنَّهُمْ فِيكُمْ شُرَكَاءُ لَقَدْ تَقَطَّعَ بَيْنَكُمْ وَضَلَّ عَنْكُمْ مَا كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ (٩٤) }

{وَلَقَدْ جِئْتُمُونَا فُرَادَى كَمَا خَلَقْنَاكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَتَرَكْتُمْ مَا خَوَّلْنَاكُمْ وَرَاءَ ظُهُورِكُمْ وَمَا نَرَى مَعَكُمْ شُفَعَاءَكُمُ الَّذِينَ زَعَمْتُمْ أَنَّهُمْ فِيكُمْ شُرَكَاءُ لَقَدْ تَقَطَّعَ بَيْنَكُمْ وَضَلَّ عَنْكُمْ مَا كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ (٩٤) } “Andolsun, sizi ilk defa yarattığımız gibi bize teker teker geldiniz; size bahşettiğimiz şeyleri de arkanızda bıraktınız. İçinizde [Allah'ın] ortakları olduğunu iddia ettiğiniz şefaatçilerinizi de yanınızda görmüyoruz. Andolsun aranızdaki bağlar kopmuş ve iddia edip durduğunuz şeyler sizden kaybolup gitmiştir. (94)”

{وَلَقَدْ جِئْتُمُونَا فُرَادَى} هَذَا خَبَرٌ مِنَ اللَّهِ أَنَّهُ يَقُولُ لِلْكُفَّارِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ: وَلَقَدْ جِئْتُمُونَا فُرَادَى وُحْدَانًا، لَا مَالَ مَعَكُمْ وَلَا زَوْجَ وَلَا وَلَدَ وَلَا خَدَمَ، وَفُرَادَى جَمْعُ فَرْدَانَ، مِثْلُ سَكْرَانَ وَسُكَارَى، وَكَسْلَانَ وَكُسَالَى، وَقَرَأَ الْأَعْرَجُ فَرْدَى بِغَيْرِ أَلْفٍ مِثْلُ سَكْرَى، {كَمَا خَلَقْنَاكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ} عُرَاةً حُفَاةً غُرْلًا

{وَلَقَدْ جِئْتُمُونَا فُرَادَى} “Andolsun, bize teker teker geldiniz” Bu, Allah'ın kıyamet gününde kâfirlere şöyle buyuracağına dair bir haberdir: Yanınızda ne mal, ne eş, ne evlat, ne de hizmetçi bulunmaksızın yapayalnız, birer birer bize geldiniz. 'Furâdâ' (فُرَادَى), 'sekrân-sükârâ' ve 'keslân-küsâlâ' kelimelerinde olduğu gibi 'ferdân'ın çoğuludur. el-A'rec ise 'sekrâ' gibi elifsiz olarak 'ferdâ' (فَرْدَى) şeklinde okumuştur. {كَمَا خَلَقْنَاكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ} “sizi ilk defa yarattığımız gibi” [yani] çıplak, yalınayak ve sünnetsiz olarak.

{وَتَرَكْتُمْ} خَلَّفْتُمْ {مَا خَوَّلْنَاكُمْ} أَعْطَيْنَاكُمْ مِنَ الْأَمْوَالِ وَالْأَوْلَادِ وَالْخَدَمِ، {وَرَاءَ ظُهُورِكُمْ} خَلْفَ ظُهُورِكُمْ فِي الدُّنْيَا، {وَمَا نَرَى مَعَكُمْ شُفَعَاءَكُمُ الَّذِينَ زَعَمْتُمْ أَنَّهُمْ فِيكُمْ شُرَكَاءُ} وَذَلِكَ أَنَّ الْمُشْرِكِينَ زَعَمُوا أَنَّهُمْ يَعْبُدُونَ الْأَصْنَامَ لِأَنَّهُمْ شُرَكَاءُ اللَّهِ وَشُفَعَاؤُهُمْ عِنْدَهُ، {لَقَدْ تَقَطَّعَ بَيْنَكُمْ} قَرَأَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ وَالْكِسَائِيِّ وَحَفْصٌ عَنْ عَاصِمٍ بِنَصْبِ النُّونِ، أَيْ: لَقَدْ تَقَطَّعَ مَا بَيْنَكُمْ مِنَ الْوَصْلِ، أَوْ تَقَطَّعَ الْأَمْرُ بَيْنَكُمْ. وَقَرَأَ الْآخَرُونَ "بَيْنُكُمْ" بِرَفْعِ النُّونِ، أَيْ: لَقَدْ تَقَطَّعَ [وَصْلُكُمْ] وَذَلِكَ مِثْلُ قَوْلِهِ: "وَتَقَطَّعَتْ بِهِمُ الْأَسْبَابُ" (الْبَقَرَةِ، ١٦٦) ، أَيِ: الْوَصَلَاتُ، وَالْبَيْنُ مِنَ الْأَضْدَادِ يَكُونُ وَصْلًا وَيَكُونُ هَجْرًا، {وَضَلَّ عَنْكُمْ مَا كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ}

{وَتَرَكْتُمْ} “ve bıraktınız” yani geride bıraktınız, {مَا خَوَّلْنَاكُمْ} “size bahşettiğimiz şeyleri” [yani] mallardan, evlatlardan ve hizmetçilerden size verdiklerimizi, {وَرَاءَ ظُهُورِكُمْ} “arkanızda” dünyada arkanızda [bıraktınız]. {وَمَا نَرَى مَعَكُمْ شُفَعَاءَكُمُ الَّذِينَ زَعَمْتُمْ أَنَّهُمْ فِيكُمْ شُرَكَاءُ} “Hani, [hakkınızda Allah'ın] ortakları olduğunu iddia ettiğiniz şefaatçilerinizi de yanınızda görmüyoruz”. Bu durum, müşriklerin Allah'ın ortakları oldukları ve O'nun katında kendilerine şefaat edecekleri gerekçesiyle putlara taptıklarını iddia etmelerinden kaynaklanmaktadır. {لَقَدْ تَقَطَّعَ بَيْنَكُمْ} “Andolsun aranızdaki bağlar kopmuştur”. Medine ehli, Kisâî ve Âsım'dan rivayetle Hafs nûn harfinin fethasıyla ["beyneküm"] okumuşlardır; yani: Aranızdaki bağ kopmuştur veya aranızdaki iş/durum parçalanmıştır, demektir. Diğerleri ise nûn harfinin zammesiyle "beynüküm" şeklinde okumuşlardır; yani: [Bağınız] kopmuştur, demektir. Bu da O'nun şu sözü gibidir: {وَتَقَطَّعَتْ بِهِمُ الْأَسْبَابُ} “...ve aralarındaki bütün bağlar kopup parçalanmıştır” (el-Bakara, 166), yani vesileler/bağlantılar [kopmuştur]. Beyn (بَيْن) kelimesi ezdâd (zıt anlamlı kelimeler)dendir; hem bağ/kavuşma hem de ayrılık anlamına gelir. {وَضَلَّ عَنْكُمْ مَا كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ} “Ve iddia edegeldiğiniz şeyler sizden kaybolup gitmiştir”.

{إِنَّ اللَّهَ فَالِقُ الْحَبِّ وَالنَّوَى يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَمُخْرِجُ الْمَيِّتِ مِنَ الْحَيِّ ذَلِكُمُ اللَّهُ فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ (٩٥) فَالِقُ الْإِصْبَاحِ وَجَعَلَ اللَّيْلَ سَكَنًا وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ حُسْبَانًا ذَلِكَ تَقْدِيرُ الْعَزِيزِ الْعَلِيمِ (٩٦) وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ النُّجُومَ لِتَهْتَدُوا بِهَا فِي ظُلُمَاتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ قَدْ فَصَّلْنَا الْآيَاتِ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ (٩٧) وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَكُمْ مِنْ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ فَمُسْتَقَرٌّ وَمُسْتَوْدَعٌ قَدْ فَصَّلْنَا الْآيَاتِ لِقَوْمٍ يَفْقَهُونَ (٩٨) }

{إِنَّ اللَّهَ فَالِقُ الْحَبِّ وَالنَّوَى يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَمُخْرِجُ الْمَيِّتِ مِنَ الْحَيِّ ذَلِكُمُ اللَّهُ فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ (٩٥) فَالِقُ الْإِصْبَاحِ وَجَعَلَ اللَّيْلَ سَكَنًا وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ حُسْبَانًا ذَلِكَ تَقْدِيرُ الْعَزِيزِ الْعَلِيمِ (٩٦) وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ النُّجُومَ لِتَهْتَدُوا بِهَا فِي ظُلُمَاتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ قَدْ فَصَّلْنَا الْآيَاتِ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ (٩٧) وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَكُمْ مِنْ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ فَمُسْتَقَرٌّ وَمُسْتَوْدَعٌ قَدْ فَصَّلْنَا الْآيَاتِ لِقَوْمٍ يَفْقَهُونَ (٩٨) } “Şüphesiz taneyi ve çekirdeği yarıp filizlendiren Allah'tır. O, ölüden diriyi çıkarır; diriden de ölüyü çıkarandır. İşte Allah budur! O halde nasıl döndürülüyorsunuz? (95) Sabahı yarıp aydınlatan O'dur. Geceyi bir dinlenme zamanı, Güneş'i ve Ay'ı da birer hesap ölçüsü kılmıştır. Bu, mutlak güç ve ilim sahibi olanın takdiridir. (96) Karada ve denizin karanlıklarında kendileriyle yol bulasınız diye sizin için yıldızları var eden O'dur. Bilen bir kavim için ayetleri elbette açıkladık. (97) Sizi tek bir nefisten meydana getiren O'dur. Artık [sizin için] bir kalma yeri, bir de emanet yeri vardır. İnce kavrayışlı bir kavim için ayetleri elbette açıkladık. (98)”

قَوْلُهُ ﷿: {إِنَّ اللَّهَ فَالِقُ الْحَبِّ وَالنَّوَى} الْفَلْقُ الشَّقُّ، قَالَ الْحَسَنُ وَقَتَادَةُ وَالسُّدِّيُّ: مَعْنَاهُ يَشُقُّ الْحَبَّةَ عَنِ السُّنْبُلَةِ وَالنَّوَاةَ عَنِ النَّخْلَةِ فَيُخْرِجُهَا مِنْهَا، وَالْحَبُّ جَمْعُ الْحَبَّةِ، وَهِيَ اسْمٌ لِجَمِيعِ الْبُذُورِ وَالْحُبُوبِ مِنَ الْبُرِّ وَالشَّعِيرِ وَالذُّرَةِ، وَكُلِّ مَا لَمْ يَكُنْ لَهُ نَوًى، [وَقَالَ الزَّجَّاجُ: يَشُقُّ الْحَبَّةَ الْيَابِسَةَ وَالنَّوَاةَ الْيَابِسَةَ فَيُخْرِجُ مِنْهَا أَوْرَاقًا خُضْرًا.

Aziz ve Celil olan Allah'ın: {إِنَّ اللَّهَ فَالِقُ الْحَبِّ وَالنَّوَى} “Şüphesiz taneyi ve çekirdeği yarıp filizlendiren Allah'tır” kavli. Felk (فَلْق) yarmak demektir. Hasan, Katâde ve Süddî şöyle demiştir: Bunun manası, taneyi başaktan ve çekirdeği hurma ağacından yarıp onları ondan çıkarmasıdır. Habb (حَبّ), habbe (حَبَّة) kelimesinin çoğuludur; buğday, arpa, mısır gibi tüm tohum ve taneler ile çekirdeği olmayan her şeyin adıdır. [Zeccâc şöyle demiştir: Kuru taneyi ve kuru çekirdeği yarar da onlardan yeşil yapraklar çıkarır.

وَقَالَ مُجَاهِدٌ: يَعْنِي الشَّقَّيْنِ اللَّذَيْنِ فِيهِمَا، أَيْ: يَشُقُّ الْحَبَّ عَنِ النَّبَاتِ وَيُخْرِجُهُ مِنْهُ وَيَشُقُّ النَّوَى عَنِ النَّخْلِ وَيُخْرِجُهَا مِنْهُ] (١) .

Mücâhid ise şöyle demiştir: Yani onlardaki iki yarığı kastetmektedir; taneyi bitkiden yarıp onu ondan çıkarır ve çekirdeği hurma ağacından yarıp onu ondan çıkarır.] (١)

وَالنَّوَى جَمْعُ النَّوَاةِ، وَهِيَ كُلُّ مَا لَمْ يَكُنْ حَبًّا، كَالتَّمْرِ وَالْمِشْمِشِ وَالْخَوْخِ وَنَحْوِهَا.

Nevâ (نَّوَى) ise nevât (نَوَاة) kelimesinin çoğuludur; hurma, kayısı, şeftali ve benzerleri gibi tane olmayan her şeydir.

وَقَالَ الضَّحَّاكُ: فَالِقُ الْحَبِّ وَالنَّوَى يَعْنِي: خَالِقَ الْحَبِّ وَالنَّوَى، {يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَمُخْرِجُ الْمَيِّتِ مِنَ الْحَيِّ ذَلِكُمُ اللَّهُ فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ} تُصْرَفُونَ عَنِ الْحَقِّ.

Dahhâk şöyle demiştir: Taneyi ve çekirdeği yaran, yani taneyi ve çekirdeği yaratan demektir. {يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَمُخْرِجُ الْمَيِّتِ مِنَ الْحَيِّ ذَلِكُمُ اللَّهُ فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ} “O, ölüden diriyi çıkarır; diriden de ölüyü çıkarandır. İşte Allah budur! O halde nasıl döndürülüyorsunuz?” yani haktan nasıl çevriliyorsunuz?

{فَالِقُ الْإِصْبَاحِ} شَاقُّ عَمُودِ الصُّبْحِ عَنْ ظُلْمَةِ اللَّيْلِ وَكَاشِفُهُ [وَهُوَ أَوَّلُ مَا يَبْدُو مِنَ النَّهَارِ

{فَالِقُ الْإِصْبَاحِ} “Sabahı yarıp çıkarandır”, sabahın aydınlığını gecenin karanlığından yarıp çıkaran ve onu açığa çıkarandır. [Bu da gündüzden ilk beliren şeydir

يُرِيدُ مُبْدِئَ الصُّبْحِ وَمُوَضِّحَهُ] (١) .

sabahı başlatanı ve onu açığa koyanı kastetmektedir.] (١)

وَقَالَ الضَّحَّاكُ: خَالِقُ النَّهَارِ، وَالْإِصْبَاحُ مَصْدَرٌ كَالْإِقْبَالِ وَالْإِدْبَارِ، وَهُوَ الْإِضَاءَةُ وَأَرَادَ بِهِ الصُّبْحَ. {وَجَعَلَ اللَّيْلَ سَكَنًا} يَسْكُنُ فِيهِ خَلْقُهُ، وَقَرَأَ أَهْلُ الْكُوفَةِ: " وَجَعَلَ " عَلَى الْمَاضِي، " اللَّيْلَ " نُصِبَ اتِّبَاعًا لِلْمُصْحَفِ، وَقَرَأَ إِبْرَاهِيمُ النَّخَعِيُّ {فَالِقُ الْإِصْبَاحِ} {وَجَعَلَ اللَّيْلَ سَكَنًا وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ حُسْبَانًا} أَيْ: جَعَلَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ بِحِسَابٍ مَعْلُومٍ لَا يُجَاوِزَانِهِ حَتَّى يَنْتَهِيَا إِلَى أَقْصَى مَنَازِلِهِمَا، وَالْحُسْبَانُ مَصْدَرٌ كَالْحِسَابِ، {ذَلِكَ تَقْدِيرُ الْعَزِيزِ الْعَلِيمِ}

Dahhâk şöyle demiştir: Gündüzü yaratandır. İsbâh (إِصْبَاح), ikbâl ve idbâr gibi bir mastardır; aydınlatmak demektir ve bununla sabahı kastetmiştir. {وَجَعَلَ اللَّيْلَ سَكَنًا} “Geceyi bir dinlenme zamanı kılmıştır” yaratıklarının içinde dinlendiği [bir zaman]. Kûfe ehli geçmiş zaman kipiyle " وَجَعَلَ " şeklinde okumuştur; " اللَّيْلَ " mushafa uyularak nasb ile okunmuştur. İbrâhîm en-Nehaî {فَالِقُ الْإِصْبَاحِ} {وَجَعَلَ اللَّيْلَ سَكَنًا وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ حُسْبَانًا} “Sabahı yarıp aydınlatan, geceyi dinlenme zamanı, Güneş'i ve Ay'ı da birer hesap ölçüsü kılandır” şeklinde okumuştur. Yani Güneş'i ve Ay'ı, menzillerinin en son noktasına varıncaya kadar aşamayacakları bilinen bir hesapla kılmıştır. Husbân (حُسْبَان), hisâb (حِسَاب) gibi bir mastardır. {ذَلِكَ تَقْدِيرُ الْعَزِيزِ الْعَلِيمِ} “Bu, mutlak güç ve ilim sahibi olanın takdiridir”.

قَوْلُهُ ﷿: {وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ النُّجُومَ} أَيْ خَلَقَهَا لَكُمْ، {لِتَهْتَدُوا بِهَا فِي ظُلُمَاتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ}

Aziz ve Celil olan Allah'ın şu kavli: {وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ النُّجُومَ} “Yıldızları sizin için var eden O'dur” yani onları sizin için yaratmıştır; {لِتَهْتَدُوا بِهَا فِي ظُلُمَاتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ} “karada ve denizin karanlıklarında onlarla yol bulasınız diye”.

وَاللَّهُ تَعَالَى خَلَقَ النُّجُومَ لِفَوَائِدٍ:

Allah Teâlâ yıldızları birtakım faydalar için yaratmıştır:

أَحَدُهَا هَذَا: وَهُوَ أَنَّ [رَاكِبَ الْبَحْرِ] (٢) وَالسَّائِرَ فِي الْقِفَارِ يَهْتَدِي بِهَا فِي اللَّيَالِي إِلَى مَقَاصِدِهِ.

Bunlardan birincisi budur: [Deniz yolcusu] (٢) ve çöllerde yürüyen kimse geceleri onlarla hedeflerine giden yolu bulur.

وَالثَّانِي: أَنَّهَا زِينَةٌ لِلسَّمَاءِ كَمَا قَالَ: "وَلَقَدْ زَيَّنَّا السَّمَاءَ الدُّنْيَا بِمَصَابِيحَ" (الْمُلْكِ، ٥) .

İkincisi: Onlar sema için bir süstür; nitekim şöyle buyurmuştur: "Andolsun biz en yakın semayı kandillerle süsledik" (Mülk, 5).

وَمِنْهَا: رَمْيُ الشَّيَاطِينِ، كَمَا قَالَ: "وَجَعَلْنَاهَا رُجُومًا لِلشَّيَاطِينِ"، (الْمُلْكِ، ٥) .

Bunlardan biri de: Şeytanlara atılacak taşlar kılınmasıdır; nitekim: "Ve onları şeytanlar için taşlamalar kıldık" (Mülk, 5) buyurmuştur.

{قَدْ فَصَّلْنَا الْآيَاتِ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ}

{قَدْ فَصَّلْنَا الْآيَاتِ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ} “Bilen bir kavim için ayetleri elbette açıkladık”.

{وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَكُمْ} خَلَقَكُمْ وَابْتَدَأَكُمْ، {مِنْ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ} يَعْنِي: آدَمَ ﵇، {فَمُسْتَقَرٌّ وَمُسْتَوْدَعٌ} قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَأَهْلُ الْبَصْرَةِ " فَمُسْتَقِرٌّ " بِكَسْرِ الْقَافِ، يَعْنِي: فَمِنْكُمْ مُسْتَقِرٌّ وَمِنْكُمْ مُسْتَوْدَعٌ، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِفَتْحِ الْقَافِ، أَيْ: فَلَكُمْ مُسْتَقَرٌّ وَمُسْتَوْدَعٌ.

{وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَكُمْ} “Sizi meydana getiren O'dur” sizi yarattı ve ilk var etti; {مِنْ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ} “tek bir nefisten” yani Âdem aleyhisselâm'dan; {فَمُسْتَقَرٌّ وَمُسْتَوْدَعٌ} “artık bir kalma yeri, bir de emanet yeri vardır”. İbn Kesîr ve Basra ehli kâf harfinin kesrasıyla " فَمُسْتَقِرٌّ " şeklinde okumuşlardır; yani sizden bir kısmınız karargâh bulmuş, bir kısmınız da emaneten bırakılmıştır demektir. Diğerleri ise kâf harfinin fethasıyla okumuşlardır; yani sizin için bir kalma yeri (müstekar) ve bir emanet yeri (müstevda') vardır demektir.

وَاخْتَلَفُوا فِي الْمُسْتَقَرِّ وَالْمُسْتَوْدَعِ، قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْعُودٍ: فَمُسْتَقَرٌّ فِي الرَّحِمِ إِلَى أَنْ يُولَدَ، وَمُسْتَوْدَعٌ فِي الْقَبْرِ إِلَى أَنْ يُبْعَثَ.

Müstekar ve müstevda' hakkında ihtilaf etmişlerdir. Abdullah b. Mes'ûd şöyle demiştir: Müstekar doğuncaya kadar rahimdedir, müstevda' ise diriltilinceye kadar kabirdedir.

وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ وَعَطَاءٌ: فَمُسْتَقَرٌّ فِي أَرْحَامِ الْأُمَّهَاتِ وَمُسْتَوْدَعٌ فِي أَصْلَابِ الْآبَاءِ، وَهُوَ رِوَايَةُ عِكْرِمَةَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: قَالَ لِيَ ابْنُ عَبَّاسٍ هَلْ تَزَوَّجْتَ قُلْتُ: لَا قَالَ: إِنَّهُ مَا كَانَ مِنْ مُسْتَوْدَعٍ فِي ظَهْرِكِ فَيَسْتَخْرِجُهُ اللَّهُ ﷿.

Saîd b. Cübeyr ve Atâ şöyle demiştir: Müstekar annelerin rahimlerinde, müstevda' ise babaların sulblerindedir. Bu, İkrime'nin İbn Abbâs'tan rivayetidir. Saîd b. Cübeyr demiştir ki: İbn Abbâs bana: 'Evlendin mi?' dedi. Ben: 'Hayır' dedim. O da: 'Bilesin ki senin sırtında ne kadar emanet (müstevda') varsa Allah azze ve celle onu mutlaka çıkaracaktır' dedi.

وَرُوِيَ عَنْ أُبَيٍّ أَنَّهُ قَالَ: مُسْتَقَرٌّ فِي أَصْلَابِ الْآبَاءِ، وَمُسْتَوْدَعٌ فِي أَرْحَامِ الْأُمَّهَاتِ.

Übeyy'den şöyle rivayet edilmiştir: Müstekar babaların sulblerinde, müstevda' ise annelerin rahimlerindedir.

وَقِيلَ: مُسْتَقَرٌّ فِي الرَّحِمِ وَمُسْتَوْدَعٌ فَوْقَ الْأَرْضِ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: "وَنُقِرُّ فِي الْأَرْحَامِ مَا نَشَاءُ" (الْحَجِّ، ٥) .

[Bir görüşe göre de] şöyle denilmiştir: Müstekar rahimde, müstevda' ise yeryüzünün üzerindedir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَنُقِرُّ فِي الْأَرْحَامِ مَا نَشَاءُ } “Dilediğimizi rahimlerde yerleştirip tutarız” (el-Hac, 5).

وَقَالَ مُجَاهِدٌ: مُسْتَقَرٌّ عَلَى ظَهْرِ الْأَرْضِ فِي الدُّنْيَا وَمُسْتَوْدَعٌ عِنْدَ اللَّهِ فِي الْآخِرَةِ، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: "وَلَكُمْ فِي الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ وَمَتَاعٌ إِلَى حِينٍ" (الْبَقَرَةِ، ٣٦) .

Mücâhid şöyle demiştir: Müstekar dünyada yeryüzünün üstünde, müstevda' ise ahirette Allah katındadır. Buna Allah Teâlâ'nın şu kavli delalet etmektedir: "Sizin için yeryüzünde bir süreye kadar bir yerleşme yeri ve bir geçimlik vardır" (Bakara, 36).

وَقَالَ الْحَسَنُ: الْمُسْتَقَرُّ فِي الْقُبُورِ وَالْمُسْتَوْدَعُ فِي الدُّنْيَا، وَكَانَ يَقُولُ: يَا ابْنَ آدَمَ أَنْتَ وَدِيعَةٌ فِي أَهْلِكَ وَيُوشِكُ أَنْ تَلْحَقَ بِصَاحِبِكَ.

Hasan ise şöyle demiştir: Müstekar kabirlerde, müstevda' dünyadadır. O şöyle derdi: Ey Âdemoğlu! Sen ailende bir emanetsin ve çok geçmeden sahibine kavuşacaksın.

وَقِيلَ: الْمُسْتَوْدَعُ الْقَبْرُ وَالْمُسْتَقَرُّ الْجَنَّةُ وَالنَّارُ، لِقَوْلِهِ ﷿ فِي صِفَةِ الْجَنَّةِ وَالنَّارِ: "حَسُنَتْ مُسْتَقَرًّا" (الْفُرْقَانِ، ٧٦) "وساءت مُسْتَقَرًّا" (الْفُرْقَانِ، ٦٦) ، {قَدْ فَصَّلْنَا الْآيَاتِ لِقَوْمٍ يَفْقَهُونَ}

Şöyle de denilmiştir: Müstevda' kabir, müstekar ise Cennet ve Cehennem'dir; çünkü Aziz ve Celil olan Allah Cennet ve Cehennem'in vasfında şöyle buyurmuştur: "Ne güzel bir karargâhtır!" (Furkân, 76), "Ne kötü bir karargâhtır!" (Furkân, 66). {قَدْ فَصَّلْنَا الْآيَاتِ لِقَوْمٍ يَفْقَهُونَ} “İnce kavrayışlı bir kavim için ayetleri elbette açıkladık”.

{وَهُوَ الَّذِي أَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَخْرَجْنَا بِهِ نَبَاتَ كُلِّ شَيْءٍ فَأَخْرَجْنَا مِنْهُ خَضِرًا نُخْرِجُ مِنْهُ حَبًّا مُتَرَاكِبًا وَمِنَ النَّخْلِ مِنْ طَلْعِهَا قِنْوَانٌ دَانِيَةٌ وَجَنَّاتٍ مِنْ أَعْنَابٍ وَالزَّيْتُونَ وَالرُّمَّانَ مُشْتَبِهًا وَغَيْرَ مُتَشَابِهٍ انْظُرُوا إِلَى ثَمَرِهِ إِذَا أَثْمَرَ وَيَنْعِهِ إِنَّ فِي ذَلِكُمْ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (٩٩) }

{وَهُوَ الَّذِي أَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَخْرَجْنَا بِهِ نَبَاتَ كُلِّ شَيْءٍ فَأَخْرَجْنَا مِنْهُ خَضِرًا نُخْرِجُ مِنْهُ حَبًّا مُتَرَاكِبًا وَمِنَ النَّخْلِ مِنْ طَلْعِهَا قِنْوَانٌ دَانِيَةٌ وَجَنَّاتٍ مِنْ أَعْنَابٍ وَالزَّيْتُونَ وَالرُّمَّانَ مُشْتَبِهًا وَغَيْرَ مُتَشَابِهٍ انْظُرُوا إِلَى ثَمَرِهِ إِذَا أَثْمَرَ وَيَنْعِهِ إِنَّ فِي ذَلِكُمْ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (٩٩) } “Gökten su indiren O'dur. Biz onunla her şeyin bitkisini çıkardık. Ondan da bir yeşillik çıkardık ki, kendisinden üst üste binmiş taneler çıkarıyoruz. Hurma ağacının tomurcuğundan sarkan alçak salkımlar, üzüm bağları, birbirine benzeyen ve benzemeyen zeytin ve nar [çıkardık]. Meyve verdiği zaman meyvesine ve olgunlaşmasına bakın! Şüphesiz bunlarda inanan bir kavim için ibretler vardır. (99)”

{وَهُوَ الَّذِي أَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَخْرَجْنَا بِهِ} أَيْ: بِالْمَاءِ، {نَبَاتَ كُلِّ شَيْءٍ فَأَخْرَجْنَا مِنْهُ} أَيْ مِنَ الْمَاءِ، وَقِيلَ: مِنَ النَّبَاتِ، {خَضِرًا} يَعْنِي: أَخْضَرَ، مِثْلُ الْعَوِرِ وَالْأَعْوَرِ، يَعْنِي: مَا كَانَ رَطْبًا أَخْضَرَ مِمَّا يَنْبُتُ مِنَ الْقَمْحِ وَالشَّعِيرِ وَنَحْوِهِمَا، {نُخْرِجُ مِنْهُ حَبًّا مُتَرَاكِبًا} أَيْ مُتَرَاكِمًا بَعْضُهُ على بعض ١٢٢\أمِثْلُ سَنَابِلِ الْبُرِّ وَالشَّعِيرِ وَالْأُرْزِ وَسَائِرِ الْحُبُوبِ، {وَمِنَ النَّخْلِ مِنْ طَلْعِهَا} وَالطَّلْعُ أَوَّلُ مَا يَخْرُجُ مِنْ ثَمَرِ النَّخْلِ، {قِنْوَانٌ} جَمْعُ قِنْوٍ وَهُوَ الْعِذْقُ، مِثْلُ صِنْوٍ وَصِنْوَانٍ، وَلَا نَظِيرَ لَهُمَا فِي الْكَلَامِ، {دَانِيَةٌ} أَيْ: قَرِيبَةُ الْمُتَنَاوَلِ يَنَالُهَا الْقَائِمُ وَالْقَاعِدُ، وَقَالَ مُجَاهِدٌ: مُتَدَلِّيَةٌ، وَقَالَ الضَّحَّاكُ: قِصَارٌ مُلْتَزِقَةٌ بِالْأَرْضِ، وَفِيهِ اخْتِصَارٌ مَعْنَاهُ: وَمِنَ النَّخْلِ مَا قِنْوَانُهَا دَانِيَةٌ وَمِنْهَا مَا هِيَ بَعِيدَةٌ، فَاكْتَفَى بِذِكْرِ الْقَرِيبَةِ عَنِ الْبَعِيدَةِ لِسَبْقِهِ إِلَى الْأَفْهَامِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: "سَرَابِيلَ تَقِيكُمُ الْحَرَّ" (النَّمْلِ، ٨١) يَعْنِي: الْحَرَّ وَالْبَرْدَ فَاكْتَفَى بِذِكْرِ أَحَدِهِمَا {وَجَنَّاتٍ مِنْ أَعْنَابٍ} أَيْ: وَأَخْرَجْنَا مِنْهُ جَنَّاتٍ، وَقَرَأَ الْأَعْمَشُ عَنْ عَاصِمٍ " وَجَنَّاتٌ " بِالرَّفْعِ نَسَقًا عَلَى قَوْلِهِ " قِنْوَانٌ " وَعَامَّةُ الْقُرَّاءِ عَلَى خِلَافِهِ، {وَالزَّيْتُونَ وَالرُّمَّانَ} يَعْنِي: وَشَجَرَ الزَّيْتُونِ [وَشَجَرَ] الرُّمَّانِ، {مُشْتَبِهًا وَغَيْرَ مُتَشَابِهٍ} قَالَ قَتَادَةُ: مَعْنَاهُ مُشْتَبِهًا وَرَقُهَا مُخْتَلِفًا ثَمَرُهَا، لِأَنَّ وَرَقَ الزَّيْتُونِ يُشْبِهُ وَرَقَ الرُّمَّانِ، وَقِيلَ: مُشْتَبِهٌ فِي الْمَنْظَرِ مُخْتَلِفٌ فِي الطَّعْمِ، {انْظُرُوا إِلَى ثَمَرِهِ} قَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ بِضَمِّ الثَّاءِ وَالْمِيمِ، هَذَا وَمَا بَعْدَهُ وَفِي "يس" عَلَى جَمْعِ

{وَهُوَ الَّذِي أَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَخْرَجْنَا بِهِ} “Gökten su indiren O'dur. Onunla çıkardık” yani su ile, {نَبَاتَ كُلِّ شَيْءٍ فَأَخْرَجْنَا مِنْهُ} “her şeyin bitkisini. Ondan da çıkardık” yani sudan; [bir diğer görüşe göre de] bitkiden, {خَضِرًا} “yeşillik”, yani el-avir (العَوِر) ile el-a'ver (الأَعْوَر) kelimeleri gibi 'yeşil' manasındadır. Yani buğday, arpa ve benzeri şeylerden biten taze ve yeşil olan kısımdır. {نُخْرِجُ مِنْهُ حَبًّا مُتَرَاكِبًا} “Ondan birbiri üstüne binmiş taneler çıkarırız”, yani buğday, arpa, pirinç ve diğer hububat başakları gibi birbiri üzerine kümelenmiş/yığılmış [taneler çıkarırız]. {وَمِنَ النَّخْلِ مِنْ طَلْعِهَا} “Hurma ağacının tomurcuğundan da” -tal' (طَلْع), hurma meyvesinden ilk çıkan tomurcuktur-, {قِنْوَانٌ} “salkımlar”, 'kınv' (قِنْو) kelimesinin çoğuludur, o da salkım demektir; 'sınv' (صِنْو) ve 'sınvân' (صِنْوَان) gibidir. Arapçada bu ikisinin başka bir benzeri yoktur. {دَانِيَةٌ} “[sarkmış,] yakın”, yani ayaktakinin de oturanın da uzanıp alabileceği derecede kolay erişilir demektir. Mücâhid: "Sarkmış", Dahhâk ise: "Kısa ve yere bitişik" demiştir. Burada bir hazif/kısaltma vardır; anlamı şöyledir: "Hurma ağaçlarından salkımları yakın olanlar da vardır, uzak olanlar da." Ancak zihinlere ilk önce gelmesi sebebiyle uzağı anmak yerine yakını anmakla yetinilmiştir; nitekim Yüce Allah'ın: "Sizi sıcaktan koruyan elbiseler" (en-Neml, 81) buyruğunda da sıcağı ve soğuğu kastettiği halde ikisinden sadece birini zikretmekle yetinmiştir. {وَجَنَّاتٍ مِنْ أَعْنَابٍ} “ve üzüm bağları”, yani "ondan bağlar da [çıkardık]". A'meş, Âsım'dan "وَجَنَّاتٌ" şeklinde merfû olarak nakletmiştir ki bu, O'nun "قِنْوَانٌ" kavline atıftır. Kurrânın geneli ise bunun hilafına [mansub] okumuştur. {وَالزَّيْتُونَ وَالرُّمَّانَ} “zeytini ve narı [çıkardık]”, yani zeytin ağacını [ve] nar [ağacını]. {مُشْتَبِهًا وَغَيْرَ مُتَشَابِهٍ} “birbirine benzeyen ve benzemeyen”. Katâde şöyle demiştir: "Anlamı, yaprakları birbirine benzeyen, meyveleri ise farklı olan demektir; çünkü zeytin yaprağı nar yaprağına benzer." Şöyle de denilmiştir: "Görünüşü birbirine benzeyen, tadı ise farklı olan." {انْظُرُوا إِلَى ثَمَرِهِ} “Meyve verdiğinde onun meyvesine bakın”. Hamza ve Kisâî, peltek se (ث) ve mîm (م) harflerinin zammesiyle [sumurihi/ثُمُرِهِ şeklinde], bunu ve bundan sonrakini ve "Yâsîn" [Suresi'ndekini] cemi

الثِّمَارِ، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ [بِفَتْحِهِمَا] (١) عَلَى جَمْعِ الثَّمَرَةِ، مِثْلُ: بَقَرَةٍ وَبَقَرٍ، {إِذَا أَثْمَرَ وَيَنْعِهِ} وَنُضْجِهِ وَإِدْرَاكِهِ، {إِنَّ فِي ذَلِكُمْ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ}

simârın çoğulu olarak okumuşlardır. Diğerleri ise 'bakara' ve 'bakar' gibi semerenin çoğulu olarak [ikisinin fethasıyla] (١) okumuşlardır. {إِذَا أَثْمَرَ وَيَنْعِهِ} “meyve verdiği zaman ve olgunlaşmasına” olgunluğuna ve ermesine. {إِنَّ فِي ذَلِكُمْ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ} “Şüphesiz bunlarda inanan bir kavim için ibretler vardır”.

{وَجَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكَاءَ الْجِنَّ وَخَلَقَهُمْ وَخَرَقُوا لَهُ بَنِينَ وَبَنَاتٍ بِغَيْرِ عِلْمٍ سُبْحَانَهُ وَتَعَالَى عَمَّا يَصِفُونَ (١٠٠) بَدِيعُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ أَنَّى يَكُونُ لَهُ وَلَدٌ وَلَمْ تَكُنْ لَهُ صَاحِبَةٌ وَخَلَقَ كُلَّ شَيْءٍ وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (١٠١) }

{وَجَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكَاءَ الْجِنَّ وَخَلَقَهُمْ وَخَرَقُوا لَهُ بَنِينَ وَبَنَاتٍ بِغَيْرِ عِلْمٍ سُبْحَانَهُ وَتَعَالَى عَمَّا يَصِفُونَ (١٠٠) بَدِيعُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ أَنَّى يَكُونُ لَهُ وَلَدٌ وَلَمْ تَكُنْ لَهُ صَاحِبَةٌ وَخَلَقَ كُلَّ شَيْءٍ وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (١٠١) } “Cinleri Allah'a ortak koştular; oysa onları O yaratmıştı. Bilgisizce O'na oğullar ve kızlar uydurdular. O, onların nitelediklerinden münezzeh ve pek yücedir. (100) Gökleri ve yeri yoktan var edendir. O'nun bir eşi olmadığı halde nasıl çocuğu olabilir? Her şeyi O yaratmıştır ve O, her şeyi hakkıyla bilendir. (101)”

{ذَلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ خَالِقُ كُلِّ شَيْءٍ فَاعْبُدُوهُ وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ وَكِيلٌ (١٠٢) }

{ذَلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ خَالِقُ كُلِّ شَيْءٍ فَاعْبُدُوهُ وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ وَكِيلٌ (١٠٢) } “İşte Rabbiniz olan Allah budur. O'ndan başka hiçbir ilah yoktur; her şeyin yaratıcısıdır, öyleyse O'na kulluk edin. O, her şeye vekildir. (102)”

قَوْلُهُ ﷿: {وَجَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكَاءَ الْجِنَّ} يَعْنِي: الْكَافِرِينَ جَعَلُوا لِلَّهِ الْجِنَّ شُرَكَاءَ، {وَخَلَقَهُمْ} يَعْنِي: وَهُوَ خَلَقَ الْجِنَّ.

Aziz ve Celil olan Allah'ın şu kavli: {وَجَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكَاءَ الْجِنَّ} “Cinleri Allah'a ortak koştular” yani kâfirler cinleri Allah'a ortak kıldılar; {وَخَلَقَهُمْ} “oysa onları O yaratmıştı” yani cinleri de O yaratmıştı.

قَالَ الْكَلْبِيُّ: نَزَلَتْ فِي الزَّنَادِقَةِ، أَثْبَتُوا الشَّرِكَةَ لِإِبْلِيسَ فِي الْخَلْقِ، فَقَالُوا: [اللَّهُ خَالِقُ] (١) النُّورَ وَالنَّاسَ وَالدَّوَابَّ وَالْأَنْعَامَ، وَإِبْلِيسُ خَالِقُ الظُّلْمَةِ وَالسِّبَاعِ وَالْحَيَّاتِ وَالْعَقَارِبِ، وَهَذَا كَقَوْلِهِ: "وَجَعَلُوا بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْجِنَّةِ نَسَبًا"، (الصَّافَاتِ، ١٥٨) وَإِبْلِيسُ مِنَ الْجِنَّةِ، {وَخَرَقُوا} قَرَأَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ "وَخَرَّقُوا"، بِتَشْدِيدِ الرَّاءِ عَلَى التَّكْثِيرِ، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِالتَّخْفِيفِ، أَيِ: اخْتَلَقُوا {لَهُ بَنِينَ وَبَنَاتٍ بِغَيْرِ عِلْمٍ} وَذَلِكَ مِثْلُ قَوْلِ الْيَهُودِ عُزَيْرٌ ابْنُ اللَّهِ، وَقَوْلِ النَّصَارَى الْمَسِيحُ ابْنُ اللَّهِ، وَقَوْلِ كُفَّارِ الْعَرَبِ الْمَلَائِكَةُ بَنَاتُ اللَّهِ، ثُمَّ نَزَّهَ نَفْسَهُ فَقَالَ: {سُبْحَانَهُ وَتَعَالَى عَمَّا يَصِفُونَ}

Kelbî şöyle demiştir: Bu ayet zındıklar hakkında inmiştir; onlar yaratmada İblis'e ortaklık tanıyarak şöyle demişlerdir: [Allah nurun], (١) insanların, bineklerin ve davarların yaratıcısıdır; İblis ise karanlığın, yırtıcı hayvanların, yılanların ve akreplerin yaratıcısıdır. Bu durum Allah'ın şu kavli gibidir: "O'nunla cinler arasında bir soy bağı uydurdular" (Sâffât, 158) ve İblis de cinlerdendir. {وَخَرَقُوا} “Ve uydurdular”. Medine ehli çokluk bildirmek üzere râ harfinin şeddesiyle "وَخَرَّقُوا" okumuştur. Diğerleri ise şeddesiz okumuşlardır; yani {لَهُ بَنِينَ وَبَنَاتٍ بِغَيْرِ عِلْمٍ} “bilgisizce O'na oğullar ve kızlar” uydurdular. Bu da Yahudilerin 'Üzeyr Allah'ın oğludur', Hristiyanların 'Mesih Allah'ın oğludur' ve müşrik Arapların 'Melekler Allah'ın kızlarıdır' demeleri gibidir. Sonra Allah kendini tenzih ederek şöyle buyurdu: {سُبْحَانَهُ وَتَعَالَى عَمَّا يَصِفُونَ} “O, onların nitelemelerinden münezzeh ve yücedir”.

{بَدِيعُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ} أَيْ: مُبْدِعُهُمَا لَا عَلَى مِثَالٍ سَبَقَ، {أَنَّى يَكُونُ لَهُ وَلَدٌ} أَيْ: كَيْفَ يَكُونُ لَهُ وَلَدٌ؟ {وَلَمْ تَكُنْ لَهُ صَاحِبَةٌ} زَوْجَةٌ، {وَخَلَقَ كُلَّ شَيْءٍ وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ}

{بَدِيعُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ} “Gökleri ve yeri yoktan var edendir” yani onları önceden geçmiş bir örnek olmaksızın yaratandır; {أَنَّى يَكُونُ لَهُ وَلَدٌ} “O'nun nasıl çocuğu olabilir?” yani nasıl çocuğu olsun ki; {وَلَمْ تَكُنْ لَهُ صَاحِبَةٌ} “O'nun bir eşi olmadığı halde” bir zevcesi olmadığı halde? {وَخَلَقَ كُلَّ شَيْءٍ وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ} “Her şeyi O yarattı ve O, her şeyi hakkıyla bilendir”.

{ذَلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ خَالِقُ كُلِّ شَيْءٍ فَاعْبُدُوهُ} فَأَطِيعُوهُ، {وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ وَكِيلٌ} بِالْحِفْظِ لَهُ وَبِالتَّدْبِيرِ فِيهِ، {لَا تُدْرِكُهُ الْأَبْصَارُ وَهُوَ يُدْرِكُ الْأَبْصَارَ} الْآيَةَ، يَتَمَسَّكُ أَهْلُ الِاعْتِزَالِ بِظَاهِرِ هَذِهِ الْآيَةِ فِي نَفْيِ رُؤْيَةِ اللَّهِ ﷿ عِيَانًا.

{ذَلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ خَالِقُ كُلِّ شَيْءٍ فَاعْبُدُوهُ} “İşte Rabbiniz olan Allah budur. O'ndan başka hiçbir ilah yoktur; her şeyin yaratıcısıdır, öyleyse O'na kulluk edin” yani O'na itaat edin; {وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ وَكِيلٌ} “O, her şeye vekildir” onu korumakla ve onu idare etmekle. {لَا تُدْرِكُهُ الْأَبْصَارُ وَهُوَ يُدْرِكُ الْأَبْصَارَ} “Gözler O'nu idrak edemez, O ise bütün gözleri idrak eder” ayeti... Mûtezile mezhebi mensupları, Aziz ve Celil olan Allah'ın bizzat gözle görülmesini (ru'yetullahı) nefyetmek hususunda bu ayetin zahirine tutunurlar.

وَمَذْهَبُ أَهْلِ السُّنَّةِ: إِثْبَاتُ رُؤْيَةِ اللَّهِ ﷿ عِيَانًا جَاءَ بِهِ الْقُرْآنُ وَالسُّنَّةُ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: "وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ نَاضِرَةٌ إِلَى رَبِّهَا نَاظِرَةٌ"، (الْقِيَامَةِ، ٢٣) ، وَقَالَ: "كَلَّا إِنَّهُمْ عَنْ رَبِّهِمْ يَوْمَئِذٍ لَمَحْجُوبُونَ"

Ehl-i Sünnet'in mezhebi [görüşü] ise; Kur'an ve Sünnet'in beyan ettiği üzere, Azîz ve Celîl olan Allah'ın bizzat (ayan beyan) görülmesini ispat etmektir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ نَاضِرَةٌ إِلَى رَبِّهَا نَاظِرَةٌ} “O gün birtakım yüzler pırıl pırıl parlar, Rablerine bakarlar.” (el-Kıyâme, 22-23), ve şöyle buyurmuştur: {كَلَّا إِنَّهُمْ عَنْ رَبِّهِمْ يَوْمَئِذٍ لَمَحْجُوبُونَ} “Hayır! Şüphesiz onlar o gün Rablerinden kesinlikle perdelenmişlerdir.”

(الْمُطَفِّفِينَ، ١٥) ، قَالَ مَالِكٌ ﵁: لَوْ لَمْ يَرَ الْمُؤْمِنُونَ رَبَّهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ لَمْ يُعَيِّرِ اللَّهُ الْكُفَّارَ بِالْحِجَابِ، وَقَرَأَ النَّبِيُّ ﷺ: "لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنَى وَزِيَادَةٌ" (يُونُسَ، ٢٦) ، وَفَسَّرَهُ بِالنَّظَرِ إِلَى وَجْهِ اللَّهِ ﷿ (١) .

(Mutaffifîn, 15). Mâlik radıyallâhu anh şöyle demiştir: Eğer müminler kıyamet günü Rablerini görmeyecek olsalardı, Allah kâfirleri perdelenmekle kınayıp ayıplamazdı. Nebî ﷺ de: "Güzel davrananlara daha güzeli ve bir de fazlası vardır" (Yûnus, 26) ayetini okumuş ve bunu Aziz ve Celil olan Allah'ın vechine bakmak olarak tefsir etmiştir (١).

أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ أَحْمَدَ الْمُلَيْحِيُّ أَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النُّعَيْمِيُّ أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ ثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ ثَنَا يُوسُفُ بْنُ مُوسَى ثَنَا عَاصِمُ بْنُ يُوسُفَ الْيَرْبُوعِيُّ أَنَا أَبُو شِهَابٍ عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ أَبِي خَالِدٍ عَنْ قَيْسِ بْنِ أَبِي حَازِمٍ عَنْ جَرِيرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: قَالَ النَّبِيُّ ﷺ: "إِنَّكُمْ سَتَرَوْنَ رَبَّكُمْ عِيَانًا" (٢) .

Bize Abdülvâhid b. Ahmed el-Melîhî haber verdi, bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî haber verdi, bize Muhammed b. Yûsuf haber verdi, bize Muhammed b. İsmâîl anlattı, bize Yûsuf b. Mûsâ anlattı, bize Âsım b. Yûsuf el-Yerbûî anlattı, bize Ebû Şihâb, İsmâîl b. Ebî Hâlid'den, o Kays b. Ebî Hâzim'den, o Cerîr b. Abdillâh'tan haber verdi, dedi ki: Nebî ﷺ şöyle buyurdu: "Şüphesiz siz Rabbinizi ayan beyan göreceksiniz." (٢)

{لَا تُدْرِكُهُ الْأَبْصَارُ وَهُوَ يُدْرِكُ الْأَبْصَارَ وَهُوَ اللَّطِيفُ الْخَبِيرُ (١٠٣) قَدْ جَاءَكُمْ بَصَائِرُ مِنْ رَبِّكُمْ فَمَنْ أَبْصَرَ فَلِنَفْسِهِ وَمَنْ عَمِيَ فَعَلَيْهَا وَمَا أَنَا عَلَيْكُمْ بِحَفِيظٍ (١٠٤) وَكَذَلِكَ نُصَرِّفُ الْآيَاتِ وَلِيَقُولُوا دَرَسْتَ وَلِنُبَيِّنَهُ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ (١٠٥) }

{لَا تُدْرِكُهُ الْأَبْصَارُ وَهُوَ يُدْرِكُ الْأَبْصَارَ وَهُوَ اللَّطِيفُ الْخَبِيرُ (١٠٣) قَدْ جَاءَكُمْ بَصَائِرُ مِنْ رَبِّكُمْ فَمَنْ أَبْصَرَ فَلِنَفْسِهِ وَمَنْ عَمِيَ فَعَلَيْهَا وَمَا أَنَا عَلَيْكُمْ بِحَفِيظٍ (١٠٤) وَكَذَلِكَ نُصَرِّفُ الْآيَاتِ وَلِيَقُولُوا دَرَسْتَ وَلِنُبَيِّنَهُ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ (١٠٥) } “Gözler O'nu idrak edemez; O ise bütün gözleri idrak eder. O, lütuf sahibidir, hakkıyla haberdardır. (103) Doğrusu size Rabbinizden basiretler (deliller) gelmiştir. Artık kim görürse kendi lehine, kim de körlük ederse kendi aleyhinedir. Ben sizin üzerinize bir bekçi değilim. (104) İşte ayetleri böyle türlü türlü açıklıyoruz ki 'Ders almışsın' desinler ve biz de onu bilen bir kavme açıklayalım. (105)”

وَأَمَّا قَوْلُهُ: {لَا تُدْرِكُهُ الْأَبْصَارُ} عُلِمَ أَنَّ الْإِدْرَاكَ غَيْرُ الرُّؤْيَةِ لِأَنَّ الْإِدْرَاكَ هُوَ: الْوُقُوفُ عَلَى كُنْهِ الشَّيْءِ وَالْإِحَاطَةُ بِهِ، وَالرُّؤْيَةُ: الْمُعَايَنَةُ، وَقَدْ تَكُونُ الرُّؤْيَةُ بِلَا إِدْرَاكٍ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى فِي قِصَّةِ مُوسَى "فَلَمَّا تَرَاءَى الْجَمْعَانِ قَالَ أَصْحَابُ مُوسَى إِنَّا لَمُدْرَكُونَ قَالَ: كَلَّا" (سُورَةُ الشُّعَرَاءِ، ٦١) ، وَقَالَ "لَا تَخَافُ دَرَكًا وَلَا تَخْشَى" (سُورَةُ طه، ٧٧) ، فَنَفَى الْإِدْرَاكَ مَعَ إِثْبَاتِ الرُّؤْيَةِ، فَاللَّهُ ﷿ يَجُوزُ أَنْ يُرَى مِنْ غَيْرِ إِدْرَاكٍ وَإِحَاطَةٍ كَمَا يُعْرَفُ فِي الدُّنْيَا وَلَا يُحَاطُ بِهِ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: (وَلَا يُحِيطُونَ بِهِ عِلْمًا) ، (سُورَةُ طه، ١١٠) ، فَنَفَى الْإِحَاطَةَ مَعَ ثُبُوتِ الْعِلْمِ، قَالَ سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ: لَا تُحِيطُ بِهِ الْأَبْصَارُ، وَقَالَ عَطَاءٌ: كلت أبصار المخلوقبن عَنِ الْإِحَاطَةِ بِهِ، وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَمُقَاتِلٌ: لَا تُدْرِكُهُ الْأَبْصَارُ فِي الدُّنْيَا، وَهُوَ يُرَى فِي الْآخِرَةِ، قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَهُوَ يُدْرِكُ الْأَبْصَارَ} لَا يَخْفَى عَلَيْهِ شَيْءٌ وَلَا يَفُوتُهُ، {وَهُوَ اللَّطِيفُ الْخَبِيرُ} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: اللَّطِيفُ بِأَوْلِيَائِهِ [الْخَبِيرُ بِهِمْ، وَقَالَ الْأَزْهَرِيُّ: مَعْنَى {اللَّطِيفِ} ] (٣) الرَّفِيقُ بِعِبَادِهِ، وَقِيلَ: اللَّطِيفُ الْمُوصِلُ الشَّيْءَ بِاللِّينِ وَالرِّفْقِ، وَقِيلَ: اللَّطِيفُ الَّذِي يُنْسِي الْعِبَادَ ذُنُوبَهُمْ لِئَلَّا يَخْجَلُوا، وَأَصْلُ اللُّطْفِ دِقَّةُ النَّظَرِ فِي الْأَشْيَاءِ.

Allah'ın: {لَا تُدْرِكُهُ الْأَبْصَارُ} “Gözler O'nu idrak edemez” kavline gelince; idrakin ru'yetten (görmekten) farklı olduğu bilinmektedir. Zira idrak: Bir şeyin künhüne (öz mahiyetine) vakıf olmak ve onu kuşatmaktır; ru'yet ise müşahede etmektir. Görme idraksiz de olabilir. Allah Teâlâ Mûsâ kıssasında şöyle buyurmuştur: "İki topluluk birbirini görünce Mûsâ'nın adamları: 'Biz muhakkak yakalandık (idrak edildik)!' dediler. O: 'Hayır, asla!' dedi" (Şuarâ, 61). Yine: "Yetişilmelerinden (idrak edilmekten) korkmazsın ve endişe etmezsin" (Tâhâ, 77) buyurmuş; böylece görmeyi ispat etmekle birlikte idraki nefyetmiştir. Dolayısıyla Aziz ve Celil olan Allah'ın, dünyada bilinip de zâtı kuşatılamadığı gibi, idrak ve ihata olmaksızın görülmesi caizdir. Allah Teâlâ: "O'nu ilimle kuşatamazlar" (Tâhâ, 110) buyurarak ilmin sübutu ile birlikte ihatayı nefyetmiştir. Saîd b. el-Müseyyeb: 'Gözler O'nu kuşatamaz' demiştir. Atâ: 'Yaratılmışların gözleri O'nu kuşatmaktan aciz kalmıştır' demiştir. İbn Abbâs ve Mukâtil ise: 'Dünyada gözler O'nu idrak edemez, ahirette ise O görülür' demişlerdir. Allah Teâlâ'nın: {وَهُوَ يُدْرِكُ الْأَبْصَارَ} “O ise bütün gözleri idrak eder” kavli; hiçbir şey O'na gizli kalmaz ve O'ndan kaçamaz demektir. {وَهُوَ اللَّطِيفُ الْخَبِيرُ} “O, lütuf sahibidir, hakkıyla haberdardır”. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ: 'Dostlarına karşı Latîf, onlardan hakkıyla haberdardır' demiştir. [Ezherî şöyle demiştir: {اللَّطِيفِ} kelimesinin anlamı] (٣) kullarına karşı şefkatli olandır. Latîf'in, bir şeyi yumuşaklıkla ve nezaketle ulaştıran olduğu da söylenmiştir. Mahcup olmasınlar diye kullarına günahlarını unutturan olduğu da söylenmiştir. Lütfun aslı ise işlerdeki ince kavrayış ve dikkattir.

قَوْلُهُ ﷿: {قَدْ جَاءَكُمْ بَصَائِرُ مِنْ رَبِّكُمْ} يَعْنِي الْحُجَجَ الْبَيِّنَةَ الَّتِي تُبْصِرُونَ بِهَا الْهُدَى

Allah Azze ve Celle'nin: {قَدْ جَاءَكُمْ بَصَائِرُ مِنْ رَبِّكُمْ} “Muhakkak ki size Rabbinizden basiretler (gönül gözünü açacak deliller) gelmiştir” buyruğu; kendisiyle hidayeti göreceğiniz apaçık delilleri kastetmektedir.

مِنَ الضَّلَالَةِ وَالْحَقَّ مِنَ الْبَاطِلِ، {فَمَنْ أَبْصَرَ فَلِنَفْسِهِ} أَيْ: فَمَنْ عَرَفَهَا وَآمَنَ بِهَا فَلِنَفْسِهِ عَمِلَ، وَنَفْعُهُ لَهُ، {وَمَنْ عَمِيَ فَعَلَيْهَا} أَيْ: مَنْ عَمِيَ عَنْهَا فَلَمْ يَعْرِفْهَا وَلَمْ يُصَدِّقْهَا فَعَلَيْهَا، أَيْ: فَبِنَفْسِهِ ضَرَّ، وَوَبَالُ الْعَمَى عَلَيْهِ، {وَمَا أَنَا عَلَيْكُمْ بِحَفِيظٍ} بِرَقِيبٍ أُحْصِي عَلَيْكُمْ أَعْمَالَكُمْ، إِنَّمَا أَنَا رَسُولٌ إِلَيْكُمْ أُبْلِغُكُمْ رِسَالَاتِ رَبِّي وَهُوَ الْحَفِيظُ عَلَيْكُمُ الَّذِي لَا يَخْفَى عَلَيْهِ شَيْءٌ مِنْ أَفْعَالِكُمْ.

dalâletten, hakkı da batıldan ayırt edip gördüğünüz apaçık deliller [gelmiştir]. {فَمَنْ أَبْصَرَ فَلِنَفْسِهِ} “Artık kim görürse kendi lehinedir” yani kim onları tanır ve onlara iman ederse kendi lehine amel etmiş olur ve faydası kendisinedir. {وَمَنْ عَمِيَ فَعَلَيْهَا} “Kim de körlük ederse kendi aleyhinedir” yani kim onlara karşı körlük edip onları tanımaz ve doğrulamazsa aleyhinedir; yani bizzat kendisine zarar vermiş olur ve körlüğün vebali onun üzerinedir. {وَمَا أَنَا عَلَيْكُمْ بِحَفِيظٍ} “Ben sizin üzerinize bir bekçi değilim” sizin amellerinizi sayıp döken bir gözetleyici değilim; ben ancak size Rabbimin elçilik görevlerini tebliğ eden bir peygamberim. Sizin üzerinizdeki koruyucu ve amellerinizden hiçbir şey kendisine gizli kalmayan ise O'dur.

{وَكَذَلِكَ نُصَرِّفُ الْآيَاتِ} نُفَصِّلُهَا وَنُبَيِّنُهَا فِي كُلِّ وَجْهٍ، {وَلِيَقُولُوا} قِيلَ: مَعْنَاهُ لِئَلَّا يَقُولُوا، {دَرَسْتَ} وَقِيلَ: هَذِهِ اللَّامُ لَامُ الْعَاقِبَةِ أَيْ عَاقِبَةَ أَمْرِهِمْ أَنْ يَقُولُوا: دَرَسْتَ، أَيْ: قَرَأْتَ عَلَى غَيْرِكَ، وَقِيلَ: قَرَأْتَ كُتُبَ أَهْلِ الْكِتَابِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: (فَالْتَقَطَهُ آلُ فِرْعَوْنَ لِيَكُونَ لَهُمْ عَدُوًّا وَحَزَنًا) ، (الْقَصَصِ، ٨) ، وَمَعْلُومٌ أَنَّهُمْ لَمْ يَلْتَقِطُوهُ لِذَلِكَ، وَلَكِنْ أَرَادَ أَنَّ عَاقِبَةَ أَمْرِهِمْ أَنْ كَانَ عَدُوًّا لَهُمْ.

{وَكَذَلِكَ نُصَرِّفُ الْآيَاتِ} “İşte ayetleri böyle türlü türlü açıklıyoruz” her yönden onları detaylandırıp beyan ediyoruz. {وَلِيَقُولُوا} “ve desinler diye”. 'Demesinler diye' anlamına geldiği söylenmiştir. {دَرَسْتَ} “Ders almışsın”. Bu lâm harfinin lâm-ı âkıbet (sonuç bildiren lâm) olduğu da söylenmiştir; yani işlerinin sonu 'Ders almışsın' yani 'Başkasına okumuşsun/ders görmüşsün' demeleridir. Ehl-i Kitab'ın kitaplarını okudun anlamına geldiği de söylenmiştir; nitekim Allah Teâlâ: "Nihayet Firavun ailesi onu kendilerine bir düşman ve tasa olsun diye bulup aldı" (Kasas, 8) buyurmuştur. Bilinmektedir ki onlar onu bu amaçla almamışlardı; lâkin işlerinin sonucunun kendilerine bir düşman olması demek olduğunu kastetmiştir.

قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: وَلِيَقُولُوا يَعْنِي: أَهْلَ مَكَّةَ حِينَ تَقْرَأُ عَلَيْهِمُ الْقُرْآنَ دَرَسْتَ، أَيْ: تَعَلَّمْتَ مِنْ يَسَارٍ وَجَبْرٍ، كَانَا عَبْدَيْنِ مِنْ سَبْيِ الرُّومِ، ثُمَّ قَرَأَتْ عَلَيْنَا تَزْعُمُ أَنَّهُ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ، مِنْ قَوْلِهِمْ: دَرَسْتُ الْكِتَابَ أَدْرُسُ دَرْسًا وَدِرَاسَةٌ.

İbn Abbâs şöyle demiştir: {وَلِيَقُولُوا} "ve desinler diye" kavliyle Mekke ehlini kastetmektedir; sen onlara Kur'an'ı okuduğun zaman {دَرَسْتَ} 'Ders almışsın' yani 'Rum esirlerinden olan iki köle Yesâr ve Cebr'den öğrendin, sonra da bize bunu okuyup Allah katından olduğunu iddia ediyorsun' derler. Bu, onların: 'Kitabı ders aldım, ders alırım, ders ve dirâse olarak' (دَرَسْتُ الْكِتَابَ أَدْرُسُ دَرْسًا وَدِرَاسَةً) sözünden gelir.

وَقَالَ الْفَرَّاءُ: يَقُولُونَ تَعَلَّمْتَ مِنَ الْيَهُودِ، وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرٍو: "دَارَسْتَ" بِالْأَلِفِ، [أَيْ: قَارَأْتَ أَهْلَ الْكِتَابِ مِنَ الْمُدَارَسَةِ بَيْنَ اثْنَيْنِ، تَقُولُ:] (١) قَرَأْتَ عَلَيْهِمْ وَقَرَأُوا عَلَيْكَ. وَقَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ وَيَعْقُوبُ: "دَرَسَتْ" بِفَتْحِ السِّينِ وَسُكُونِ التَّاءِ، أَيْ: هَذِهِ الْأَخْبَارُ الَّتِي تَتْلُوهَا عَلَيْنَا قَدِيمَةٌ، قَدْ دَرَسَتْ وَانْمَحَتْ، مِنْ قَوْلِهِمْ: دَرَسَ الْأَثَرُ يَدْرُسُ دُرُوسًا. {وَلِنُبَيِّنَهُ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: يُرِيدُ أَوْلِيَاءَهُ الَّذِينَ هَدَاهُمْ إِلَى سَبِيلِ الرَّشَادِ، وَقِيلَ: يَعْنِي أَنَّ تَصْرِيفَ الْآيَاتِ لَيَشْقَى بِهِ قَوْمٌ وَيَسْعَدُ بِهِ قَوْمٌ آخَرُونَ، فَمَنْ قَالَ دَرَسْتَ فَهُوَ شَقِّيٌّ وَمَنْ تَبَيَّنَ لَهُ الْحَقُّ فَهُوَ سَعِيدٌ.

Ferrâ şöyle demiştir: 'Yahudilerden öğrendin' derler. İbn Kesîr ve Ebû Amr elif ile "دَارَسْتَ" [dâraste] okumuşlardır; [yani iki kişi arasında ders yapmak manasındaki 'müdârese'den hareketle: Ehl-i Kitap ile karşılıklı ders yaptın, şöyle dersin:] (١) Sen onlara okudun, onlar da sana okudu. İbn Âmir ve Ya'kûb sîn harfinin fethası ve tâ harfinin sükûnu ile "دَرَسَتْ" [deraset] okumuşlardır; yani bize okuduğun bu haberler eskidir, eskiyip silinip gitmiştir; nitekim Arapların: 'İz silindi, silinir, siliniş olarak' (دَرَسَ الْأَثَرُ يَدْرُسُ دُرُوسًا) sözünden gelir. {وَلِنُبَيِّنَهُ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ} “ve biz de onu bilen bir kavme açıklayalım”. İbn Abbâs şöyle demiştir: Kendilerini doğruluk yoluna ilettiği dostlarını kastetmektedir. Şöyle de denilmiştir: Yani ayetlerin türlü türlü açıklanması bir topluluğun bedbaht olmasına, diğer bir topluluğun ise bahtiyar olmasına sebep olur; dolayısıyla kim 'Ders almışsın' derse o şakîdir (bedbahttır), kime de hak apaçık ortaya çıkarsa o saîddir (bahtiyardır).

{اتَّبِعْ مَا أُوحِيَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ وَأَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِكِينَ (١٠٦) وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا أَشْرَكُوا وَمَا جَعَلْنَاكَ عَلَيْهِمْ حَفِيظًا وَمَا أَنْتَ عَلَيْهِمْ بِوَكِيلٍ (١٠٧) وَلَا تَسُبُّوا الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ فَيَسُبُّوا اللَّهَ عَدْوًا بِغَيْرِ عِلْمٍ كَذَلِكَ زَيَّنَّا لِكُلِّ أُمَّةٍ عَمَلَهُمْ ثُمَّ إِلَى رَبِّهِمْ مَرْجِعُهُمْ فَيُنَبِّئُهُمْ بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ (١٠٨) }

{اتَّبِعْ مَا أُوحِيَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ وَأَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِكِينَ (١٠٦) وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا أَشْرَكُوا وَمَا جَعَلْنَاكَ عَلَيْهِمْ حَفِيظًا وَمَا أَنْتَ عَلَيْهِمْ بِوَكِيلٍ (١٠٧) وَلَا تَسُبُّوا الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ فَيَسُبُّوا اللَّهَ عَدْوًا بِغَيْرِ عِلْمٍ كَذَلِكَ زَيَّنَّا لِكُلِّ أُمَّةٍ عَمَلَهُمْ ثُمَّ إِلَى رَبِّهِمْ مَرْجِعُهُمْ فَيُنَبِّئُهُمْ بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ (١٠٨) } “Rabbinden sana vahyolunana uy; O'ndan başka ilah yoktur. Müşriklerden de yüz çevir. (106) Allah dileseydi şirk koşmazlardı. Seni onların üzerine bir bekçi kılmadık; sen onların üzerinde bir vekil de değilsin. (107) Allah'tan başka yalvardıklarına sövmeyin ki onlar da bilgisizce haddi aşarak Allah'a sövmesinler. Böylece her ümmete kendi yaptıklarını süslü gösterdik. Sonra dönüşleri ancak Rablerinedir; O da onlara yapmış olduklarını haber verecektir. (108)”

{اتَّبِعْ مَا أُوحِيَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ} يَعْنِي: الْقُرْآنَ اعْمَلْ بِهِ، {لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ وَأَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِكِينَ} فَلَا تُجَادِلْهُمْ.

{اتَّبِعْ مَا أُوحِيَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ} “Rabbinden sana vahyolunana uy” yani: Kur'an'a [uy], onunla amel et. {لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ وَأَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِكِينَ} “O'ndan başka hiçbir ilah yoktur. Müşriklerden de yüz çevir” artık onlarla tartışmaya girme.