{وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا أَشْرَكُوا} أَيْ: لَوْ شَاءَ لَجَعَلَهُمْ مُؤْمِنِينَ، {وَمَا جَعَلْنَاكَ عَلَيْهِمْ حَفِيظًا} رَقِيبًا قَالَ عَطَاءٌ: وَمَا جَعَلْنَاكَ عَلَيْهِمْ حَفِيظًا تَمْنَعُهُمْ مِنِّي، أَيْ: لَمْ تُبْعَثْ لِتَحْفَظَ الْمُشْرِكِينَ عَنِ الْعَذَابِ إِنَّمَا بُعِثْتَ مُبَلِّغًا. {وَمَا أَنْتَ عَلَيْهِمْ بِوَكِيلٍ}
{وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا أَشْرَكُوا} “Allah dileseydi şirk koşmazlardı” yani: Dileseydi onları mümin kılardı. {وَمَا جَعَلْنَاكَ عَلَيْهِمْ حَفِيظًا} “Seni onların üzerine bir bekçi kılmadık” bir gözetleyici [kılmadık]. Atâ şöyle demiştir: 'Seni onların üzerine beni engelleyecek bir koruyucu kılmadık.' Yani: Sen müşrikleri azaptan korumak için gönderilmedin, sen ancak bir tebliğ edici olarak gönderildin. {وَمَا أَنْتَ عَلَيْهِمْ بِوَكِيلٍ} “sen onların üzerinde bir vekil de değilsin.”
قَوْلُهُ ﷿: {وَلَا تَسُبُّوا الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ} الآية ١٢٢/ب قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: لَمَّا نَزَلَتْ "إِنَّكُمْ وَمَا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ" (الْأَنْبِيَاءِ، ٩٨) قَالَ الْمُشْرِكُونَ: يَا مُحَمَّدُ لَتَنْتَهِينَ عَنْ سَبِّ آلِهَتِنَا أَوْ لَنَهْجُوَنَّ رَبَّكَ، فَنَهَاهُمُ اللَّهُ تَعَالَى أَنْ يَسُبُّوا أَوْثَانَهُمْ.
Aziz ve Celil olan Allah'ın şu sözü: {وَلَا تَسُبُّوا الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ} “Allah'tan başka yalvardıklarına sövmeyin” ayeti... 122/b İbn Abbâs şöyle demiştir: "Şüphesiz siz ve Allah'tan başka taptıklarınız cehennem yakıtısınız" (el-Enbiyâ, 98) ayeti inince, müşrikler: 'Ey Muhammed! Ya ilahlarımıza sövmekten vazgeçersin ya da biz kesinlikle senin Rabbini hicvederiz [O'na kötü söz söyleriz]' dediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ onların putlarına sövmelerini yasakladı.
وَقَالَ قَتَادَةُ: كَانَ الْمُسْلِمُونَ يَسُبُّونَ أَصْنَامَ الْكُفَّارِ، فَنَهَاهُمُ اللَّهُ ﷿ عَنْ ذَلِكَ، لِئَلَّا يَسُبُّوا اللَّهَ فَإِنَّهُمْ قَوْمٌ جَهَلَةٌ.
Katâde şöyle demiştir: Müslümanlar kâfirlerin putlarına sövüyorlardı. Aziz ve Celil olan Allah, onlar da cahil bir kavim oldukları için Allah'a sövmesinler diye Müslümanları bundan nehyetti.
وَقَالَ السُّدِّيُّ: لَمَّا حَضَرَتْ أَبَا طَالِبٍ الْوَفَاةُ قَالَتْ قُرَيْشٌ: انْطَلِقُوا فَلْنَدْخُلْ عَلَى هَذَا الرَّجُلِ فَلْنَأْمُرَنَّهُ أَنْ يَنْهَى عَنَّا ابْنَ أَخِيهِ فَإِنَّا نَسْتَحِي أَنْ نَقْتُلَهُ بَعْدَ مَوْتِهِ، فَتَقُولُ الْعَرَبُ: كَانَ يَمْنَعُهُ عَمُّهُ فَلَمَّا مَاتَ قَتَلُوهُ. فَانْطَلَقَ أَبُو سُفْيَانَ وَأَبُو جَهْلٍ وَالنَّضْرُ بْنُ الْحَارِثِ وَأُمَيَّةُ وَأُبَيُّ ابْنَا خَلَفٍ وَعُقْبَةُ [بْنُ أَبِي مُعَيْطٍ وَعَمْرُو بْنُ الْعَاصِ، وَالْأَسْوَدُ بْنُ] (١) الْبَخْتَرِيِّ إِلَى أَبِي طَالِبٍ، فَقَالُوا: يَا أَبَا طَالِبٍ أَنْتَ كَبِيرُنَا وَسَيِّدُنَا وَإِنَّ مُحَمَّدًا قَدْ آذَانَا وَآلِهَتَنَا، فَنُحِبُّ أَنْ تَدْعُوَهُ فَتَنْهَاهُ عَنْ ذِكْرِ آلِهَتِنَا، وَلَنَدَعَنَّهُ وَإِلَهَهَ، فَدَعَاهُ فَقَالَ: هَؤُلَاءِ قَوْمُكَ يَقُولُونَ نُرِيدُ أَنْ تَدَعَنَا وَآلِهَتَنَا وَنَدَعَكَ وَإِلَهَكَ، فَقَدْ أَنْصَفَكَ قَوْمُكَ فَاقْبَلْ مِنْهُمْ، فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: "أَرَأَيْتُمْ إِنْ أَعْطَيْتُكُمْ هَذَا هَلْ أَنْتُمْ مُعْطِيَّ كَلِمَةً إِنْ تَكَلَّمْتُمْ بِهَا مَلَكْتُمُ الْعَرَبَ وَدَانَتْ لَكُمْ بِهَا الْعَجَمَ؟ " قَالَ أَبُو جَهْلٍ: نَعَمْ وَأَبِيكَ لَنُعْطِيَنَّكَهَا وَعَشْرَةَ أَمْثَالِهَا، فَمَا هِيَ؟ قَالَ: "قُولُوا لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ" فَأَبَوْا وَنَفَرُوا، فَقَالَ أَبُو طَالِبٍ: قُلْ غَيْرَهَا يَا ابْنَ أَخِي، فَقَالَ: يَا عَمِّ مَا أَنَا بِالَّذِي أَقُولُ غَيْرَهَا وَلَوْ أَتَوْنِي بِالشَّمْسِ فَوَضَعُوهَا فِي يَدِي، فَقَالُوا: لَتَكُفَّنَّ عَنْ شَتْمِكَ آلِهَتَنَا أَوْ لَنَشْتُمَنَّكَ وَلَنَشْتُمَنَّ مَنْ يَأْمُرُكَ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ ﷿: {وَلَا تَسُبُّوا الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ} (٢) يَعْنِي الْأَوْثَانَ، {فَيَسُبُّوا اللَّهَ عَدْوًا} أَيِ: اعْتِدَاءً وَظُلْمًا، {بِغَيْرِ عِلْمٍ}
Süddî şöyle demiştir: Ebû Tâlib'in vefatı yaklaşınca Kureyş şöyle dedi: 'Gelin, şu adama gidelim de kardeşinin oğlunu bizden el çekmeye çağırmasını emredelim. Zira onun vefatından sonra onu öldürmekten çekiniriz de Araplar: "Amcası onu koruyordu, o ölünce öldürdüler" derler.' Bunun üzerine Ebû Süfyân, Ebû Cehil, Nadr b. el-Hâris, Halef'in oğulları Ümeyye ve Übey, Ukbe [b. Ebî Muayt, Amr b. el-Âs ve Esved b.] (١) el-Bahterî, Ebû Tâlib'in yanına gittiler ve: 'Ey Ebû Tâlib! Sen bizim büyüğümüz ve efendimizsin. Muhammed ise bize ve ilahlarımıza eziyet etti. Onu çağırıp ilahlarımızı anmaktan menetmeni istiyoruz; biz de onu ve ilahını rahat bırakalım' dediler. [Ebû Tâlib] onu çağırdı ve: 'İşte kavmin! Diyorlar ki: Bizi ve ilahlarımızı bıraksın, biz de onu ve ilahını bırakalım. Kavmin sana karşı insaflı davrandı, onlardan bunu kabul et' dedi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: "Peki, ben size bunu verirsem, söylediğiniz takdirde Araplara hükmedeceğiniz ve Acemlerin de size boyun eğeceği tek bir kelimeyi siz bana verir misiniz?" buyurdu. Ebû Cehil: 'Evet, babana andolsun ki sana onu da on katını da veririz, nedir o?' dedi. O da: "Lâ ilâhe illallâh (Allah'tan başka ilah yoktur) deyin" buyurdu. Onlar ise kabul etmeyip nefretle kaçındılar. Bunun üzerine Ebû Tâlib: 'Ey kardeşimin oğlu, bundan başkasını söyle' deyince, [Resûlullah]: "Ey amca! Güneşi getirip elime koysalar bile ben bundan başkasını söyleyecek değilim" buyurdu. Müşrikler: 'Ya ilahlarımıza sövmekten vazgeçersin ya da seni de sana bunu emredeni de söveriz' dediler. Bunun üzerine Aziz ve Celil olan Allah şu ayeti indirdi: {وَلَا تَسُبُّوا الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ} (٢) “Allah'tan başka yalvardıklarına sövmeyin” yani putlara, {فَيَسُبُّوا اللَّهَ عَدْوًا} “ki onlar da haddi aşarak Allah'a sövmesinler” yani tecavüz ve zulüm ile, {بِغَيْرِ عِلْمٍ} “bilgisizce”.
وَقَرَأَ يَعْقُوبُ " عُدُوًّا " بِضَمِّ الْعَيْنِ وَالدَّالِ وَتَشْدِيدِ الْوَاوِ، فَلَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ لِأَصْحَابِهِ: "لَا تَسُبُّوا رَبَّكُمْ"، فَأَمْسَكَ الْمُسْلِمُونَ عَنْ سَبِّ آلِهَتِهِمْ.
Ya'kûb ayn ve dâl harflerinin dammesi ve vâv harfinin şeddesi ile "عُدُوًّا" [uduvven] şeklinde okumuştur. Bu ayet inince Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ashabına: "Rabbinize sövmeyin" buyurdu. Bunun üzerine Müslümanlar onların ilahlarına sövmekten vazgeçtiler.
فَظَاهِرُ الْآيَةِ، وَإِنْ كَانَ نَهْيًا عَنْ سَبِّ الْأَصْنَامِ، فَحَقِيقَتُهُ النَّهْيُ عَنْ سَبِّ اللَّهِ، لِأَنَّهُ سَبَبٌ لِذَلِكَ.
Ayetin zâhiri her ne kadar putlara sövmeyi yasaklamak olsa da hakikati Allah'a sövmenin yasaklanmasıdır; çünkü o (putlara sövmek), buna (Allah'a sövmeye) sebep teşkil etmektedir.
{كَذَلِكَ زَيَّنَّا لِكُلِ أُمَّةٍ عَمَلَهُمْ} [أَيْ: كَمَا زَيَّنَّا لِهَؤُلَاءِ الْمُشْرِكِينَ عِبَادَةَ الْأَوْثَانِ وَطَاعَةَ الشَّيْطَانِ بِالْحِرْمَانِ وَالْخِذْلَانِ، كَذَلِكَ زَيَّنَا لِكُلِّ أُمَّةٍ عَمَلَهُمْ] (١) مِنَ الْخَيْرِ وَالشَّرِّ وَالطَّاعَةِ وَالْمَعْصِيَةِ، {ثُمَّ إِلَى رَبِّهِمْ مَرْجِعُهُمْ فَيُنَبِّئُهُمْ} وَيُجَازِيهِمْ، {بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ}
{كَذَلِكَ زَيَّنَّا لِكُلِ أُمَّةٍ عَمَلَهُمْ} “Böylece her ümmete kendi yaptıklarını süslü gösterdik” [yani: Bu müşriklere mahrumiyet ve yardımsız bırakmak suretiyle putlara tapmayı ve şeytana itaati süslü gösterdiğimiz gibi, her ümmete de kendi yaptıklarını] (١) hayır ve şerden, itaat ve isyandan süslü gösterdik. {ثُمَّ إِلَى رَبِّهِمْ مَرْجِعُهُمْ فَيُنَبِّئُهُمْ} “Sonra dönüşleri ancak Rablerinedir; O da onlara haber verecektir” ve karşılığını verecektir, {بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ} “yapmış olduklarını.”
{وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمَانِهِمْ لَئِنْ جَاءَتْهُمْ آيَةٌ لَيُؤْمِنُنَّ بِهَا قُلْ إِنَّمَا الْآيَاتُ عِنْدَ اللَّهِ وَمَا يُشْعِرُكُمْ أَنَّهَا إِذَا جَاءَتْ لَا يُؤْمِنُونَ (١٠٩) }
{وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمَانِهِمْ لَئِنْ جَاءَتْهُمْ آيَةٌ لَيُؤْمِنُنَّ بِهَا قُلْ إِنَّمَا الْآيَاتُ عِنْدَ اللَّهِ وَمَا يُشْعِرُكُمْ أَنَّهَا إِذَا جَاءَتْ لَا يُؤْمِنُونَ (١٠٩) } “Kendilerine bir mucize gelirse mutlaka ona inanacaklarına dair bütün güçleriyle Allah'a yemin ettiler. De ki: 'Mucizeler ancak Allah'ın katındadır.' Onlara [o mucize] gelse de inanmayacaklarını size bildiren nedir? (109)”
قَوْلُهُ ﷿: {وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمَانِهِمْ} الْآيَةَ. قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ كَعْبٍ الْقُرَظِيُّ وَالْكَلْبِيُّ: قَالَتْ قُرَيْشٌ يَا مُحَمَّدُ إِنَّكَ تُخْبِرُنَا أَنَّ مُوسَى كَانَ مَعَهُ عَصًى يَضْرِبُ بِهَا الْحَجَرَ فَيَنْفَجِرُ مِنْهُ اثْنَتَا عَشْرَةَ عَيْنًا، وَتُخْبِرُنَا أَنَّ عِيسَى ﵇ كَانَ يُحْيِي الْمَوْتَى فَأْتِنَا مِنَ الْآيَاتِ حَتَّى نُصَدِّقَكَ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: أَيُّ شَيْءٍ تُحِبُّونَ؟ قَالُوا: تَجْعَلُ لَنَا الصَّفَا ذَهَبًا أَوِ ابْعَثْ لَنَا بَعْضُ أَمْوَاتِنَا حَتَّى نَسْأَلَهُ عَنْكَ أَحَقٌّ مَا تَقُولُ أَمْ بَاطِلٌ، أَوْ أَرِنَا الْمَلَائِكَةَ يَشْهَدُونَ لَكَ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: فَإِنْ فَعَلْتُ بَعْضَ مَا تَقُولُونَ أَتُصَدِّقُونَنِي؟ قَالُوا: نَعَمْ وَاللَّهُ لَئِنْ فَعَلَتْ لَنَتَّبِعَنَّكَ أَجْمَعِينَ، وَسَأَلَ الْمُسْلِمُونَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ أَنْ يُنْزِلَهَا عَلَيْهِمْ حَتَّى يُؤْمِنُوا، فَقَامَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يَدْعُو اللَّهَ أَنْ يَجْعَلَ الصَّفَا ذَهَبًا فَجَاءَهُ جِبْرِيلُ ﵇، فَقَالَ لَهُ: اخْتَرْ مَا شِئْتَ إِنْ شِئْتَ أَصْبَحَ ذَهَبًا وَلَكِنْ إِنْ لَمْ يُصَدِّقُوا عَذَّبْتُهُمْ، وَإِنْ شِئْتَ تَرَكْتُهُمْ حَتَّى يَتُوبَ تَائِبُهُمْ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: بَلْ يَتُوبُ تَائِبُهُمْ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ ﷿: {وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمَانِهِمْ} (٢) أَيْ: حَلَفُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمَانِهِمْ، أَيْ: بِجُهْدِ أَيْمَانِهِمْ، يَعْنِي أَوْكَدَ مَا قَدَرُوا عَلَيْهِ مِنَ الْأَيْمَانِ وَأَشَدَّهَا.
Aziz ve Celil olan Allah'ın şu sözü: {وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمَانِهِمْ} “Bütün güçleriyle Allah'a yemin ettiler” ayeti... Muhammed b. Ka'b el-Kurazî ve Kelbî şöyle dediler: Kureyş dedi ki: 'Ey Muhammed! Sen bize Mûsâ'nın yanında bir asa olduğunu, onunla taşa vurunca ondan on iki pınar fışkırdığını haber veriyorsun; İsa aleyhisselam'ın ölüleri dirilttiğini haber veriyorsun. Öyleyse bize de mucizeler getir ki seni tasdik edelim.' Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Neyi istersiniz?" buyurdu. Onlar: 'Safâ tepesini bizim için altına çevir veya ölülerimizden bazılarını dirilt ki söylediklerinin hak mı yoksa batıl mı olduğunu ona soralım, yahut bize senin lehine şahitlik edecek melekleri göster' dediler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Söylediklerinizin bir kısmını yaparsam beni tasdik eder misiniz?" buyurdu. Onlar: 'Evet, Allah'a yemin olsun ki eğer yaparsan hepimiz sana uyarız' dediler. Müslümanlar da iman etsinler diye Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den [bu mucizelerin] onlara indirilmesini istediler. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Safâ'yı altına çevirmesi için Allah'a dua etmeye kalktı. Cibrîl aleyhisselam gelip ona şöyle dedi: 'Dilediğini seç: İstersen [Safâ] altın olsun; fakat tasdik etmezlerse onları azaplandırırım. İstersen de tevbe edenleri tevbe edinceye kadar onları kendi hallerine bırakayım.' Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Aksine tevbe edenleri tevbe etsin" buyurdu. Bunun üzerine Aziz ve Celil olan Allah şu ayeti indirdi: {وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمَانِهِمْ} (٢) “Bütün güçleriyle Allah'a yemin ettiler” yani güçlerinin yettiği en kesin ve en kuvvetli yeminlerle Allah'a yemin ettiler.
قَالَ الْكَلْبِيُّ وَمُقَاتِلٌ: إِذَا حَلَفَ الرَّجُلُ بِاللَّهِ، فَهُوَ جَهْدُ يَمِينِهِ.
Kelbî ve Mukâtil şöyle demiştir: Bir kimse Allah adına yemin ettiğinde bu onun bütün gücüyle ettiği yemindir (cehd-i yemîn).
{لَئِنْ جَاءَتْهُمْ آيَةٌ} كَمَا جَاءَتْ مَنْ قَبْلَهُمْ مِنَ الْأُمَمِ، {لَيُؤْمِنُنَّ بِهَا قُلْ} يَا مُحَمَّدُ، {إِنَّمَا الْآيَاتُ عِنْدَ اللَّهِ} وَاللَّهُ قَادِرٌ عَلَى إِنْزَالِهَا، {وَمَا يُشْعِرُكُمْ} وَمَا يُدْرِيكُمْ.
{لَئِنْ جَاءَتْهُمْ آيَةٌ} “Kendilerine bir mucize gelirse” kendilerinden önceki ümmetlere geldiği gibi, {لَيُؤْمِنُنَّ بِهَا قُلْ} “mutlaka ona inanacaklarına [dair]. De ki” ey Muhammed, {إِنَّمَا الْآيَاتُ عِنْدَ اللَّهِ} “'Mucizeler ancak Allah'ın katındadır'” ve Allah onları indirmeye kadirdir, {وَمَا يُشْعِرُكُمْ} “size bildiren nedir?” nereden bileceksiniz?
وَاخْتَلَفُوا فِي الْمُخَاطَبِينَ بِقَوْلِهِ {وَمَا يُشْعِرُكُمْ} فَقَالَ بَعْضُهُمْ: الْخِطَابُ لِلْمُشْرِكِينَ الَّذِينَ أَقْسَمُوا.
{وَمَا يُشْعِرُكُمْ} “size bildiren nedir?” sözüyle kimlere hitap edildiği konusunda ihtilaf ettiler. Bazıları şöyle dedi: Hitap yemin eden müşrikleredir.
وَقَالَ بَعْضُهُمْ: الْخِطَابُ لِلْمُؤْمِنِينَ.
Bazıları da şöyle dedi: Hitap müminleredir.
وَقَوْلُهُ تَعَالَى: {أَنَّهَا إِذَا جَاءَتْ لَا يُؤْمِنُونَ} قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَأَهْلُ الْبَصْرَةِ وَأَبُو بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ
Yüce Allah'ın: {أَنَّهَا إِذَا جَاءَتْ لَا يُؤْمِنُونَ} “[o mucize] geldiği vakit onların iman etmeyeceklerini” kavline gelince; İbn Kesîr, Basra ehli ve Âsım'dan [yapılan rivayetle] Ebû Bekr
" إِنَّهَا " بِكَسْرِ الْأَلِفِ عَلَى الِابْتِدَاءِ، وَقَالُوا: تَمَّ الْكَلَامُ عِنْدَ قَوْلِهِ {وَمَا يُشْعِرُكُمْ} فَمَنْ جَعْلَ الْخِطَابَ لِلْمُشْرِكِينَ قَالَ: مَعْنَاهُ: وَمَا يُشْعِرُكُمْ أَيُّهَا [الْمُشْرِكُونَ] (١) أَنَّهَا لَوْ جَاءَتْ آمَنْتُمْ؟ وَمَنْ جَعَلَ الْخِطَابَ لِلْمُؤْمِنِينَ قَالَ مَعْنَاهُ: وَمَا يُشْعِرُكُمْ أَيُّهَا الْمُؤْمِنُونَ أَنَّهَا لَوْ جَاءَتْ آمَنُوا؟ لِأَنَّ الْمُسْلِمِينَ كَانُوا يَسْأَلُونَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ أَنْ يَدْعُوَ اللَّهَ حَتَّى يُرِيَهُمْ مَا اقْتَرَحُوا حَتَّى يُؤْمِنُوا فَخَاطَبَهُمْ بِقَوْلِهِ: {وَمَا يُشْعِرُكُمْ} ثُمَّ ابْتَدَأَ فَقَالَ جَلَّ ذِكْرُهُ: {أَنَّهَا إِذَا جَاءَتْ لَا يُؤْمِنُونَ} وَهَذَا فِي قَوْمٍ مَخْصُوصِينَ [حَكَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ بِأَنَّهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ] ، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ: "أَنَّهَا" بِفَتْحِ الْأَلِفِ وَجَعَلُوا الْخِطَابَ لِلْمُؤْمِنِينَ، وَاخْتَلَفُوا فِي قَوْلِهِ: {لَا يُؤْمِنُونَ} (٢) فَقَالَ الْكِسَائِيُّ: {لَا} صِلَةٌ، وَمَعْنَى الْآيَةِ: وَمَا يُشْعِرُكُمْ أَيُّهَا الْمُؤْمِنُونَ أَنَّ الْآيَاتِ إِذَا جَاءَتِ الْمُشْرِكِينَ يُؤْمِنُونَ؟ كَقَوْلِهِ تَعَالَى "وَحَرَامٌ عَلَى قَرْيَةٍ أَهْلَكْنَاهَا أَنَّهُمْ لَا يَرْجِعُونَ" (الْأَنْبِيَاءِ، ٩٥) ، أَيْ: يَرْجِعُونَ وَقِيلَ: إِنَّهَا بِمَعْنَى لَعَلَّ، وَكَذَلِكَ هُوَ فِي قِرَاءَةِ أُبَيٍّ، تَقُولُ الْعَرَبُ: اذْهَبْ إِلَى السُّوقِ أَنَّكَ تَشْتَرِي شَيْئًا، أَيْ: لَعَلَّكَ، وَقَالَ عَدِيُّ بْنُ زَيْدٍ: أَعَاذِلُ مَا يُدْرِيكَ أَنَّ مَنِيَّتِي ... إِلَى سَاعَةٍ فِي الْيَوْمِ أَوْ فِي ضُحَى الْغَدِ (٣)
cümle başı kabul ederek elifin kesresiyle "إِنَّهَا" [innehâ] okumuşlar ve sözün {وَمَا يُشْعِرُكُمْ} “size bildiren nedir?” ifadesinde tamamlandığını söylemişlerdir. Hitabı müşriklere yönelik kabul eden kimse şöyle demiştir: Bunun manası şudur: 'Ey [müşrikler]! (١) Mucize gelseydi iman edeceğinizi size bildiren nedir?' Hitabı müminlere yönelik kabul eden kimse ise şöyle demiştir: Bunun manası şudur: 'Ey müminler! Mucize gelseydi onların iman edeceklerini size bildiren nedir?' Zira Müslümanlar, iman etsinler diye müşriklerin teklif ettikleri şeyleri onlara göstermesi için Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den Allah'a dua etmesini istiyorlardı. Bu sebeple Allah onlara: {وَمَا يُشْعِرُكُمْ} “size bildiren nedir?” sözüyle hitap etmiş, sonra da yeni bir cümleye başlayarak: {أَنَّهَا إِذَا جَاءَتْ لَا يُؤْمِنُونَ} “Şüphesiz o [mucize] geldiğinde inanmazlar” buyurmuştur. Bu, haklarında iman etmeyeceklerine [Allah'ın hükmettiği] belirli bir topluluk hakkındadır. Diğer kıraat imamları ise elifin fethasıyla "أَنَّهَا" [ennehâ] okumuşlar ve hitabı müminlere kılmışlardır. {لَا يُؤْمِنُونَ} (٢) ifadesi hakkında ise ihtilaf etmişlerdir: Kisâî şöyle demiştir: {لَا} [lâ] sıladır (zâiddir/pekiştirmedir) ve ayetin manası şöyledir: 'Ey müminler! Müşriklere mucizeler geldiğinde iman edeceklerini size bildiren nedir?' Bu, Allah Teâlâ'nın: "Helak ettiğimiz bir memlekete artık [iman etmek] haramdır; onlar dönmezler (dönecekler)" (el-Enbiyâ, 95) yani 'dönerler' ayeti gibidir. 'Ennehâ'nın 'lealle' (belki, umulur ki) manasında olduğu da söylenmiştir; nitekim Übeyy'in kıraatinde de böyledir. Araplar: 'Çarşıya git, umulur ki (enneke) bir şey satın alırsın' yani 'lealleke' derler. Adiy b. Zeyd de şöyle demiştir: 'Ey beni kınayan! Nereden bileceksin, belki ecelim... Bugün bir saatte yahut yarının kuşluğundadır' (٣)
أَيْ: لَعَلَّ مَنِيَّتِي، وَقِيلَ: فِيهِ حَذْفٌ وَتَقْدِيرُهُ: وَمَا يُشْعِرُكُمْ أَنَّهَا إِذَا جَاءَتْ [يُؤْمِنُونَ أَوْ لَا يُؤْمِنُونَ؟ وَقَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ وَحَمْزَةُ " لَا تُؤْمِنُونَ " بِالتَّاءِ عَلَى الْخِطَابِ لِلْكَفَّارِ وَاعْتَبَرُوا بِقِرَاءَةِ أُبَيٍّ: إِذَا جَاءَتْكُمْ] (٤) لَا تُؤْمِنُونَ، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِالْيَاءِ عَلَى الْخَبَرِ، دَلِيلُهَا قِرَاءَةُ الْأَعْمَشِ: أَنَّهَا إِذَا جَاءَتْهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ.
Yani: 'Belki ecelim'. Şöyle de denilmiştir: Ayette hazif (düşen kelime) vardır ve takdiri şöyledir: 'O geldiğinde [iman edeceklerini mi yoksa etmeyeceklerini mi] size bildiren nedir?' İbn Âmir ve Hamza kâfirlere hitap olarak tâ ile "لَا تُؤْمِنُونَ" [lâ tu'minûn] okumuşlar [ve Übeyy'in: 'Size geldiğinde] (٤) inanmazsınız' kıraatini esas almışlardır. Diğerleri ise haber sîgası olarak yâ ile okumuşlardır; bunun delili A'meş'in: 'O onlara geldiğinde inanmazlar' şeklindeki kıraatidir.
{وَنُقَلِّبُ أَفْئِدَتَهُمْ وَأَبْصَارَهُمْ كَمَا لَمْ يُؤْمِنُوا بِهِ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَنَذَرُهُمْ فِي طُغْيَانِهِمْ يَعْمَهُونَ (١١٠) }
{وَنُقَلِّبُ أَفْئِدَتَهُمْ وَأَبْصَارَهُمْ كَمَا لَمْ يُؤْمِنُوا بِهِ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَنَذَرُهُمْ فِي طُغْيَانِهِمْ يَعْمَهُونَ (١١٠) } “İlk defa iman etmedikleri gibi yine onların gönüllerini ve gözlerini ters çeviririz ve onları taşkınlıkları içinde şaşkınca bocalayıp dururlarken kendi hâllerine bırakırız. (110)”
{وَلَوْ أَنَّنَا نَزَّلْنَا إِلَيْهِمُ الْمَلَائِكَةَ وَكَلَّمَهُمُ الْمَوْتَى وَحَشَرْنَا عَلَيْهِمْ كُلَّ شَيْءٍ قُبُلًا مَا كَانُوا لِيُؤْمِنُوا إِلَّا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ يَجْهَلُونَ (١١١) }
{وَلَوْ أَنَّنَا نَزَّلْنَا إِلَيْهِمُ الْمَلَائِكَةَ وَكَلَّمَهُمُ الْمَوْتَى وَحَشَرْنَا عَلَيْهِمْ كُلَّ شَيْءٍ قُبُلًا مَا كَانُوا لِيُؤْمِنُوا إِلَّا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ يَجْهَلُونَ (١١١) } “Eğer biz onlara melekleri indirseydik, ölüler kendileriyle konuşsaydı ve her şeyi karşılarına toplasaydık, Allah dilemedikçe yine de inanacak değillerdi; fakat onların çoğu cahillik etmektedirler. (111)”
{وَنُقَلِّبُ أَفْئِدَتَهُمْ وَأَبْصَارَهُمْ كَمَا لَمْ يُؤْمِنُوا بِهِ أَوَّلَ مَرَّةٍ} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: يَعْنِي وَنَحُولُ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ الْإِيمَانِ، فَلَوْ جِئْنَاهُمْ بِالْآيَاتِ الَّتِي سَأَلُوا مَا آمَنُوا بِهَا كَمَا لَمْ يُؤْمِنُوا بِهِ أَوَّلَ مَرَّةٍ، أَيْ: كَمَا لَمْ يُؤْمِنُوا بِمَا قَبْلَهَا مِنَ الْآيَاتِ مِنَ انْشِقَاقِ الْقَمَرِ وَغَيْرِهِ، وَقِيلَ: كَمَا لَمْ يُؤْمِنُوا بِهِ أَوَّلَ مَرَّةٍ، يَعْنِي مُعْجِزَاتِ مُوسَى وَغَيْرِهِ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ ﵈، كَقَوْلِهِ تَعَالَى (أَوَلَمْ يَكْفُرُوا بِمَا أُوتِيَ مُوسَى مِنْ قَبْلُ) ، (الْقَصَصِ، ٤٨) ، وَفِي الْآيَةِ مَحْذُوفٌ تَقْدِيرُهُ فَلَا يُؤْمِنُونَ كَمَا لَمْ يُؤْمِنُوا بِهِ أَوَّلَ مَرَّةٍ، وَقَالَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَلْحَةَ عَنْ
{وَنُقَلِّبُ أَفْئِدَتَهُمْ وَأَبْصَارَهُمْ كَمَا لَمْ يُؤْمِنُوا بِهِ أَوَّلَ مَرَّةٍ} “Ona ilk defa inanmadıkları gibi, yine kalplerini ve gözlerini ters çeviririz”. İbn Abbâs şöyle demiştir: Yani onlarla iman arasına engel koyarız; dolayısıyla istedikleri mucizeleri kendilerine getirsek bile, ona ilk defa inanmadıkları gibi yine inanmazlardı; yani bundan önceki ayın yarılması ve benzeri mucizelere inanmadıkları gibi inanmazlardı. Şöyle de denilmiştir: 'Ona ilk defa inanmadıkları gibi' ifadesi, Mûsâ ve diğer peygamberlerin aleyhimüsselâm mucizelerini kastetmektedir; nitekim Allah Teâlâ: "Daha önce Mûsâ'ya verilenleri inkâr etmemişler miydi?" (el-Kasas, 48) buyurmuştur. Ayette düşen bir kısım (hazif) vardır; takdiri: 'İlk defa inanmadıkları gibi yine inanmazlar' şeklindedir. Ali b. Ebî Talha ise şöyle demiştir:
ابْنِ عَبَّاسٍ: الْمَرَّةُ الْأُولَى دَارُ الدُّنْيَا، يَعْنِي لَوْ رُدُّوا مِنَ الْآخِرَةِ إِلَى الدُّنْيَا نُقَلِّبُ أَفْئِدَتَهُمْ وَأَبْصَارَهُمْ عَنِ الْإِيمَانِ كَمَا لَمْ يُؤْمِنُوا فِي الدُّنْيَا قَبْلَ مَمَاتِهِمْ، كَمَا قَالَ: "وَلَوْ رُدُّوا لَعَادُوا لِمَا نُهُوا عَنْهُ" (الْأَنْعَامِ، ٢٨) {وَنَذَرُهُمْ فِي طُغْيَانِهِمْ يَعْمَهُونَ} قَالَ عَطَاءٌ: نَخْذُلُهُمْ وَنَدَعُهُمْ فِي ضَلَالَتِهِمْ يَتَمَادُونَ.
İbn Abbâs'tan naklen: 'İlk defa'dan kasıt dünya yurdudur. Yani ahiretten tekrar dünyaya döndürülselerdi, ölümlerinden önce dünyada iman etmedikleri gibi kalplerini ve gözlerini yine imandan çevirirdik; nitekim O: "Geri döndürülselerdi yine menedildikleri şeye dönerlerdi" (el-En'âm, 28) buyurmuştur. {وَنَذَرُهُمْ فِي طُغْيَانِهِمْ يَعْمَهُونَ} “ve onları azgınlıkları içinde bocalayıp dururlarken kendi hallerine bırakırız”. Atâ şöyle demiştir: Onları yardımsız bırakır ve sapıklıklarında ısrar edip bocalasınlar diye terk ederiz.
{وَلَوْ أَنَّنَا نَزَّلْنَا إِلَيْهِمُ الْمَلَائِكَةَ} فَرَأَوْهُمْ عِيَانًا، {وَكَلَّمَهُمُ الْمَوْتَى} بِإِحْيَائِنَا إِيَّاهُمْ فَشَهِدُوا لَكَ بِالنُّبُوَّةِ كَمَا سَأَلُوا، {وَحَشَرْنَا} وَجَمَعْنَا، {عَلَيْهِمْ كُلَّ شَيْءٍ قُبُلًا} قَرَأَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ وَابْنُ عَامِرٍ " قِبَلَا " بِكَسْرِ الْقَافِ وَفَتْحِ الْبَاءِ، أَيْ مُعَايَنَةً، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِضَمِّ الْقَافِ وَالْبَاءِ، هُوَ جَمْعُ قَبِيلٍ، وَهُوَ الْكَفِيلُ، مِثْلُ رَغِيفٍ وَرُغُفٍ، وقضيب وقُضُب ١٢٣\أأَيْ: ضُمَنَاءُ وَكُفَلَاءُ، وَقِيلَ: هُوَ جَمْعُ قَبِيلٍ وَهُوَ الْقَبِيلَةُ، أَيْ: فَوْجًا فَوْجًا، وَقِيلَ: هُوَ بِمَعْنَى الْمُقَابَلَةِ وَالْمُوَاجَهَةِ، مِنْ قَوْلِهِمْ: أَتَيْتُكَ قُبَلًا لَا دُبُرًا إِذَا أَتَاهُ مِنْ قِبَلِ وَجْهِهِ، {مَا كَانُوا لِيُؤْمِنُوا إِلَّا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ} ذَلِكَ، {وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ يَجْهَلُونَ}
{وَلَوْ أَنَّنَا نَزَّلْنَا إِلَيْهِمُ الْمَلَائِكَةَ} “Eğer biz onlara melekleri indirseydik” de onları gözleriyle görselerdi, {وَكَلَّمَهُمُ الْمَوْتَى} “ölüler de kendileriyle konuşsaydı” onları diriltmemizle ve onların da istedikleri gibi senin peygamberliğine şahitlik etselerdi, {وَحَشَرْنَا} “ve toplasaydık” bir araya getirseydik, {عَلَيْهِمْ كُلَّ شَيْءٍ قُبُلًا} “her şeyi karşılarına”. Medine ehli ve İbn Âmir kaf'ın kesresi ve bâ'nın fethası ile "قِبَلًا" [kıbelen] okumuşlardır; yani 'açıkça, gözle görülür şekilde' demektir. Diğerleri ise kaf ve bâ'nın dammesi ile [kubulen] okumuşlardır; bu da kefil manasındaki 'kabîl'in çoğuludur; tıpkı 'rağîf-ruğuf' ve 'kadîb-kudub' gibi 123/a yani 'kefiller ve garantörler' demektir. Şöyle de denilmiştir: Kabile manasındaki 'kabîl'in çoğuludur, yani 'grup grup, bölük bölük' demektir. Şöyle de denilmiştir: Karşılaşma ve yüz yüze gelme manasındadır; nitekim kişinin birinin karşısından gelmesi durumunda Arapların 'Sana arkadan değil, önden (yüz yüze) geldim' (أَتَيْتُكَ قُبَلًا لَا دُبُرًا) sözünden gelir. {مَا كَانُوا لِيُؤْمِنُوا إِلَّا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ} “Allah dilemedikçe yine de inanacak değillerdi” bunu dilemesi müstesna, {وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ يَجْهَلُونَ} “fakat onların çoğu cahillik ederler.”
{وَكَذَلِكَ جَعَلْنَا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا شَيَاطِينَ الْإِنْسِ وَالْجِنِّ يُوحِي بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ زُخْرُفَ الْقَوْلِ غُرُورًا وَلَوْ شَاءَ رَبُّكَ مَا فَعَلُوهُ فَذَرْهُمْ وَمَا يَفْتَرُونَ (١١٢) وَلِتَصْغَى إِلَيْهِ أَفْئِدَةُ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ وَلِيَرْضَوْهُ وَلِيَقْتَرِفُوا مَا هُمْ مُقْتَرِفُونَ (١١٣) }
{وَكَذَلِكَ جَعَلْنَا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا شَيَاطِينَ الْإِنْسِ وَالْجِنِّ يُوحِي بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ زُخْرُفَ الْقَوْلِ غُرُورًا وَلَوْ شَاءَ رَبُّكَ مَا فَعَلُوهُ فَذَرْهُمْ وَمَا يَفْتَرُونَ (١١٢) وَلِتَصْغَى إِلَيْهِ أَفْئِدَةُ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ وَلِيَرْضَوْهُ وَلِيَقْتَرِفُوا مَا هُمْ مُقْتَرِفُونَ (١١٣) } “Böylece biz her peygambere insan ve cin şeytanlarını düşman kıldık. Bunlar aldatmak için birbirlerine yaldızlı sözler fısıldarlar. Rabbin dileseydi bunu yapamazlardı. Artık onları iftiralarıyla baş başa bırak. (112) Bir de ahirete inanmayanların kalpleri ona meyletsin, ondan hoşlansınlar ve işleyecekleri günahları işlemeye devam etsinler diye [böyle yaparlar]. (113)”
{وَكَذَلِكَ جَعَلْنَا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا} أَيْ: أَعْدَاءً فِيهِ تَعْزِيَةٌ لِلنَّبِيِّ ﷺ، يَعْنِي كَمَا ابْتَلَيْنَاكَ بِهَؤُلَاءِ الْقَوْمِ، فَكَذَلِكَ جَعَلْنَا لِكُلِّ نَبِيٍّ قَبْلَكَ أَعْدَاءً، ثُمَّ فَسَّرَهُمْ فَقَالَ: {شَيَاطِينَ الْإِنْسِ وَالْجِنِّ} قَالَ عِكْرِمَةُ وَالضَّحَّاكُ وَالسُّدِّيُّ وَالْكَلْبِيُّ: مَعْنَاهُ شَيَاطِينُ الْإِنْسِ الَّتِي مَعَ الْإِنْسِ، وَشَيَاطِينُ الْجِنِّ الَّتِي مَعَ الْجِنِّ، وَلَيْسَ لِلْإِنْسِ شَيَاطِينٌ، وَذَلِكَ أَنَّ إِبْلِيسَ جَعَلَ جُنْدَهُ فَرِيقَيْنِ فَبَعَثَ فَرِيقًا مِنْهُمْ إِلَى الْإِنْسِ وَفَرِيقًا مِنْهُمْ إِلَى الْجِنِّ، وَكِلَا الْفَرِيقَيْنِ أَعْدَاءٌ لِلنَّبِيِّ ﷺ وَلِأَوْلِيَائِهِ، وَهُمُ الَّذِينَ يَلْتَقُونَ فِي كُلِّ حِينٍ، فَيَقُولُ [شَيْطَانُ] (١) الْإِنْسِ [لِشَيْطَانِ] الْجِنِّ: أَضْلَلْتُ صَاحِبِي بِكَذَا فَأَضِلَّ صَاحِبَكَ بِمِثْلِهِ، وَتَقُولُ شَيَاطِينُ الْجِنِّ لِشَيَاطِينِ الْإِنْسِ كَذَلِكَ، فَذَلِكَ وَحْيُ بَعْضِهِمْ إِلَى بَعْضٍ.
{وَكَذَلِكَ جَعَلْنَا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا} “Böylece biz her peygambere düşman kıldık” yani düşmanlar kıldık. Bunda Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem için bir teselli vardır; yani seni bu kavimle imtihan ettiğimiz gibi, senden önceki her peygambere de düşmanlar kıldık. Sonra onları açıklayarak şöyle buyurdu: {شَيَاطِينَ الْإِنْسِ وَالْجِنِّ} “insan ve cin şeytanlarını”. İkrime, Dahhâk, Süddî ve Kelbî şöyle dediler: Bunun manası, insanlarla birlikte olan insan şeytanları ve cinlerle birlikte olan cin şeytanlarıdır; yoksa insanların kendilerinden şeytanlar yoktur. Şöyle ki İblis ordusunu iki fırkaya ayırmış; bir fırkayı insanlara, bir fırkayı da cinlere göndermiştir. Her iki fırka da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e ve onun dostlarına düşmandır. Bunlar her vakit karşılaşırlar; insan [şeytanı] cin [şeytanına]: (١) 'Ben arkadaşımı şu yolla saptırdım, sen de arkadaşını benzeriyle saptır' der; cin şeytanları da insan şeytanlarına aynısını söyler. İşte bazılarının bazılarına vahyi (fısıldaması) budur.
قَالَ قَتَادَةُ وَمُجَاهِدٌ وَالْحَسَنُ: إِنَّ مِنَ الْإِنْسِ شَيَاطِينٌ كَمَا أَنَّ مِنَ الْجِنِّ شَيَاطِينٌ، وَالشَّيْطَانُ: الْعَاتِي الْمُتَمَرِّدُ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ، قَالُوا: إِنَّ الشَّيْطَانَ إِذَا أَعْيَاهُ الْمُؤْمِنُ وَعَجَزَ مِنْ إِغْوَائِهِ ذَهَبَ إِلَى مُتَمَرِّدٍ مِنَ الْإِنْسِ وَهُوَ شَيْطَانُ الْإِنْسِ فَأَغْرَاهُ بِالْمُؤْمِنِ لِيَفْتِنَهُ، يَدُلُّ عَلَيْهِ مَا رُوِيَ عَنْ أَبِي ذَرٍّ قَالَ: قَالَ لِي رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "هَلْ تَعَوَّذْتَ بِاللَّهِ مِنْ شَيَاطِينِ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ"؟ فَقُلْتُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ وَهَلْ لِلْإِنْسِ مِنْ شَيَاطِينَ؟
Katâde, Mücâhid ve el-Hasan şöyle demişlerdir: Şüphesiz cinlerden şeytanlar olduğu gibi insanlardan da şeytanlar vardır. Şeytan; her şeyin azgın ve serkeş olanıdır. [Âlimler] şöyle dediler: Şüphesiz şeytan, mümin [kendisine uymayıp] onu aciz bıraktığında ve onu saptırmaktan çaresiz kaldığında, insanlardan serkeş ve azgın birine -ki o insan şeytanıdır- gider ve fitneye düşürmesi için onu müminin üzerine kışkırtır. Ebû Zerr'den [radıyallâhu anh] rivayet edilen şu haber de buna delalet eder; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bana: « هَلْ تَعَوَّذْتَ بِاللَّهِ مِنْ شَيَاطِينِ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ » «Cin ve insan şeytanlarından Allah'a sığındın mı?» buyurdu. Ben de: "Ey Allah'ın Resûlü, insanların da şeytanları var mıdır?" dedim.
قَالَ: "نَعَمْ، هُمْ شَرٌّ مِنْ شَيَاطِينِ الْجِنِّ" (١) .
O da: "Evet, onlar cin şeytanlarından daha şerlidir" buyurdu (١).
وَقَالَ مَالِكُ بْنُ دِينَارٍ: إِنَّ شَيَاطِينَ الْإِنْسِ أَشَدُّ عَلَيَّ مِنْ شَيَاطِينِ الْجِنِّ، وَذَلِكَ أَنِّي إِذَا تَعَوَّذْتُ بِاللَّهِ ذَهَبَ عَنِّي شَيْطَانُ الْجِنِّ، وَشَيْطَانُ الْإِنْسِ يَجِيئُنِي فَيَجُرُّنِي إِلَى الْمَعَاصِي عِيَانًا.
Mâlik b. Dînâr şöyle demiştir: İnsan şeytanları bana cin şeytanlarından daha zorludur. Çünkü ben Allah'a sığındığımda cin şeytanı benden uzaklaşır; insan şeytanı ise bana gelir ve beni açıktan açığa günahlara sürükler.
قَوْلُهُ تَعَالَى: {يُوحِي بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ} أَيْ: يُلْقِي، {زُخْرُفَ الْقَوْلِ} وَهُوَ قَوْلٌ مُمَوَّهٌ مُزَيَّنٌ بِالْبَاطِلِ لَا مَعْنَى تَحْتَهُ، {غُرُورًا} يَعْنِي: لِهَؤُلَاءِ الشَّيَاطِينِ يُزَيِّنُونَ الْأَعْمَالَ الْقَبِيحَةَ لِبَنِي آدَمَ، يَغُرُّونَهُمْ غُرُورًا، وَالْغُرُورُ: الْقَوْلُ الْبَاطِلُ، {وَلَوْ شَاءَ رَبُّكَ مَا فَعَلُوهُ} أَيْ: مَا أَلْقَاهُ الشَّيْطَانُ مِنَ الْوَسْوَسَةِ [فِي الْقُلُوبِ] (٢) {فَذَرْهُمْ وَمَا يَفْتَرُونَ}
Allah Teâlâ'nın: {يُوحِي بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ} “Bunlar birbirlerine fısıldarlar” yani telkin ederler, {زُخْرُفَ الْقَوْلِ} “yaldızlı sözler” ki bu, bâtıl ile süslenmiş, yaldızlanmış ve altında gerçek bir anlam bulunmayan sözdür, {غُرُورًا} “aldatmak için” yani bu şeytanlar çirkin amelleri Âdemoğullarına süslerler, onları tam bir aldatışla kandırırlar; gurûr ise bâtıl sözdür. {وَلَوْ شَاءَ رَبُّكَ مَا فَعَلُوهُ} “Rabbin dileseydi bunu yapamazlardı” yani şeytanın [kalplere] (٢) attığı vesveseyi yapamazlardı. {فَذَرْهُمْ وَمَا يَفْتَرُونَ} “Artık onları iftiralarıyla baş başa bırak.”
{وَلِتَصْغَى إِلَيْهِ أَفْئِدَةُ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ} أَيْ: تَمِيلُ إِلَيْهِ، وَالصَّغْوُ: الْمَيْلُ، يُقَالُ: صَغْوُ فُلَانٍ مَعَكَ، أَيْ: مَيْلُهُ، وَالْفِعْلُ مِنْهُ: صَغَى يُصْغِي، صَغًا، وَصَغَى يَصْغَى، وَيَصْغُو صَغْوًا، وَالْهَاءُ فِي "إِلَيْهِ" رَاجِعَةٌ إِلَى زُخْرُفِ الْقَوْلِ: {وَلِيَرْضَوْهُ وَلِيَقْتَرِفُوا} لِيَكْتَسِبُوا، {مَا هُمْ مُقْتَرِفُونَ} يُقَالُ: اقْتَرَفَ فُلَانٌ مَالًا إِذَا اكْتَسَبَهُ، وَقَالَ تَعَالَى: (وَمَنْ يَقْتَرِفْ حَسَنَةً) (الشُّورَى، ٢٣) ، وَقَالَ الزَّجَّاجُ: أَيْ لِيَعْمَلُوا مِنَ الذُّنُوبِ مَا هُمْ عَامِلُونَ.
{وَلِتَصْغَى إِلَيْهِ أَفْئِدَةُ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ} “Bir de ahirete inanmayanların kalpleri ona meyletsin” yani ona yönelsin. Sagv (صَغْو), meyil demektir; 'Falancanın meyli seninledir' (صَغْوُ فُلَانٍ مَعَكَ) denir; yani meyillidir. Bunun fiili: صَغَى يُصْغِي صَغًا ve صَغَى يَصْغَى ve يَصْغُو صَغْوًا şeklinde gelir. 'İleyhi'deki zamir yaldızlı söze (zuhrufe'l-kavl) racidir. {وَلِيَرْضَوْهُ وَلِيَقْتَرِفُوا} “ondan hoşlansınlar ve işlesinler” kazansınlar, {مَا هُمْ مُقْتَرِفُونَ} “işleyecekleri günahları”. Bir kimse mal kazandığında 'Falanca mal iktisap etti' (اقْتَرَفَ فُلَانٌ مَالًا) denir. Allah Teâlâ da: "Kim bir iyilik kazanırsa" (eş-Şûrâ, 23) buyurmuştur. Zeccâc şöyle demiştir: Yani işleyecekleri günahlardan ne işleyeceklerse onu yapsınlar diye.
{أَفَغَيْرَ اللَّهِ أَبْتَغِي حَكَمًا وَهُوَ الَّذِي أَنْزَلَ إِلَيْكُمُ الْكِتَابَ مُفَصَّلًا وَالَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ يَعْلَمُونَ أَنَّهُ مُنَزَّلٌ مِنْ رَبِّكَ بِالْحَقِّ فَلَا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُمْتَرِينَ (١١٤) وَتَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ صِدْقًا وَعَدْلًا لَا مُبَدِّلَ لِكَلِمَاتِهِ وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (١١٥) وَإِنْ تُطِعْ أَكْثَرَ مَنْ فِي الْأَرْضِ يُضِلُّوكَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ وَإِنْ هُمْ إِلَّا يَخْرُصُونَ (١١٦) إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ مَنْ يَضِلُّ عَنْ سَبِيلِهِ وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ (١١٧) }
{أَفَغَيْرَ اللَّهِ أَبْتَغِي حَكَمًا وَهُوَ الَّذِي أَنْزَلَ إِلَيْكُمُ الْكِتَابَ مُفَصَّلًا وَالَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ يَعْلَمُونَ أَنَّهُ مُنَزَّلٌ مِنْ رَبِّكَ بِالْحَقِّ فَلَا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُمْتَرِينَ (١١٤) وَتَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ صِدْقًا وَعَدْلًا لَا مُبَدِّلَ لِكَلِمَاتِهِ وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (١١٥) وَإِنْ تُطِعْ أَكْثَرَ مَنْ فِي الْأَرْضِ يُضِلُّوكَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ وَإِنْ هُمْ إِلَّا يَخْرُصُونَ (١١٦) إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ مَنْ يَضِلُّ عَنْ سَبِيلِهِ وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ (١١٧) } “'Allah size Kitab'ı açıklanmış olarak indirmişken, O'ndan başka bir hakem mi arayayım?' Kendilerine kitap verdiklerimiz, onun Rabbinden hak ile indirilmiş olduğunu bilirler. O halde sakın şüpheye düşenlerden olma! (114) Rabbinin sözü doğruluk ve adalet bakımından tamamlanmıştır. O'nun sözlerini değiştirebilecek hiçbir şey yoktur. O, hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir. (115) Yeryüzündekilerin çoğuna uyarsan seni Allah'ın yolundan saptırırlar. Onlar ancak zanna uyarlar ve onlar sadece yalan söylerler. (116) Şüphesiz Rabbin, kendi yolundan sapanları en iyi bilendir; O, doğru yolda olanları da en iyi bilendir. (117)”
قَوْلُهُ ﷿: {أَفَغَيْرَ اللَّهِ} فِيهِ إِضْمَارٌ أَيْ: قُلْ لَهُمْ يَا مُحَمَّدُ أَفَغَيْرَ اللَّهِ، {أَبْتَغِي} أَطْلُبُ {حَكَمًا} قَاضِيًا بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ، وَذَلِكَ أَنَّهُمْ كَانُوا يَقُولُونَ لِلنَّبِيِّ ﷺ: اجْعَلْ بَيْنَنَا وَبَيْنَكَ حَكَمًا فَأَجَابَهُمْ بِهِ، {وَهُوَ الَّذِي أَنْزَلَ إِلَيْكُمُ الْكِتَابَ مُفَصَّلًا} مُبَيَّنًا فِيهِ أَمْرُهُ وَنَهْيُهُ، يَعْنِي: الْقُرْآنَ، وَقِيلَ: مُفَصَّلًا أَيْ خَمْسًا خَمْسًا وَعَشْرًا وَعَشْرًا، كَمَا قَالَ: (لِنُثَبِّتَ بِهِ فُؤَادَكَ) (الْفُرْقَانَ، ٣٢) ، {وَالَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ}
Aziz ve Celil olan Allah'ın: {أَفَغَيْرَ اللَّهِ} “Allah'tan başkasını mı...” sözünde bir takdir (izmâr) vardır; yani: [Ey Muhammed!] Onlara de ki: "Allah'tan başkasını mı {أَبْتَغِي} arayayım, talep edeyim {حَكَمًا} benimle sizin aranızda bir hakem, bir hâkim olarak?" Bu da şundan dolayıdır: Onlar Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e: "Bizimle senin arana bir hakem tayin et" diyorlardı, o da onlara bununla cevap verdi. {وَهُوَ الَّذِي أَنْزَلَ إِلَيْكُمُ الْكِتَابَ مُفَصَّلًا} “Oysa size Kitab'ı açıklanmış olarak indiren O'dur.” Yani onda emri ve nehyi açıklanmış olarak; bununla Kur'an'ı kastetmektedir. Şöyle de denilmiştir: Ayrıntılı olarak (mufassalan), yani beşer ve onar [ayet] halinde [indirilmiştir]; nitekim [Allah Teâlâ]: {لِنُثَبِّتَ بِهِ فُؤَادَكَ} “Onunla senin kalbini pekiştirelim diye” (el-Furkân, 32) buyurmuştur. {وَالَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ} “Kendilerine Kitap verdiklerimiz...”
يَعْنِي: عُلَمَاءَ الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ التَّوْرَاةَ وَالْإِنْجِيلَ، وَقِيلَ: هُمْ مُؤْمِنُو أَهْلِ الْكِتَابِ، وَقَالَ عَطَاءٌ: هُمْ رُءُوسُ أَصْحَابِ النَّبِيِّ ﷺ، وَالْمُرَادُ بِالْكِتَابِ هُوَ الْقُرْآنُ، {يَعْلَمُونَ أَنَّهُ مُنَزَّلٌ} يَعْنِي: الْقُرْآنَ، قَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ [وَحَفْصٌ] (١) " مُنَزَّلٌ " بِالتَّشْدِيدِ مِنَ التَّنْزِيلِ لِأَنَّهُ أُنْزِلَ نُجُومًا مُتَفَرِّقَةً، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِالتَّخْفِيفِ مِنَ الْإِنْزَالِ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى: "وَهُوَ الَّذِي أَنْزَلَ إِلَيْكُمُ الْكِتَابَ"، {مِنْ رَبِّكَ بِالْحَقِّ فَلَا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُمْتَرِينَ} مِنَ الشَّاكِّينَ أَنَّهُمْ يَعْلَمُونَ ذَلِكَ.
Yani kendilerine Tevrat ve İncil'i verdiğimiz Yahudi ve Hristiyan âlimleri kastetmektedir. Şöyle de denilmiştir: Onlar Ehl-i Kitab'ın müminleridir. Atâ ise: 'Onlar Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabının ileri gelenleridir, Kitap'tan kasıt da Kur'an'dır' demiştir. {يَعْلَمُونَ أَنَّهُ مُنَزَّلٌ} “onun indirilmiş olduğunu bilirler” yani Kur'an'ın. İbn Âmir [ve Hafs] (١) parça parça indiği için 'tenzîl' kökünden şeddeli olarak "مُنَزَّلٌ" [munezzelun] okumuştur. Diğerleri ise Allah Teâlâ'nın: "O size Kitab'ı indiren kimsedir" sözünden dolayı 'inzâl' kökünden şeddesiz (muhaffef) okumuşlardır. {مِنْ رَبِّكَ بِالْحَقِّ فَلَا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُمْتَرِينَ} “Rabbinden hak ile... O halde sakın şüpheye düşenlerden olma!” yani onların bunu bildiğinden şüphe edenlerden olma.
قَوْلُهُ ﷿: {وَتَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ} قَرَأَ أَهْلُ الْكُوفَةِ وَيَعْقُوبُ " كَلِمَةَ " عَلَى التَّوْحِيدِ، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ (كَلِمَاتِ) بِالْجَمْعِ، وَأَرَادَ بِالْكَلِمَاتِ أَمْرَهُ وَنَهْيَهُ وَوَعْدَهُ وَوَعِيدَهُ، {صِدْقًا وَعَدْلًا} أَيْ: صِدْقًا فِي الْوَعْدِ وَالْوَعِيدِ، وَعَدْلًا فِي الْأَمْرِ وَالنَّهْيِ، قَالَ قَتَادَةُ وَمُقَاتِلٌ: صَادِقًا فِيمَا وَعَدَ وَعَدْلًا فِيمَا حَكَمَ، {لَا مُبَدِّلَ لِكَلِمَاتِهِ} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: لَا رَادَّ لِقَضَائِهِ وَلَا مُغَيِّرَ لِحُكْمِهِ وَلَا خُلْفَ لِوَعْدِهِ، {وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ} قِيلَ: أَرَادَ بِالْكَلِمَاتِ الْقُرْآنَ لَا مُبَدِّلَ لَهُ، لَا يَزِيدُ فِيهِ الْمُفْتَرُونَ وَلَا يَنْقُصُونَ.
Aziz ve Celil olan Allah'ın şu sözü: {وَتَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ} “Rabbinin sözü tamamlanmıştır”. Kûfe ehli ve Ya'kûb tekil olarak "كَلِمَةُ" [kelimetu] okumuşlar, diğerleri ise çoğul olarak (كَلِمَاتُ) [kelimâtu] okumuşlardır. 'Kelimeler' ile O'nun emrini, nehyini, vaadini ve tehdidini kastetmiştir. {صِدْقًا وَعَدْلًا} “doğruluk ve adalet bakımından” yani vaadinde ve tehdidinde sadık, emrinde ve nehyinde adildir. Katâde ve Mukâtil şöyle demiştir: Vaat ettiğinde doğru, hükmettiğinde adildir. {لَا مُبَدِّلَ لِكَلِمَاتِهِ} “O'nun sözlerini değiştirebilecek hiçbir şey yoktur.” İbn Abbâs şöyle demiştir: O'nun kazasını geri çevirecek, hükmünü değiştirecek ve vaadinden caydıracak hiçbir şey yoktur. {وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ} “O, hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir.” Şöyle de denilmiştir: Kelimelerden kasıt Kur'an'dır, onu değiştirebilecek yoktur; iftiracılar ona ne bir şey ekleyebilir ne de ondan bir şey eksiltebilirler.
{وَإِنْ تُطِعْ أَكْثَرَ مَنْ فِي الْأَرْضِ يُضِلُّوكَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ} عَنْ دِينِ اللَّهِ، وَذَلِكَ أَنَّ أَكْثَرَ أَهْلِ الْأَرْضِ كَانُوا عَلَى الضَّلَالَةِ، وَقِيلَ: أَرَادَ أَنَّهُمْ جَادَلُوا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ وَالْمُؤْمِنِينَ فِي أَكْلِ الْمَيْتَةِ، وَقَالُوا: أَتَأْكَلُونَ مَا تَقْتُلُونَ وَلَا تَأْكُلُونَ مَا قَتَلَهُ اللَّهُ ﷿؟ فَقَالَ: {وَإِنْ تُطِعْ أَكْثَرَ مَنْ فِي الْأَرْضِ} أَيْ: وَإِنْ تُطِعْهُمْ فِي أَكْلِ الْمَيْتَةِ يُضِلُّوكَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ، {إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ} يُرِيدُ أَنَّ دِينَهُمُ الَّذِي هُمْ عَلَيْهِ ظَنٌّ [وَهَوًى] (٢) لَمْ يَأْخُذُوهُ عَنْ بَصِيرَةٍ، {وَإِنْ هُمْ إِلَّا يَخْرُصُونَ} يَكْذِبُونَ.
{وَإِنْ تُطِعْ أَكْثَرَ مَنْ فِي الْأَرْضِ يُضِلُّوكَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ} “Yeryüzündekilerin çoğuna uyarsan seni Allah'ın yolundan saptırırlar” yani Allah'ın dininden; zira yeryüzü halkının çoğu sapıklık üzerindeydi. Şöyle de denilmiştir: Onların leş yeme konusunda Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ve müminlerle tartıştıklarını kastetmiştir; zira onlar: 'Kendi öldürdüğünüzü yiyorsunuz da Aziz ve Celil olan Allah'ın öldürdüğünü yemiyor musunuz?' diyorlardı. Bunun üzerine Allah Teâlâ: {وَإِنْ تُطِعْ أَكْثَرَ مَنْ فِي الْأَرْضِ} “Yeryüzündekilerin çoğuna uyarsan” yani leş yeme konusunda onlara uyarsan seni Allah'ın yolundan saptırırlar, buyurdu. {إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ} “Onlar ancak zanna uyarlar” yani üzerinde bulundukları dinleri bir zan [ve hevesten] (٢) ibarettir, onu bir basiretle almamışlardır. {وَإِنْ هُمْ إِلَّا يَخْرُصُونَ} “ve onlar sadece yalan söylerler” yani uydururlar.
{إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ مَنْ يَضِلُّ عَنْ سَبِيلِهِ} قِيلَ: مَوْضِعُ "مَنْ" نَصْبٌ بِنَزْعِ حَرْفِ الصِّفَةِ، أَيْ: بِمَنْ يَضِلُّ، وَقَالَ الزَّجَّاجُ: مَوْضِعُهُ رَفَعٌ بِالِابْتِدَاءِ، وَلَفَظُهَا لَفْظُ الِاسْتِفْهَامِ، وَالْمَعْنَى: إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ أَيُّ النَّاسِ مَنْ يَضِلُّ عَنْ سَبِيلِهِ، {وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ} أَخْبَرَ أَنَّهُ أَعْلَمُ بِالْفَرِيقَيْنِ الضَّالِّينَ وَالْمُعْتَدِينَ فَيُجَازِي كُلًّا بِمَا يَسْتَحِقُّهُ.
{إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ مَنْ يَضِلُّ عَنْ سَبِيلِهِ} “Şüphesiz Rabbin, kendi yolundan sapanları en iyi bilendir”. Şöyle denilmiştir: 'Men' (مَنْ) kelimesinin yeri harf-i cerrin hazfedilmesiyle mansubdur; yani 'bimen yedillu' (بِمَنْ يَضِلُّ) manasındadır. Zeccâc ise şöyle demiştir: İbtidâ yoluyla merfudur, lafzı ise istifham (soru) lafzıdır. Anlamı: 'Şüphesiz Rabbin insanların hangisinin kendi yolundan saptığını en iyi bilendir.' {وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ} “O, doğru yolda olanları da en iyi bilendir.” Sapmışlar ve haddi aşanlar olmak üzere iki grubu da en iyi bildiğini haber vermiştir; binaenaleyh her birine hak ettiğinin karşılığını verecektir.
{فَكُلُوا مِمَّا ذُكِرَ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ إِنْ كُنْتُمْ بِآيَاتِهِ مُؤْمِنِينَ (١١٨) }
{فَكُلُوا مِمَّا ذُكِرَ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ إِنْ كُنْتُمْ بِآيَاتِهِ مُؤْمِنِينَ (١١٨) } “Eğer O'nun ayetlerine inanıyorsanız, artık üzerine Allah'ın ismi anılmış olanlardan yiyin. (118)”
{وَمَا لَكُمْ أَلَّا تَأْكُلُوا مِمَّا ذُكِرَ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ وَقَدْ فَصَّلَ لَكُمْ مَا حَرَّمَ عَلَيْكُمْ إِلَّا مَا اضْطُرِرْتُمْ إِلَيْهِ وَإِنَّ كَثِيرًا لَيُضِلُّونَ بِأَهْوَائِهِمْ بِغَيْرِ عِلْمٍ إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِالْمُعْتَدِينَ (١١٩) }
{وَمَا لَكُمْ أَلَّا تَأْكُلُوا مِمَّا ذُكِرَ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ وَقَدْ فَصَّلَ لَكُمْ مَا حَرَّمَ عَلَيْكُمْ إِلَّا مَا اضْطُرِرْتُمْ إِلَيْهِ وَإِنَّ كَثِيرًا لَيُضِلُّونَ بِأَهْوَائِهِمْ بِغَيْرِ عِلْمٍ إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِالْمُعْتَدِينَ (١١٩) } “Üzerine Allah'ın adı anılmış olanlardan yememenize ne oluyor? Oysa O, çaresiz kalıp mecbur kaldıklarınız müstesna, size haram kıldıklarını ayrıntılı olarak açıklamıştır. Şüphesiz birçoğu, hiçbir bilgiye dayanmaksızın kendi hevalarıyla saptırıyorlar. Muhakkak ki Rabbin, haddi aşanları en iyi bilendir. (119)”
قَوْلُهُ ﷿: {فَكُلُوا مِمَّا ذُكِرَ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ} أَيْ: كُلُوا مِمَّا ذُبِحَ عَلَى اسْمِ اللَّهِ، {إِنْ كُنْتُمْ بِآيَاتِهِ مُؤْمِنِينَ}
Aziz ve Celil olan Allah'ın şu sözü: {فَكُلُوا مِمَّا ذُكِرَ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ} “Üzerine Allah'ın adı anılanlardan yiyin” yani Allah'ın ismiyle kesilenlerden yiyin, {إِنْ كُنْتُمْ بِآيَاتِهِ مُؤْمِنِينَ} “eğer O'nun ayetlerine inanıyorsanız.”
وَذَلِكَ أَنَّهُمْ كَانُوا يُحَرِّمُونَ أَصْنَافًا مِنَ النَّعَمِ وَيُحِلُّونَ الْأَمْوَاتَ، فَقِيلَ لَهُمْ: أَحَلُّوا مَا أَحَلَّ اللَّهُ وَحَرَّمُوا مَا حَرَّمَ اللَّهُ.
Bunun sebebi şudur: Onlar ehli hayvanlardan bazı sınıfları haram sayıyor, ölü hayvanları (leşleri) ise helal sayıyorlardı. Onlara: 'Allah'ın helal kıldığını helal, haram kıldığını da haram sayın' denildi.
ثُمَّ قَالَ: {وَمَا لَكُمْ} يَعْنِي: أَيُّ شَيْءٍ لَكُمْ، {أَلَّا تَأْكُلُوا} وَمَا يَمْنَعُكُمْ مِنْ أَنْ تَأْكُلُوا {مِمَّا ذُكِرَ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ} مِنَ الذَّبَائِحِ، {وَقَدْ فَصَّلَ لَكُمْ مَا حَرَّمَ عَلَيْكُمْ} قَرَأَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ وَيَعْقُوبُ وَحَفْصٌ " فَصَّلَ " وَ" حَرَّمَ " بِالْفَتْحِ فِيهِمَا أَيْ فَصَّلَ اللَّهُ مَا حَرَّمَهُ عَلَيْكُمْ، لِقَوْلِهِ {اسْمُ اللَّهِ} وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَابْنُ عَامِرٍ وَأَبُو عَمْرٍو بِضَمِّ الْفَاءِ وَالْحَاءِ وَكَسْرِ الصَّادِ وَالرَّاءِ عَلَى غَيْرِ تَسْمِيَةِ الْفَاعِلِ، لِقَوْلِهِ {ذُكِرَ} وَقَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَأَبُو بَكْرٍ " فَصَّلَ " بِالْفَتْحِ وَ" حُرِّمَ " بِالضَّمِّ، وَأَرَادَ بِتَفْصِيلِ الْمُحَرَّمَاتِ مَا ذُكِرَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى "حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ وَالدَّمُ" (الْمَائِدَةِ، ٣) ، {إِلَّا مَا اضْطُرِرْتُمْ إِلَيْهِ} مِنْ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ فَإِنَّهُ حَلَالٌ لَكُمْ عِنْدَ الِاضْطِرَارِ، {وَإِنَّ كَثِيرًا لَيُضِلُّونَ} قَرَأَ أَهْلُ الْكُوفَةِ بِضَمِّ الْيَاءِ وَكَذَلِكَ قَوْلُهُ (لِيُضِلُّوا) فِي سُورَةِ يُونُسَ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى: (يُضِلُّوكَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ) ، وَقِيلَ: أَرَادَ بِهِ عَمْرَو بْنَ لُحَيٍّ فَمَنْ دُونَهُ مِنَ الْمُشْرِكِينَ الَّذِينَ اتَّخَذُوا الْبَحَائِرَ وَالسَّوَائِبَ، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِالْفَتْحِ لِقَوْلِهِ: {مَنْ يَضِلُّ} {بِأَهْوَائِهِمْ بِغَيْرِ عِلْمٍ} حِينَ امْتَنَعُوا مِنْ أَكْلِ مَا ذُكِرَ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ وَدَعَوْا إِلَى أكل الميتة ١٢٣/ب {إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِالْمُعْتَدِينَ} الَّذِينَ يُجَاوِزُونَ الْحَلَالَ إِلَى الْحَرَامِ.
Sonra şöyle buyurdu: {وَمَا لَكُمْ} “Size ne oluyor?” yani sizin için ne var ki, {أَلَّا تَأْكُلُوا} “yememenize” kesilen kurbanlardan {مِمَّا ذُكِرَ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ} “üzerine Allah'ın adı anılmış olanlardan” yemenize ne engel var ki, {وَقَدْ فَصَّلَ لَكُمْ مَا حَرَّمَ عَلَيْكُمْ} “Oysa O, size haram kıldıklarını ayrıntılı olarak açıklamıştır”. Medine ehli, Ya'kûb ve Hafs her ikisini de fetha ile "فَصَّلَ" [fassale] ve "حَرَّمَ" [harrame] okumuşlardır; yani {اسْمُ اللَّهِ} sözüne binaen 'Allah size haram kıldıklarını açıkladı' demektir. İbn Kesîr, İbn Âmir ve Ebû Amr {ذُكِرَ} sözüne binaen meçhul sîga ile fâ ve hâ harflerinin dammesi, sâd ve râ harflerinin kesresi ile [fussile ve hurrime] okumuşlardır. Hamza, Kisâî ve Ebû Bekir ise "فَصَّلَ" kelimesini fetha ile, "حُرِّمَ" kelimesini damme ile okumuşlardır. Haramların açıklanmasından kasıt, Allah Teâlâ'nın: "Leş ve kan size haram kılındı" (el-Mâide, 3) ayetinde zikredilen hususlardır. {إِلَّا مَا اضْطُرِرْتُمْ إِلَيْهِ} “çaresiz kalıp mecbur kaldıklarınız müstesna” bu şeylerden mecbur kaldığınız miktar zaruret anında size helaldir. {وَإِنَّ كَثِيرًا لَيُضِلُّونَ} “Şüphesiz birçoğu saptırıyorlar”. Kûfe ehli yâ'nın dammesi ile [leyudıllûne] okumuşlardır; Yûnus sûresindeki (لِيُضِلُّوا) ifadesi de böyledir; zira Allah Teâlâ: "Seni Allah'ın yolundan saptırırlar" buyurmuştur. Şöyle de denilmiştir: Bununla Amr b. Luhayy ve bahîre ile sâibe uygulamasını getiren diğer müşrikler kastedilmiştir. Diğerleri ise {مَنْ يَضِلُّ} ayetinden dolayı fetha ile [leyadıllûne - sapıyorlar] okumuşlardır. {بِأَهْوَائِهِمْ بِغَيْرِ عِلْمٍ} “hiçbir bilgiye dayanmaksızın kendi hevalarıyla”; üzerine Allah'ın ismi anılanı yemekten kaçınıp leş yemeye çağırdıkları zaman 123/b {إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِالْمُعْتَدِينَ} “Muhakkak ki Rabbin, haddi aşanları en iyi bilendir”; yani helali aşıp harama geçenleri.
{وَذَرُوا ظَاهِرَ الْإِثْمِ وَبَاطِنَهُ إِنَّ الَّذِينَ يَكْسِبُونَ الْإِثْمَ سَيُجْزَوْنَ بِمَا كَانُوا يَقْتَرِفُونَ (١٢٠) وَلَا تَأْكُلُوا مِمَّا لَمْ يُذْكَرِ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ وَإِنَّهُ لَفِسْقٌ وَإِنَّ الشَّيَاطِينَ لَيُوحُونَ إِلَى أَوْلِيَائِهِمْ لِيُجَادِلُوكُمْ وَإِنْ أَطَعْتُمُوهُمْ إِنَّكُمْ لَمُشْرِكُونَ (١٢١) }
{وَذَرُوا ظَاهِرَ الْإِثْمِ وَبَاطِنَهُ إِنَّ الَّذِينَ يَكْسِبُونَ الْإِثْمَ سَيُجْزَوْنَ بِمَا كَانُوا يَقْتَرِفُونَ (١٢٠) وَلَا تَأْكُلُوا مِمَّا لَمْ يُذْكَرِ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ وَإِنَّهُ لَفِسْقٌ وَإِنَّ الشَّيَاطِينَ لَيُوحُونَ إِلَى أَوْلِيَائِهِمْ لِيُجَادِلُوكُمْ وَإِنْ أَطَعْتُمُوهُمْ إِنَّكُمْ لَمُشْرِكُونَ (١٢١) } “Günahın açığını da gizlisini de bırakın! Günah kazananlar, kazandıklarının cezasını mutlaka çekeceklerdir. (120) Üzerine Allah'ın adı anılmayanlardan yemeyin; çünkü bu bir fısktır (yoldan çıkmaktır). Şüphesiz şeytanlar, sizinle tartışmaları için kendi dostlarına fısıldarlar. Eğer onlara uyarsanız, şüphesiz siz de müşriklerden olursunuz. (121)”
{وَذَرُوا ظَاهِرَ الْإِثْمِ وَبَاطِنَهُ} يَعْنِي: الذُّنُوبَ كُلَّهَا لِأَنَّهَا لَا تَخْلُو مِنْ هَذَيْنَ الْوَجْهَيْنِ، قَالَ قَتَادَةُ: عَلَانِيَتِهِ وَسِرِّهِ، وَقَالَ مُجَاهِدٌ: ظَاهِرُ الْإِثْمِ مَا يَعْمَلُهُ بِالْجَوَارِحِ مِنَ الذُّنُوبِ، وَبَاطِنُهُ مَا يَنْوِيهِ وَيَقْصِدُهُ بِقَلْبِهِ كَالْمُصِرِّ عَلَى الذَّنْبِ الْقَاصِدِ لَهُ.
{وَذَرُوا ظَاهِرَ الْإِثْمِ وَبَاطِنَهُ} “Günahın açığını da gizlisini de bırakın” yani bütün günahları; zira günahlar bu iki yönün dışına çıkmaz. Katâde: 'Açığını ve gizlisini' demiştir. Mücâhid şöyle demiştir: Günahın açığı azalarla işlenen günahlar, gizlisi ise günaha niyet etmek ve kalple onu kastetmek gibi, günahta ısrar eden ve onu kasteden kimsenin durumudur.
وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: ظَاهِرُهُ الزِّنَا وَبَاطِنُهُ الْمُخَالَةُ، وَأَكْثَرُ الْمُفَسِّرِينَ عَلَى أَنَّ ظَاهِرَ الْإِثْمِ الْإِعْلَانُ بِالزِّنَا، وَهُمْ أَصْحَابُ الرِّوَايَاتِ، وَبَاطِنَهُ الِاسْتِسْرَارُ بِهِ، وَذَلِكَ أَنَّ الْعَرَبَ كَانُوا يُحِبُّونَ الزِّنَا فَكَانَ الشَّرِيفُ مِنْهُمْ يَتَشَرَّفُ، فَيُسِرُّ بِهِ، وَغَيْرُ الشَّرِيفِ لَا يُبَالِي بِهِ فَيُظْهِرُهُ، فَحَرَّمَهُمَا اللَّهُ ﷿، وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: ظَاهِرُ الْإِثْمِ نِكَاحُ الْمَحَارِمِ وَبَاطِنُهُ الزِّنَا.
Kelbî şöyle demiştir: Açığı zina, gizlisi ise gizli dost tutmaktır. Müfessirlerin çoğuna göre günahın açığı zinayı alenen yapmak —ki bunlar bayrak açan genelev kadınlarıdır—, gizlisi ise onu gizlice yapmaktır. Zira Araplar zinayı severlerdi; onlardan soylu olan şerefine leke gelmesin diye onu gizler, soylu olmayan ise buna aldırmayıp açığa vururdu. Aziz ve Celil olan Allah her ikisini de haram kıldı. Saîd b. Cübeyr: 'Günahın açığı mahremlerle evlenmek, gizlisi ise zinadır' demiştir.
وَقَالَ ابْنُ زَيْدٍ: ظَاهِرُ الْإِثْمِ التَّجَرُّدُ مِنَ الثِّيَابِ وَالتَّعَرِّي فِي [الطَّوَافِ] (١) وَالْبَاطِنُ الزِّنَا، وَرَوَى حِبَّانُ عَنِ الْكَلْبِيِّ: ظَاهِرُ الْإِثْمِ طَوَافُ الرِّجَالِ بِالْبَيْتِ نَهَارًا عُرَاةً، وَبَاطِنُهُ طَوَافُ النِّسَاءِ بِاللَّيْلِ عُرَاةً، {إِنَّ الَّذِينَ يَكْسِبُونَ الْإِثْمَ سَيُجْزَوْنَ} فِي الْآخِرَةِ، {بِمَا كَانُوا يَقْتَرِفُونَ} [يَكْتَسِبُونَ فِي الدُّنْيَا] (٢) .
İbn Zeyd şöyle demiştir: Günahın açığı elbiselerden soyunup [tavafta] (١) çıplak kalmak, gizlisi ise zinadır. Hibbân'ın Kelbî'den rivayetine göre: Günahın açığı erkeklerin gündüz Beytullah'ı çıplak tavaf etmesi, gizlisi ise kadınların gece çıplak tavaf etmesidir. {إِنَّ الَّذِينَ يَكْسِبُونَ الْإِثْمَ سَيُجْزَوْنَ} “Günah kazananlar mutlaka cezalandırılacaklardır” ahirette, {بِمَا كَانُوا يَقْتَرِفُونَ} [dünyada kazandıklarının] (٢) “karşılığıyla.”
قَوْلُهُ ﷿: {وَلَا تَأْكُلُوا مِمَّا لَمْ يُذْكَرِ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: الْآيَةُ فِي تَحْرِيمِ الْمَيْتَاتِ وَمَا فِي مَعْنَاهَا مِنَ الْمُنْخَنِقَةِ وَغَيْرِهَا.
Aziz ve Celil olan Allah'ın şu sözü: {وَلَا تَأْكُلُوا مِمَّا لَمْ يُذْكَرِ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ} “Üzerine Allah'ın adı anılmayanlardan yemeyin”. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: Ayet, leşlerin ve boğulmuş hayvanlar gibi leş hükmünde olanların haram kılınması hakkındadır.
وَقَالَ عَطَاءٌ: الْآيَةُ فِي تَحْرِيمِ الذَّبَائِحِ الَّتِي كَانُوا يَذْبَحُونَهَا عَلَى اسْمِ الْأَصْنَامِ.
Atâ ise şöyle demiştir: Ayet, putların adına kestikleri hayvanların haram kılınması hakkındadır.
وَاخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي ذَبِيحَةِ الْمُسْلِمِ إِذَا لَمْ يَذْكُرِ اسْمَ اللَّهِ عَلَيْهَا: فَذَهَبَ قَوْمٌ إِلَى تَحْرِيمِهَا سَوَاءً تَرَكَ التَّسْمِيَةَ عَامِدًا أَوْ نَاسِيًا، وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ سِيرِينَ وَالشَّعْبِيِّ، وَاحْتَجُّوا بِظَاهِرِ هَذِهِ الْآيَةِ.
İlim ehli, Müslümanın üzerine Allah'ın ismini anmadığı (besmele çekmediği) kurbanı/kesimi hakkında ihtilaf etmiştir: Bir topluluk, besmeleyi ister kasten ister unutarak terk etsin, onun haram olduğu görüşüne varmıştır. Bu, İbn Sîrîn ve Şa'bî'nin görüşü olup bu ayetin zahirini delil getirmişlerdir.
وَذَهَبَ قَوْمٌ إِلَى تَحْلِيلِهَا، يُرْوَى ذَلِكَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَهُوَ قَوْلُ مَالِكٍ وَالشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدُ رِضْوَانُ اللَّهِ عَلَيْهِمْ أَجْمَعِينَ.
Bir topluluk ise onun helal olduğu görüşüne varmıştır. Bu görüş İbn Abbâs'tan rivayet edilmiş olup Mâlik, Şâfiî ve Ahmed'in —Allah'ın rızası hepsinin üzerine olsun— görüşüdür.
وَذَهَبَ قَوْمٌ إِلَى أَنَّهُ إِنْ تَرَكَ التَّسْمِيَةَ عَامِدًا لَا يَحِلُّ، وَإِنَّ تَرَكَهَا نَاسِيًا يَحِلُّ، حَكَى الْخِرَقِيُّ مِنْ أَصْحَابِ أَحْمَدَ: أَنَّ هَذَا مَذْهَبُهُ، وَهُوَ قَوْلُ الثَّوْرِيِّ وَأَصْحَابُ الرَّأْيِ.
Bir topluluk da şöyle bir görüşe varmıştır: Eğer besmeleyi kasten terk ederse helal olmaz; şayet unutarak terk ederse helal olur. Ahmed'in ashabından olan Hırakî, mezhebinin bu olduğunu nakletmiştir; bu aynı zamanda Sevrî'nin ve re'y ehlinin (Hanefîlerin) görüşüdür.
مَنْ أَبَاحَهَا قَالَ: الْمُرَادُ مِنَ الْآيَةِ الْمَيْتَاتِ أَوْ مَا ذُبِحَ عَلَى غَيْرِ اسْمِ اللَّهِ بِدَلِيلِ أَنَّهُ قَالَ: {وَإِنَّهُ لَفِسْقٌ} وَالْفِسْقُ فِي ذِكْرِ اسْمِ غَيْرِ اللَّهِ كَمَا قَالَ فِي آخِرِ السُّورَةِ {قُلْ لَا أَجِدُ فِي مَا أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّمًا عَلَى طَاعِمٍ} إِلَى قَوْلِهِ {أَوْ فِسْقًا أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ}
Onu helal sayan kimse şöyle demiştir: Ayetten murat leşler yahut Allah'tan başkasının adına kesilenlerdir; zira O: {وَإِنَّهُ لَفِسْقٌ} “çünkü bu bir fısktır” buyurmuştur. Fısk ise Allah'tan başkasının adının anılmasıdır; nitekim sûrenin sonunda şöyle buyurmuştur: {قُلْ لَا أَجِدُ فِي مَا أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّمًا عَلَى طَاعِمٍ} “De ki: Bana vahyolunanlar içinde, yiyen bir kimseye haram kılınmış bir şey bulamıyorum” ayetinden {أَوْ فِسْقًا أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ} “yahut Allah'tan başkası adına kesilmiş bir fısk olması müstesna” sözüne kadar.
وَاحْتَجَّ مَنْ أَبَاحَهَا بِمَا أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ أَحْمَدَ الْمُلَيْحِيُّ أَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النُّعَيْمِيُّ أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ ثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ ثَنَا يُوسُفُ بْنُ مُوسَى ثَنَا أَبُو خَالِدٍ الْأَحْمَرُ قَالَ سَمِعْتُ هِشَامَ بْنَ عُرْوَةَ يُحَدِّثُ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَائِشَةَ ﵂، قَالَتْ: قَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ هُنَا أَقْوَامًا حَدِيثٌ عَهْدُهُمْ بِشِرْكٍ يَأْتُونَا بِلُحْمَانٍ لَا نَدْرِي يَذْكُرُونَ اسْمَ اللَّهِ عَلَيْهَا أَمْ لَا؟ قَالَ: اذْكُرُوا أَنْتُمُ اسْمَ اللَّهِ وَكُلُوا" (٣) .
Onu helal sayan kimse şu rivayeti de delil getirmiştir: Bize Abdülvâhid b. Ahmed el-Melîhî haber verdi, bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî haber verdi, bize Muhammed b. Yûsuf haber verdi, bize Muhammed b. İsmâîl anlattı, bize Yûsuf b. Mûsâ anlattı, bize Ebû Hâlid el-Ahmer anlattı ve dedi ki: Hişâm b. Urve'nin babasından, onun da Âişe radıyallâhu anhâ'dan rivayet ettiğini işittim; Âişe şöyle demiştir: [Ashab] dediler ki: 'Ey Allah'ın Resûlü! Burada henüz şirkten yeni çıkmış topluluklar var; bize etler getiriyorlar, üzerine Allah'ın adını anıp anmadıklarını bilmiyoruz.' Resûlullah: "Siz Allah'ın adını anın ve yiyin" buyurdu (٣).
وَلَوْ كَانَتِ التَّسْمِيَةُ شَرْطًا لِلْإِبَاحَةِ لَكَانَ الشَّكُّ فِي وُجُودِهَا مَانِعًا مِنْ أَكْلِهَا كَالشَّكِّ فِي أَصْلِ [الذَّبْحِ] .
Şayet besmele [kesilen hayvanın] helal olması için bir şart olsaydı, kesimin aslındaki şüphe gibi besmelenin bulunup bulunmadığı konusundaki şüphe de onun yenilmesine engel olurdu.
قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَإِنَّ الشَّيَاطِينَ لَيُوحُونَ إِلَى أَوْلِيَائِهِمْ لِيُجَادِلُوكُمْ} أَرَادَ أَنَّ الشَّيَاطِينَ لَيُوَسْوِسُونَ إِلَى أَوْلِيَائِهِمْ مِنَ الْمُشْرِكِينَ لِيُجَادِلُوكُمْ، وَذَلِكَ أَنَّ الْمُشْرِكِينَ قَالُوا: يَا مُحَمَّدُ أَخْبِرْنَا عَنِ الشَّاةِ إِذَا مَاتَتْ مَنْ قَتَلَهَا؟ فَقَالَ: اللَّهُ قَتَلَهَا، قَالُوا: أَفَتَزْعُمُ أَنَّ مَا قَتَلْتَ أَنْتَ وَأَصْحَابُكَ حَلَالٌ، وَمَا قَتَلَهُ الْكَلْبُ وَالصَّقْرُ حَلَالٌ، وَمَا قَتَلَهُ اللَّهُ حَرَامٌ؟ فَأَنْزَلَ اللَّهُ هَذِهِ الْآيَةَ، {وَإِنْ أَطَعْتُمُوهُمْ} فِي أَكْلِ الْمَيْتَةِ، {إِنَّكُمْ لَمُشْرِكُونَ} قَالَ الزَّجَّاجُ: وَفِيهِ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ مَنْ أَحَلَّ شَيْئًا مِمَّا حَرَّمَ اللَّهُ أَوْ حَرَّمَ مَا أَحَلَّ اللَّهُ فَهُوَ مُشْرِكٌ.
Yüce Allah'ın: {وَإِنَّ الشَّيَاطِينَ لَيُوحُونَ إِلَى أَوْلِيَائِهِمْ لِيُجَادِلُوكُمْ} “Şüphesiz şeytanlar, sizinle tartışmaları için dostlarına fısıldarlar” kavli: Şeytanların, sizinle tartışmaları için müşriklerden olan dostlarına vesvese verdiklerini kastetmiştir. Bu da müşriklerin şöyle demesidir: 'Ey Muhammed! Öldüğü zaman koyunu kimin öldürdüğünü bize haber ver?' Resûlullah: 'Onu Allah öldürdü' buyurdu. Onlar: 'Sen ve ashabının öldürdüğü helal, köpeğin ve doğanın öldürdüğü helal de Allah'ın öldürdüğü mü haram oluyor?' dediler. Bunun üzerine Allah bu ayeti indirdi: {وَإِنْ أَطَعْتُمُوهُمْ} “Eğer onlara uyarsanız” ölü etini (leşi) yemekte [onlara uyarsanız], {إِنَّكُمْ لَمُشْرِكُونَ} “şüphesiz siz de müşriklerden olursunuz”. Zeccâc şöyle demiştir: 'Bunda, Allah'ın haram kıldığı bir şeyi helal sayan yahut Allah'ın helal kıldığı bir şeyi haram kılan kimsenin müşrik olduğuna dair bir delil vardır.'
{أَوَمَنْ كَانَ مَيْتًا فَأَحْيَيْنَاهُ وَجَعَلْنَا لَهُ نُورًا يَمْشِي بِهِ فِي النَّاسِ كَمَنْ مَثَلُهُ فِي الظُّلُمَاتِ لَيْسَ بِخَارِجٍ مِنْهَا كَذَلِكَ زُيِّنَ لِلْكَافِرِينَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ (١٢٢) }
{أَوَمَنْ كَانَ مَيْتًا فَأَحْيَيْنَاهُ وَجَعَلْنَا لَهُ نُورًا يَمْشِي بِهِ فِي النَّاسِ كَمَنْ مَثَلُهُ فِي الظُّلُمَاتِ لَيْسَ بِخَارِجٍ مِنْهَا كَذَلِكَ زُيِّنَ لِلْكَافِرِينَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ (١٢٢)} “Ölü iken dirilttiğimiz ve kendisine insanlar arasında yürüyeceği bir nur verdiğimiz kimse, karanlıklar içinde kalıp ondan hiç çıkamayacak kimse gibi olur mu? İşte kâfirlere yapmakta oldukları şeyler böyle süslü gösterildi.”
قَوْلُهُ ﷿: {أَوَمَنْ كَانَ مَيْتًا فَأَحْيَيْنَاهُ} قَرَأَ نَافِعٌ " مَيِّتًا " وَ (لَحْمَ أَخِيهِ مَيِّتًا) (الْحُجُرَاتِ، ١٢) وَ (الْأَرْضُ الْمَيْتَةُ أَحْيَيْنَاهَا) (سُورَةُ يس، ٣٣) بِالتَّشْدِيدِ فِيهِنَّ، وَالْآخَرُونَ بِالتَّخْفِيفِ {فَأَحْيَيْنَاهُ} أَيْ: كَانَ ضَالًّا فَهَدَيْنَاهُ، كَانَ مَيِّتًا بِالْكُفْرِ فَأَحْيَيْنَاهُ بِالْإِيمَانِ، {وَجَعَلْنَا لَهُ نُورًا} يَسْتَضِيءُ بِهِ، {يَمْشِي بِهِ فِي النَّاسِ} عَلَى قَصْدِ السَّبِيلِ، قِيلَ: النُّورُ هُوَ الْإِسْلَامُ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى "يُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ" (الْبَقَرَةِ، ٢٥٧) ، وَقَالَ قَتَادَةُ: هُوَ كِتَابُ اللَّهِ بَيِّنَةٌ مِنَ اللَّهِ مَعَ الْمُؤْمِنِ، بِهَا يَعْمَلُ وَبِهَا يَأْخُذُ وَإِلَيْهَا يَنْتَهِي، {كَمَنْ مَثَلُهُ فِي الظُّلُمَاتِ} الْمَثَلُ صِلَةٌ، أَيْ: كَمَنْ هُوَ فِي الظُّلُمَاتِ، {لَيْسَ بِخَارِجٍ مِنْهَا} يَعْنِي: مِنْ ظُلْمَةِ الْكُفْرِ.
Aziz ve Celil olan [Allah]'ın: {أَوَمَنْ كَانَ مَيْتًا فَأَحْيَيْنَاهُ} “Ölü iken dirilttiğimiz kimse...” kavli: Nâfi', buradaki [lafzı] “meyyiten” (مَيِّتًا), {لَحْمَ أَخِيهِ مَيِّتًا} (Hucurât, 12) ve {الْأَرْضُ الْمَيْتَةُ أَحْيَيْنَاهَا} (Yâsîn sûresi, 33) ayetlerindekileri şeddeli olarak, diğer kıraat imamları ise şeddesiz (tahfif ile) okumuşlardır. {فَأَحْيَيْنَاهُ} yani: Sapmış biriydi de onu hidayete erdirdik; küfürle ölüydü de onu imanla dirilttik. {وَجَعَلْنَا لَهُ نُورًا} “kendisine bir nur verdiğimiz” aydınlanacağı [bir nur], {يَمْشِي بِهِ فِي النَّاسِ} “onunla insanlar arasında yürüdüğü” dosdoğru yol üzere [yürüdüğü]. Nûrun İslam olduğu söylenmiştir; nitekim Yüce Allah: “Onları karanlıklardan nura çıkarır” (Bakara, 257) buyurmuştur. Katâde ise şöyle demiştir: 'O, müminin yanında bulunan Allah'ın apaçık bir delili olan Allah'ın Kitabı'dır; onunla amel eder, onu tutar ve ona varır.' {كَمَنْ مَثَلُهُ فِي الظُّلُمَاتِ} “karanlıklar içinde bulunan kimse gibi midir?” Buradaki 'mesel' sıladır (zâittir), yani: Karanlıklar içinde olan kimse gibi [midir]? {لَيْسَ بِخَارِجٍ مِنْهَا} “ondan hiç çıkamayacak olan” yani: Küfrün karanlığından.
قِيلَ: نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ فِي رَجُلَيْنِ بِأَعْيَانِهِمَا، ثُمَّ اخْتَلَفُوا فِيهِمَا، قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: جَعَلَنَا لَهُ نُورًا، يُرِيدُ حَمْزَةَ بْنَ عَبْدِ الْمَطْلَبِ، كَمَنْ مَثَلُهُ فِي الظُّلُمَاتِ يُرِيدُ أَبَا جَهْلِ بْنَ هِشَامٍ، وَذَلِكَ أَنَّ أَبَا جَهْلٍ رَمَى رَسُولَ اللَّهِ ﷺ بِفَرْثٍ، فَأُخْبِرَ حَمْزَةُ بِمَا فَعَلَ أَبُو جَهْلٍ وَهُوَ رَاجِعٌ مِنْ قَنْصِهِ وَبِيَدِهِ قَوْسٌ، وَحَمْزَةُ لَمْ يُؤْمِنْ بَعْدُ، فَأَقْبَلَ غَضْبَانَ حَتَّى عَلَا أَبَا جَهْلٍ بِالْقَوْسِ وَهُوَ يَتَضَرَّعُ إِلَيْهِ، وَيَقُولُ: يَا أَبَا يَعْلَى أَمَا تَرَى مَا جَاءَ بِهِ؟ سَفَّهَ عُقُولَنَا وَسَبَّ آلِهَتَنَا وَخَالَفَ آبَاءَنَا، فَقَالَ حَمْزَةُ: وَمَنْ أَسْفَهُ مِنْكُمْ؟ تَعْبُدُونَ الْحِجَارَةَ مِنْ دُونِ اللَّهِ، أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَأَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ هَذِهِ الْآيَةَ (١) .
Bu ayetin bizzat iki adam hakkında indiği söylenmiş, ardından bu iki kişi hakkında ihtilaf edilmiştir: İbn Abbâs demiştir ki: 'Ona bir nur verdik' [ifadesiyle] Hamza b. Abdilmuttalib'i, 'karanlıklar içinde bulunan kimse gibi' [ifadesiyle de] Ebû Cehil b. Hişâm'ı kastetmektedir. Bu da şundan dolayıdır: Ebû Cehil, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in üzerine işkembe pisliği attı. Hamza avından dönmekte iken ve elinde yay varken Ebû Cehil'in yaptığı şey kendisine haber verildi; üstelik Hamza henüz iman etmemişti. Hamza öfkeyle geldi ve Ebû Cehil'e yayıyla vurdu; o sırada Ebû Cehil ona yalvarıyor ve şöyle diyordu: 'Ey Ebû Ya'lâ! Onun getirdiği şeyi görmüyor musun? Akıllarımızı kıt saydı, ilahlarımıza sövdü ve atalarımıza muhalefet etti.' Bunun üzerine Hamza: 'Sizden daha akılsız kim var? Allah'ı bırakıp taşlara tapıyorsunuz. Şehadet ederim ki Allah'tan başka ilah yoktur ve yine şehadet ederim ki Muhammed O'nun kulu ve elçisidir' dedi. Bunun üzerine Allah bu ayeti indirdi (١).
وَقَالَ الضَّحَّاكُ: نَزَلَتْ فِي عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ وَأَبِي جَهْلٍ .
Dahhâk ise şöyle demiştir: [Bu ayet] Ömer b. el-Hattâb ve Ebû Cehil hakkında inmiştir.
وَقَالَ عِكْرِمَةُ وَالْكَلْبِيُّ: نَزَلَتْ فِي عَمَّارِ بْنِ يَاسِرٍ وَأَبِي جَهْلٍ (١) .
İkrime ve Kelbî ise: Ammâr b. Yâsir ve Ebû Cehil hakkında inmiştir, demişlerdir (١).
{كَذَلِكَ زُيِّنَ لِلْكَافِرِينَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ} مِنَ الْكُفْرِ وَالْمَعْصِيَةِ، قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: يُرِيدُ زَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطَانُ عِبَادَةَ الْأَصْنَامِ.
{كَذَلِكَ زُيِّنَ لِلْكَافِرِينَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ} “İşte kâfirlere yapmakta oldukları şeyler böyle süslü gösterildi” yani küfür ve isyandan [yaptıkları şeyler]. İbn Abbâs demiştir ki: Şeytanın onlara putlara tapmayı süslü gösterdiğini kastetmektedir.
{وَكَذَلِكَ جَعَلْنَا فِي كُلِّ قَرْيَةٍ أَكَابِرَ مُجْرِمِيهَا لِيَمْكُرُوا فِيهَا وَمَا يَمْكُرُونَ إِلَّا بِأَنْفُسِهِمْ وَمَا يَشْعُرُونَ (١٢٣) وَإِذَا جَاءَتْهُمْ آيَةٌ قَالُوا لَنْ نُؤْمِنَ حَتَّى نُؤْتَى مِثْلَ مَا أُوتِيَ رُسُلُ اللَّهِ اللَّهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسَالَتَهُ سَيُصِيبُ الَّذِينَ أَجْرَمُوا صَغَارٌ عِنْدَ اللَّهِ وَعَذَابٌ شَدِيدٌ بِمَا كَانُوا يَمْكُرُونَ (١٢٤) }
{وَكَذَلِكَ جَعَلْنَا فِي كُلِّ قَرْيَةٍ أَكَابِرَ مُجْرِمِيهَا لِيَمْكُرُوا فِيهَا وَمَا يَمْكُرُونَ إِلَّا بِأَنْفُسِهِمْ وَمَا يَشْعُرُونَ (١٢٣) وَإِذَا جَاءَتْهُمْ آيَةٌ قَالُوا لَنْ نُؤْمِنَ حَتَّى نُؤْتَى مِثْلَ مَا أُوتِيَ رُسُلُ اللَّهِ اللَّهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسَالَتَهُ سَيُصِيبُ الَّذِينَ أَجْرَمُوا صَغَارٌ عِنْدَ اللَّهِ وَعَذَابٌ شَدِيدٌ بِمَا كَانُوا يَمْكُرُونَ (١٢٤)} “Böylece biz her şehirde, oralarda hile ve tuzak kursunlar diye oranın günahkârlarını elebaşılar yaptık. Oysa onlar hile ve tuzağı ancak kendilerine kurarlar da farkında olmazlar. (123) Onlara bir ayet geldiği zaman: 'Allah'ın elçilerine verilenin benzeri bize de verilmedikçe asla inanmayız' dediler. Allah, elçiliğini nereye vereceğini en iyi bilendir. Suç işleyenlere, kurdukları hile ve tuzaklar sebebiyle Allah katından bir aşağılık ve şiddetli bir azap erişecektir. (124)”
قَوْلُهُ ﷿: {وَكَذَلِكَ جَعَلْنَا فِي كُلِّ قَرْيَةٍ أَكَابِرَ مُجْرِمِيهَا} أَيْ: كَمَا أَنَّ فُسَّاقَ مَكَّةَ أَكَابِرُهَا، كَذَلِكَ جَعَلْنَا فُسَّاقَ كَلِّ [قَرْيَةٍ] (٢) أَكَابِرَهَا، أَيْ: عُظَمَاءَهَا، جَمْعُ أَكْبَرَ، مِثْلُ أَفْضَلَ وَأَفَاضِلَ، وَأَسُودَ وَأَسَاوِدَ، وَذَلِكَ سُنَّةُ اللَّهِ تَعَالَى أَنَّهُ جَعَلَ فِي كُلِّ قَرْيَةٍ أَتْبَاعَ الرُّسُلِ ضُعَفَاءَهُمْ، كَمَا قَالَ فِي قِصَّةِ نُوحٍ ﵇: (أَنُؤْمِنُ لَكَ وَاتَّبَعَكَ الْأَرْذَلُونَ) (الشُّعَرَاءِ، ١١١) ، وَجَعَلَ فُسَّاقَهُمْ أَكَابِرَهُمْ، {لِيَمْكُرُوا فِيهَا} وَذَلِكَ أَنَّهُمْ أَجْلَسُوا عَلَى كُلِّ طَرِيقٍ مِنْ طُرُقِ مَكَّةَ أَرْبَعَةَ نَفَرٍ لِيَصْرِفُوا النَّاسَ عَنِ الْإِيمَانِ بِمُحَمَّدٍ ﷺ، يَقُولُونَ لِكُلِّ مَنْ يُقْدِمُ: إِيَّاكَ وَهَذَا الرَّجُلَ فَإِنَّهُ كَاهِنٌ سَاحِرٌ كَذَّابٌ. {وَمَا يَمْكُرُونَ إِلَّا بِأَنْفُسِهِمْ} لِأَنَّ وَبَالَ مَكْرِهِمْ يَعُودُ عَلَيْهِمْ {وَمَا يَشْعُرُونَ} أَنَّهُ كَذَلِكَ.
Aziz ve Celil olan [Allah]'ın: {وَكَذَلِكَ جَعَلْنَا فِي كُلِّ قَرْيَةٍ أَكَابِرَ مُجْرِمِيهَا} “Böylece biz her şehirde oranın günahkârlarını elebaşılar yaptık” kavli: Yani Mekke'nin fasıkları onun elebaşıları olduğu gibi, her [şehrin] fasıklarını da oranın elebaşıları, yani ileri gelenleri kıldık. [Ekâbir], efâdıl'ın efdal'in, esâvid'in esved'in çoğulu olduğu gibi ekber'in çoğuludur. Bu Yüce Allah'ın bir sünnetidir; O, her şehirde peygamberlerin tabilerini oranın zayıfları kılmıştır; nitekim Nûh aleyhisselâm'ın kıssasında: “Sana en aşağılık kimseler uymuşken biz sana inanır mıyız?” (Şuarâ, 111) buyurmuştur; fasıklarını ise oranın elebaşıları kılmıştır. {لِيَمْكُرُوا فِيهَا} “oralarda hile ve tuzak kursunlar diye” ki onlar, insanları Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e iman etmekten çevirmek için Mekke yollarının her birine dörder kişi oturtmuşlardı; gelen herkese: 'Bu adamdan sakın, çünkü o bir kâhin, büyücü ve yalancıdır' diyorlardı. {وَمَا يَمْكُرُونَ إِلَّا بِأَنْفُسِهِمْ} “Oysa onlar hile ve tuzağı ancak kendilerine kurarlar” çünkü tuzaklarının vebali kendilerine döner, {وَمَا يَشْعُرُونَ} “farkında da olmazlar” durumun böyle olduğunun.
قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَإِذَا جَاءَتْهُمْ آيَةٌ قَالُوا لَنْ نُؤْمِنَ حَتَّى نُؤْتَى مِثْلَ مَا أُوتِيَ رُسُلُ اللَّهِ} يَعْنِي: مِثْلَ مَا أُوتِيَ رُسُلُ اللَّهِ مِنَ النُّبُوَّةِ، وَذَلِكَ أَنَّ الْوَلِيدَ بْنَ الْمُغِيرَةِ قَالَ: لَوْ كَانَتِ النُّبُوَّةُ حَقًّا لَكُنْتُ أَوْلَى بِهَا مِنْكَ، لِأَنِّي أَكْبَرُ مِنْكَ سِنًّا وَأَكْثَرُ مِنْكَ مَالًا فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى هَذِهِ الْآيَةَ (٣) .
Yüce Allah'ın: {وَإِذَا جَاءَتْهُمْ آيَةٌ قَالُوا لَنْ نُؤْمِنَ حَتَّى نُؤْتَى مِثْلَ مَا أُوتِيَ رُسُلُ اللَّهِ} “Onlara bir ayet geldiği zaman: 'Allah'ın elçilerine verilenin benzeri bize de verilmedikçe asla inanmayız' dediler” kavli: Yani Allah'ın elçilerine peygamberlikten verilenin benzeri [bize de verilmedikçe]. Bu da Velîd b. el-Mugîre'nin: 'Eğer peygamberlik hak olsaydı ben ona senden daha layık olurdum; çünkü ben yaşça senden daha büyüğüm ve malca senden daha çoğum' demesi üzerinedir; bunun üzerine Yüce Allah bu ayeti indirdi (٣).
وَقَالَ مُقَاتِلٌ: نَزَلَتْ فِي أَبِي جَهْلٍ، وَذَلِكَ أَنَّهُ قَالَ: زَاحَمَنَا بَنُو عَبْدِ مَنَافٍ فِي الشَّرَفِ حَتَّى إِنَّا صِرْنَا كَفَرَسَيْ رِهَانٍ، قَالُوا: مِنَّا نَبِيٌّ يُوحَى إِلَيْهِ، وَاللَّهِ لَا نُؤْمِنُ بِهِ وَلَا نَتَّبِعُهُ أَبَدًا إِلَّا أَنْ يَأْتِيَنَا وَحْيٌ كَمَا يَأْتِيهِ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ ﷿: {وَإِذَا جَاءَتْهُمْ} حُجَّةٌ عَلَى صِدْقِ مُحَمَّدٍ ﷺ قَالُوا: يَعْنِي أَبَا جَهْلٍ، {لَنْ نُؤْمِنَ حَتَّى نُؤْتَى مِثْلَ مَا أُوتِيَ رُسُلُ اللَّهِ} يَعْنِي: مُحَمَّدًا ﷺ.
Mukâtil şöyle demiştir: [Bu ayet] Ebû Cehil hakkında indi. Şöyle ki o: "Abdümenâfoğulları şeref hususunda bizimle yarıştı, öyle ki biz [onlarla] iki yarış atı gibi olduk. Onlar: 'Aramızdan kendisine vahiy gelen bir peygamber çıktı' dediler. Allah'a yemin olsun ki, ona geldiği gibi bize de bir vahiy gelmedikçe asla ona inanmayız ve ebediyen ona tâbi olmayız!" dedi. Bunun üzerine Aziz ve Celil olan Allah: {وَإِذَا جَاءَتْهُمْ} “Onlara geldiğinde” -Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in doğruluğuna dair bir delil [geldiğinde]-, {قَالُوا} “Dediler ki” -yani Ebû Cehil [dedi ki]-, {لَنْ نُؤْمِنَ حَتَّى نُؤْتَى مِثْلَ مَا أُوتِيَ رُسُلُ اللَّهِ} “Allah'ın elçilerine verilenin benzeri bize de verilmedikçe asla iman etmeyiz” -yani Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e [verilen peygamberliğin benzeri verilmedikçe]- [ayetini] indirdi.
ثُمَّ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: {اللَّهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسَالَتَهُ} قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَحَفْصٌ رِسَالَتَهُ عَلَى التَّوْحِيدِ، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ رِسَالَاتِهِ بِالْجَمْعِ، يَعْنِي: اللَّهُ أَعْلَمُ بِمَنْ هُوَ أَحَقُّ بِالرِّسَالَةِ. {سَيُصِيبُ الَّذِينَ أَجْرَمُوا صَغَارٌ} ذُلٌّ وَهَوَانٌ {عِنْدَ اللَّهِ} أَيْ: مِنْ عِنْدِ اللَّهِ، {وَعَذَابٌ شَدِيدٌ بِمَا كَانُوا يَمْكُرُونَ} ١٢٤\أقِيلَ: صَغَارٌ فِي الدُّنْيَا وَعَذَابٌ شَدِيدٌ فِي الْآخِرَةِ.
Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu: {اللَّهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسَالَتَهُ} “Allah, elçiliğini nereye vereceğini en iyi bilendir.” İbn Kesîr ve Hafs “risâletehû” (رِسَالَتَهُ) şeklinde tekil, diğerleri ise “risâlâtihî” şeklinde çoğul okumuşlardır; yani Allah peygamberliğe kimin daha layık olduğunu en iyi bilendir. {سَيُصِيبُ الَّذِينَ أَجْرَمُوا صَغَارٌ} “Suç işleyenlere bir aşağılık erişecektir” yani zillet ve horluk, {عِنْدَ اللَّهِ} “Allah katından” yani Allah katından [erişecektir], {وَعَذَابٌ شَدِيدٌ بِمَا كَانُوا يَمْكُرُونَ} “ve kurdukları hile ve tuzaklar sebebiyle şiddetli bir azap [erişecektir].” Dünyada aşağılık, ahirette ise şiddetli bir azap [erişeceği] söylenmiştir.
{فَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يَهْدِيَهُ يَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلَامِ وَمَنْ يُرِدْ أَنْ يُضِلَّهُ يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيِّقًا حَرَجًا كَأَنَّمَا يَصَّعَّدُ فِي السَّمَاءِ كَذَلِكَ يَجْعَلُ اللَّهُ الرِّجْسَ عَلَى الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ (١٢٥) }
{فَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يَهْدِيَهُ يَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلَامِ وَمَنْ يُرِدْ أَنْ يُضِلَّهُ يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيِّقًا حَرَجًا كَأَنَّمَا يَصَّعَّدُ فِي السَّمَاءِ كَذَلِكَ يَجْعَلُ اللَّهُ الرِّجْسَ عَلَى الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ (١٢٥)} “Allah kimi doğru yola iletmek isterse onun göğsünü İslam'a açar. Kimi de saptırmak isterse, sanki göğe yükseliyormuş gibi onun göğsünü dar ve sıkıntılı kılar. İşte Allah, iman etmeyenlerin üzerine pisliği (azabı) böyle bırakır.”
قَوْلُهُ ﷿: {فَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يَهْدِيَهُ يَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلَامِ} أَيْ: يَفْتَحْ قَلْبَهُ وَيُنَوِّرْهُ حَتَّى يَقْبَلَ الْإِسْلَامَ، وَلَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ سُئِلَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَنْ شَرْحِ الصَّدْرِ، فَقَالَ: "نُورٌ يَقْذِفُهُ اللَّهُ فِي قَلْبِ الْمُؤْمِنِ فَيَنْشَرِحُ لَهُ وَيَنْفَسِحُ"، قِيلَ: فَهَلْ لِذَلِكَ [أَمَارَةٌ؟] (١) قَالَ: "نَعَمْ، الْإِنَابَةُ إِلَى دَارِ الْخُلُودِ وَالتَّجَافِي عَنْ دَارِ الْغُرُورِ وَالِاسْتِعْدَادُ لِلْمَوْتِ قَبْلَ نُزُولِ الْمَوْتِ" (٢) .
Aziz ve Celil olan [Allah]'ın: {فَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يَهْدِيَهُ يَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلَامِ} “Allah kimi doğru yola iletmek isterse onun göğsünü İslam'a açar” kavli: Yani İslam'ı kabul etmesi için onun kalbini açar ve onu nurlandırır. Bu ayet indiğinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e göğsün açılması (şerh-i sadr) soruldu; O da şöyle buyurdu: 'Allah'ın müminin kalbine attığı bir nurdur; bununla kalbi genişler ve ferahlar.' [Ona]: 'Bunun bir [işareti] var mıdır?' denildi. Resûlullah: 'Evet, ebediyet yurduna yönelmek, aldanış yurdundan uzak durmak ve ölüm gelmeden önce ölüme hazırlanmaktır' buyurdu (٢).
قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَمَنْ يُرِدْ أَنْ يُضِلَّهُ يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيِّقًا} قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ " ضَيْقًا " بِالتَّخْفِيفِ هَاهُنَا وَفِي الْفُرْقَانِ، وَالْبَاقُونَ بِالتَّشْدِيدِ، وَهُمَا لُغَتَانِ مِثْلُ: هَيْنٍ وَهَيِّنٍ وَلَيْنٍ وَلَيِّنٍ، {حَرَجًا} قَرَأَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ وَأَبُو بَكْرٍ بِكَسْرِ الرَّاءِ وَالْبَاقُونَ بِفَتْحِهَا، وَهُمَا لُغَتَانِ أَيْضًا مِثْلُ: الدِّنَفِ وَالدَّنَفِ، وَقَالَ سِيبَوَيْهِ الْحَرَجُ بِالْفَتْحِ: الْمَصْدَرُ [كَالطَّلَبِ، وَمَعْنَاهُ ذَا حَرَجٍ] (٣) وَبِالْكَسْرِ الِاسْمِ، وَهُوَ أَشَدُّ الضِّيقِ، يَعْنِي: يَجْعَلْ قَلْبَهُ ضَيِّقًا حَتَّى لَا يَدْخُلَهُ الْإِيمَانُ، وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: لَيْسَ لِلْخَيْرِ فِيهِ مَنْفَذٌ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: إِذَا سَمِعَ ذِكْرَ اللَّهِ اشْمَأَزَّ قَلْبُهُ، وَإِذَا ذَكَرَ شَيْئًا مِنْ عِبَادَةِ الْأَصْنَامِ ارْتَاحَ إِلَى ذَلِكَ.
Yüce Allah'ın: {وَمَنْ يُرِدْ أَنْ يُضِلَّهُ يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيِّقًا} “Kimi de saptırmak isterse onun göğsünü daraltır” kavli: İbn Kesîr burada ve Furkân [sûresinde] hafif (şeddesiz) olarak “daykan” (ضَيْقًا), diğerleri ise şeddeli olarak [dayyikan] okumuşlardır; bunlar heyn ve heyyin, leyn ve leyyin gibi iki ayrı lehçedir. {حَرَجًا} Medine ehli ve Ebû Bekr râ harfinin kesresiyle (haricen), diğerleri ise fethasıyla (haracen) okumuşlardır; bunlar da dinef ve danef gibi iki ayrı lehçedir. Sîbeveyhi şöyle demiştir: Fetha ile olan 'el-harac', talep gibi mastardır [ve anlamı 'zorluk/darlık sahibi' demektir]; kesre ile olan ise isimdir ve darlığın en şiddetlisidir. Yani kalbini, içine iman girmeyecek şekilde daraltır. Kelbî: 'Orada hayır için hiçbir geçit yoktur' demiştir. İbn Abbâs ise şöyle demiştir: 'Allah'ın anıldığını işittiğinde kalbi daralır/tiksinti duyar; putlara ibadetten bir şey anıldığında ise bundan ferahlık duyar.'
وَقَرَأَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ ﵁ هَذِهِ الْآيَةَ، فَسَأَلَ أَعْرَابِيًّا مِنْ كِنَانَةَ: مَا الْحَرِجَةُ فِيكُمْ؟ قَالَ: الْحَرِجَةُ فِينَا الشَّجَرَةُ تَكُونُ بَيْنَ الْأَشْجَارِ الَّتِي لَا تَصِلُ إِلَيْهَا رَاعِيَةٌ وَلَا وَحْشِيَّةٌ وَلَا شَيْءٌ، فَقَالَ عُمَرُ ﵁: كَذَلِكَ قَلْبُ الْمُنَافِقِ لَا يَصِلُ إِلَيْهِ شَيْءٌ مِنَ الْخَيْرِ.
Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh bu ayeti okudu ve Kinâne [kabilesin]den bir bedeviye: "Sizin aranızda el-harice (الْحَرِجَةُ) nedir?" diye sordu. [Bedevi] şöyle dedi: "Bizde el-harice; ağaçların arasında bulunan, kendisine ne otlayan bir hayvanın ne yabani bir hayvanın ne de başka bir şeyin ulaşabildiği ağaçtır." Bunun üzerine Ömer radıyallâhu anh: "İşte münafığın kalbi de böyledir; ona hayırdan hiçbir şey ulaşmaz" dedi.
{كَأَنَّمَا يَصَّعَّدُ فِي السَّمَاءِ} قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ: " يَصْعَدُ "، بِالتَّخْفِيفِ، وَقَرَأَ أَبُو بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ " يَصَّاعَدُ " بِالْأَلِفِ، أَيْ يَتَصَاعَدُ، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ {يَصَّعَّدُ} بِتَشْدِيدِ الصَّادِ وَالْعَيْنِ، أَيْ: يَتَصَعَّدُ، يَعْنِي: يَشُقُّ عَلَيْهِ الْإِيمَانُ كَمَا يَشُقُّ عَلَيْهِ صُعُودُ السَّمَاءِ، وَأَصْلُ الصُّعُودِ الْمَشَقَّةُ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى (سَأُرْهِقُهُ صَعُودًا) أَيْ: عَقَبَةً شَاقَّةً، {كَذَلِكَ يَجْعَلُ اللَّهُ الرِّجْسَ عَلَى الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: الرِّجْسُ هُوَ الشَّيْطَانُ، أَيْ: يُسَلَّطُ عَلَيْهِ، وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: هُوَ الْمَأْثَمُ، وَقَالَ مُجَاهِدٌ: الرِّجْسُ مَا لَا خَيْرَ فِيهِ. وَقَالَ عَطَاءٌ: الرِّجْسُ الْعَذَابُ مِثْلُ الرِّجْسِ. وَقِيلَ: هُوَ النَّجَسُ. رُوِيَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ كَانَ إِذَا دَخَلَ الْخَلَاءَ قَالَ: " [اللَّهُمَّ إِنِّي] (١) أَعُوذُ بِكَ مِنَ الرِّجْسِ +وَالنَّجَسِ" (٢) . وَقَالَ الزَّجَّاجُ: الرِّجْسُ اللَّعْنَةُ فِي الدُّنْيَا وَالْعَذَابُ فِي الْآخِرَةِ.
{كَأَنَّمَا يَصَّعَّدُ فِي السَّمَاءِ} “sanki göğe yükseliyormuş gibi”. İbn Kesîr şeddesiz olarak “yas'adu” (يَصْعَدُ), Âsım'dan rivayetle Ebû Bekr elif ile “yassâ'adu” (يَصَّاعَدُ) yani “yetasâ'adu” şeklinde; diğerleri ise sâd ve ayn harflerini şeddeleyerek {يَصَّعَّدُ} “yassa'adu” yani “yetassa'adu” şeklinde okumuşlardır. Yani göğe çıkmak kendisine nasıl zor gelirse iman etmek de öyle zor gelir. 'Suûd' (صُعُود) kelimesinin aslı meşakkattir; Yüce Allah'ın: “Onu sarp bir yokuşa (meşakkate) saracağım” kavli de bundandır, yani sarp bir yokuş demektir. {كَذَلِكَ يَجْعَلُ اللَّهُ الرِّجْسَ عَلَى الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ} “İşte Allah, iman etmeyenlerin üzerine pisliği (azabı) böyle bırakır.” İbn Abbâs: 'Rics şeytandır, yani [şeytan] onun üzerine musallat kılınır' demiştir. Kelbî: 'O günahtır' demiştir. Mücâhid: 'Rics, içinde hiçbir hayır bulunmayan şeydir' demiştir. Atâ: 'Rics, ricz gibi azaptır' demiştir. Onun pislik (necis) olduğu da söylenmiştir. Rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem helaya girdiği zaman: '[Allahım!] Pislikten ve murdarlıktan sana sığınırım' derdi (٢). Zeccâc ise şöyle demiştir: 'Rics, dünyada lanet, ahirette ise azaptır.'
{وَهَذَا صِرَاطُ رَبِّكَ مُسْتَقِيمًا قَدْ فَصَّلْنَا الْآيَاتِ لِقَوْمٍ يَذَّكَّرُونَ (١٢٦) لَهُمْ دَارُ السَّلَامِ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَهُوَ وَلِيُّهُمْ بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ (١٢٧) وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ جَمِيعًا يَا مَعْشَرَ الْجِنِّ قَدِ اسْتَكْثَرْتُمْ مِنَ الْإِنْسِ وَقَالَ أَوْلِيَاؤُهُمْ مِنَ الْإِنْسِ رَبَّنَا اسْتَمْتَعَ بَعْضُنَا بِبَعْضٍ وَبَلَغْنَا أَجَلَنَا الَّذِي أَجَّلْتَ لَنَا قَالَ النَّارُ مَثْوَاكُمْ خَالِدِينَ فِيهَا إِلَّا مَا شَاءَ اللَّهُ إِنَّ رَبَّكَ حَكِيمٌ عَلِيمٌ (١٢٨) }
{وَهَذَا صِرَاطُ رَبِّكَ مُسْتَقِيمًا قَدْ فَصَّلْنَا الْآيَاتِ لِقَوْمٍ يَذَّكَّرُونَ (١٢٦) لَهُمْ دَارُ السَّلَامِ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَهُوَ وَلِيُّهُمْ بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ (١٢٧) وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ جَمِيعًا يَا مَعْشَرَ الْجِنِّ قَدِ اسْتَكْثَرْتُمْ مِنَ الْإِنْسِ وَقَالَ أَوْلِيَاؤُهُمْ مِنَ الْإِنْسِ رَبَّنَا اسْتَمْتَعَ بَعْضُنَا بِبَعْضٍ وَبَلَغْنَا أَجَلَنَا الَّذِي أَجَّلْتَ لَنَا قَالَ النَّارُ مَثْوَاكُمْ خَالِدِينَ فِيهَا إِلَّا مَا شَاءَ اللَّهُ إِنَّ رَبَّكَ حَكِيمٌ عَلِيمٌ (١٢٨)} “İşte bu, Rabbinin dosdoğru yoludur. Öğüt alıp düşünen bir topluluk için ayetleri ayrıntılı olarak açıkladık. (126) Rableri katında esenlik yurdu (cennet) onlarındır. Yapmakta oldukları ameller sebebiyle O, onların dostudur. (127) Onların hepsini toplayacağı gün: 'Ey cin topluluğu! İnsanlardan birçoğunu yoldan çıkardınız' der. İnsanlardan onların dostu olanlar ise: 'Rabbimiz! Birbirimizden yararlandık ve bizim için takdir ettiğin ecelimize ulaştık' derler. Allah: 'İçinde ebedî kalacağınız barınağınız ateştir; meğerki Allah'ın dilediği başka olsun. Şüphesiz Rabbin hikmet sahibidir, hakkıyla bilendir' buyurur. (128)”
قَوْلُهُ ﷿: {وَهَذَا صِرَاطُ رَبِّكَ مُسْتَقِيمًا} [أَيْ: هَذَا الَّذِي بَيَّنَّا، وَقِيلَ هَذَا الَّذِي أَنْتَ عَلَيْهِ يَا مُحَمَّدُ طَرِيقُ رَبِّكَ وَدِينُهِ الَّذِي ارْتَضَاهُ لِنَفْسِهِ مُسْتَقِيمًا] (٣) لَا عِوَجَ فِيهِ وَهُوَ الْإِسْلَامُ. {قَدْ فَصَّلْنَا الْآيَاتِ لِقَوْمٍ يَذَّكَّرُونَ}
Aziz ve Celil olan [Allah]'ın: {وَهَذَا صِرَاطُ رَبِّكَ مُسْتَقِيمًا} “İşte bu, Rabbinin dosdoğru yoludur” kavli: [Yani açıkladığımız bu şey; denildi ki: Ey Muhammed, senin üzerinde bulunduğun şey Rabbinin yolu ve kendisi için razı olduğu dinidir; dosdoğrudur], içinde hiçbir eğrilik yoktur ve o İslam'dır. {قَدْ فَصَّلْنَا الْآيَاتِ لِقَوْمٍ يَذَّكَّرُونَ} “Öğüt alıp düşünen bir topluluk için ayetleri ayrıntılı olarak açıkladık.”
{لَهُمْ دَارُ السَّلَامِ عِنْدَ رَبِّهِمْ} يَعْنِي: الْجَنَّةَ: قَالَ أَكْثَرُ الْمُفَسِّرِينَ: السَّلَامُ هُوَ اللَّهُ وَدَارُهُ الْجَنَّةُ، وَقِيلَ: السَّلَامُ هُوَ السَّلَامَةُ، [أَيْ: لَهُمْ دَارُ السَّلَامَةِ] مِنَ الْآفَاتِ، وَهِيَ الْجَنَّةُ. وَسُمِّيَتْ دَارَ السَّلَامِ لِأَنَّ كُلَّ مَنْ دَخَلَهَا سَلِمَ مِنَ الْبَلَايَا وَالرَّزَايَا.
{لَهُمْ دَارُ السَّلَامِ عِنْدَ رَبِّهِمْ} “Rableri katında selamet yurdu onlarındır” yani Cennettir. Müfessirlerin çoğu şöyle demiştir: es-Selâm, Allah'tır; O'nun yurdu da Cennettir. Bir görüşe göre de es-Selâm, selamettir; [yani onlar için afetlerden selamet yurdu vardır], o da Cennettir. Oraya giren herkes belalardan ve musibetlerden salim olduğu (kurtulduğu) için Dâru's-Selâm (Selamet Yurdu) olarak isimlendirilmiştir.
وَقِيلَ: سُمِّيَتْ بِذَلِكَ لِأَنَّ جَمِيعَ حَالَاتِهَا مَقْرُونَةٌ بِالسَّلَامِ، يُقَالُ فِي الِابْتِدَاءِ: (ادْخُلُوهَا بِسَلَامٍ آمِنِينَ) (الْحِجْرِ، ٤٦) ، (وَالْمَلَائِكَةُ يَدْخُلُونَ عَلَيْهِمْ مِنْ كُلِّ بَابٍ سَلَامٌ عَلَيْكُمْ) (الرَّعْدِ، ٢٣) ، وَقَالَ: (لَا يَسْمَعُونَ فِيهَا لَغْوًا وَلَا تَأْثِيمًا إِلَّا قِيلًا سَلَامًا سَلَامًا) (الْوَاقِعَةِ، ٢٦) ، وَقَالَ: (تَحِيَّتُهُمْ فِيهَا سَلَامٌ) (إِبْرَاهِيمَ، ٢٣) (سَلَامٌ قَوْلًا مِنْ رَبٍّ رَحِيمٍ) (يس، ٥٨) . {وَهُوَ وَلِيُّهُمْ بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ} قَالَ [الْحُسَيْنُ] (١) بْنُ الْفَضْلِ: يَتَوَلَّاهُمْ فِي الدُّنْيَا بِالتَّوْفِيقِ وَفِي الْآخِرَةِ بِالْجَزَاءِ.
Ayrıca bütün halleri selam ile bitişik olduğu için böyle isimlendirildiği de söylenmiştir. Başlangıçta: “Oraya selametle ve güven içinde girin” (Hicr, 46); “Melekler her kapıdan onların yanına girerler: Selam olsun size!” (Ra'd, 23); “Orada ne boş bir söz ne de günaha sokan bir lakırdı işitirler; sadece 'Selam, selam!' sözünü işitirler” (Vâkıa, 25-26); “Orada onların sağlık dilekleri 'Selam'dır” (İbrâhîm, 23); “Merhametli olan Rabden bir söz olarak 'Selam!'” (Yâsîn, 58) buyurulmuştur. {وَهُوَ وَلِيُّهُمْ بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ} “Yapmakta oldukları ameller sebebiyle O, onların dostudur.” [Hüseyin] b. el-Fadl şöyle demiştir: 'Dünyada muvaffak kılarak, ahirette ise mükâfatlandırarak onları veli edinir/onlara dost olur.'
قَوْلُهُ ﷿: {وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ} قَرَأَ حَفْصٌ: {يَحْشُرُهُمْ} بِالْيَاءِ، {جَمِيعًا} يَعْنِي: الْجِنَّ وَالْإِنْسَ يَجْمَعُهُمْ فِي مَوْقِفِ الْقِيَامَةِ فَيَقُولُ: {يَا مَعْشَرَ الْجِنِّ} وَالْمُرَادُ بِالْجِنِّ: الشَّيَاطِينُ، {قَدِ اسْتَكْثَرْتُمْ مِنَ الْإِنْسِ} أَيِ: اسْتَكْثَرْتُمْ مِنَ الْإِنْسِ بِالْإِضْلَالِ وَالْإِغْوَاءِ أَيْ: أَضْلَلْتُمْ كَثِيرًا، {وَقَالَ أَوْلِيَاؤُهُمْ مِنَ الْإِنْسِ} يَعْنِي: أَوْلِيَاءَ الشَّيَاطِينِ الَّذِي أَطَاعُوهُمْ مِنَ الْإِنْسِ، {رَبَّنَا اسْتَمْتَعَ بَعْضُنَا بِبَعْضٍ}
Aziz ve Celil olan [Allah]'ın: {وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ} “Onları toplayacağı gün” kavli: Hafs {يَحْشُرُهُمْ} kelimesini yâ ile okumuştur; {جَمِيعًا} “hepsini” yani cinleri ve insanları kıyamet duruşma yerinde toplar ve şöyle buyurur: {يَا مَعْشَرَ الْجِنِّ} “Ey cin topluluğu!” Cinden murat şeytanlardır, {قَدِ اسْتَكْثَرْتُمْ مِنَ الْإِنْسِ} “İnsanlardan birçoğunu yoldan çıkardınız” yani saptırmak ve azdırmak suretiyle insanlardan pek çoğunu kendinize çektiniz, yani birçoğunu saptırdınız. {وَقَالَ أَوْلِيَاؤُهُمْ مِنَ الْإِنْسِ} “İnsanlardan onların dostu olanlar ise dedi ki” yani insanlardan şeytanlara itaat eden dostları [dedi ki]: {رَبَّنَا اسْتَمْتَعَ بَعْضُنَا بِبَعْضٍ} “Rabbimiz! Birbirimizden yararlandık”
قَالَ الْكَلْبِيُّ: اسْتِمْتَاعُ الْإِنْسِ بِالْجِنِّ هُوَ أَنَّ الرَّجُلَ كَانَ إِذَا سَافَرَ وَنَزَلَ بِأَرْضٍ قَفْرٍ وَخَافَ عَلَى نَفْسِهِ مِنَ الْجِنِّ قَالَ: أَعُوذُ بِسَيِّدِ هَذَا الْوَادِي مِنْ سُفَهَاءِ قَوْمِهِ، فَيَبِيتُ فِي جِوَارِهِمْ.
Kelbî şöyle demiştir: İnsanın cinden yararlanması şudur: Kişi yolculuğa çıkıp ıssız bir yere konakladığında ve cinlerden canı için korktuğunda: 'Bu vadinin efendisine, kavminin beyinsizlerinden sığınırım' der ve onların himayesinde gecelerdi.
وَأَمَّا اسْتِمْتَاعُ الْجِنِّ بِالْإِنْسِ: هُوَ أَنَّهُمْ قَالُوا قَدْ سُدْنَا الْإِنْسَ مَعَ الْجِنِّ، حَتَّى عَاذُوا بِنَا فَيَزْدَادُونَ شَرَفًا فِي قَوْمِهِمْ وَعِظَمًا فِي أَنْفُسِهِمْ، وَهَذَا كَقَوْلِهِ تَعَالَى (وَأَنَّهُ كَانَ رِجَالٌ مِنَ الْإِنْسِ يَعُوذُونَ بِرِجَالٍ مِنَ الْجِنِّ فَزَادُوهُمْ رَهَقًا) (الْجِنِّ، ٦) .
Cinin insandan yararlanmasına gelince: Şöyle demiş olmalarıdır: 'Cinlerle birlikte insanlara da efendi olduk, öyle ki bize sığındılar.' Böylece kendi kavimleri içinde şerefleri ve nefislerinde büyüklük hisleri artardı. Bu, Yüce Allah'ın şu kavli gibidir: “Doğrusu insanlardan bazı kimseler, cinlerden bazı kimselere sığınırlardı da onların azgınlıklarını artırırlardı” (Cin, 6).
وَقِيلَ: اسْتِمْتَاعُ الْإِنْسِ بِالْجِنِّ مَا كَانُوا يُلْقُونَ إِلَيْهِمْ مِنَ الْأَرَاجِيفِ وَالسِّحْرِ وَالْكَهَانَةِ وَتَزْيِينُهُمْ لَهُمُ الْأُمُورَ الَّتِي يَهْوُونَهَا، وَتَسْهِيلُ سَبِيلِهَا عَلَيْهِمْ، وَاسْتِمْتَاعُ الْجِنِّ بِالْإِنْسِ طَاعَةُ الْإِنْسِ لَهُمْ فِيمَا يُزَيِّنُونَ لَهُمْ مِنَ الضَّلَالَةِ وَالْمَعَاصِي.
Şöyle de denilmiştir: İnsanın cinden yararlanması; cinlerin onlara asılsız haberler, büyü ve kâhinlik fısıldamaları, arzuladıkları şeyleri onlara süslü göstermeleri ve bunların yollarını onlara kolaylaştırmalarıdır. Cinin insandan yararlanması ise; sapıklık ve günahlardan kendilerine süslü gösterdikleri şeylerde insanların cinlere itaat etmesidir.
قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ كَعْبٍ: هُوَ طَاعَةُ بَعْضِهِمْ بَعْضًا وَمُوَافَقَةُ بَعْضِهِمْ [لِبَعْضٍ] (٢) .
Muhammed b. Ka'b demiştir ki: O, bir kısmının diğerine itaat etmesi ve bazısının bazısına uymasıdır.
{وَبَلَغْنَا أَجَلَنَا الَّذِي أَجَّلْتَ لَنَا} يَعْنِي: الْقِيَامَةَ وَالْبَعْثَ، {قَالَ} اللَّهُ تَعَالَى {النَّارُ مَثْوَاكُمْ} مَقَامُكُمْ، {خَالِدِينَ فِيهَا إِلَّا مَا شَاءَ اللَّهُ}
{وَبَلَغْنَا أَجَلَنَا الَّذِي أَجَّلْتَ لَنَا} “ve bizim için takdir ettiğin ecelimize ulaştık” yani kıyamet ve dirilişe [ulaştık]. Yüce Allah: {قَالَ} “buyurdu ki”, {النَّارُ مَثْوَاكُمْ} “ateş sizin barınağınızdır” sizin kalacağınız yerdir, {خَالِدِينَ فِيهَا إِلَّا مَا شَاءَ اللَّهُ} “Allah'ın dilediği başka, içinde ebedî kalıcılarsınız”
اخْتَلَفُوا فِي هَذَا الِاسْتِثْنَاءِ كَمَا اخْتَلَفُوا فِي قَوْلِهِ: (خَالِدِينَ فِيهَا ما دامت السموات وَالْأَرْضُ إِلَّا مَا شَاءَ رَبُّكَ) (هُودٍ، ١٠٧) .
{خَالِدِينَ فِيهَا ما دامت السموات وَالْأَرْضُ إِلَّا مَا شَاءَ رَبُّكَ} “Rabbinin dilediği hariç, gökler ve yer durdukça orada ebedî kalıcıdırlar” (Hûd, 107) kavlinde ihtilaf ettikleri gibi bu istisna hususunda da ihtilaf etmişlerdir.
قِيلَ: أَرَادَ إِلَّا قَدْرَ مُدَّةِ مَا بَيْنَ بَعْثِهِمْ إِلَى دُخُولِهِمْ جَهَنَّمَ، يَعْنِي: هُمْ خَالِدُونَ فِي النَّارِ إِلَّا هَذَا الْمِقْدَارَ.
Diriltilmeleri ile cehenneme girişleri arasındaki süre hariç tutulmak istenmiştir, yani: Bu miktar hariç onlar ateşte ebedîdirler, denilmiştir.
وَقِيلَ: الِاسْتِثْنَاءُ يَرْجِعُ إِلَى الْعَذَابِ، وَهُوَ قَوْلُهُ {النَّارُ مَثْوَاكُمْ} أَيْ: خَالِدِينَ فِي النَّارِ سِوَى مَا شَاءَ اللَّهُ مِنْ أَنْوَاعِ الْعَذَابِ.
İstisnanın azaba raci olduğu da söylenmiştir; o da O'nun {النَّارُ مَثْوَاكُمْ} “ateş sizin barınağınızdır” kavlidir, yani: Allah'ın dilediği diğer azap türleri dışında ateşte ebedî kalıcıdırlar.
وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: الِاسْتِثْنَاءُ يَرْجِعُ إِلَى قَوْمٍ سَبَقَ فِيهِمْ عِلْمُ اللَّهِ أَنَّهُمْ يُسْلِمُونَ فَيَخْرُجُونَ مِنَ النَّارِ، وَ"مَا" بِمَعْنَى "مَنْ" عَلَى هَذَا التَّأْوِيلِ، {إِنَّ رَبَّكَ حَكِيمٌ عَلِيمٌ} قِيلَ: عَلِيمٌ بِالَّذِي اسْتَثْنَاهُ وَبِمَا فِي قُلُوبِهِمْ مِنَ الْبِرِّ وَالتَّقْوَى.
İbn Abbâs demiştir ki: İstisna, Allah'ın ilminde Müslüman olacakları ve böylece ateşten çıkacakları önceden geçmiş olan bir topluluğa racidir; bu tefsire göre 'mâ' (مَا), 'men' (مَنْ / kimseler) manasındadır. {إِنَّ رَبَّكَ حَكِيمٌ عَلِيمٌ} “Şüphesiz Rabbin hikmet sahibidir, hakkıyla bilendir.” İstisna ettiği kimseleri ve kalplerindeki iyilik ve takvayı hakkıyla bilendir, denilmiştir.
{وَكَذَلِكَ نُوَلِّي بَعْضَ الظَّالِمِينَ بَعْضًا بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ (١٢٩) يَا مَعْشَرَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ أَلَمْ يَأْتِكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ يَقُصُّونَ عَلَيْكُمْ آيَاتِي وَيُنْذِرُونَكُمْ لِقَاءَ يَوْمِكُمْ هَذَا قَالُوا شَهِدْنَا عَلَى أَنْفُسِنَا وَغَرَّتْهُمُ الْحَيَاةُ الدُّنْيَا وَشَهِدُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ أَنَّهُمْ كَانُوا كَافِرِينَ (١٣٠) }
{وَكَذَلِكَ نُوَلِّي بَعْضَ الظَّالِمِينَ بَعْضًا بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ (١٢٩) يَا مَعْشَرَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ أَلَمْ يَأْتِكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ يَقُصُّونَ عَلَيْكُمْ آيَاتِي وَيُنْذِرُونَكُمْ لِقَاءَ يَوْمِكُمْ هَذَا قَالُوا شَهِدْنَا عَلَى أَنْفُسِنَا وَغَرَّتْهُمُ الْحَيَاةُ الدُّنْيَا وَشَهِدُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ أَنَّهُمْ كَانُوا كَافِرِينَ (١٣٠)} “İşte biz, kazanmakta oldukları günahlar sebebiyle zalimlerin bir kısmını diğer bir kısmına böyle musallat ederiz. (129) Ey cin ve insan topluluğu! İçinizden size ayetlerimi anlatan ve bu gününüzle karşılaşacağınızı bildirerek sizi uyaran elçiler gelmedi mi? Onlar: 'Kendi aleyhimize şahitlik ederiz' derler. Dünya hayatı onları aldattı ve kâfir olduklarına dair kendi aleyhlerine şahitlik ettiler. (130)”
{وَكَذَلِكَ نُوَلِّي بَعْضَ الظَّالِمِينَ بَعْضًا بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ} [قِيلَ: أَيْ] (١) كَمَا خَذَلْنَا عُصَاةَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ حَتَّى اسْتَمْتَعَ بَعْضُهُمْ بِبَعْضٍ نُوَلِّي بَعْضَ الظَّالِمِينَ بَعْضًا، أَيْ: نُسَلِّطُ بَعْضَهُمْ عَلَى بَعْضٍ، فَنَأْخُذُ مِنَ الظَّالِمِ بِالظَّالِمِ، كَمَا جَاءَ: "مَنْ أَعَانَ ظَالِمًا سَلَّطَهُ اللَّهُ عَلَيْهِ" (٢) .
{وَكَذَلِكَ نُوَلِّي بَعْضَ الظَّالِمِينَ بَعْضًا بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ} “İşte biz, kazanmakta oldukları günahlar sebebiyle zalimlerin bir kısmını diğer bir kısmına böyle musallat ederiz.” [Denildi ki, yani]: Cinlerin ve insanların asilerini birbirlerinden yararlanacak şekilde yardımsız bıraktığımız gibi zalimlerin bir kısmını da diğer bir kısmına veli/musallat ederiz; yani birini diğerine musallat eder, böylece zalimden intikamı başka bir zalimle alırız; nitekim rivayette: 'Kim bir zalime yardım ederse Allah onu onun başına musallat eder' denilmiştir (٢).
وَقَالَ قَتَادَةُ: نَجْعَلُ بَعْضَهُمْ أَوْلِيَاءَ بَعْضٍ، فَالْمُؤْمِنُ وَلِيُّ الْمُؤْمِنِ [أَيْنَ كَانَ] وَالْكَافِرُ وَلِيُّ الْكَافِرِ حَيْثُ كَانَ. وَرُوِيَ عَنْ مَعْمَرٍ عَنْ قَتَادَةَ: نُتْبِعُ بَعْضَهُمْ بَعْضًا فِي النَّارِ، مِنَ الْمُوَالَاةِ، وَقِيلَ: مَعْنَاهُ نُوَلِّي ظَلَمَةَ الْإِنْسِ ظَلَمَةَ الْجِنِّ، وَنُوَلِّي ظَلَمَةَ الْجِنِّ ظَلَمَةَ الْإِنْسِ، أَيْ: نَكِلُ بَعْضَهُمْ إِلَى بَعْضٍ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: (نُوَلِّهِ مَا تَوَلَّى) (النِّسَاءِ، ١١٥) ، وَرَوَى الْكَلْبِيُّ عَنْ أَبِي صَالِحٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ فِي تَفْسِيرِهَا هُوَ: أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى إِذَا أَرَادَ بِقَوْمٍ خَيْرًا وَلَّى أَمْرَهُمْ خِيَارَهُمْ، وَإِذَا أَرَادَ بِقَوْمٍ شَرًّا وَلَّى أَمْرَهُمْ شِرَارُهُمْ.
Katâde şöyle demiştir: "Onların bir kısmını diğer bir kısmının dostları/velileri kılarız. Mümin nerede olursa olsun müminin velisidir; kâfir de nerede olursa olsun kâfirin velisidir." Ma'mer'den, [o da] Katâde'den şöyle rivayet edilmiştir: "'Muvâlât' (ardı ardına gelmek) kökünden hareketle, ateşte onların bir kısmını diğerinin ardına katarız." [Bir rivayette] de şöyle denilmiştir: Bunun anlamı; insanların zalimlerini cinlerin zalimlerine, cinlerin zalimlerini de insanların zalimlerine veli kılarız, yani Yüce Allah'ın: {نُوَلِّهِ مَا تَوَلَّى} “Onu döndüğü yolda bırakırız” (en-Nisâ, 115) kavlinde olduğu gibi bir kısmını diğerine havale ederiz, [demektir]. Kelbî, Ebû Sâlih'ten, [o da] İbn Abbâs'tan (radıyallâhu anhümâ) bu ayetin tefsiri hakkında şöyle rivayet etmiştir: "Şüphesiz ki Yüce Allah bir topluluk için hayır dilediğinde, onların yönetimini en hayırlılarına verir; bir topluluk için de şer dilediğinde, yönetimlerini en şerlilerine verir."
قَوْلُهُ ﷿: {يَا مَعْشَرَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ أَلَمْ يَأْتِكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ} اخْتَلَفُوا فِي أَنَّ الْجِنَّ هَلْ أُرْسِلَ إِلَيْهِمْ مِنْهُمْ [رَسُولٌ] (١) ؟ فَسُئِلَ الضَّحَّاكُ عَنْهُ، فَقَالَ: بَلَى أَلَمْ تَسْمَعِ اللَّهَ يَقُولُ {أَلَمْ يَأْتِكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ} يَعْنِي: بِذَلِكَ رُسُلًا مِنَ الْإِنْسِ وَرُسُلًا مِنَ الْجِنِّ. قَالَ الْكَلْبِيُّ: كَانَتِ الرُّسُلُ مِنْ قَبْلِ أَنْ يُبْعَثَ مُحَمَّدٌ ﷺ يُبْعَثُونَ إِلَى الْجِنِّ وَإِلَى الْإِنْسِ جَمِيعًا.
Aziz ve Celil olan [Allah]'ın: {يَا مَعْشَرَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ أَلَمْ يَأْتِكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ} “Ey cin ve insan topluluğu! İçinizden size elçiler gelmedi mi?” kavli: Cinlere kendilerinden bir [elçi] gönderilip gönderilmediği hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bu Dahhâk'a sorulduğunda şöyle demiştir: 'Evet, Allah'ın: {أَلَمْ يَأْتِكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ} “İçinizden size elçiler gelmedi mi?” buyurduğunu işitmedin mi?' Bununla insanlardan olan elçileri ve cinlerden olan elçileri kastetmiştir. Kelbî demiştir ki: 'Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem gönderilmeden önce peygamberler hem cinlere hem de insanlara gönderilirdi.'
قَالَ مُجَاهِدٌ: الرُّسُلُ مِنَ الْإِنْسِ، وَالنُّذُرُ مِنَ الْجِنِّ، ثُمَّ قَرَأَ (وَلَّوْا إِلَى قَوْمِهِمْ مُنْذِرِينَ) (الْأَحْقَافُ، ٢٩) ، وَهُمْ قَوْمٌ يَسْمَعُونَ كَلَامَ الرُّسُلِ فَيُبَلِّغُونَ الْجِنَّ مَا سَمِعُوا، وَلَيْسَ لِلْجِنِّ رُسُلٌ، فَعَلَى هَذَا قَوْلُهُ "رُسُلٌ مِنْكُمْ" يَنْصَرِفُ إِلَى أَحَدِ الصِّنْفَيْنِ وَهُمُ الْإِنْسُ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: (يَخْرُجُ مِنْهُمَا اللُّؤْلُؤُ والمرجان) (الرحمن، ٢٢) ١٢٤/ب وَإِنَّمَا يَخْرُجُ مِنَ الْمِلْحِ دُونَ الْعَذْبِ، قَالَ: (وَجَعَلَ الْقَمَرَ فِيهِنَّ نُورًا) (نُوحٌ، ١٦) ، وَإِنَّمَا هُوَ فِي سَمَاءٍ وَاحِدَةٍ.
Mücâhid demiştir ki: 'Elçiler insanlardandır, uyarıcılar (nüzür) ise cinlerdendir.' Sonra: “Uyarıcılar olarak kavimlerine döndüler” (Ahkāf, 29) ayetini okudu. Onlar elçilerin sözlerini dinleyip işittiklerini cinlere tebliğ eden bir topluluktur; cinlerden elçi yoktur. Buna göre O'nun: 'İçinizden elçiler' kavli iki sınıftan birine, yani insanlara racidir; nitekim Yüce Allah: “İkisinden de inci ve mercan çıkar” (Rahmân, 22) buyurmuştur, oysa bunlar tatlı sudan değil sadece tuzlu sudan çıkar; yine: “Ayı da bunlar içinde bir nur kıldı” (Nûh, 16) buyurmuştur, oysa ay sadece tek bir göktedir.
{يَقُصُّونَ عَلَيْكُمْ} أي: يقرؤن عَلَيْكُمْ، {آيَاتِي} كُتُبِي {وَيُنْذِرُونَكُمْ لِقَاءَ يَوْمِكُمْ هَذَا} وَهُوَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ، {قَالُوا شَهِدْنَا عَلَى أَنْفُسِنَا} أَنَّهُمْ قَدْ بُلِّغُوا، قَالَ مُقَاتِلٌ: وَذَلِكَ حِينَ شَهِدَتْ عَلَيْهِمْ جَوَارِحُهُمْ بِالشِّرْكِ وَالْكُفْرِ. قَالَ اللَّهُ ﷿: {وَغَرَّتْهُمُ الْحَيَاةُ الدُّنْيَا} حَتَّى لَمْ يُؤْمِنُوا، {وَشَهِدُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ أَنَّهُمْ كَانُوا كَافِرِينَ}
{يَقُصُّونَ عَلَيْكُمْ} “size anlatan” yani size okuyan, {آيَاتِي} “ayetlerimi” kitaplarımı, {وَيُنْذِرُونَكُمْ لِقَاءَ يَوْمِكُمْ هَذَا} “ve bu gününüzle karşılaşacağınızı bildirerek sizi uyaran” ki o kıyamet günüdür. {قَالُوا شَهِدْنَا عَلَى أَنْفُسِنَا} “Dediler ki: Kendi aleyhimize şahitlik ederiz” kendilerine tebliğ edildiğine dair [şahitlik ederler]. Mukâtil demiştir ki: Bu, uzuvlarının şirk ve küfür hususunda aleyhlerine şahitlik ettiği zamandır. Aziz ve Celil olan Allah buyurdu ki: {وَغَرَّتْهُمُ الْحَيَاةُ الدُّنْيَا} “Dünya hayatı onları aldattı” öyle ki iman etmediler, {وَشَهِدُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ أَنَّهُمْ كَانُوا كَافِرِينَ} “ve kâfir olduklarına dair kendi aleyhlerine şahitlik ettiler.”
{ذَلِكَ أَنْ لَمْ يَكُنْ رَبُّكَ مُهْلِكَ الْقُرَى بِظُلْمٍ وَأَهْلُهَا غَافِلُونَ (١٣١) }
{ذَلِكَ أَنْ لَمْ يَكُنْ رَبُّكَ مُهْلِكَ الْقُرَى بِظُلْمٍ وَأَهْلُهَا غَافِلُونَ (١٣١)} “Bu, halkı habersizken Rabbinin memleketleri haksız yere helak edici olmadığındandır.”
{وَلِكُلٍّ دَرَجَاتٌ مِمَّا عَمِلُوا وَمَا رَبُّكَ بِغَافِلٍ عَمَّا يَعْمَلُونَ (١٣٢) وَرَبُّكَ الْغَنِيُّ ذُو الرَّحْمَةِ إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ وَيَسْتَخْلِفْ مِنْ بَعْدِكُمْ مَا يَشَاءُ كَمَا أَنْشَأَكُمْ مِنْ ذُرِّيَّةِ قَوْمٍ آخَرِينَ (١٣٣) إِنَّ مَا تُوعَدُونَ لَآتٍ وَمَا أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ (١٣٤) }
{وَلِكُلٍّ دَرَجَاتٌ مِمَّا عَمِلُوا وَمَا رَبُّكَ بِغَافِلٍ عَمَّا يَعْمَلُونَ (١٣٢) وَرَبُّكَ الْغَنِيُّ ذُو الرَّحْمَةِ إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ وَيَسْتَخْلِفْ مِنْ بَعْدِكُمْ مَا يَشَاءُ كَمَا أَنْشَأَكُمْ مِنْ ذُرِّيَّةِ قَوْمٍ آخَرِينَ (١٣٣) إِنَّ مَا تُوعَدُونَ لَآتٍ وَمَا أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ (١٣٤)} “Herkesin yaptıklarına göre dereceleri vardır. Rabbin onların yaptıklarından gafil değildir. (132) Rabbin zengindir (hiçbir şeye muhtaç değildir), rahmet sahibidir. Dilerse sizi yok eder ve sizi başka bir topluluğun soyundan var ettiği gibi, sizden sonra da yerinize dilediğini getirir. (133) Size vaad olunan şey mutlaka gelecektir ve siz [O'nu] aciz bırakamazsınız. (134)”
{ذَلِكَ أَنْ لَمْ يَكُنْ رَبُّكَ مُهْلِكَ الْقُرَى بِظُلْمٍ} أَيْ: ذَلِكَ الَّذِي قَصَصْنَا عَلَيْكَ مِنْ أَمْرِ الرُّسُلِ وَعَذَابِ مَنْ كَذَّبَهُمْ، لِأَنَّهُ لَمْ يَكُنْ رَبُّكَ مُهْلِكَ الْقُرَى بِظُلْمٍ، [أَيْ: لَمْ يَكُنْ مُهْلِكَهُمْ بِظُلْمٍ] (١) أَيْ: بِشِرْكِ مِنْ أَشْرَكَ، {وَأَهْلُهَا غَافِلُونَ} لَمْ ينذروا حتى يبعث إِلَيْهِمْ رُسُلًا يُنْذِرُونَهُمْ.
{ذَلِكَ أَنْ لَمْ يَكُنْ رَبُّكَ مُهْلِكَ الْقُرَى بِظُلْمٍ} “Bu, Rabbinin şehirleri haksız yere helak edici olmadığından dolayıdır” yani elçilerin durumu ve onları yalanlayanların azabı hakkında sana anlattığımız bu şeyler, Rabbinin şehirleri zulüm sebebiyle helak edici olmamasından dolayıdır; [yani onları bir zulümle helak edecek değildi], yani şirk koşan kimsenin şirki sebebiyle [helak edecek değildi]; {وَأَهْلُهَا غَافِلُونَ} “halkı habersizken” kendilerini uyaracak elçiler gönderilinceye kadar uyarılmamış [iken].
وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: لَمْ يُهْلِكْهُمْ بِذُنُوبِهِمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَهُمُ الرُّسُلُ.
Kelbî ise şöyle demiştir: Elçiler kendilerine gelmeden önce onları günahları sebebiyle helak etmemiştir.
وَقِيلَ: مَعْنَاهُ لَمْ يَكُنْ لِيُهْلِكَهُمْ دُونَ التَّنْبِيهِ وَالتَّذْكِيرِ بِالرُّسُلِ فَيَكُونُ قَدْ ظَلَمَهُمْ، وَذَلِكَ أَنَّ اللَّهَ
Şöyle de denilmiştir: Bunun anlamı; elçiler vasıtasıyla uyarma ve hatırlatma yapılmaksızın onları helak edip de kendilerine zulmetmiş olacak değildir. Bu da şundandır ki şüphesiz Allah
تَعَالَى أَجْرَى السُّنَةَ أَنْ لَا يَأْخُذَ أَحَدًا إِلَّا بَعْدَ وُجُودِ الذَّنْبِ، وَإِنَّمَا يَكُونُ مُذْنِبًا إِذَا أُمِرَ فَلَمْ يَأْتَمِرْ وَنُهِيَ فَلَمْ يَنْتَهِ، يَكُونُ ذَلِكَ بَعْدَ إِنْذَارِ الرُّسُلِ.
Teâlâ, günah meydana gelmedikçe hiç kimseyi cezalandırmama sünnetini koymuştur. Kişi ise ancak kendisine emredilip de emre uymadığı ve nehyedilip de vazgeçmediği zaman günahkâr olur; bu da elçilerin uyarmasından sonra gerçekleşir.
{وَلِكُلٍّ دَرَجَاتٌ مِمَّا عَمِلُوا} يَعْنِي فِي الثَّوَابِ وَالْعِقَابِ عَلَى قَدْرِ أَعْمَالِهِمْ فِي الدُّنْيَا، فَمِنْهُمْ مَنْ هُوَ أَشَدُّ عَذَابًا وَمِنْهُمْ مَنْ هُوَ أَجْزَلُ ثَوَابًا، {وَمَا رَبُّكَ بِغَافِلٍ عَمَّا يَعْمَلُونَ} قَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ تَعْمَلُونَ بِالتَّاءِ وَالْبَاقُونَ بِالْيَاءِ.
{وَلِكُلٍّ دَرَجَاتٌ مِمَّا عَمِلُوا} “Herkesin yaptıklarına göre dereceleri vardır” yani dünyadaki amelleri ölçüsünce sevap ve cezada [dereceleri vardır]; kimisinin azabı daha şiddetli, kimisinin ise sevabı daha boldur. {وَمَا رَبُّكَ بِغَافِلٍ عَمَّا يَعْمَلُونَ} “Rabbin onların yaptıklarından gafil değildir.” İbn Âmir tâ ile “ta'melûn” (تَعْمَلُونَ), diğerleri ise yâ ile [ya'melûn] okumuşlardır.
{وَرَبُّكَ الْغَنِيُّ} عَنْ خَلْقِهِ، {ذُو الرَّحْمَةِ} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: [ذُو الرَّحْمَةِ] (١) بِأَوْلِيَائِهِ وَأَهْلِ طَاعَتِهِ، وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: بِخَلْقِهِ ذُو التَّجَاوُزِ، {إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ} يُهْلِكْكُمْ، وَعِيدٌ لِأَهْلِ مَكَّةَ، {وَيَسْتَخْلِفْ} [يَخْلُقْ] (٢) وَيُنْشِئْ، {مِنْ بَعْدِكُمْ مَا يَشَاءُ} خَلْقًا غَيْرَكُمْ أَمْثَلَ وَأَطْوَعَ، {كَمَا أَنْشَأَكُمْ مِنْ ذُرِّيَّةِ قَوْمٍ آخَرِينَ} أَيْ: آبَائِهِمُ الْمَاضِينَ قَرْنًا بَعْدَ قَرْنٍ.
{وَرَبُّكَ الْغَنِيُّ} “Rabbin zengindir” yarattıklarına muhtaç değildir, {ذُو الرَّحْمَةِ} “rahmet sahibidir.” İbn Abbâs: 'Dostlarına ve itaat ehline [rahmet sahibidir]' demiştir. Kelbî ise: 'Yarattıklarına karşı bağışlayıcıdır' demiştir. {إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ} “Dilerse sizi yok eder” helak eder; bu Mekke ehline bir tehdittir. {وَيَسْتَخْلِفْ} [yaratır] ve var eder, {مِنْ بَعْدِكُمْ مَا يَشَاءُ} “sizden sonra dilediğini [yerinize getirir]” sizden başka daha örnek ve daha itaatkâr bir topluluğu [getirir], {كَمَا أَنْشَأَكُمْ مِنْ ذُرِّيَّةِ قَوْمٍ آخَرِينَ} “sizi başka bir topluluğun soyundan var ettiği gibi” yani asır ardınca asır gelip geçmiş olan atalarının [soyundan var ettiği gibi].
{إِنَّ مَا تُوعَدُونَ} أَيْ: مَا تُوعَدُونَ مِنْ مَجِيءِ السَّاعَةِ وَالْحَشْرِ، {لَآتٍ} كَائِنٌ، {وَمَا أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ} أَيْ: بِفَائِتِينَ، يَعْنِي: يُدْرِكُكُمُ الْمَوْتُ حَيْثُ مَا كُنْتُمْ.
{إِنَّ مَا تُوعَدُونَ} “Size vaad olunan şey” yani kıyametin kopması ve haşr olarak size vaad edilen şeyler, {لَآتٍ} “mutlaka gelecektir” gerçekleşecektir, {وَمَا أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ} “ve siz [O'nu] aciz bırakamazsınız” yani kurtulup kaçamazsınız; nerede olursanız olun ölüm sizi yakalar.
{قُلْ يَا قَوْمِ اعْمَلُوا عَلَى مَكَانَتِكُمْ إِنِّي عَامِلٌ فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ مَنْ تَكُونُ لَهُ عَاقِبَةُ الدَّارِ إِنَّهُ لَا يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ (١٣٥) وَجَعَلُوا لِلَّهِ مِمَّا ذَرَأَ مِنَ الْحَرْثِ وَالْأَنْعَامِ نَصِيبًا فَقَالُوا هَذَا لِلَّهِ بِزَعْمِهِمْ وَهَذَا لِشُرَكَائِنَا فَمَا كَانَ لِشُرَكَائِهِمْ فَلَا يَصِلُ إِلَى اللَّهِ وَمَا كَانَ لِلَّهِ فَهُوَ يَصِلُ إِلَى شُرَكَائِهِمْ سَاءَ مَا يَحْكُمُونَ (١٣٦) وَكَذَلِكَ زَيَّنَ لِكَثِيرٍ مِنَ الْمُشْرِكِينَ قَتْلَ أَوْلَادِهِمْ شُرَكَاؤُهُمْ لِيُرْدُوهُمْ وَلِيَلْبِسُوا عَلَيْهِمْ دِينَهُمْ وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا فَعَلُوهُ فَذَرْهُمْ وَمَا يَفْتَرُونَ (١٣٧) }
{قُلْ يَا قَوْمِ اعْمَلُوا عَلَى مَكَانَتِكُمْ إِنِّي عَامِلٌ فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ مَنْ تَكُونُ لَهُ عَاقِبَةُ الدَّارِ إِنَّهُ لَا يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ (١٣٥) وَجَعَلُوا لِلَّهِ مِمَّا ذَرَأَ مِنَ الْحَرْثِ وَالْأَنْعَامِ نَصِيبًا فَقَالُوا هَذَا لِلَّهِ بِزَعْمِهِمْ وَهَذَا لِشُرَكَائِنَا فَمَا كَانَ لِشُرَكَائِهِمْ فَلَا يَصِلُ إِلَى اللَّهِ وَمَا كَانَ لِلَّهِ فَهُوَ يَصِلُ إِلَى شُرَكَائِهِمْ سَاءَ مَا يَحْكُمُونَ (١٣٦) وَكَذَلِكَ زَيَّنَ لِكَثِيرٍ مِنَ الْمُشْرِكِينَ قَتْلَ أَوْلَادِهِمْ شُرَكَاؤُهُمْ لِيُرْدُوهُمْ وَلِيَلْبِسُوا عَلَيْهِمْ دِينَهُمْ وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا فَعَلُوهُ فَذَرْهُمْ وَمَا يَفْتَرُونَ (١٣٧)} “De ki: Ey kavmim! Elinizden geleni yapın; şüphesiz ben de yapmaktayım! Yurdun sonunun (güzel akıbetin) kime ait olacağını yakında bileceksiniz. Gerçek şu ki, zalimler kurtuluşa eremezler. (135) Allah'ın yarattığı ekin ve hayvanlardan Allah'a bir pay ayırdılar da kendi zanlarınca: 'Bu Allah'a, şu da ortaklarımıza (putlarımıza)' dediler. Ortakları için olan Allah'a ulaşmaz; fakat Allah için olan ortaklarına ulaşır. Ne kötü hüküm veriyorlar! (136) İşte bunun gibi, ortakları müşriklerden birçoğuna çocuklarını öldürmeyi süslü gösterdi ki hem onları helake sürüklesinler hem de dinlerini karmakarışık etsinler. Eğer Allah dileseydi bunu yapamazlardı. Artık onları uydurdukları iftiralarla baş başa bırak! (137)”
{قُلْ} يَا مُحَمَّدُ {يَا قَوْمِ اعْمَلُوا عَلَى مَكَانَتِكُمْ} قَرَأَ أَبُو بَكْرٍ عن عاصم {مَكَانَتِكُمْ} بِالْجَمْعِ حَيْثُ كَانَ أَيْ: عَلَى تَمَكُّنِكُمْ، قَالَ عَطَاءٌ: عَلَى حَالَاتِكُمُ الَّتِي أَنْتُمْ عَلَيْهَا. قَالَ الزَّجَّاجُ: اعْمَلُوا عَلَى مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ. يُقَالُ لِلرَّجُلِ إِذَا أُمِرَ أَنْ يَثْبُتَ عَلَى حَالَةٍ: عَلَى مَكَانَتِكَ يَا فُلَانُ، أَيْ: اثْبُتْ عَلَى مَا أَنْتَ
{قُلْ} [De ki] Ey Muhammed! {يَا قَوْمِ اعْمَلُوا عَلَى مَكَانَتِكُمْ} “Ey kavmim! Elinizden geleni yapın”. Ebû Bekr, Âsım'dan [rivayetle], [Kur'an'da] geçtiği her yerde {مَكَانَتِكُمْ} kelimesini çoğul olarak [mekânâtikum şeklinde] okumuştur. Yani: Gücünüz yettiğince [yapın demektir]. Atâ: “Üzerinde bulunduğunuz durumlarınız üzere [hareket edin]” demiştir. Zeccâc ise: “Ne üzereyseniz ona göre amel edin” demiştir. Bir kişiye bir durum üzere sebat etmesi emredildiğinde: “Olduğun yerde dur ey falan!” denilir; yani: Ne üzereysen onda sebat et [demektir].
عَلَيْهِ، وَهَذَا أَمْرُ وَعِيدٍ عَلَى الْمُبَالَغَةِ يَقُولُ: قُلْ لَهُمْ اعْمَلُوا عَلَى مَا أَنْتُمْ عَامِلُونَ، {إِنِّي عَامِلٌ} مَا أَمَرَنِي بِهِ رَبِّي ﷿، {فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ مَنْ تَكُونُ لَهُ عَاقِبَةُ الدَّارِ} أَيِ: الْجَنَّةُ، قَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ: يَكُونُ بِالْيَاءِ هُنَا وَفِي الْقَصَصِ، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِالتَّاءِ لِتَأْنِيثِ الْعَاقِبَةِ، {إِنَّهُ لَا يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: مَعْنَاهُ لَا يَسْعَدُ مَنْ كَفَرَ بِي وَأَشْرَكَ. قَالَ الضَّحَّاكُ: لَا يَفُوزُ.
[demektir]. Bu, mübalağa yoluyla bir tehdit emridir; şöyle demektedir: Onlara de ki, ne yapıyorsanız yapın; {إِنِّي عَامِلٌ} “şüphesiz ben de yapmaktayım” Aziz ve Celil olan Rabbimin bana emrettiği şeyi [yapmaktayım]. {فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ مَنْ تَكُونُ لَهُ عَاقِبَةُ الدَّارِ} “Yurdun sonunun kime ait olacağını yakında bileceksiniz” yani cennetin [kime ait olacağını]. Hamza ve Kisâî burada ve Kasas [sûresinde] yâ ile “yekûnu” (يَكُونُ), diğerleri ise 'âkıbet' kelimesi müennes olduğu için tâ ile [tekûnu] okumuşlardır. {إِنَّهُ لَا يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ} “Gerçek şu ki, zalimler kurtuluşa eremezler.” İbn Abbâs: 'Beni inkâr eden ve şirk koşan kimse mesut olamaz manasındadır' demiştir. Dahhâk ise: 'Kurtulamaz' demiştir.