قَوْلُهُ ﷿: {وَجَعَلُوا لِلَّهِ مِمَّا ذَرَأَ مِنَ الْحَرْثِ وَالْأَنْعَامِ نَصِيبًا} الْآيَةَ، كَانَ الْمُشْرِكُونَ يَجْعَلُونَ لِلَّهِ مِنْ حُرُوثِهِمْ وَأَنْعَامِهِمْ وَثِمَارِهِمْ وَسَائِرِ أَمْوَالِهِمْ نَصِيبًا، وَلِلْأَوْثَانِ نَصِيبًا فَمَا جَعَلُوهُ لِلَّهِ صَرَفُوهُ إِلَى الضِّيفَانِ وَالْمَسَاكِينِ، وَمَا جَعَلُوهُ لِلْأَصْنَامِ أَنْفَقُوهُ عَلَى الْأَصْنَامِ وَخَدَمِهَا، فَإِنْ سَقَطَ شَيْءٌ مِمَّا جَعَلُوهُ لِلَّهِ تَعَالَى فِي نَصِيبِ الْأَوْثَانِ تَرَكُوهُ وَقَالُوا: إِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنْ هَذَا، وَإِنْ سَقَطَ شَيْءٌ مِنْ [نَصِيبِ] الْأَصْنَامِ فِيمَا جَعَلُوهُ لِلَّهِ رَدُّوهُ إِلَى الْأَوْثَانِ، وَقَالُوا: إِنَّهَا مُحْتَاجَةٌ، وَكَانَ إِذَا هَلَكَ أَوِ انْتَقَصَ شَيْءٌ مِمَّا جَعَلُوهُ لِلَّهِ لَمْ يُبَالُوا بِهِ، وَإِذَا هَلَكَ أَوِ انْتَقَصَ شَيْءٌ مِمَّا جَعَلُوا لِلْأَصْنَامِ جَبَرُوهُ بِمَا جَعَلُوهُ لِلَّهِ، فَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى {وَجَعَلُوا لِلَّهِ مِمَّا ذَرَأَ} خَلَقَ {مِنَ الْحَرْثِ وَالْأَنْعَامِ نَصِيبًا} وَفِيهِ اخْتِصَارٌ مَجَازُهُ: وَجَعَلُوا لِلَّهِ نَصِيبًا وَلِشُرَكَائِهِمْ نَصِيبًا.
Aziz ve Celil olan Allah'ın: {وَجَعَلُوا لِلَّهِ مِمَّا ذَرَأَ مِنَ الْحَرْثِ وَالْأَنْعَامِ نَصِيبًا} “Allah'ın yarattığı ekin ve hayvanlardan Allah'a bir pay ayırdılar” ayeti ve devamı hakkında [şöyle denilmiştir]: Müşrikler ekinlerinden, hayvanlarından, meyvelerinden ve diğer mallarından Allah için bir pay, putlar için de bir pay ayırırlardı. Allah için ayırdıklarını misafirlere ve yoksullara harcarlar, putlar için ayırdıklarını ise putlara ve onların hizmetçilerine harcarlardı. Eğer Allah Teâlâ için ayırdıkları şeyden putların payına bir şey düşerse onu bırakırlar ve: 'Şüphesiz Allah buna muhtaç değildir' derlerdi. Putların [payından] Allah için ayırdıklarına bir şey düşerse onu putlara geri verirler ve: 'Onlar muhtaçtır' derlerdi. Allah için ayırdıklarından bir şey telef olur veya eksilirse buna aldırış etmezlerdi; putlar için ayırdıklarından bir şey telef olur veya eksilirse onu Allah için ayırdıklarıyla telafi ederlerdi. İşte Allah Teâlâ'nın: {وَجَعَلُوا لِلَّهِ مِمَّا ذَرَأَ} “yarattığı şeylerden Allah'a ayırdılar” yani halkettiği {مِنَ الْحَرْثِ وَالْأَنْعَامِ نَصِيبًا} “ekin ve hayvanlardan bir pay” kavli budur. Burada bir hazif (kısaltma) vardır ki mecazı (anlamı) şöyledir: 'Allah için bir pay, ortakları (putları) için de bir pay ayırdılar.'
{فَقَالُوا هَذَا لِلَّهِ بِزَعْمِهِمْ} قَرَأَ الْكِسَائِيُّ (بِزُعْمِهِمْ) بِضَمِّ الزَّايِ، وَالْبَاقُونَ بِفَتْحِهَا، وَهُمَا لُغَتَانِ، وَهُوَ الْقَوْلُ مِنْ غَيْرِ حَقِيقَةٍ، {وَهَذَا لِشُرَكَائِنَا} يَعْنِي: الْأَوْثَانَ، {فَمَا كَانَ لِشُرَكَائِهِمْ فَلَا يَصِلُ إِلَى اللَّهِ وَمَا كَانَ لِلَّهِ فَهُوَ يَصِلُ إِلَى شُرَكَائِهِمْ} وَمَعْنَاهُ: مَا قُلْنَا أَنَّهُمْ [كَانُوا يُتِمُّونَ مَا جَعَلُوهُ لِلْأَوْثَانِ مِمَّا جَعَلُوهُ لِلَّهِ، وَلَا] يُتِمُّونَ مَا جَعَلُوهُ لِلَّهِ مِمَّا جَعَلُوهُ لِلْأَوْثَانِ. وَقَالَ قَتَادَةُ كَانُوا إِذَا أَصَابَتْهُمْ سَنَةٌ اسْتَعَانُوا بِمَا جَزَّءُوا لِلَّهِ وَأَكَلُوا مِنْهُ وَوَفَّرُوا مَا جَزَّءُوا لِشُرَكَائِهِمْ وَلَمْ يَأْكُلُوا مِنْهُ [شَيْئًا] {سَاءَ مَا يَحْكُمُونَ} أَيْ: بِئْسَ مَا [يَصْنَعُونَ] .
{فَقَالُوا هَذَا لِلَّهِ بِزَعْمِهِمْ} “kendi zanlarınca: 'Bu Allah'a' dediler”. Kisâî, zâ harfinin zammesiyle (بِزُعْمِهِمْ) [bi-zu'mihim] şeklinde; diğerleri ise fethasıyla okumuştur. İkisi de birer lehçedir; bu ise gerçekliği olmayan söz demektir. {وَهَذَا لِشُرَكَائِنَا} “'şu da ortaklarımıza (putlarımıza)' [dediler]” yani putlarımıza. {فَمَا كَانَ لِشُرَكَائِهِمْ فَلَا يَصِلُ إِلَى اللَّهِ وَمَا كَانَ لِلَّهِ فَهُوَ يَصِلُ إِلَى شُرَكَائِهِمْ} “Ortakları için olan Allah'a ulaşmaz; fakat Allah için olan ortaklarına ulaşır.” Bunun anlamı, daha önce söylediğimiz gibi; [onlar putlar için ayırdıklarını Allah için ayırdıklarından tamamlarlar], Allah için ayırdıklarını ise putlar için ayırdıklarından tamamlamazlardı. Katâde şöyle demiştir: 'Onlara bir kuraklık yılı isabet ettiğinde Allah için ayırdıkları paydan yardım görürler ve ondan yerlerdi; ortaklarına (putlarına) ayırdıkları payı ise korur, ondan hiçbir şey yemezlerdi.' {سَاءَ مَا يَحْكُمُونَ} “Ne kötü hüküm veriyorlar!” yani ne kötü [yapıyorlar]!
{وَكَذَلِكَ زَيَّنَ لِكَثِيرٍ مِنَ الْمُشْرِكِينَ} أَيْ: كَمَا زَيَّنَ لَهُمْ تَحْرِيمَ الْحَرْثِ وَالْأَنْعَامِ كَذَلِكَ زَيَّنَ لِكَثِيرٍ مِنَ الْمُشْرِكِينَ، {قَتْلَ أَوْلَادِهِمْ شُرَكَاؤُهُمْ} قَالَ مُجَاهِدٌ شُرَكَاؤُهُمْ، أَيْ: شَيَاطِينُهُمْ زَيَّنُوا وَحَسَّنُوا لَهُمْ وَأْدَ الْبَنَاتِ خِيفَةَ الْعَيْلَةِ، سُمِّيَتِ الشَّيَاطِينُ شُرَكَاءَ لِأَنَّهُمْ أَطَاعُوهُمْ فِي مَعْصِيَةِ اللَّهِ وَأُضِيفَ الشُّرَكَاءُ إِلَيْهِمْ لِأَنَّهُمُ اتَّخَذُوهَا.
{وَكَذَلِكَ زَيَّنَ لِكَثِيرٍ مِنَ الْمُشْرِكِينَ} “İşte bunun gibi, müşriklerden birçoğuna süslü gösterdi” yani onlara ekin ve hayvanları haram kılmayı süslü gösterdiği gibi müşriklerden birçoğuna da öyle süslü gösterdi; {قَتْلَ أَوْلَادِهِمْ شُرَكَاؤُهُمْ} “ortakları çocuklarını öldürmeyi”. Mücâhid: 'Ortakları, yani şeytanları; yoksulluk korkusuyla kız çocuklarını diri diri gömmeyi onlara süslü ve güzel gösterdi' demiştir. Şeytanlara 'ortaklar' denilmiştir, çünkü Allah'a isyan hususunda onlara itaat etmişlerdir; 'ortaklar' ifadesi onlara izafe edilmiştir, çünkü onları ortak edinmişlerdir.
وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: شُرَكَاؤُهُمْ: سَدَنَةُ آلِهَتِهِمُ الَّذِينَ كَانُوا يُزَيِّنُونَ لِلْكُفَّارِ قَتَلَ الْأَوْلَادِ، فَكَانَ الرَّجُلُ
Kelbî ise şöyle demiştir: "Ortakları; kâfirlere çocukları öldürmeyi süslü gösteren ilahlarının hizmetkârlarıdır. Nitekim [o dönemde] bir adam...
مِنْهُمْ يَحْلِفُ لَئِنْ وُلِدَ له كذا غلاما لَيَنْحَرَنَّ أَحَدُهُمْ كَمَا حَلَفَ عَبْدُ الْمُطَّلِبِ عَلَى ابْنِهِ عَبْدِ اللَّهِ.
şu kadar erkek çocuğu olursa, tıpkı Abdülmuttalib'in oğlu Abdullah için yemin ettiği gibi, onlardan birini kurban edeceğine yemin ederdi.'
وَقَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ: "زُيِّنَ" بِضَمِّ الزَّايِ وَكَسْرِ الْيَاءِ، "قَتْلُ" رَفْعٌ "أَوْلَادَهُمْ" نَصْبٌ، "شُرَكَائِهِمْ" بِالْخَفْضِ عَلَى التَّقْدِيمِ، كَأَنَّهُ قَالَ: زُيِّنَ لِكَثِيرٍ مِنَ الْمُشْرِكِينَ قَتْلُ شُرَكَائِهِمْ أَوْلَادَهُمْ، فَصَلَ بَيْنَ الْفِعْلِ وَفَاعِلِهِ بِالْمَفْعُولِ بِهِ، وَهُمُ الْأَوْلَادُ، كَمَا قَالَ الشَّاعِرُ: فَزَجَجْتُهُ مُتَمَكِّنًا ... زَجَّ الْقَلُوصَ أَبِي مَزَادَهْ
İbn Âmir ise; zâ'nın zammesi ve yâ'nın kesresiyle "zuyyine" (زُيِّنَ), ref' ile "katlu" (قَتْلُ), nasb ile "evlâdehum" (أَوْلَادَهُمْ) ve cer ile "şurekâihim" (شُرَكَائِهِمْ) şeklinde okumuştur. Sanki: 'Müşriklerden birçoğuna, ortaklarının kendi çocuklarını öldürmesi süslü gösterildi' demiş gibi öne alma (takdim) yapmıştır. Şairin şu sözünde olduğu gibi fiil ile failin arasını mef'ulün bih olan çocuklarla ayırmıştır: 'Sağlam bir şekilde mızrakladım onu... Ebû Mezâde'nin genç deveyi mızraklaması gibi.'
أَيْ: زَجَّ أَبِي مَزَادَةَ الْقَلُوصَ، فَأُضِيفُ الْفِعْلُ وَهُوَ الْقَتْلُ إِلَى الشُّرَكَاءِ، وَإِنْ لَمْ يَتَوَلَّوْا ذَلِكَ لِأَنَّهُمْ هُمُ الَّذِينَ زَيَّنُوا ذَلِكَ وَدَعَوْا إِلَيْهِ، فَكَأَنَّهُمْ فَعَلُوهُ. قَوْلُهُ ﷿ {لِيُرْدُوهُمْ} لِيُهْلِكُوهُمْ، {وَلِيَلْبِسُوا عَلَيْهِمْ} لِيَخْلِطُوا عَلَيْهِمْ، {دِينَهُمْ} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: لِيُدْخِلُوا عَلَيْهِمُ الشَّكَّ فِي دِينِهِمْ، وَكَانُوا عَلَى دِينِ إِسْمَاعِيلَ فَرَجَعُوا عَنْهُ بِلَبْسِ الشَّيْطَانِ، {وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا فَعَلُوهُ} أَيْ: لَوْ شَاءَ اللَّهُ لَعَصَمَهُمْ حَتَّى مَا فَعَلُوا ذَلِكَ مِنْ تَحْرِيمِ الْحَرْثِ وَالْأَنْعَامِ وَقَتْلِ الْأَوْلَادِ، {فَذَرْهُمْ} يَا مُحَمَّدُ، {وَمَا يَفْتَرُونَ} يَخْتَلِقُونَ مِنَ الْكَذِبِ، فَإِنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَهُمْ بِالْمِرْصَادِ.
Yani: 'Ebû Mezâde'nin genç deveyi mızraklaması gibi.' Burada fiil, yani öldürme fiili, bizzat onu yapmasalar bile ortaklara izafe edilmiştir; çünkü bunu süsleyen ve ona çağıran onlardır, dolayısıyla sanki kendileri yapmış gibidirler. Aziz ve Celil olan Allah'ın: {لِيُرْدُوهُمْ} “onları helake sürüklesinler” helak etsinler, {وَلِيَلْبِسُوا عَلَيْهِمْ} “onların kafalarını karıştırsınlar” bulandırsınlar, {دِينَهُمْ} “dinlerini” kavli hakkında İbn Abbâs: 'Dinleri hususunda onlara şüphe soksunlar diye. Onlar İsmâil'in dini üzere idiler, şeytanın karıştırmasıyla ondan döndüler' demiştir. {وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا فَعَلُوهُ} “Eğer Allah dileseydi bunu yapamazlardı.” Yani Allah dileseydi ekin ve hayvanları haram kılma ve çocukları öldürme gibi şeyleri yapmamaları için onları korurdu. {فَذَرْهُمْ} “Artık onları bırak” ey Muhammed, {وَمَا يَفْتَرُونَ} “uydurdukları iftiralarla baş başa” uydurdukları yalanlarla [baş başa bırak], şüphesiz Allah Teâlâ onları gözetlemektedir.
{وَقَالُوا هَذِهِ أَنْعَامٌ وَحَرْثٌ حِجْرٌ لَا يَطْعَمُهَا إِلَّا مَنْ نَشَاءُ بِزَعْمِهِمْ وَأَنْعَامٌ حُرِّمَتْ ظُهُورُهَا وَأَنْعَامٌ لَا يَذْكُرُونَ اسْمَ اللَّهِ عَلَيْهَا افْتِرَاءً عَلَيْهِ سَيَجْزِيهِمْ بِمَا كَانُوا يَفْتَرُونَ (١٣٨) وَقَالُوا مَا فِي بُطُونِ هَذِهِ الْأَنْعَامِ خَالِصَةٌ لِذُكُورِنَا وَمُحَرَّمٌ عَلَى أَزْوَاجِنَا وَإِنْ يَكُنْ مَيْتَةً فَهُمْ فِيهِ شُرَكَاءُ سَيَجْزِيهِمْ وَصْفَهُمْ إِنَّهُ حَكِيمٌ عَلِيمٌ (١٣٩) }
{وَقَالُوا هَذِهِ أَنْعَامٌ وَحَرْثٌ حِجْرٌ لَا يَطْعَمُهَا إِلَّا مَنْ نَشَاءُ بِزَعْمِهِمْ وَأَنْعَامٌ حُرِّمَتْ ظُهُورُهَا وَأَنْعَامٌ لَا يَذْكُرُونَ اسْمَ اللَّهِ عَلَيْهَا افْتِرَاءً عَلَيْهِ سَيَجْزِيهِمْ بِمَا كَانُوا يَفْتَرُونَ (١٣٨) وَقَالُوا مَا فِي بُطُونِ هَذِهِ الْأَنْعَامِ خَالِصَةٌ لِذُكُورِنَا وَمُحَرَّمٌ عَلَى أَزْوَاجِنَا وَإِنْ يَكُنْ مَيْتَةً فَهُمْ فِيهِ شُرَكَاءُ سَيَجْزِيهِمْ وَصْفَهُمْ إِنَّهُ حَكِيمٌ عَلِيمٌ (١٣٩) } “Kendi zanlarınca: 'Bunlar dokunulmaz hayvanlar ve ekinlerdir; onları bizim dilediklerimizden başkası yiyemez. Bunlar da sırtlarına binilmesi haram kılınmış hayvanlardır' dediler. Bir kısım hayvanlar da vardır ki, Allah'a iftira ederek üzerlerine Allah'ın adını anmazlar. Yapmakta oldukları iftiraları sebebiyle Allah onları cezalandıracaktır. (138) Bir de: 'Şu hayvanların karınlarındakiler yalnızca erkeklerimize helal, kadınlarımıza ise haramdır. Eğer ölü doğarsa hepsi ona ortaktır' dediler. Bu nitelemelerinden dolayı Allah onları cezalandıracaktır. Şüphesiz O, hikmet sahibidir, hakkıyla bilendir. (139)”
{وَقَالُوا} يَعْنِي: الْمُشْرِكِينَ، {هَذِهِ أَنْعَامٌ وَحَرْثٌ حِجْرٌ} أَيْ حَرَامٌ، يَعْنِي: مَا جَعَلُوا لِلَّهِ وَلِآلِهَتِهِمْ مِنَ الْحَرْثِ وَالْأَنْعَامِ عَلَى مَا مَضَى ذِكْرُهُ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: يَعْنِي بِالْأَنْعَامِ: الْبَحِيرَةَ وَالسَّائِبَةَ وَالْوَصِيلَةَ وَالْحَامِ، {لَا يَطْعَمُهَا إِلَّا مَنْ نَشَاءُ بِزَعْمِهِمْ} يَعْنُونُ الرِّجَالَ دُونَ النِّسَاءِ، {وَأَنْعَامٌ حُرِّمَتْ ظُهُورُهَا} يَعْنِي: الْحَوَامِيَ كَانُوا لَا يَرْكَبُونَهَا، {وَأَنْعَامٌ لَا يَذْكُرُونَ اسْمَ اللَّهِ عَلَيْهَا} أَيْ: يَذْبَحُونَهَا بِاسْمِ الْأَصْنَامِ لَا بَاسِمَ اللَّهِ، وَقَالَ أَبُو وَائِلٍ: مَعْنَاهُ لَا يَحُجُّونَ عَلَيْهَا وَلَا يَرْكَبُونَهَا لِفِعْلِ الْخَيْرِ، لِأَنَّهُ لَمَّا جَرَتِ الْعَادَةُ بِذِكْرِ اسْمِ اللَّهِ عَلَى فِعْلِ الْخَيْرِ عَبَّرَ بِذِكْرِ اللَّهِ تَعَالَى عَنْ فِعْلِ الْخَيْرِ. {افْتِرَاءً عَلَيْهِ} يَعْنِي: أَنَّهُمْ يَفْعَلُونَ ذَلِكَ وَيَزْعُمُونَ أَنَّ اللَّهَ أَمَرَهُمْ بِهِ افْتِرَاءً عَلَيْهِ {سَيَجْزِيهِمْ بِمَا كَانُوا يَفْتَرُونَ}
{وَقَالُوا} “Dediler” yani müşrikler, {هَذِهِ أَنْعَامٌ وَحَرْثٌ حِجْرٌ} “Bunlar dokunulmaz hayvanlar ve ekinlerdir” yani haramdır; zikri geçtiği üzere Allah'a ve ilahlarına ayırdıkları ekin ve hayvanları kastetmektedirler. Mücâhid: 'Hayvanlardan kasıt; bahîre, sâibe, vasîle ve hâm'dır' demiştir. {لَا يَطْعَمُهَا إِلَّا مَنْ نَشَاءُ بِزَعْمِهِمْ} “Kendi zanlarınca onları bizim dilediklerimizden başkası yiyemez” bununla kadınları değil erkekleri kastetmektedirler. {وَأَنْعَامٌ حُرِّمَتْ ظُهُورُهَا} “Bunlar da sırtları haram kılınmış hayvanlardır” yani havâmî (sırtına binilmesi yasaklanmış erkek develer) olup onlara binmezlerdi. {وَأَنْعَامٌ لَا يَذْكُرُونَ اسْمَ اللَّهِ عَلَيْهَا} “Bir kısım hayvanlar da vardır ki üzerlerine Allah'ın adını anmazlar” yani onları Allah'ın adıyla değil putların adıyla keserler. Ebû Vâil şöyle demiştir: 'Bunun manası; onlarla hacca gitmezler ve hayırlı bir iş yapmak için onlara binmezler. Çünkü hayırlı bir işte Allah'ın adını anmak adet haline geldiğinden, hayırlı iş yapmaktan Allah Teâlâ'yı zikretmek diye söz etmiştir.' {افْتِرَاءً عَلَيْهِ} “Allah'a iftira ederek” yani onlar bunu yapmakta ve Allah'a iftira ederek O'nun kendilerine bunu emrettiğini iddia etmektedirler. {سَيَجْزِيهِمْ بِمَا كَانُوا يَفْتَرُونَ} “Yapmakta oldukları iftiraları sebebiyle Allah onları cezalandıracaktır.”
{وَقَالُوا مَا فِي بُطُونِ هَذِهِ الْأَنْعَامِ خَالِصَةٌ لِذُكُورِنَا وَمُحَرَّمٌ عَلَى أَزْوَاجِنَا} أَيْ: نِسَائِنَا. قَالَ
{وَقَالُوا مَا فِي بُطُونِ هَذِهِ الْأَنْعَامِ خَالِصَةٌ لِذُكُورِنَا وَمُحَرَّمٌ عَلَى أَزْوَاجِنَا} “Bir de: 'Şu hayvanların karınlarındakiler yalnızca erkeklerimize helal, kadınlarımıza ise haramdır' dediler” yani kadınlarımıza.
ابْنُ عَبَّاسٍ وَقَتَادَةُ وَالشَّعْبِيُّ: أَرَادَ أَجِنَّةَ الْبَحَائِرِ وَالسَّوَائِبِ، فَمَا وُلِدَ مِنْهَا حَيًّا فَهُوَ خَالِصٌ لِلرِّجَالِ دُونَ النِّسَاءِ، وَمَا وُلِدَ مَيِّتًا أَكَلَهُ الرِّجَالُ وَالنِّسَاءُ جَمِيعًا، وَأَدْخَلَ الْهَاءَ فِي ال " خالصة " لِلتَّأْكِيدِ كَالْخَاصَّةِ وَالْعَامَّةِ، كَقَوْلِهِمْ: نَسَّابَةٌ وَعَلَّامَةٌ، وَقَالَ الْفَرَّاءُ: أُدْخِلَتِ الْهَاءُ لِتَأْنِيثِ الْأَنْعَامِ لِأَنَّ مَا فِي بُطُونِهَا مِثْلُهَا فَأُنِّثَتْ بِتَأْنِيثِهَا. وَقَالَ الْكِسَائِيُّ: خَالِصٌ وَخَالِصَةٌ وَاحِدٌ، مِثْلُ وَعْظٍ وَمَوْعِظَةٌ.
İbn Abbâs, Katâde ve Şa'bî şöyle demişlerdir: 'Bahîre ve sâibelerin ceninlerini kastediyorlardı; bunlardan diri doğanlar kadınlara değil yalnızca erkeklere helal idi, ölü doğanları ise erkekler ve kadınlar hep birlikte yerlerdi.' "Hâlisah" (خالصة) kelimesindeki hâ harfi, 'hassaten' ve 'âmmeten' kelimelerinde olduğu gibi ya da 'nessâbeh' (çok iyi soybilimci) ve 'allâme' (çok bilgili) sözlerindeki gibi pekiştirme (tekit) için getirilmiştir. Ferrâ: 'Hâ harfi hayvanların müennesliğinden dolayı getirilmiştir; çünkü onların karınlarındaki de kendileri gibidir, dolayısıyla hayvanların müennesliğiyle o da müennes kılınmıştır' demiştir. Kisâî ise: 'Vaz ve mev'ıza kelimeleri gibi hâlis ve hâlisah da birdir (aynı manadadır)' demiştir.
{وَإِنْ يَكُنْ مَيْتَةً} قَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ [وَأَبُو جَعْفَرٍ] " تَكُنْ " بِالتَّاءِ {مَيْتَةٌ} رَفْعٌ، ذَكَرَ الْفِعْلَ بِعَلَامَةِ التَّأْنِيثِ، لِأَنَّ الْمَيْتَةَ فِي اللَّفْظِ مُؤَنَّثَةٌ. وَقَرَأَ أَبُو بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ " تكن " بالتاء ١٢٥\أ {مَيْتَةً} نَصْبٌ، أَيْ: وَإِنْ تَكُنِ الْأَجِنَّةُ مَيْتَةً، وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ: {وَإِنْ يَكُنْ} بِالْيَاءِ {مَيْتَةٌ} رَفْعٌ، لِأَنَّ الْمُرَادَ بِالْمَيْتَةِ الْمَيِّتُ، أَيْ: وَإِنْ يَقَعْ مَا فِي الْبُطُونِ مَيِّتًا، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ {وَإِنْ يَكُنْ} بِالْيَاءِ {مَيْتَةً} نَصْبٌ، رَدَّهُ إِلَى {مَا} أَيْ: وَإِنْ يَكُنْ مَا فِي الْبُطُونِ مَيْتَةً، [يَدُلُّ عَلَيْهِ أَنَّهُ قَالَ] (٢) {فَهُمْ فِيهِ شُرَكَاءُ} وَلَمْ يَقُلْ فِيهَا، وَأَرَادَ أَنَّ الرِّجَالَ وَالنِّسَاءَ فِيهِ شُرَكَاءُ، {سَيَجْزِيهِمْ وَصْفَهُمْ} أَيْ: بِوَصْفِهِمْ، أَوْ عَلَى وَصْفِهِمُ الْكَذِبَ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى {إِنَّهُ حَكِيمٌ عَلِيمٌ}
{وَإِنْ يَكُنْ مَيْتَةً} “Eğer ölü doğarsa”. İbn Âmir ve [Ebû Ca'fer] tâ ile "tekun" (تَكُنْ) ve ref' ile {مَيْتَةٌ} [meytetun] okumuşlardır; fiili müenneslik alametiyle zikretmiştir çünkü lafızda 'meyte' kelimesi müennestir. Âsım'dan rivayetle Ebû Bekr tâ ile "tekun" (تكن) ve nasb ile 125/a {مَيْتَةً} [meyteten] okumuştur; yani 'ceninler ölü olursa'. İbn Kesîr yâ ile {وَإِنْ يَكُنْ} [ve in yekun] ve ref' ile {مَيْتَةٌ} [meytetun] okumuştur; çünkü meyteden kasıt ölüdür, yani 'karınlardaki ölü olarak vaki olursa'. Diğerleri ise yâ ile {وَإِنْ يَكُنْ} [ve in yekun] ve nasb ile {مَيْتَةً} [meyteten] okuyarak bunu {مَا} lafzına raci kılmışlardır; yani 'karınlardakiler ölü olursa'. [Buna delil ise şudur ki Allah]: {فَهُمْ فِيهِ شُرَكَاءُ} “hepsi onda ortaktır” buyurmuş, 'fîhâ' dememiştir. Erkeklerin ve kadınların onda ortak olduklarını kastetmiştir. {سَيَجْزِيهِمْ وَصْفَهُمْ} “Bu nitelemelerinden dolayı Allah onları cezalandıracaktır” yani Allah Teâlâ'ya karşı yalan nitelemeleri sebebiyle veya nitelemelerinden ötürü [onları cezalandıracaktır]. {إِنَّهُ حَكِيمٌ عَلِيمٌ} “Şüphesiz O, hikmet sahibidir, hakkıyla bilendir.”
{قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ قَتَلُوا أَوْلَادَهُمْ سَفَهًا بِغَيْرِ عِلْمٍ وَحَرَّمُوا مَا رَزَقَهُمُ اللَّهُ افْتِرَاءً عَلَى اللَّهِ قَدْ ضَلُّوا وَمَا كَانُوا مُهْتَدِينَ (١٤٠) وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَ جَنَّاتٍ مَعْرُوشَاتٍ وَغَيْرَ مَعْرُوشَاتٍ وَالنَّخْلَ وَالزَّرْعَ مُخْتَلِفًا أُكُلُهُ وَالزَّيْتُونَ وَالرُّمَّانَ مُتَشَابِهًا وَغَيْرَ مُتَشَابِهٍ كُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ إِذَا أَثْمَرَ وَآتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصَادِهِ وَلَا تُسْرِفُوا إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُسْرِفِينَ (١٤١) }
{قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ قَتَلُوا أَوْلَادَهُمْ سَفَهًا بِغَيْرِ عِلْمٍ وَحَرَّمُوا مَا رَزَقَهُمُ اللَّهُ افْتِرَاءً عَلَى اللَّهِ قَدْ ضَلُّوا وَمَا كَانُوا مُهْتَدِينَ (١٤٠) وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَ جَنَّاتٍ مَعْرُوشَاتٍ وَغَيْرَ مَعْرُوشَاتٍ وَالنَّخْلَ وَالزَّرْعَ مُخْتَلِفًا أُكُلُهُ وَالزَّيْتُونَ وَالرُّمَّانَ مُتَشَابِهًا وَغَيْرَ مُتَشَابِهٍ كُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ إِذَا أَثْمَرَ وَآتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصَادِهِ وَلَا تُسْرِفُوا إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُسْرِفِينَ (١٤١) } “Bilgisizlik yüzünden beyinsizce çocuklarını öldürenler ve Allah'a iftira ederek Allah'ın kendilerine rızık olarak verdiklerini haram kılanlar muhakkak ki ziyana uğramışlardır. Onlar gerçekten sapmışlardır ve doğru yolu bulamamışlardır. (140) Çardaklı ve çardaksız bağları, ürünleri çeşit çeşit hurmaları ve ekinleri, birbirine benzer ve benzemez biçimde zeytinleri ve narları yaratan O'dur. Ürün verdiği zaman ürününden yiyin; devşirildiği (hasat edildiği) gün de hakkını verin. İsraf etmeyin; çünkü O, israf edenleri sevmez. (141)”
{قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ قَتَلُوا أَوْلَادَهُمْ} قَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ وَابْنُ كَثِيرٍ " قَتَلُوا " بِتَشْدِيدِ التَّاءِ عَلَى التَّكْثِيرِ، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِالتَّخْفِيفِ. {سَفَهًا} جَهْلًا. {بِغَيْرِ عِلْمٍ} نَزَلَتْ فِي رَبِيعَةَ وَمُضَرَ وَبَعْضِ الْعَرَبِ مِنْ غَيْرِهِمْ، كَانُوا يَدْفِنُونَ الْبَنَاتِ أَحْيَاءً مَخَافَةَ السَّبْيِ وَالْفَقْرِ، وَكَانَ بَنُو كِنَانَةَ لَا يَفْعَلُونَ ذَلِكَ .
{قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ قَتَلُوا أَوْلَادَهُمْ} “Çocuklarını öldürenler muhakkak ki ziyana uğramışlardır”. İbn Âmir ve İbn Kesîr çokluk ifade etsin diye tâ'nın şeddesiyle "kattelû" (قَتَّلُوا) şeklinde, diğerleri ise şeddesiz okumuşlardır. {سَفَهًا} “beyinsizce” cahillikle demektir. {بِغَيْرِ عِلْمٍ} “bilgisizlik yüzünden”. Bu ayet Rebîa, Mudar ve onların dışındaki bazı Araplar hakkında inmiştir; onlar esir düşme ve fakirlik korkusuyla kız çocuklarını diri diri gömerlerdi. Benî Kinâne ise bunu yapmazdı.
{وَحَرَّمُوا مَا رَزَقَهُمُ اللَّهُ} يَعْنِي: الْبَحِيرَةَ وَالسَّائِبَةَ وَالْوَصِيلَةَ وَالْحَامِ، {افْتِرَاءً عَلَى اللَّهِ} حَيْثُ قَالُوا: إِنَّ اللَّهَ أَمَرَهُمْ بِهَا، {قَدْ ضَلُّوا وَمَا كَانُوا مُهْتَدِينَ}
{وَحَرَّمُوا مَا رَزَقَهُمُ اللَّهُ} “ve Allah'ın kendilerine rızık olarak verdiklerini haram kıldılar”; yani bahîre, sâibe, vasîle ve hâmı [haram kıldılar]. {افْتِرَاءً عَلَى اللَّهِ} “Allah'a iftira ederek”; çünkü onlar Allah'ın kendilerine bunu emrettiğini iddia ediyorlardı. {قَدْ ضَلُّوا وَمَا كَانُوا مُهْتَدِينَ} “Gerçekten onlar sapmışlardır ve doğru yolda da değillerdir”.
قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَ} ابْتَدَعَ. {جَنَّاتٍ} بَسَاتِينَ، {مَعْرُوشَاتٍ وَغَيْرَ مَعْرُوشَاتٍ} أَيْ: +مَسْمُوكَاتٍ مَرْفُوعَاتٍ وَغَيْرَ مَرْفُوعَاتٍ، وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: مَعْرُوشَاتٍ: مَا انْبَسَطَ عَلَى وَجْهِ الْأَرْضِ وَانْتَشَرَ مِمَّا يُعَرِّشُ، مِثْلُ: الْكَرْمِ وَالْقَرْعِ وَالْبِطِّيخِ وَغَيْرِهَا، وَغَيْرَ مَعْرُوشَاتٍ. مَا قَامَ عَلَى سَاقٍ وَبَسَقَ، مِثْلُ النَّخْلِ وَالزَّرْعِ وَسَائِرِ الْأَشْجَارِ.
Allah Teâlâ'nın: {وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَ} “yaratan O'dur” yani icat etti. {جَنَّاتٍ} “bağları” bostanları, {مَعْرُوشَاتٍ وَغَيْرَ مَعْرُوشَاتٍ} “çardaklı ve çardaksız” yani tavan yapılıp yükseltilmiş ve yükseltilmemiş [bağları]. İbn Abbâs şöyle demiştir: 'Me'rûşât; asma, kabak, karpuz ve benzeri çardağa alınan ve yeryüzüne serilip yayılan bitkilerdir. Gayru me'rûşât ise; hurma, ekin ve diğer ağaçlar gibi gövde üzerinde duran ve yükselen bitkilerdir.'
وَقَالَ الضَّحَّاكُ: كِلَاهُمَا، الْكَرْمُ خَاصَّةً، مِنْهَا مَا عَرَّشَ وَمِنْهَا مَا لَمْ يُعَرِّشْ.
Dahhâk ise şöyle demiştir: 'Her ikisi de özellikle asmadır; onlardan kimi çardağa alınmış, kimi de çardağa alınmamıştır.'
{وَالنَّخْلَ وَالزَّرْعَ} أَيْ: وَأَنْشَأَ النَّخْلَ وَالزَّرْعَ، {مُخْتَلِفًا أُكُلُهُ} ثَمَرُهُ وَطَعْمُهُ مِنْهَا الْحُلْوُ وَالْحَامِضُ وَالْجَيِّدُ وَالرَّدِيءُ، {وَالزَّيْتُونَ وَالرُّمَّانَ مُتَشَابِهًا} فِي الْمَنْظَرِ، {وَغَيْرَ مُتَشَابِهٍ} فِي الْمَطْعَمِ مِثْلَ الرُّمَّانَتَيْنِ لَوْنُهُمَا وَاحِدٌ وَطَعْمُهُمَا مُخْتَلِفٌ، {كُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ إِذَا أَثْمَرَ} هَذَا أَمْرُ إِبَاحَةٍ.
{وَالنَّخْلَ وَالزَّرْعَ} “hurmaları ve ekinleri [yaratan O'dur]” yani hurmayı ve ekini var etti, {مُخْتَلِفًا أُكُلُهُ} “ürünleri çeşit çeşit” meyvesi ve tadı çeşit çeşit olup onlardan tatlısı, ekşisi, iyisi ve kötüsü vardır. {وَالزَّيْتُونَ وَالرُّمَّانَ مُتَشَابِهًا} “birbirine benzer zeytinleri ve narları” görünüşte [birbirine benzer], {وَغَيْرَ مُتَشَابِهٍ} “ve benzemez” tatta ise benzemez; nitekim iki narın rengi bir olduğu halde tatları farklı olabilir. {كُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ إِذَا أَثْمَرَ} “Ürün verdiği zaman ürününden yiyin” bu bir mubah kılma emridir.
{وَآتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصَادِهِ} قَرَأَ أَهْلُ الْبَصْرَةِ وَابْنُ عَامِرٍ وَعَاصِمٌ {حَصَادِهِ} بِفَتْحِ الْحَاءِ، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِكَسْرِهَا وَمَعْنَاهُمَا وَاحِدٌ، كَالصِّرَامِ وَالصَّرَامِ وَالْجَزَازِ وَالْجِزَازِ.
{وَآتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصَادِهِ} “devşirildiği (hasat edildiği) gün de hakkını verin.” Basra ehli, İbn Âmir ve Âsım, hâ harfinin fethasıyla {حَصَادِهِ} [hasâdihî] şeklinde; diğerleri ise kesrasıyla [hısâdihî] okumuşlardır. 'Sırâm' ve 'sarâm', 'cezâz' ve 'cizâz' gibi ikisinin anlamı birdir.
وَاخْتَلَفُوا فِي هَذَا الْحَقِّ: فَقَالَ ابن عباس وطاووس وَالْحَسَنُ وَجَابِرُ بْنُ زَيْدٍ وَسَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ: إِنَّهَا الزَّكَاةُ الْمَفْرُوضَةُ مِنَ الْعُشْرِ وَنِصْفِ الْعُشْرِ.
Bu 'hak' konusunda ihtilaf etmişlerdir: İbn Abbâs, Tâvûs, Hasan, Câbir b. Zeyd ve Saîd b. el-Müseyyeb: 'O, onda bir (öşür) ve yirmide bir olarak farz kılınan zekâttır' demişlerdir.
وَقَالَ عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ وَعَطَاءٌ وَمُجَاهِدٌ وَحَمَّادٌ وَالْحَكَمُ: هُوَ حَقٌّ فِي الْمَالِ سِوَى الزَّكَاةِ، أَمَرَ بِإِتْيَانِهِ، لِأَنَّ الْآيَةَ مَكِّيَّةٌ وَفُرِضَتِ الزَّكَاةُ بِالْمَدِينَةِ.
Ali b. el-Hüseyn, Atâ, Mücâhid, Hammâd ve el-Hakem ise şöyle demişlerdir: 'O, zekâtın dışında malda bulunan ve verilmesi emredilen bir haktır; çünkü bu ayet Mekkîdir, zekât ise Medine'de farz kılınmıştır.'
قَالَ إِبْرَاهِيمُ: هُوَ الضِّغْثُ. وَقَالَ الرَّبِيعُ: لُقَاطُ السُّنْبُلِ.
İbrâhîm: 'O bir tutam ekindir' demiştir. Rebî' ise: 'Dökülen başakların toplanmasıdır' demiştir.
وَقَالَ مُجَاهِدٌ: كَانُوا [يُعَلِّقُونَ] (١) الْعِذْقَ عِنْدَ الصِّرَامِ فَيَأْكُلُ مِنْهُ مَنْ مَرَّ.
Mücâhid şöyle demiştir: 'Hasat vaktinde hurma salkımını [asarlardı], oradan geçen de ondan yerdi.'
وَقَالَ يَزِيدُ بْنُ الْأَصَمِّ: كَانَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ إِذَا صَرَمُوا يَجِيئُونَ بِالْعِذْقِ فَيُعَلِّقُونَهُ فِي جَانِبِ الْمَسْجِدِ، فَيَجِيءُ الْمِسْكِينُ فَيَضْرِبُهُ بِعَصَاهُ فَيَسْقُطُ مِنْهُ فَيَأْخُذُهُ.
Yezîd b. el-Esamm şöyle demiştir: 'Medine ehli hurmaları devşirdiklerinde hurma salkımını getirip mescidin kenarına asarlardı; yoksul kimse gelir, değneğiyle ona vurur, ondan dökülenleri alır yerdi.'
وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: كَانَ هَذَا حَقًّا يُؤْمَرُ بِإِتْيَانِهِ فِي ابْتِدَاءِ الْإِسْلَامِ فَصَارَ مَنْسُوخًا بِإِيجَابِ الْعُشْرِ.
Saîd b. Cübeyr şöyle demiştir: 'Bu, İslam'ın başlangıcında verilmesi emredilen bir haktı; sonra öşrün farz kılınmasıyla neshedildi.'
وَقَالَ مِقْسَمٌ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: نَسَخَتِ الزَّكَاةُ كُلَّ نَفَقَةٍ فِي الْقُرْآنِ.
Miksem, İbn Abbâs'tan nakletmiştir: 'Zekât, Kur'an'daki her türlü [nafile] infakı neshetmiştir.'
{وَلَا تُسْرِفُوا إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُسْرِفِينَ} قِيلَ: أَرَادَ بِالْإِسْرَافِ إِعْطَاءَ الْكُلِّ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ فِي رِوَايَةِ الْكَلْبِيِّ: إِنَّ ثَابِتَ بْنَ قَيْسِ بْنِ شَمَّاسٍ صَرَمَ خَمْسَمِائَةِ نَخْلَةٍ وَقَسَّمَهَا فِي يَوْمٍ وَاحِدٍ وَلَمْ يَتْرُكْ لِأَهْلِهِ شَيْئًا، فَأَنْزَلَ اللَّهُ ﷿ هَذِهِ الْآيَةَ.
{وَلَا تُسْرِفُوا إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُسْرِفِينَ} “İsraf etmeyin; şüphesiz O, israf edenleri sevmez” [ayeti hakkında] şöyle denilmiştir: [Buradaki] israftan maksat, [malın] tamamını vermektir. Kelbî'nin rivayetinde İbn Abbâs şöyle demiştir: Sâbit b. Kays b. Şemmâs beş yüz hurma ağacının meyvesini devşirip hepsini tek bir günde dağıttı ve ailesine hiçbir şey bırakmadı. Bunun üzerine Azîz ve Celîl olan Allah bu ayeti indirdi.
قَالَ السُّدِّيُّ: لَا تُسْرِفُوا أَيْ لَا تُعْطُوا أَمْوَالَكُمْ فَتُقْعُدُوا فُقَرَاءَ. قَالَ الزَّجَّاجُ: عَلَى هَذَا إِذَا أَعْطَى الْإِنْسَانُ كُلَّ مَالِهِ وَلَمْ يُوَصِّلْ إِلَى عِيَالِهِ شَيْئًا فَقَدْ أَسْرَفَ، لِأَنَّهُ قَدْ جَاءَ فِي الْخَبَرِ "ابْدَأْ بِمَنْ تَعُولُ" . وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ: مَعْنَاهُ لَا تَمْنَعُوا الصَّدَقَةَ. فَتَأْوِيلُ الْآيَةِ عَلَى هَذَا: لَا تَتَجَاوَزِ الْحَدَّ فِي الْبُخْلِ وَالْإِمْسَاكِ حَتَّى تَمْنَعُوا الْوَاجِبَ مِنَ الصَّدَقَةِ.
Süddî: 'İsraf etmeyin, yani mallarınızı tamamen verip yoksul kalmayın' demiştir. Zeccâc şöyle demiştir: 'Buna göre insan bütün malını verir de ailesine bir şey ulaştırmazsa israf etmiş olur; çünkü hadiste "Bakmakla yükümlü olduğun kimselerden başla" buyrulmuştur.' Saîd b. el-Müseyyeb ise: 'Bunun manası; sadaka vermekten kaçınmayın demektir. Bu durumda ayetin tefsiri: Sadakanın vacip olan miktarını engelleyecek derecede cimrilik ve tutumlulukta haddi aşmayın şeklindedir' demiştir.
وَقَالَ مُقَاتِلٌ: لَا تُشْرِكُوا الْأَصْنَامَ فِي الْحَرْثِ وَالْأَنْعَامِ.
Mukâtil: 'Ekin ve hayvanlarda putları ortak kılmayın' demiştir.
وَقَالَ الزُّهْرِيُّ: لَا تُنْفِقُوا فِي الْمَعْصِيَةِ، وَقَالَ مُجَاهِدٌ: الْإِسْرَافُ مَا قَصَّرْتَ بِهِ عَنْ حَقِّ اللَّهِ ﷿، وَقَالَ: لَوْ كَانَ أَبُو قُبَيْسٍ ذَهَبَا لِرَجُلٍ فَأَنْفَقَهُ فِي طَاعَةِ اللَّهِ لَمْ يَكُنْ مُسْرِفًا وَلَوْ أَنْفَقَ دِرْهَمًا أَوْ مُدًّا فِي مَعْصِيَةِ اللَّهِ كَانَ مُسْرِفًا. وَقَالَ إِيَاسُ بْنُ مُعَاوِيَةَ: مَا جَاوَزْتَ بِهِ أَمْرَ اللَّهِ فَهُوَ سَرَفٌ وَإِسْرَافٌ. وَرَوَى ابْنُ وَهْبٍ عَنْ أَبِي زَيْدٍ. قَالَ: الْخِطَابُ لِلسَّلَاطِينِ، يَقُولُ: لَا تَأْخُذُوا فَوْقَ حَقِّكُمْ.
Zührî: 'Günah yolunda infak etmeyin' demiştir. Mücâhid: 'İsraf, Aziz ve Celil olan Allah'ın hakkından eksik bıraktığın şeydir' demiştir ve şöyle eklemiştir: 'Eğer bir adamın Ebû Kubeys dağı kadar altını olsa ve onu Allah'a itaatte harcasa israf etmiş olmaz; fakat Allah'a isyanda bir dirhem veya bir müd harcasa israf etmiş olur.' İyâs b. Muâviye ise: 'Allah'ın emrini aştığın her şey saçıp savurma ve israftır' demiştir. İbn Vehb, Ebû Zeyd'den rivayet etmiştir ki o şöyle demiştir: 'Hitap yöneticileredir; hakkınızın üzerinde olanı almayın, buyurmaktadır.'
{وَمِنَ الْأَنْعَامِ حَمُولَةً وَفَرْشًا كُلُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ وَلَا تَتَّبِعُوا خُطُوَاتِ الشَّيْطَانِ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ (١٤٢) }
{وَمِنَ الْأَنْعَامِ حَمُولَةً وَفَرْشًا كُلُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ وَلَا تَتَّبِعُوا خُطُوَاتِ الشَّيْطَانِ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ (١٤٢) } “Hayvanlardan da yük taşıyanı ve [yük taşımayan] sergi olanı [var etti]. Allah'ın size rızık olarak verdiklerinden yiyin ve şeytanın adımlarına uymayın. Şüphesiz o, sizin için apaçık bir düşmandır.”
{ثَمَانِيَةَ أَزْوَاجٍ مِنَ الضَّأْنِ اثْنَيْنِ وَمِنَ الْمَعْزِ اثْنَيْنِ قُلْ آلذَّكَرَيْنِ حَرَّمَ أَمِ الْأُنْثَيَيْنِ أَمَّا اشْتَمَلَتْ عَلَيْهِ أَرْحَامُ الْأُنْثَيَيْنِ نَبِّئُونِي بِعِلْمٍ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ (١٤٣) }
{ثَمَانِيَةَ أَزْوَاجٍ مِنَ الضَّأْنِ اثْنَيْنِ وَمِنَ الْمَعْزِ اثْنَيْنِ قُلْ آلذَّكَرَيْنِ حَرَّمَ أَمِ الْأُنْثَيَيْنِ أَمَّا اشْتَمَلَتْ عَلَيْهِ أَرْحَامُ الْأُنْثَيَيْنِ نَبِّئُونِي بِعِلْمٍ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ (١٤٣) } “Sekiz çift: Koyundan iki, keçiden de iki. De ki: İki erkeği mi haram kıldı, yoksa iki dişiyi mi ya da iki dişinin rahimlerinin kapsadığı (yavruları) mı? Eğer doğru sözlü iseniz bana bir bilgiye dayanarak haber verin. (143)”
قَوْلُهُ ﷿: {وَمِنَ الْأَنْعَامِ} أَيْ: وَأَنْشَأَ مِنَ الْأَنْعَامِ، {حَمُولَةً} وَهِيَ كُلُّ مَا يُحْمَلُ عَلَيْهَا مِنَ الْإِبِلِ، {وَفَرْشًا} وَهِيَ الصِّغَارُ مِنَ الْإِبِلِ الَّتِي لَا تَحْمِلُ. {كُلُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ وَلَا تَتَّبِعُوا خُطُوَاتِ الشَّيْطَانِ} لَا تَسْلُكُوا طَرِيقَهُ وَآثَارَهُ فِي تَحْرِيمِ الْحَرْثِ وَالْأَنْعَامِ، {إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ}
Aziz ve Celil olan Allah'ın: {وَمِنَ الْأَنْعَامِ} “Hayvanlardan da” yani hayvanlardan da varetti, {حَمُولَةً} “yük taşıyanı” ki bunlar develerden üzerine yük yüklenenlerin tamamıdır, {وَفَرْشًا} “ve sergi olanı (küçüklerini)” ki bunlar develerden yük taşımayan küçükleridir. {كُلُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ وَلَا تَتَّبِعُوا خُطُوَاتِ الشَّيْطَانِ} “Allah'ın size rızık olarak verdiklerinden yiyin ve şeytanın adımlarına uymayın” ekin ve hayvanları haram kılma hususunda onun yoluna ve izlerine uymayın. {إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ} “Şüphesiz o, sizin için apaçık bir düşmandır.”
ثُمَّ بَيَّنَ الْحَمُولَةَ وَالْفَرْشَ فَقَالَ: {ثَمَانِيَةَ أَزْوَاجٍ} نَصْبُهَا عَلَى الْبَدَلِ مِنَ الْحَمُولَةِ وَالْفَرْشِ، أَيْ: وَأَنْشَأَ مِنَ الْأَنْعَامِ ثَمَانِيَةَ أَزْوَاجٍ أَصْنَافٍ، {مِنَ الضَّأْنِ اثْنَيْنِ} أَيِ: الذَّكَرِ وَالْأُنْثَى، [فَالذَّكَرُ زَوْجٌ وَالْأُنْثَى] زَوْجٌ، وَالْعَرَبُ تُسَمِّي الْوَاحِدَ زَوْجًا إِذَا كَانَ لَا يَنْفَكُّ عَنِ الْآخَرِ، وَالضَّأْنُ النِّعَاجُ، وَهِيَ ذَوَاتُ الصُّوفِ مِنَ الْغَنَمِ، وَالْوَاحِدُ ضَائِنٌ وَالْأُنْثَى ضَائِنَةٌ، وَالْجَمْعُ ضَوَائِنُ، {وَمِنَ الْمَعْزِ اثْنَيْنِ} قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَابْنُ عَامِرٍ وَأَهْلُ الْبَصْرَةِ "مِنَ الْمَعَزِ" بِفَتْحِ الْعَيْنِ، وَالْبَاقُونَ بِسُكُونِهَا، وَالْمَعْزُ وَالْمَعْزَى جَمْعٌ لَا
Sonra yük taşıyanı ve sergi olanı (küçük hayvanları) açıklayarak şöyle buyurdu: {ثَمَانِيَةَ أَزْوَاجٍ} “Sekiz çift”; bu ifadenin nasb ile (üstünlü) gelmesi, hamûle ve ferş kelimelerinden bedel olmasından ötürüdür. Yani: “Hayvanlardan sekiz çift, [sekiz] sınıf varetti.” {مِنَ الضَّأْنِ اثْنَيْنِ} “Koyundan iki” yani erkek ve dişi. [Erkek bir eş, dişi de] bir eştir. Araplar, birbirinden ayrılmayan iki şeyden bir tanesine de zevc (çift/eş) ismini verirler. Da'n (الضَّأْنُ), dişi koyunlar olup davarların yünlü olanlarıdır. Erkeğinin tekili dâin (ضَائِنٌ), dişisinin tekili dâine (ضَائِنَةٌ), çoğulu ise davâin (ضَوَائِنُ) şeklinde gelir. {وَمِنَ الْمَعْزِ اثْنَيْنِ} “Keçiden de iki”; İbn Kesîr, İbn Âmir ve Basra ehli, ayın harfinin fethasıyla "مِنَ الْمَعَزِ" şeklinde okumuşlardır; diğerleri ise ayın harfinin sükûnuyla okumuşlardır. Ma'z (الْمَعْزُ) ve ma'zâ (الْمَعْزَى), kendi
وَاحِدَ لَهُ مَنْ لَفْظِهِ، وَهِيَ ذَوَاتُ الشَّعْرِ مِنَ الْغَنَمِ، وجمع الماعز مَعِيْر، وجميع الْمَاعِزَةِ مَوَاعِزُ، {قُلْ} يَا مُحَمَّدُ {آلذَّكَرَيْنِ حَرَّمَ} اللَّهُ عَلَيْكُمْ، يَعْنِي ذَكَرَ الضَّأْنِ وَالْمَعْزِ، {أَمِ الْأُنْثَيَيْنِ} يَعْنِي أُنْثَى الضَّأْنِ وَالْمَعْزِ، {أَمَّا اشْتَمَلَتْ عَلَيْهِ أَرْحَامُ الْأُنْثَيَيْنِ} مِنْهُمَا، فَإِنَّهَا لَا تَشْتَمِلُ إِلَّا عَلَى ذَكَرٍ أَوْ أُنْثَى، {نَبِّئُونِي} أَخْبِرُونِي {بِعِلْمٍ} قَالَ الزَّجَّاجُ: فَسِّرُوا مَا حَرَّمْتُمْ بِعِلْمٍ، {إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ} أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى حَرَمَ ذَلِكَ.
tekili olmayan bir çoğuldur; bunlar koyun nevinden kılı olanlardır. Mâiz (الْمَاعِزُ) kelimesinin çoğulu meîr (مَعِيْرٌ), mâize (الْمَاعِزَةُ) kelimesinin çoğulu ise mevâiz (مَوَاعِزُ) gelir. {قُلْ} “De ki” ey Muhammed: {آلذَّكَرَيْنِ حَرَّمَ} “İki erkeği mi haram kıldı” Allah size, yani koyun ve keçinin erkeğini mi, {أَمِ الْأُنْثَيَيْنِ} “yoksa iki dişiyi mi” yani koyun ve keçinin dişisini mi, {أَمَّا اشْتَمَلَتْ عَلَيْهِ أَرْحَامُ الْأُنْثَيَيْنِ} “ya da iki dişinin rahimlerinin kapsadığı (yavruları) mı?” Zira o rahimler ancak ya bir erkeği ya da bir dişiyi kapsar. {نَبِّئُونِي} “bana haber verin” {بِعِلْمٍ} “bir bilgiye dayanarak”. Zeccâc: 'Haram kıldığınız şeyleri bir ilim ile açıklayın' demiştir. {إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ} “Eğer doğru sözlü iseniz” Allah Teâlâ'nın bunu haram kıldığı iddianızda.
{وَمِنَ الْإِبِلِ اثْنَيْنِ وَمِنَ الْبَقَرِ اثْنَيْنِ قُلْ آلذَّكَرَيْنِ حَرَّمَ أَمِ الْأُنْثَيَيْنِ أَمَّا اشْتَمَلَتْ عَلَيْهِ أَرْحَامُ الْأُنْثَيَيْنِ أَمْ كُنْتُمْ شُهَدَاءَ إِذْ وَصَّاكُمُ اللَّهُ بِهَذَا فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرَى عَلَى اللَّهِ كَذِبًا لِيُضِلَّ النَّاسَ بِغَيْرِ عِلْمٍ إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ (١٤٤) قُلْ لَا أَجِدُ فِي مَا أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّمًا عَلَى طَاعِمٍ يَطْعَمُهُ إِلَّا أَنْ يَكُونَ مَيْتَةً أَوْ دَمًا مَسْفُوحًا أَوْ لَحْمَ خِنْزِيرٍ فَإِنَّهُ رِجْسٌ أَوْ فِسْقًا أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ بَاغٍ وَلَا عَادٍ فَإِنَّ رَبَّكَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (١٤٥) }
{وَمِنَ الْإِبِلِ اثْنَيْنِ وَمِنَ الْبَقَرِ اثْنَيْنِ قُلْ آلذَّكَرَيْنِ حَرَّمَ أَمِ الْأُنْثَيَيْنِ أَمَّا اشْتَمَلَتْ عَلَيْهِ أَرْحَامُ الْأُنْثَيَيْنِ أَمْ كُنْتُمْ شُهَدَاءَ إِذْ وَصَّاكُمُ اللَّهُ بِهَذَا فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرَى عَلَى اللَّهِ كَذِبًا لِيُضِلَّ النَّاسَ بِغَيْرِ عِلْمٍ إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ (١٤٤) قُلْ لَا أَجِدُ فِي مَا أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّمًا عَلَى طَاعِمٍ يَطْعَمُهُ إِلَّا أَنْ يَكُونَ مَيْتَةً أَوْ دَمًا مَسْفُوحًا أَوْ لَحْمَ خِنْزِيرٍ فَإِنَّهُ رِجْسٌ أَوْ فِسْقًا أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ بَاغٍ وَلَا عَادٍ فَإِنَّ رَبَّكَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (١٤٥) } “Deveden de iki, sığırdan da iki. De ki: İki erkeği mi haram kıldı, yoksa iki dişiyi mi ya da iki dişinin rahimlerinin kapsadığı (yavruları) mı? Yoksa Allah size bunu vasiyet ederken (emrederken) şahit miydiniz? İnsanları bilgisizce saptırmak için Allah'a karşı yalan uydurandan daha zalim kim olabilir? Şüphesiz Allah, zalimler topluluğunu hidayete erdirmez. (144) De ki: Bana vahyolunanlar içinde, yiyen bir kimseye haram kılınmış bir şey bulamıyorum; ancak leş, akıtılmış kan veya domuz eti -ki o şüphesiz murdardır- ya da Allah'tan başkası adına kesilmiş bir fısk olması müstesnadır. Fakat kim mecbur kalırsa, saldırmamak ve sınırı aşmamak üzere (yiyebilir); şüphesiz Rabbin çok bağışlayandır, çok merhamet edendir. (145)”
{وَمِنَ الْإِبِلِ اثْنَيْنِ وَمِنَ الْبَقَرِ اثْنَيْنِ قُلْ آلذَّكَرَيْنِ حَرَّمَ أَمِ الْأُنْثَيَيْنِ أَمَّا اشْتَمَلَتْ عَلَيْهِ أَرْحَامُ الْأُنْثَيَيْنِ} وَذَلِكَ أَنَّهُمْ كَانُوا يَقُولُونَ: هَذِهِ أَنْعَامٌ وَحَرْثٌ حِجْرٌ، وَقَالُوا: مَا فِي بُطُونِ هَذِهِ الْأَنْعَامِ خَالِصَةٌ لِذُكُورِنَا وَمُحَرَّمٌ عَلَى أَزْوَاجِنَا، وَحَرَّمُوا الْبَحِيْرَةَ وَالسَّائِبَةَ وَالْوَصِيلَةَ وَالْحَامِ، وَكَانُوا يُحَرِّمُونَ بَعْضَهَا عَلَى الرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ، وَبَعْضَهَا عَلَى النِّسَاءِ دُونَ الرِّجَالِ، فَلَمَّا قَامَ الْإِسْلَامُ وَثَبَتَتِ الْأَحْكَامُ جَادَلُوا النَّبِيَّ ﷺ، وَكَانَ خَطِيبَهُمْ مَالِكُ بْنُ عوف أبو الأحوض الْجُشَمِيِّ، فَقَالَ: يَا مُحَمَّدُ [بَلَغَنَا] أَنَّكَ تُحَرِّمُ أَشْيَاءَ مِمَّا كَانَ آبَاؤُنَا يَفْعَلُونَهُ، فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "إِنَّكُمْ قَدْ حَرَّمْتُمْ أَصْنَافًا مِنَ الْغَنَمِ عَلَى غَيْرِ أَصْلٍ، وَإِنَّمَا خَلَقَ اللَّهُ هَذِهِ الْأَزْوَاجَ الثَّمَانِيَةَ لِلْأَكْلِ وَالِانْتِفَاعِ بِهَا، فَمِنْ أَيْنَ جَاءَ هَذَا التَّحْرِيمُ؟ مَنْ قِبَلِ الذَّكَرِ أَمْ مِنْ قِبْلِ الْأُنْثَى"؟ فَسَكَتَ مَالِكُ بْنُ عَوْفٍ وَتَحَيَّرَ فَلَمْ يَتَكَلَّمْ. فَلَوْ قَالَ جَاءَ التَّحْرِيمُ بِسَبَبِ الذُّكُورِ وَجَبَ أَنْ يُحَرِّمَ جَمِيعَ الذُّكُورِ، وَإِنْ قَالَ بِسَبَبِ الْأُنُوثَةِ وَجَبَ أَنْ يُحَرِّمَ جَمِيعَ الْإِنَاثِ، وَإِنْ كَانَ بِاشْتِمَالِ الرَّحِمِ عَلَيْهِ فَيَنْبَغِي أَنْ يُحَرِّمَ الْكُلَّ، لِأَنَّ الرَّحِمَ لَا يَشْتَمِلُ إِلَّا عَلَى ذَكَرٍ أَوْ أُنْثَى، فَأَمَّا تَخْصِيصُ التَّحْرِيمِ بِالْوَلَدِ الْخَامِسِ أَوِ السَّابِعِ أَوِ الْبَعْضِ دون البعض ١٢٥/ب فَمِنْ أَيْنَ؟.
{وَمِنَ الْإِبِلِ اثْنَيْنِ وَمِنَ الْبَقَرِ اثْنَيْنِ قُلْ آلذَّكَرَيْنِ حَرَّمَ أَمِ الْأُنْثَيَيْنِ أَمَّا اشْتَمَلَتْ عَلَيْهِ أَرْحَامُ الْأُنْثَيَيْنِ} “Deveden iki, sığırdan da iki [yarattı]. De ki: İki erkeği mi haram kıldı, yoksa iki dişiyi mi ya da iki dişinin rahimlerinin içerdiğini mi?” Bunun sebebi şudur: Onlar “Bu hayvanlar ve ekinler dokunulmazdır/yasaktır” diyor ve “Bu hayvanların karınlarındakiler yalnızca erkeklerimize helal, kadınlarımıza ise haram kılınmıştır” diyorlardı. Bahîre, sâibe, vasîle ve hâmı haram kılmışlardı; bunların bir kısmını hem erkeklere hem de kadınlara haram kılıyor, bir kısmını ise erkeklere değil sadece kadınlara haram kılıyorlardı. İslâm ortaya çıkıp hükümler yerleşince Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile tartıştılar. Onların sözcüsü Ebü'l-Ahvas Mâlik b. Avf el-Cüşemî idi. O: “Ey Muhammed! [Bize ulaştığına göre] sen atalarımızın yaptığı birtakım şeyleri haram kılıyormuşsun” dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de ona şöyle buyurdu: «Sizler hiçbir asla dayanmaksızın davarlardan birtakım çeşitleri haram kıldınız. Oysa Allah bu sekiz çifti sırf yenilmesi ve kendilerinden faydalanılması için yaratmıştır. Peki bu haram kılma nereden geldi? Erkek cihetinden mi, yoksa dişi cihetinden mi?» Bunun üzerine Mâlik b. Avf sustu ve şaşırıp kalarak hiçbir şey söyleyemedi. Zira şayet “Haram kılma erkeklik sebebiyle geldi” deseydi bütün erkekleri haram kılması gerekirdi; şayet “Dişilik sebebiyle geldi” deseydi bütün dişileri haram kılması gerekirdi; şayet “Rahmin onu içermesi sebebiyle” deseydi hepsini haram kılması gerekirdi; çünkü rahim ya erkek ya da dişiden başkasını içermez. Haram kılmayı beşinci yahut yedinci yavruya veya bir kısmına tahsis edip bir kısmına etmemek [hükmü] nereden [geldi]? [125/b]
وَيُرْوَى أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ لِمَالِكٍ: "يَا مَالِكُ: مَا لَكَ لَا تَتَكَلَّمُ؟ قَالَ لَهُ مَالِكٌ: بَلْ تَكَلَّمْ وَأَسْمَعُ مِنْكَ".
Rivayet edildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Mâlik'e: 'Ey Mâlik! Sana ne oluyor da konuşmuyorsun?' buyurdu. Mâlik ona: 'Aksine sen konuş, ben senden dinleyeyim' dedi.
{أَمْ كُنْتُمْ شُهَدَاءَ} حُضُورًا {إِذْ وَصَّاكُمُ اللَّهُ بِهَذَا فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرَى عَلَى اللَّهِ كَذِبًا لِيُضِلَّ النَّاسَ بِغَيْرِ عِلْمٍ} قِيلَ: أَرَادَ بِهِ: عَمْرَو بْنَ لُحَيٍّ وَمَنْ جَاءَ بَعْدَهُ عَلَى طَرِيقَتِهِ، {إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ}
{أَمْ كُنْتُمْ شُهَدَاءَ} “Yoksa şahit miydiniz?” bizzat hazır mıydınız {إِذْ وَصَّاكُمُ اللَّهُ بِهَذَا فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرَى عَلَى اللَّهِ كَذِبًا لِيُضِلَّ النَّاسَ بِغَيْرِ عِلْمٍ} “Allah size bunu emrederken? İnsanları bilgisizce saptırmak için Allah'a karşı yalan uydurandan daha zalim kim olabilir?” Bununla Amr b. Luhay ve onun yolundan gidenlerin kastedildiği söylenmiştir. {إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ} “Şüphesiz Allah, zalimler topluluğunu hidayete erdirmez.”
ثُمَّ بَيَّنَ أَنَّ التَّحْرِيمَ وَالتَّحْلِيلَ يَكُونُ بِالْوَحْيِ وَالتَّنْزِيلِ، فَقَالَ: {قُلْ لَا أَجِدُ فِي مَا أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّمًا} وَرُوِيَ أَنَّهُمْ قَالُوا: فَمَا الْمُحَرَّمُ إِذًا فَنَزَلَ: {قُلْ} يَا مُحَمَّدُ {لَا أَجِدُ فِي مَا أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّمًا} أَيْ: شَيْئًا مُحَرَّمًا، {عَلَى طَاعِمٍ يَطْعَمُهُ} آكِلٍ يَأْكُلُهُ، {إِلَّا أَنْ يَكُونَ مَيْتَةً} قَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ وَأَبُو جَعْفَرٍ "تَكُونَ" بِالتَّاءِ، {مَيْتَةٌ} رَفْعٌ أَيْ: إِلَّا أَنْ تَقَعَ مَيْتَةٌ، وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَحَمْزَةُ " تَكُونَ " بِالتَّاءِ، {مَيْتَةً} نُصِبَ عَلَى تَقْدِيرِ اسْمٍ مُؤَنَّثٍ، أَيْ: إِلَّا أَنْ تَكُونَ النَّفْسُ، أَوْ: الْجُثَّةُ مَيِّتَةً، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ "يَكُونَ" بِالْيَاءِ "مَيْتَةً" نَصْبٌ، يَعْنِي إِلَّا أَنْ يَكُونَ [الْمَطْعُومُ] مَيْتَةً، {أَوْ دَمًا مَسْفُوحًا} أَيْ: مُهْرَاقًا سَائِلًا قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: يُرِيدُ مَا خَرَجَ مِنَ الْحَيَوَانِ، وَهُنَّ أَحْيَاءٌ وَمَا خَرَجَ مِنَ الْأَرْوَاحِ وَمَا يخرج من الأدواج عِنْدَ الذَّبْحِ، وَلَا يَدْخُلُ فِيهِ الْكَبِدُ وَالطِّحَالُ، لِأَنَّهُمَا جَامِدَانِ، وَقَدْ جَاءَ الشَّرْعُ بِإِبَاحَتِهِمَا، وَلَا مَا اخْتَلَطَ بِاللَّحْمِ مِنَ الدَّمِ، لِأَنَّهُ غَيْرُ سَائِلٍ.
Sonra haram ve helal kılmanın vahiy ve tenzil ile olacağını açıklayarak şöyle buyurdu: {قُلْ لَا أَجِدُ فِي مَا أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّمًا} “De ki: Bana vahyolunanlar içinde haram kılınmış bir şey bulamıyorum”. Rivayet edildiğine göre onlar: 'O halde haram olan nedir?' dediler de şu ayet indi: {قُلْ} “De ki” ey Muhammed: {لَا أَجِدُ فِي مَا أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّمًا} “Bana vahyolunanlar içinde haram kılınmış bir şey bulamıyorum” yani haram olan bir nesne, {عَلَى طَاعِمٍ يَطْعَمُهُ} “yiyen bir kimseye” onu yiyecek olan bir yiyiciye, {إِلَّا أَنْ يَكُونَ مَيْتَةً} “leş olması müstesnadır”. İbn Âmir ve Ebû Ca'fer tâ ile "tekûne" (تَكُونَ) ve ref' ile {مَيْتَةٌ} [meytetun] okumuşlardır; yani 'leş vuku bulması müstesnadır'. İbn Kesîr ve Hamza tâ ile "tekûne" (تَكُونَ) ve müennes bir ismin takdiriyle nasb olarak {مَيْتَةً} [meyteten] okumuşlardır; yani 'canın veya cesedin ölü olması müstesnadır'. Diğerleri ise yâ ile "yekûne" (يَكُونَ) ve nasb ile "meyteten" (مَيْتَةً) okumuşlardır; yani [yenilen şeyin] leş olması müstesnadır. {أَوْ دَمًا مَسْفُوحًا} “veya akıtılmış kan” yani dökülmüş, akıp giden [kan]. İbn Abbâs: 'Hayvanlardan canlı iken çıkan şeyi, canlılardan çıkan kanı ve kesim esnasında boyun damarlarından (evdâc) çıkan kanı kastetmektedir; ciğer ve dalak buna dâhil değildir çünkü onlar donuktur ve şeriat onların mubah olduğunu bildirmiştir. Ete karışan kan da dâhil değildir çünkü o akıcı değildir' demiştir.
قَالَ عِمْرَانُ بْنُ حُدَيْرٍ: سَأَلَتُ أَبَا مِجَلَزٍ عَمًّا يَخْتَلِطُ بِاللَّحْمِ مِنَ الدَّمِ، وَعَنِ الْقِدْرِ يُرَى فِيهَا حُمْرَةُ الدَّمِ؟ فَقَالَ: لَا بَأْسَ بِهِ، إِنَّمَا نَهَى عَنِ الدَّمِ الْمَسْفُوحِ.
İmrân b. Hudeyr şöyle demiştir: 'Ebû Miclez'e ete karışan kanı ve tencerede görülen kan kırmızılığını sordum. O da: 'Bunda bir sakınca yoktur, ancak akıtılmış kan yasaklanmıştır' dedi.'
وَقَالَ إِبْرَاهِيمُ: لَا بَأْسَ بِالدَّمِ فِي عِرْقٍ أَوْ مُخٍّ، إِلَّا الْمَسْفُوحَ الَّذِي تَعَمَّدَ ذَلِكَ، وَقَالَ عِكْرِمَةُ: لَوْلَا هَذِهِ الْآيَةُ لَاتَّبَعَ الْمُسْلِمُونَ مِنَ الْعُرُوقِ مَا يَتَّبِعُ الْيَهُودُ.
İbrâhîm: 'Damardaki veya ilikteki kanda bir sakınca yoktur; ancak kasten akıtılan kan müstesnadır' demiştir. İkrime ise: 'Eğer bu ayet olmasaydı, Müslümanlar da Yahudilerin yaptığı gibi damarların peşine düşerlerdi' demiştir.
{أَوْ لَحْمَ خِنْزِيرٍ فَإِنَّهُ رِجْسٌ} حَرَامٌ، {أَوْ فِسْقًا أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ} وَهُوَ مَا ذُبِحَ عَلَى غَيْرِ اسْمِ اللَّهِ تَعَالَى. فَذَهَبَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِلَى أَنَّ التَّحْرِيمَ مَقْصُورٌ عَلَى هَذِهِ الْأَشْيَاءِ. يُرْوَى ذَلِكَ عَنْ عَائِشَةَ وَابْنِ عَبَّاسٍ قَالُوا: وَيَدْخُلُ فِي الْمَيْتَةِ: الْمُنْخَنِقَةُ وَالْمَوْقُوذَةُ، وَمَا ذُكِرَ فِي أَوَّلِ سُورَةِ الْمَائِدَةِ .
{أَوْ لَحْمَ خِنْزِيرٍ فَإِنَّهُ رِجْسٌ} “veya domuz eti -ki o şüphesiz murdardır-” haramdır, {أَوْ فِسْقًا أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ} “ya da Allah'tan başkası adına kesilmiş bir fısk” ki o da Allah Teâlâ'nın adından başkası üzerine kesilen hayvandır. İlim ehlinden bazıları haram kılmanın bu şeylerle sınırlı olduğu görüşüne varmışlardır. Bu görüş Âişe ve İbn Abbâs'tan rivayet edilmiştir; onlar: 'Boğulmuş, vurulmuş ve Mâide sûresinin başında zikredilenler de leş kapsamına girer' demişlerdir.
وَأَكْثَرُ الْعُلَمَاءِ عَلَى أَنَّ التَّحْرِيمَ لَا يَخْتَصُّ بِهَذِهِ الْأَشْيَاءِ، وَالْمُحَرَّمُ بِنَصِّ الْكِتَابِ مَا ذُكِرَ هُنَا .
Âlimlerin çoğunluğu ise haram kılmanın bu şeylere mahsus olmadığı [görüşündedir]. Kitab'ın nassıyla haram kılınan ise burada zikredilendir.
ذَلِكَ مَعْنَى قَوْلِهِ تَعَالَى: "قُلْ لا أجد فيما أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّمًا"، وَقَدْ حَرَّمَتِ السُّنَةُ أَشْيَاءَ يَجِبُ الْقَوْلُ بِهَا.
Allah Teâlâ'nın: 'De ki: Bana vahyolunanlar içinde haram kılınmış bir şey bulamıyorum' kavlinin anlamı budur. Sünnet de benimsenmesi vacip olan bazı şeyleri haram kılmıştır.
مِنْهَا: مَا أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ عَبْدِ الْقَاهِرِ ثَنَا عَبْدُ الْغَافِرِ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى الْجُلُودِيُّ ثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ سُفْيَانَ ثَنَا مُسْلِمُ بْنُ الْحَجَّاجِ، قَالَ ثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُعَاذٍ الْعَنْبَرِيُّ أَخْبَرَنَا أَبِي أَنَا شُعْبَةُ عَنِ الْحَكَمِ عَنْ مَيْمُونِ بْنِ مِهْرَانَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ قَالَ: "نَهَى رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَنْ كُلِّ ذِي نَابٍ مِنَ السِّبَاعِ، وَكُلِّ ذِي مِخْلَبٍ مِنَ الطَّيْرِ" .
Bunlardan biri şudur: Bize İsmâil b. Abdilkâhir haber verdi, bize Abdülgâfir b. Muhammed b. Îsâ el-Cülûdî anlattı, bize İbrâhîm b. Muhammed b. Süfyân anlattı, bize Müslim b. el-Haccâc anlattı, dedi ki: Bize Ubeydullah b. Muâz el-Anberî anlattı, bize babam haber verdi, bize Şu'be, el-Hakem'den, o Meymûn b. Mihrân'dan, o da İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet etti; o şöyle demiştir: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem yırtıcı hayvanlardan köpek dişi olan her birini ve kuşlardan pençesi olan her birini [yemeyi] yasakladı'.
أَخْبَرَنَا أَبُو الْحَسَنِ السَّرَخْسِيُّ ثَنَا زَاهِرُ بْنُ أَحْمَدَ ثَنَا أَبُو إِسْحَاقَ الْهَاشِمِيُّ ثَنَا أَبُو مُصْعَبٍ عَنْ مَالِكٍ عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ أَبِي حَكِيمٍ عَنْ عُبَيْدَةَ بْنِ سُفْيَانَ الْحَضْرَمِيِّ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: "أَكْلُ كُلِّ ذِي نَابٍ مِنَ السِّبَاعِ حَرَامٌ" .
Bize Ebu'l-Hasan es-Serahsî haber verdi, bize Zâhir b. Ahmed anlattı, bize Ebû İshâk el-Hâşimî anlattı, bize Ebû Mus'ab, Mâlik'ten, o İsmâil b. Ebî Hakîm'den, o Ubeyde b. Süfyân el-Hadramî'den, o da Ebû Hüreyre'den rivayet etti ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: 'Yırtıcı hayvanlardan köpek dişi olan her birini yemek haramdır'.
وَالْأَصْلُ عِنْدَ الشَّافِعِيِّ: أَنَّ مَا لَمْ يَرِدْ فِيهِ نَصُّ تَحْرِيمٍ أَوْ تَحْلِيلٍ، فَإِنْ كَانَ مِمَّا أَمَرَ الشَّرْعُ بِقَتْلِهِ -كَمَا قَالَ: "خَمْسُ فَوَاسِقَ يُقْتَلْنَ فِي الْحِلِّ وَالْحَرَمِ" أَوْ نَهَى عَنْ قَتْلِهِ، كَمَا رُوِيَ أَنَّهُ نَهَى عَنْ قَتْلِ النَّحْلَةِ وَالنَّمْلَةِ -فَهُوَ حَرَامٌ، وَمَا سِوَى ذَلِكَ فَالْمَرْجِعُ فِيهِ إِلَى الْأَغْلَبِ مِنْ عَادَاتِ الْعَرَبِ، فَمَا يَأْكُلُهُ الْأَغْلَبُ مِنْهُمْ فَهُوَ حَلَالٌ، وَمَا لَا يَأْكُلُهُ الْأَغْلَبُ مِنْهُمْ فَهُوَ حَرَامٌ، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى خَاطَبَهُمْ بِقَوْلِهِ: (قُلْ أُحِلَّ لَكُمُ الطَّيِّبَاتُ) ، فَثَبَتَ أَنَّ مَا اسْتَطَابُوهُ فَهُوَ حَلَالٌ.
Şâfiî'ye göre asıl kural şudur: Hakkında haram veya helal kılındığına dair bir nass bulunmayan şeylerden şayet şeriatın öldürülmesini emrettiği -tıpkı: 'Beş fasık hayvan vardır ki hem ihramsızken hem de ihramlıyken öldürülürler' buyurması gibi- yahut öldürülmesini yasakladığı -arayı ve karıncayı öldürmeyi yasakladığı rivayetindeki gibi- bir şey ise haramdır. Bunun dışındakilerde ise Arapların genel adetlerine başvurulur; onların çoğunluğunun yediği şey helal, çoğunluğunun yemediği şey ise haramdır. Çünkü Allah Teâlâ onlara: (De ki: Size temiz şeyler helal kılındı) buyurarak hitap etmiştir; böylece onların temiz ve hoş gördükleri şeylerin helal olduğu sabit olmuştur.
{فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ بَاغٍ وَلَا عَادٍ فَإِنَّ رَبَّكَ غَفُورٌ رَحِيمٌ} أَبَاحَ أَكْلَ هَذِهِ الْمُحْرِمَاتِ عِنْدَ الِاضْطِرَارِ فِي غَيْرِ الْعُدْوَانِ.
{فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ بَاغٍ وَلَا عَادٍ فَإِنَّ رَبَّكَ غَفُورٌ رَحِيمٌ} “Fakat kim mecbur kalırsa, saldırmamak ve sınırı aşmamak üzere (yiyebilir); şüphesiz Rabbin çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.” Haddini aşmaksızın zaruret anında bu haram kılınanların yenmesini mubah kılmıştır.
{وَعَلَى الَّذِينَ هَادُوا حَرَّمْنَا كُلَّ ذِي ظُفُرٍ وَمِنَ الْبَقَرِ وَالْغَنَمِ حَرَّمْنَا عَلَيْهِمْ شُحُومَهُمَا إِلَّا مَا حَمَلَتْ ظُهُورُهُمَا أَوِ الْحَوَايَا أَوْ مَا اخْتَلَطَ بِعَظْمٍ ذَلِكَ جَزَيْنَاهُمْ بِبَغْيِهِمْ وَإِنَّا لَصَادِقُونَ (١٤٦) }
{وَعَلَى الَّذِينَ هَادُوا حَرَّمْنَا كُلَّ ذِي ظُفُرٍ وَمِنَ الْبَقَرِ وَالْغَنَمِ حَرَّمْنَا عَلَيْهِمْ شُحُومَهُمَا إِلَّا مَا حَمَلَتْ ظُهُورُهُمَا أَوِ الْحَوَايَا أَوْ مَا اخْتَلَطَ بِعَظْمٍ ذَلِكَ جَزَيْنَاهُمْ بِبَغْيِهِمْ وَإِنَّا لَصَادِقُونَ (١٤٦) } “Yahudi olanlara tırnaklı her hayvanı haram kıldık. Sığır ve koyunun da sırtlarının veya bağırsaklarının taşıdığı ya da kemiğe karışan yağlar hariç, iç yağlarını onlara haram kıldık. Azgınlıkları sebebiyle onları böyle cezalandırdık. Biz elbette doğru söyleyenleriz. (146)”
قَوْلُهُ ﷿: {وَعَلَى الَّذِينَ هَادُوا} يَعْنِي الْيَهُودَ، {حَرَّمْنَا كُلَّ ذِي ظُفُرٍ} وَهُوَ مَا لَمْ يَكُنْ مَشْقُوقَ الْأَصَابِعِ مِنَ الْبَهَائِمِ وَالطَّيْرِ مِثْلَ: الْبَعِيرِ وَالنَّعَامَةِ وَالْإِوَزِّ وَالْبَطِّ، قَالَ الْقُتَيْبِيُّ: هُوَ كُلُّ ذِي مِخْلَبٍ
Azîz ve Celîl olan [Allah]’ın: {وَعَلَى الَّذِينَ هَادُوا} “Yahudi olanlara” yani Yahudilere, {حَرَّمْنَا كُلَّ ذِي ظُفُرٍ} “tırnaklı her hayvanı haram kıldık” kavli; deve, deve kuşu, kaz ve ördek gibi hayvanlardan ve kuşlardan parmakları yarık (ayrık) olmayanlardır. el-Kuteybî şöyle demiştir: O, pençeli olan her...
مِنَ الطَّيْرِ وَكُلُّ ذِي حَافِرٍ مِنْ [الدَّوَابِّ] وَحَكَاهُ عَنْ بَعْضِ الْمُفَسِّرِينَ، وَقَالَ: سُمِّيَ الْحَافِرُ ظُفُرًا عَلَى الِاسْتِعَارَةِ.
kuştur ve [hayvanlardan] tırnaklı her hayvandır. Bunu bazı müfessirlerden nakletmiş ve şöyle demiştir: Tek tırnak (hâfir), istiare yoluyla tırnak (zufur) olarak adlandırılmıştır.
{وَمِنَ الْبَقَرِ وَالْغَنَمِ حَرَّمْنَا عَلَيْهِمْ شُحُومَهُمَا} يَعْنِي شُحُومَ الْجَوْفِ، وَهِيَ الثُّرُوبُ، وَشَحْمُ الْكُلْيَتَيْنِ، {إِلَّا مَا حَمَلَتْ ظُهُورُهُمَا} أَيْ: إِلَّا مَا عَلِقَ بِالظَّهْرِ وَالْجَنْبِ مِنْ دَاخِلِ بُطُونِهِمَا، {أَوِ الْحَوَايَا} وَهِيَ الْمَبَاعِرُ، وَاحِدَتُهَا: حَاوِيَةٌ وَحَوِيَّةٌ، أَيْ: مَا حَمَلَتْهُ الْحَوَايَا مِنَ الشَّحْمِ. {أَوْ مَا اخْتَلَطَ بِعَظْمٍ} يَعْنِي: شَحْمَ الْأَلْيَةِ، هَذَا كُلُّهُ دَاخِلٌ فِي الِاسْتِثْنَاءِ، وَالتَّحْرِيمُ مُخْتَصٌّ بِالثَّرْبِ وَشَحْمِ الْكُلْيَةِ. أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ الْمُلَيْحِيُّ أَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النَّعِيمِيُّ أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ ثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ ثَنَا قُتَيْبَةُ أَنَا اللَّيْثُ عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي حَبِيبٍ عَنْ عَطَاءِ بْنِ أَبِي رَبَاحٍ عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ﵁ أَنَّهُ سَمَّعَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ عَامَ الْفَتْحِ وَهُوَ بِمَكَّةَ "إِنَّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ حَرَّمَ بَيْعَ الْخَمْرِ وَالْمَيْتَةِ وَالْخِنْزِيرِ وَالْأَصْنَامِ" فَقِيلَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ أَرَأَيْتَ شُحُومَ الْمَيْتَةِ فَإِنَّهُ يُطْلَى بِهَا السُّفُنُ وَيُدْهَنُ بِهَا الْجُلُودُ وَيَسْتَصْبِحُ بِهَا النَّاسُ؟ فَقَالَ: لَا هُوَ حَرَامٌ. ثُمَّ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ عِنْدَ ذَلِكَ: "قَاتَلَ اللَّهُ الْيَهُودَ إِنَّ اللَّهَ ﷿ لَمَّا حَرَّمَ شُحُومَهُمَا جَمَلُوهُ ثُمَّ بَاعُوهُ فَأَكَلُوا ثَمَنَهُ" .
{وَمِنَ الْبَقَرِ وَالْغَنَمِ حَرَّمْنَا عَلَيْهِمْ شُحُومَهُمَا} “Sığır ve koyunun da iç yağlarını onlara haram kıldık” yani karın içi yağlarını; bunlar da iç yağı ve iki böbrek yağıdır. {إِلَّا مَا حَمَلَتْ ظُهُورُهُمَا} “Sırtlarının taşıdığı hariç” yani karınlarının iç tarafından sırta ve böğre yapışanlar müstesna. {أَوِ الْحَوَايَا} “Veya bağırsaklarının” ki bunlar bağırsaklardır, tekili hâviye ve haviyyedir; yani bağırsakların taşıdığı yağlar [hariç]. {أَوْ مَا اخْتَلَطَ بِعَظْمٍ} “Ya da kemiğe karışan yağlar hariç” yani kuyruk yağı; bütün bunlar istisnaya dâhildir. Haram kılma ise iç yağına ve böbrek yağına hastır. Bize Abdülvâhid el-Muleyhî haber verdi, bize Ahmed b. Abdillâh en-Naîmî haber verdi, bize Muhammed b. Yûsuf haber verdi, bize Muhammed b. İsmâil anlattı, bize Kuteybe anlattı, bize Leys, Yezîd b. Ebî Habîb'den, o Atâ b. Ebî Rabâh'tan, o da Câbir b. Abdillâh radıyallâhu anh'tan rivayet etti ki o, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i fetih yılında Mekke'deyken şöyle buyururken işitmiştir: "Şüphesiz Allah ve Resûlü şarap, leş, domuz ve putların satışını haram kılmıştır." Denildi ki: 'Ey Allah'ın Resûlü, leşlerin iç yağları hakkında ne dersin? Çünkü onunla gemiler yağlanır, deriler cilalanır ve insanlar onunla aydınlanırlar.' Bunun üzerine şöyle buyurdu: "Hayır, o haramdır." Sonra Resûlullah o esnada şöyle buyurdu: "Allah Yahudileri kahretsin! Şüphesiz Allah Azze ve Celle onlara iç yağlarını haram kılınca, onlar bu yağı erittiler, sonra sattılar ve parasını yediler".
{ذَلِكَ جَزَيْنَاهُمْ} أَيْ: ذَلِكَ التَّحْرِيمُ عُقُوبَةٌ لَهُمْ {بِبَغْيِهِمْ} أَيْ: بِظُلْمِهِمْ مِنْ قَتْلِهِمُ الْأَنْبِيَاءَ وَصَدِّهِمْ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَأَخْذِهِمُ الرِّبَا وَاسْتِحْلَالِ أَمْوَالِ النَّاسِ بِالْبَاطِلِ، {وَإِنَّا لَصَادِقُونَ} فِي الْإِخْبَارِ عَمَّا حَرَّمْنَا عَلَيْهِمْ وَعَنْ بَغْيِهِمْ.
{ذَلِكَ جَزَيْنَاهُمْ} “İşte onları böyle cezalandırdık” yani bu haram kılma, onlar için bir cezadır; {بِبَغْيِهِمْ} “azgınlıkları sebebiyle” yani peygamberleri öldürmeleri, Allah yolundan alıkoymaları, faiz almaları ve insanların mallarını haksız yere helal saymaları şeklindeki zulümleri sebebiyle. {وَإِنَّا لَصَادِقُونَ} “Ve şüphesiz biz elbette doğru söyleyenleriz” onlara neleri haram kıldığımız ve onların azgınlıkları hakkındaki haberlerimizde.
{فَإِنْ كَذَّبُوكَ فَقُلْ رَبُّكُمْ ذُو رَحْمَةٍ وَاسِعَةٍ وَلَا يُرَدُّ بَأْسُهُ عَنِ الْقَوْمِ الْمُجْرِمِينَ (١٤٧) سَيَقُولُ الَّذِينَ أَشْرَكُوا لَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا أَشْرَكْنَا وَلَا آبَاؤُنَا وَلَا حَرَّمْنَا مِنْ شَيْءٍ كَذَلِكَ كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ حَتَّى ذَاقُوا بَأْسَنَا قُلْ هَلْ عِنْدَكُمْ مِنْ عِلْمٍ فَتُخْرِجُوهُ لَنَا إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ وَإِنْ أَنْتُمْ إِلَّا تَخْرُصُونَ (١٤٨) }
{فَإِنْ كَذَّبُوكَ فَقُلْ رَبُّكُمْ ذُو رَحْمَةٍ وَاسِعَةٍ وَلَا يُرَدُّ بَأْسُهُ عَنِ الْقَوْمِ الْمُجْرِمِينَ (١٤٧) سَيَقُولُ الَّذِينَ أَشْرَكُوا لَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا أَشْرَكْنَا وَلَا آبَاؤُنَا وَلَا حَرَّمْنَا مِنْ شَيْءٍ كَذَلِكَ كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ حَتَّى ذَاقُوا بَأْسَنَا قُلْ هَلْ عِنْدَكُمْ مِنْ عِلْمٍ فَتُخْرِجُوهُ لَنَا إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ وَإِنْ أَنْتُمْ إِلَّا تَخْرُصُونَ (١٤٨) } “Eğer seni yalanlarlarsa de ki: Rabbiniz geniş rahmet sahibidir; fakat O’nun azabı günahkârlar topluluğundan geri çevrilmez. (147) Ortak koşanlar diyecekler ki: 'Eğer Allah dileseydi ne biz ne de atalarımız ortak koşardık ve hiçbir şeyi de haram kılmazdık.' Onlardan öncekiler de azabımızı tadıncaya kadar böyle yalanlamışlardı. De ki: 'Yanınızda bize çıkarabileceğiniz bir bilgi var mı? Siz sadece zanna uyuyorsunuz ve siz sadece yalan söylüyorsunuz.' (148)”
{فَإِنْ كَذَّبُوكَ فَقُلْ رَبُّكُمْ ذُو رَحْمَةٍ وَاسِعَةٍ} بِتَأْخِيرِ الْعَذَابِ عَنْكُمْ، {وَلَا يُرَدُّ بَأْسُهُ}
{فَإِنْ كَذَّبُوكَ فَقُلْ رَبُّكُمْ ذُو رَحْمَةٍ وَاسِعَةٍ} “Eğer seni yalanlarlarsa de ki: Rabbiniz geniş rahmet sahibidir” azabı sizden ertelemekle, {وَلَا يُرَدُّ بَأْسُهُ} “ve O'nun azabı geri çevrilmez”
[عَذَابُهُ] {عَنِ الْقَوْمِ الْمُجْرِمِينَ} إِذَا جَاءَ وَقْتُهُ.
[O'nun azabı] {عَنِ الْقَوْمِ الْمُجْرِمِينَ} “günahkârlar topluluğundan” vakti geldiğinde.
{سَيَقُولُ الَّذِينَ أَشْرَكُوا} لَمَّا لَزِمَتْهُمُ الْحُجَّةُ وَتَيَقَّنُوا بُطْلَانَ مَا كَانُوا عَلَيْهِ مِنَ الشِّرْكِ بِاللَّهِ وَتَحْرِيمِ مَا لَمْ يَحُرِّمْهُ اللَّهُ [قَالُوا] {لَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا أَشْرَكْنَا وَلَا آبَاؤُنَا} مِنْ قَبْلُ، {وَلَا حَرَّمْنَا مِنْ شَيْءٍ} مَنَ الْبَحَائِرِ وَالسَّوَائِبِ وَغَيْرِهِمَا، أَرَادُوا أَنْ يَجْعَلُوا قَوْلَهُ: {لَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا أَشْرَكْنَا} حُجَّةً لَهُمْ عَلَى إِقَامَتِهِمْ عَلَى الشِّرْكِ، وَقَالُوا إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَادِرٌ عَلَى أَنْ يَحُولَ بَيْنَنَا وَبَيْنَ مَا نَحْنُ عَلَيْهِ حَتَّى لَا نَفْعَلَهُ، فَلَوْلَا أَنَّهُ رَضِيَ بِمَا نَحْنُ عَلَيْهِ وَأَرَادَهُ مِنَّا وَأَمَرَنَا بِهِ لَحَالَ بَيْنَنَا وَبَيْنَ ذَلِكَ، فَقَالَ اللَّهُ تَعَالَى تَكْذِيبًا لَهُمْ: {كَذَلِكَ كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ} مِنْ كُفَّارِ الْأُمَمِ الْخَالِيَةِ، {حَتَّى ذَاقُوا بَأْسَنَا} عَذَابَنَا.
{سَيَقُولُ الَّذِينَ أَشْرَكُوا} “Ortak koşanlar diyecekler ki:” Hüccet aleyhlerine sabit olup Allah'a ortak koşmak ve Allah'ın haram kılmadığı şeyleri haram kılmak şeklindeki durumlarının batıl olduğunu kesin olarak anladıklarında [şöyle dediler]: {لَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا أَشْرَكْنَا وَلَا آبَاؤُنَا} “Eğer Allah dileseydi ne biz ne de atalarımız ortak koşardık” daha önce, {وَلَا حَرَّمْنَا مِنْ شَيْءٍ} “ve hiçbir şeyi de haram kılmazdık” bahîre, sâibe ve diğerlerinden. Onlar {لَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا أَشْرَكْنَا} “Eğer Allah dileseydi ortak koşmazdık” sözünü şirk üzere kalmalarına bir delil kılmak istediler ve şöyle dediler: 'Allah Teâlâ bizimle bu yaptığımız arasına girip bunu yapmamıza engel olmaya kadirdir; şayet O bizim bu halimizden razı olmasaydı, bunu bizden istemeseydi ve bize emretmeseydi bizimle bunun arasına girerdi.' Bunun üzerine Allah Teâlâ onları yalanlamak üzere şöyle buyurdu: {كَذَلِكَ كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ} “Onlardan öncekiler de böyle yalanlamışlardı” geçmiş ümmetlerin kâfirleri, {حَتَّى ذَاقُوا بَأْسَنَا} “azabımızı tadıncaya kadar” azabımızı.
وَيَسْتَدِلُّ أَهْلُ الْقَدَرِ بِهَذِهِ الْآيَةِ، يَقُولُونَ: إِنَّهُمْ لَمَّا قَالُوا: لَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا أَشْرَكْنَا كَذَّبَهُمُ اللَّهُ وَرَدَّ عَلَيْهِمْ، فَقَالَ: "كَذَلِكَ كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ".
Kaderiyye ehli bu ayeti delil getirerek şöyle derler: Onlar: 'Eğer Allah dileseydi ortak koşmazdık' dediklerinde Allah onları yalanlamış ve onlara reddiye vererek: "Onlardan öncekiler de böyle yalanlamışlardı" buyurmuştur.
قُلْنَا: التَّكْذِيبُ لَيْسَ فِي قَوْلِهِمْ "لَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا أَشْرَكْنَا" بَلْ ذَلِكَ الْقَوْلُ صِدْقٌ وَلَكِنْ فِي قَوْلِهِمْ: إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَمَرَنَا بِهَا وَرَضِيَ بِمَا نَحْنُ عَلَيْهِ، كَمَا أَخْبَرَ عَنْهُمْ فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ (الْآيَةَ ٢٨) : (وَإِذَا فَعَلُوا فَاحِشَةً قَالُوا وَجَدْنَا عَلَيْهَا آبَاءَنَا وَاللَّهُ أَمَرَنَا بِهَا) ، فَالرَّدُّ عَلَيْهِمْ فِي هَذَا كَمَا قَالَ تَعَالَى: (قُلْ إِنَّ اللَّهَ لَا يَأْمُرُ بِالْفَحْشَاءِ) .
Biz de deriz ki: Yalanlama onların "Eğer Allah dileseydi ortak koşmazdık" sözlerinde değildir; bilakis bu söz doğrudur. Fakat yalanlama, onların 'Allah Teâlâ bize bunu emretti ve bizim bu halimizden razı oldu' şeklindeki iddialarındadır; nitekim A'râf Suresi'nde (28. ayet) onlar hakkında şöyle haber vermiştir: (Çirkin bir hayasızlık yaptıkları zaman: 'Babalarımızı bunun üzerinde bulduk, Allah da bize bunu emretti' derler). İşte onlara reddiye bunda verilmiştir; nitekim Teâlâ şöyle buyurmuştur: (De ki: Şüphesiz Allah hayasızlığı emretmez).
وَالدَّلِيلُ عَلَى أَنَّ التَّكْذِيبَ وَرَدَ فِيمَا قُلْنَا لَا فِي قَوْلِهِمْ: "لَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا أَشْرَكْنَا"، قَوْلُهُ: {كَذَلِكَ كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ} بالتشديد ١٢٦\أوَلَوْ كَانَ ذَلِكَ خَبَرًا مِنَ اللَّهِ ﷿ عَنْ كَذِبِهِمْ فِي قَوْلِهِمْ: {لَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا أَشْرَكْنَا} لَقَالَ كَذَبَ الَّذِينَ [مَنْ قَبْلِهِمْ] بِالتَّخْفِيفِ فَكَانَ يَنْسِبُهُمْ إِلَى الْكَذِبِ لَا إِلَى التَّكْذِيبِ. وَقَالَ الْحَسَنُ بْنُ الْفَضْلِ: لَوْ ذَكَرُوا هَذِهِ الْمَقَالَةَ تَعْظِيمًا وَإِجْلَالًا لِلَّهِ ﷿، وَمَعْرِفَةً مِنْهُمْ بِهِ لَمَا عَابَهُمْ بِذَلِكَ، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَالَ: {وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا أَشْرَكُوا} وَقَالَ: (وما كَانُوا لِيُؤْمِنُوا إِلَّا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ) (الْأَنْعَامِ، ١١١) ، وَالْمُؤْمِنُونَ يَقُولُونَ ذَلِكَ، وَلَكِنَّهُمْ قَالُوهُ تَكْذِيبًا وَتَخَرُّصًا وَجَدَلًا مِنْ غَيْرِ مَعْرِفَةٍ بِاللَّهِ وَبِمَا يَقُولُونَ، نَظِيرُهُ قَوْلُهُ ﷿: (وَقَالُوا لَوْ شَاءَ الرَّحْمَنُ مَا عَبَدْنَاهُمْ) (الزُّخْرُفِ، ٢٠) ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: (مَا لَهُمْ بِذَلِكَ مِنْ عِلْمٍ إِنْ هُمْ إِلَّا يَخْرُصُونَ) (الْأَنْعَامِ، ١١٦) .
Yalanlamanın "Eğer Allah dileseydi ortak koşmazdık" sözlerine değil de söylediğimiz şeye yönelik olduğunun delili; O'nun şeddeli olarak: {كَذَلِكَ كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ} “Onlardan öncekiler de böyle yalanlamışlardı” [126/a] buyurmasıdır. Şayet bu, Allah Azze ve Celle'nin onların: {لَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا أَشْرَكْنَا} “Eğer Allah dileseydi ortak koşmazdık” sözlerindeki yalanlarına dair bir haber olsaydı, şeddesiz olarak 'kezibe'l-lezîne [min kablihim]' (onlardan öncekiler yalan söylediler) derdi ve onları yalanlamaya değil, yalan söylemeye nispet ederdi. el-Hasan b. el-Fadl şöyle demiştir: Eğer onlar bu sözü Allah Azze ve Celle'yi tazim ve tebcil ederek ve O'nu bilip tanıyarak söyleselerdi, bundan dolayı onları kınamazdı; çünkü Allah Teâlâ: {وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا أَشْرَكُوا} “Allah dileseydi ortak koşmazlardı” buyurmuş ve: (Allah dilemedikçe inanacak değillerdi) (el-En'âm, 111) buyurmuştur. Müminler de bunu söylerler. Fakat onlar bunu Allah'ı ve söylediklerini bilmeksizin bir yalanlama, zan ve cedel olarak söylemişlerdir. Bunun benzeri O Azze ve Celle'nin şu kavlidir: (Ve dediler ki: 'Rahmân dileseydi biz onlara tapmazdık') (ez-Zuhruf, 20). Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: (Onların bu hususta hiçbir bilgisi yoktur. Onlar sadece saçmalıyorlar/yalan söylüyorlar) (el-En'âm, 116).
وَقِيلَ فِي مَعْنَى الْآيَةِ: إِنَّهُمْ كَانُوا يَقُولُونَ الْحَقَّ بِهَذِهِ الْكَلِمَةِ إِلَّا أَنَّهُمْ كَانُوا يَعُدُّونَهُ عُذْرًا لِأَنْفُسِهِمْ وَيَجْعَلُونَهُ حُجَّةً لِأَنْفُسِهِمْ فِي تَرْكِ الْإِيمَانِ، وَرَدَّ عَلَيْهِمْ فِي هَذَا لِأَنَّ أَمْرَ اللَّهِ بِمَعْزِلٍ عَنْ مَشِيئَتِهِ وَإِرَادَتِهِ، فَإِنَّهُ مُرِيدٌ لِجَمِيعِ الْكَائِنَاتِ غَيْرُ آمِرٍ بِجَمِيعِ مَا يُرِيدُ، وَعَلَى الْعَبْدِ أَنْ يَتَّبِعَ أَمْرَهُ وَلَيْسَ لَهُ أَنْ يَتَعَلَّقَ
Ayetin anlamı hakkında şöyle de denilmiştir: Onlar bu sözle hakkı (doğruyu) söylüyorlardı; ancak bunu kendileri için bir mazeret sayıyor ve imanı terk etme hususunda kendilerine bir delil kılıyorlardı. Bu noktada kendilerine reddiye verilmiştir; çünkü Allah'ın emri, O'nun meşieti ve iradesinden ayrı bir yerdedir. Zira O, var olan bütün varlıkları irade edendir, fakat irade ettiği her şeyi emredici değildir. Kulun üzerine düşen O'nun emrine uymaktır, yoksa O'nun
بِمَشِيئَتِهِ، فَإِنَّ مَشِيئَتَهُ لَا تَكُونُ عُذْرًا لِأَحَدٍ.
meşietine sarılmak onun hakkı değildir; çünkü O'nun meşieti hiç kimse için bir mazeret teşkil etmez.
{قُلْ هَلْ عِنْدَكُمْ مِنْ عِلْمٍ} أَيْ: كِتَابٌ وَحُجَّةٌ مِنَ اللَّهِ، {فَتُخْرِجُوهُ لَنَا} حَتَّى يَظْهَرَ مَا تَدَّعُونَ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى مِنَ الشِّرْكِ أَوْ تَحْرِيمِ مَا حَرَّمْتُمْ، {إِنْ تَتَّبِعُونَ} مَا تَتْبَعُونَ فِيمَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ، {إِلَّا الظَّنَّ} مِنْ غَيْرِ عِلْمٍ وَيَقِينٍ، {وَإِنْ أَنْتُمْ إِلَّا تَخْرُصُونَ} تَكْذِبُونَ.
{قُلْ هَلْ عِنْدَكُمْ مِنْ عِلْمٍ} “De ki: Yanınızda bir bilgi var mı?” yani Allah'tan bir kitap ve bir hüccet [var mı], {فَتُخْرِجُوهُ لَنَا} “bize çıkarabileceğiniz” ta ki Allah Teâlâ hakkında iddia ettiğiniz ortak koşma veya haram kıldığınız şeylerin haramlığı ortaya çıksın? {إِنْ تَتَّبِعُونَ} “Siz sadece uyuyorsunuz” üzerinde bulunduğunuz şeyde uymazsınız, {إِلَّا الظَّنَّ} “sadece zanna” bir bilgi ve kesin delil olmaksızın, {وَإِنْ أَنْتُمْ إِلَّا تَخْرُصُونَ} “ve siz sadece yalan söylüyorsunuz” yalan düzüyorsunuz.
{قُلْ فَلِلَّهِ الْحُجَّةُ الْبَالِغَةُ فَلَوْ شَاءَ لَهَدَاكُمْ أَجْمَعِينَ (١٤٩) قُلْ هَلُمَّ شُهَدَاءَكُمُ الَّذِينَ يَشْهَدُونَ أَنَّ اللَّهَ حَرَّمَ هَذَا فَإِنْ شَهِدُوا فَلَا تَشْهَدْ مَعَهُمْ وَلَا تَتَّبِعْ أَهْوَاءَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا وَالَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ وَهُمْ بِرَبِّهِمْ يَعْدِلُونَ (١٥٠) قُلْ تَعَالَوْا أَتْلُ مَا حَرَّمَ رَبُّكُمْ عَلَيْكُمْ أَلَّا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا وَلَا تَقْتُلُوا أَوْلَادَكُمْ مِنْ إِمْلَاقٍ نَحْنُ نَرْزُقُكُمْ وَإِيَّاهُمْ وَلَا تَقْرَبُوا الْفَوَاحِشَ مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَمَا بَطَنَ وَلَا تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلَّا بِالْحَقِّ ذَلِكُمْ وَصَّاكُمْ بِهِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ (١٥١) }
{قُلْ فَلِلَّهِ الْحُجَّةُ الْبَالِغَةُ فَلَوْ شَاءَ لَهَدَاكُمْ أَجْمَعِينَ (١٤٩) قُلْ هَلُمَّ شُهَدَاءَكُمُ الَّذِينَ يَشْهَدُونَ أَنَّ اللَّهَ حَرَّمَ هَذَا فَإِنْ شَهِدُوا فَلَا تَشْهَدْ مَعَهُمْ وَلَا تَتَّبِعْ أَهْوَاءَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا وَالَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ وَهُمْ بِرَبِّهِمْ يَعْدِلُونَ (١٥٠) قُلْ تَعَالَوْا أَتْلُ مَا حَرَّمَ رَبُّكُمْ عَلَيْكُمْ أَلَّا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا وَلَا تَقْتُلُوا أَوْلَادَكُمْ مِنْ إِمْلَاقٍ نَحْنُ نَرْزُقُكُمْ وَإِيَّاهُمْ وَلَا تَقْرَبُوا الْفَوَاحِشَ مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَمَا بَطَنَ وَلَا تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلَّا بِالْحَقِّ ذَلِكُمْ وَصَّاكُمْ بِهِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ (١٥١) } “De ki: 'Kesin ve üstün delil Allah’ındır. Eğer O dileseydi hepinizi doğru yola iletirdi.' (149) De ki: 'Allah’ın bunu haram kıldığına şahitlik edecek şahitlerinizi getirin!' Eğer şahitlik ederlerse sen onlarla beraber şahitlik etme! Ayetlerimizi yalanlayanların ve ahirete inanmayanların heveslerine uyma! Onlar Rablerine (başkalarını) denk tutuyorlar. (150) De ki: 'Gelin, Rabbinizin size neleri haram kıldığını okuyayım: O’na hiçbir şeyi ortak koşmayın, ana babaya iyilik edin, fakirlik korkusuyla çocuklarınızı öldürmeyin; sizin de onların da rızkını biz veririz. Kötülüklerin açığına da gizlisine de yaklaşmayın ve haklı bir sebep olmadıkça Allah’ın haram kıldığı cana kıymayın. İşte aklınızı kullanasınız diye O size bunları emretti.' (151)”
{قُلْ فَلِلَّهِ الْحُجَّةُ الْبَالِغَةُ} التَّامَّةُ عَلَى خَلْقِهِ بِالْكِتَابِ [وَالرَّسُولِ] وَالْبَيَانِ، {فَلَوْ شَاءَ لَهَدَاكُمْ أَجْمَعِينَ} فَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ لَمْ يَشَأْ إِيمَانَ الْكَافِرِ، وَلَوْ شَاءَ لَهَدَاهُ.
{قُلْ فَلِلَّهِ الْحُجَّةُ الْبَالِغَةُ} “De ki: Kesin ve üstün delil Allah'ındır” kitap, [peygamber] ve açıklama ile mahlukatı üzerindeki tam hüccet O'nundur. {فَلَوْ شَاءَ لَهَدَاكُمْ أَجْمَعِينَ} “Eğer O dileseydi hepinizi doğru yola iletirdi” bu da kâfirin iman etmesini dilemediğine delalet eder; şayet dileseydi onu doğru yola iletirdi.
{قُلْ هَلُمَّ} يُقَالُ لِلْوَاحِدِ وَالِاثْنَيْنِ وَالْجَمْعِ، {شُهَدَاءَكُمُ الَّذِينَ يَشْهَدُونَ} أَيِ: ائْتُوا بِشُهَدَائِكُمُ الَّذِينَ يَشْهَدُونَ، {أَنَّ اللَّهَ حَرَّمَ هَذَا} هَذَا رَاجَعٌ إِلَى مَا تَقَدَّمَ مِنْ تَحْرِيمِهِمُ الْأَشْيَاءَ عَلَى أَنْفُسِهِمْ وَدَعْوَاهُمْ أَنَّ اللَّهَ أَمَرَهُمْ بِهِ، {فَإِنْ شَهِدُوا} كَاذِبِينَ، {فَلَا تَشْهَدْ} أَنْتَ، {مَعَهُمْ وَلَا تَتَّبِعْ أَهْوَاءَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا وَالَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ وَهُمْ بِرَبِّهِمْ يَعْدِلُونَ} أَيْ: يُشْرِكُونَ.
{قُلْ هَلُمَّ} “De ki: Getirin” tekil, ikil ve çoğul için kullanılır, {شُهَدَاءَكُمُ الَّذِينَ يَشْهَدُونَ} “şahitlik edecek şahitlerinizi” yani şahitlik edecek şahitlerinizi getirin, {أَنَّ اللَّهَ حَرَّمَ هَذَا} “Allah'ın bunu haram kıldığına” bu [hüküm], daha önce geçen şeyleri kendi kendilerine haram kılmalarına ve Allah'ın bunu kendilerine emrettiği şeklindeki iddialarına racidir. {فَإِنْ شَهِدُوا} “Eğer şahitlik ederlerse” yalan söyleyerek, {فَلَا تَشْهَدْ} “sen şahitlik etme” sen, {مَعَهُمْ وَلَا تَتَّبِعْ أَهْوَاءَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا وَالَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ وَهُمْ بِرَبِّهِمْ يَعْدِلُونَ} “onlarla beraber ve ayetlerimizi yalanlayanların ve ahirete inanmayanların heveslerine uyma! Onlar Rablerine (başkalarını) denk tutuyorlar” yani ortak koşuyorlar.
قَوْلُهُ ﷿: {قُلْ تَعَالَوْا أَتْلُ مَا حَرَّمَ رَبُّكُمْ عَلَيْكُمْ أَلَّا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا} وَذَلِكَ أَنَّهُمْ سَأَلُوا وَقَالُوا: أَيُّ شَيْءٍ الَّذِي حَرَّمَ اللَّهُ تَعَالَى؟ فَقَالَ ﷿: "قُلْ تَعَالَوْا أَتْلُ" أَقْرَأْ مَا حَرَّمَ رَبُّكُمْ عَلَيْكُمْ حَقًّا يَقِينًا لَا ظَنًّا وَلَا كَذِبًا كَمَا تَزْعُمُونَ.
Allah Azze ve Celle'nin kavli: {قُلْ تَعَالَوْا أَتْلُ مَا حَرَّمَ رَبُّكُمْ عَلَيْكُمْ أَلَّا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا} “De ki: Gelin, Rabbinizin size neleri haram kıldığını okuyayım: O’na hiçbir şeyi ortak koşmayın” Şöyle ki onlar: 'Allah Teâlâ'nın haram kıldığı şey nedir?' diye sorup söylemişlerdi. Bunun üzerine Azze ve Celle şöyle buyurdu: "De ki: Gelin, okuyayım" yani sizin iddia ettiğiniz gibi zan ve yalan ile değil, hak ve kesin bir şekilde Rabbinizin size neyi haram kıldığını okuyayım.
فَإِنْ قِيلَ: مَا مَعْنَى قَوْلِهِ "حَرَّمَ رَبُّكُمْ عَلَيْكُمْ أَلَّا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا" وَالْمُحَرَّمُ هُوَ الشِّرْكُ لَا تَرْكُ الشِّرْكِ؟ .
Eğer: «"Rabbinizin size neleri haram kıldığını... O’na hiçbir şeyi ortak koşmayın" sözünün anlamı nedir? Oysa haram kılınan şey şirki terk etmek değil, şirkin bizzat kendisidir?» denilecek olursa;
قِيلَ: مَوْضِعُ " أَنْ " رَفْعٌ، مَعْنَاهُ هُوَ أَنْ لَا تُشْرِكُوا، وَقِيلَ: مَحَلُّهُ نَصُبٌ، وَاخْتَلَفُوا فِي وَجْهِ انْتِصَابِهِ، قِيلَ: مَعْنَاهُ حَرَّمَ عَلَيْكُمْ أَنْ تُشْرِكُوا بِهِ، وَ"لَا" صِلَةٌ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: (ما منعك أن لا تَسْجُدَ) (الْأَعْرَافِ، ١٢) ، أَيْ: مَنَعَكَ أَنْ تَسْجُدَ. وَقِيلَ: تَمَّ الْكَلَامُ عِنْدَ قَوْلِهِ "حَرَّمَ رَبُّكُمْ" ثُمَّ قال: عليكم أن لا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا عَلَى الْإِغْرَاءِ. قَالَ الزَّجَّاجُ: يَجُوزُ أَنَّ يَكُونَ هَذَا مَحْمُولًا عَلَى الْمَعْنَى، أَيْ: أَتْلُ عَلَيْكُمْ تَحْرِيمَ الشِّرْكِ، وَجَائِزٌ أَنْ يَكُونَ عَلَى مَعْنَى: أُوصِيكُمْ أَلَّا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا. {وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا وَلَا تَقْتُلُوا أَوْلَادَكُمْ مِنْ إِمْلَاقٍ} فَقْرٍ، {نَحْنُ نَرْزُقُكُمْ وَإِيَّاهُمْ} أَيْ: لَا تَئِدُوا بَنَاتِكُمْ خَشْيَةَ الْعَيْلَةِ، فَإِنِّي رَازِقُكُمْ وَإِيَّاهُمْ، {وَلَا تَقْرَبُوا الْفَوَاحِشَ مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَمَا بَطَنَ} [مَا ظَهَرَ يَعْنِي: الْعَلَانِيَةَ، وَمَا بَطَنَ] يَعْنِي: السِّرَّ.
Şöyle denilir: "En" (أَنْ) edatının yeri ref'tir; anlamı 'o, ortak koşmamanızdır' şeklindedir. Bir görüşe göre ise nasb konumundadır. Nasb oluşunun yönünde ihtilaf etmişlerdir: Denildi ki bunun manası 'O'na ortak koşmanızı size haram kıldı' şeklindedir; 'lâ' (لَا) ise Teâlâ'nın: (Sana secde etmemeni ne engelledi?) (el-A'râf, 12) yani 'secde etmeni ne engelledi' kavlindeki gibi pekiştirme edatıdır. Bir görüşe göre de söz "Rabbiniz haram kıldı" kavlinde tamamlanmış, sonra teşvik kabilinden: "O'na hiçbir şeyi ortak koşmamak üzerinize [vazifedir]" demiştir. ez-Zeccâc şöyle demiştir: Bunun anlama hamledilmesi caizdir; yani 'size şirkin haram kılınışını okuyayım' demektir. 'Size O'na hiçbir şeyi ortak koşmamanızı tavsiye ederim' manasında olması da caizdir. {وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا وَلَا تَقْتُلُوا أَوْلَادَكُمْ مِنْ إِمْلَاقٍ} “ana babaya iyilik edin, fakirlik korkusuyla çocuklarınızı öldürmeyin” fakirlik, {نَحْنُ نَرْزُقُكُمْ وَإِيَّاهُمْ} “sizin de onların da rızkını biz veririz” yani fakirlik endişesiyle kız çocuklarınızı diri diri toprağa gömmeyin; şüphesiz sizin de onların da rızkını veren benim. {وَلَا تَقْرَبُوا الْفَوَاحِشَ مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَمَا بَطَنَ} “Kötülüklerin açığına da gizlisine de yaklaşmayın” [açık olanı yani: alenisi, gizli olanı] yani: gizlisi demektir.
وَكَانَ أَهْلُ الْجَاهِلِيَّةِ يَسْتَقْبِحُونَ الزِّنَا فِي الْعَلَانِيَةِ وَلَا يَرَوْنَ بِهِ بَأْسًا فِي السِّرِّ فَحَرَّمَ اللَّهُ تَعَالَى الزِّنَا فِي الْعَلَانِيَةِ وَالسِّرِّ.
Cahiliye ehli zinayı açıkta çirkin görür, gizlide ise bunda bir beis görmezlerdi; Allah Teâlâ da zinayı hem açıkta hem de gizlide haram kılmıştır.
وَقَالَ الضَّحَّاكُ: مَا ظَهَرَ: الْخَمْرُ، وَمَا بَطَنَ: الزِّنَا.
ed-Dahhâk şöyle demiştir: Açık olanı şarap, gizli olanı ise zinadır.
{وَلَا تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلَّا بِالْحَقِّ} حَرَّمَ اللَّهُ تَعَالَى قَتْلَ الْمُؤْمِنِ وَالْمُعَاهِدِ إِلَّا بِالْحَقِّ، إِلَّا بِمَا يُبِيحُ قَتْلَهُ مِنْ رِدَّةٍ أَوْ قِصَاصٍ أَوْ زِنًا يُوجِبُ الرَّجْمَ.
{وَلَا تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلَّا بِالْحَقِّ} “ve haklı bir sebep olmadıkça Allah’ın haram kıldığı cana kıymayın” Allah Teâlâ, hak bir sebep olmadıkça müminin ve antlaşmalı gayrimüslimin öldürülmesini haram kılmıştır; dinden dönme, kısas veya recmi gerektiren zina gibi öldürülmesini mubah kılan haller müstesnadır.
أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الصَّالِحِيُّ ثَنَا أَبُو بَكْرٍ أَحْمَدُ بْنُ الْحُسَيْنِ الْحِيرِيُّ ثَنَا حَاجِبُ بْنُ أَحْمَدَ الطُّوسِيُّ ثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ حَمَّادٍ ثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ عَنِ الْأَعْمَشِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُرَّةَ عَنْ مَسْرُوقٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "لَا يَحِلُّ دَمُ امْرِئٍ مُسْلِمٍ يَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَأَنِّي رَسُولُ اللَّهِ إِلَّا بِإِحْدَى ثَلَاثٍ: الثَّيِّبُ الزَّانِي، وَالنَّفْسُ بِالنَّفْسِ، وَالتَّارِكُ لِدِينِهِ الْمُفَارِقُ لِلْجَمَاعَةِ" .
Bize Ahmed b. Abdillâh es-Sâlihî haber verdi, bize Ebû Bekr Ahmed b. el-Huseyn el-Hîrî anlattı, bize Hâcib b. Ahmed et-Tûsî anlattı, bize Muhammed b. Hammâd anlattı, bize Ebû Muâviye, el-A'meş'ten, o Abdullâh b. Murre'den, o Mesrûk'tan, o da Abdullâh b. Mes'ûd radıyallâhu anh'tan rivayet etti; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: "Allah'tan başka ilah olmadığına ve benim Allah'ın elçisi olduğuma şahitlik eden Müslüman bir kimsenin kanı ancak üç durumdan biriyle helal olur: Zina eden evli kimse, cana karşılık can ve dinini terk edip cemaatten ayrılan kimse".
{ذَلِكُمُ} الَّذِي ذَكَرْتُ {وَصَّاكُمْ بِهِ} أَمَرَكُمْ بِهِ، {لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ}
{ذَلِكُمُ} “İşte bunları” [yani] zikrettiğim şeyleri {وَصَّاكُمْ بِهِ} “size tavsiye etti (emretti)” [yani] size emretti, {لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ} “umulur ki akledersiniz.”
{وَلَا تَقْرَبُوا مَالَ الْيَتِيمِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ حَتَّى يَبْلُغَ أَشُدَّهُ وَأَوْفُوا الْكَيْلَ وَالْمِيزَانَ بِالْقِسْطِ لَا نُكَلِّفُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا وَإِذَا قُلْتُمْ فَاعْدِلُوا وَلَوْ كَانَ ذَا قُرْبَى وَبِعَهْدِ اللَّهِ أَوْفُوا ذَلِكُمْ وَصَّاكُمْ بِهِ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ (١٥٢) }
{وَلَا تَقْرَبُوا مَالَ الْيَتِيمِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ حَتَّى يَبْلُغَ أَشُدَّهُ وَأَوْفُوا الْكَيْلَ وَالْمِيزَانَ بِالْقِسْطِ لَا نُكَلِّفُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا وَإِذَا قُلْتُمْ فَاعْدِلُوا وَلَوْ كَانَ ذَا قُرْبَى وَبِعَهْدِ اللَّهِ أَوْفُوا ذَلِكُمْ وَصَّاكُمْ بِهِ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ (١٥٢) } “Rüşt çağına erişinceye kadar yetimin malına ancak en güzel şekilde yaklaşın. Ölçüyü ve tartıyı adaletle tam yapın. Biz hiçbir nefse gücünün yettiğinden fazlasını yüklemeyiz. Konuştuğunuz zaman, akraba dahi olsa adaleti gözetin. Allah’ın ahdini tam yerine getirin. İşte düşünüp öğüt alasınız diye O size bunları emretti. (152)”
{وَلَا تَقْرَبُوا مَالَ الْيَتِيمِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ} يَعْنِي: بِمَا فِيهِ صَلَاحُهُ وَتَثْمِيرُهُ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ:
{وَلَا تَقْرَبُوا مَالَ الْيَتِيمِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ} “Rüşt çağına erişinceye kadar yetimin malına ancak en güzel şekilde yaklaşın” yani onun yararına ve nemalandırılmasına yönelik olan şekliyle. Mücâhid şöyle demiştir:
هُوَ التِّجَارَةُ فِيهِ. وَقَالَ الضَّحَّاكُ: هُوَ أَنْ يَبْتَغِيَ لَهُ فِيهِ وَلَا يَأْخُذَ مِنْ رِبْحِهِ شَيْئًا، {حَتَّى يَبْلُغَ أَشُدَّهُ} قَالَ الشَّعْبِيُّ وَمَالِكٌ: الْأَشُدُّ: الْحُلُمُ، حَتَّى يُكْتَبَ لَهُ الْحَسَنَاتُ [وَتُكْتَبَ عَلَيْهِ] السَّيِّئَاتُ. قَالَ أَبُو الْعَالِيَةِ: حَتَّى يَعْقِلَ وَتَجْتَمِعَ قُوَّتُهُ. وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: الْأَشُدُّ ما بين الثمانية عشر سَنَةً إِلَى ثَلَاثِينَ سَنَةً. وَقِيلَ: إِلَى أَرْبَعِينَ سَنَةً. وَقِيلَ: إِلَى سِتِّينَ سَنَةً. وَقَالَ الضَّحَّاكُ: عِشْرُونَ سَنَةً. وَقَالَ السُّدِّيُّ: ثَلَاثُونَ سَنَةً. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: الْأَشُدُّ ثَلَاثٌ وَثَلَاثُونَ سَنَةً.
O, onunla ticaret yapmaktır. ed-Dahhâk ise şöyle demiştir: O, kendisi için o malda kazanç sağlamaya çalışması ve kârından hiçbir şey almamasıdır. {حَتَّى يَبْلُغَ أَشُدَّهُ} “Rüşt çağına erişinceye kadar” eş-Şa'bî ve Mâlik şöyle demiştir: Eşüd, bülûğa ermektir; ta ki lehine iyilikler [ve aleyhine] kötülükler yazılsın. Ebu'l-Âliye: 'Akıllanıp kuvveti kemale erinceye kadar' demiştir. el-Kelbî ise şöyle demiştir: Eşüd, on sekiz yaş ile otuz yaş arasıdır. Kırk yaşına kadar olduğu da söylenmiştir. Altmış yaşına kadar olduğu da söylenmiştir. ed-Dahhâk: 'Yirmi yaştır' demiştir. es-Süddî: 'Otuz yaştır' demiştir. Mücâhid ise: 'Eşüd, otuz üç yaştır' demiştir.
وَالْأَشُدُّ جَمْعُ شَدٍّ، مِثْلَ قَدٍّ وَأَقُدٍّ، وَهُوَ اسْتِحْكَامُ قُوَّةِ شَبَابِهِ وَسِنِّهِ، وَمِنْهُ شَدُّ النَّهَارِ وَهُوَ ارْتِفَاعُهُ. وَقِيلَ بُلُوغُ الْأَشُدِّ أَنْ يُؤْنَسَ رُشْدُهُ بَعْدَ الْبُلُوغِ.
Eşüd (أَشُدّ), kadd ve ekudd gibi şedd kelimesinin çoğuludur; o da gençliğinin ve yaşının gücünün sağlamlaşmasıdır. Gündüzün yükselmesi anlamında kullanılan 'şeddü'n-nehâr' da bundandır. Eşüde ulaşmanın, bülûğdan sonra kendisinde reşitlik görülmesi olduğu da söylenmiştir.
وَتَقْدِيرُ الْآيَةِ: وَلَا تَقْرَبُوا مَالَ الْيَتِيمِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ عَلَى الْأَبَدِ حَتَّى يَبْلُغَ أَشُدَّهُ، فَادْفَعُوا إِلَيْهِ مَالَهُ إِنْ كَانَ رَشِيدًا.
Ayetin takdiri şöyledir: Yetimin malına rüşt çağına erinceye kadar daima en güzel olan dışında yaklaşmayın; [erdiğinde] eğer reşit ise malını ona teslim edin.
{وَأَوْفُوا الْكَيْلَ وَالْمِيزَانَ بِالْقِسْطِ} بِالْعَدْلِ، {لَا نُكَلِّفُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا} أَيْ: طَاقَتَهَا فِي إِيفَاءِ الْكَيْلِ وَالْمِيزَانِ، أَيْ: لَمْ يُكَلِّفِ الْمُعْطِيَ أَكْثَرَ مِمَّا وَجَبَ عَلَيْهِ، وَلَمْ يُكَلِّفْ صَاحِبَ الْحَقِّ الرِّضَا بِأَقَلَّ مِنْ حَقِّهِ، حَتَّى لَا تَضِيقَ نَفْسُهُ عَنْهُ، بَلْ أَمَرَ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا بِمَا يَسَعُهُ مِمَّا لَا حَرَجَ عَلَيْهِ فِيهِ.
{وَأَوْفُوا الْكَيْلَ وَالْمِيزَانَ بِالْقِسْطِ} “Ölçüyü ve tartıyı adaletle tam yapın” adaletle, {لَا نُكَلِّفُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا} “Biz hiçbir nefse gücünün yettiğinden fazlasını yüklemeyiz” yani ölçü ve tartıyı tam vermede gücünün yettiğini [yükleriz]; yani veren kimseye üzerine vacip olandan fazlasını yüklemediği gibi, hak sahibine de gönlü daralmasın diye hakkından daha azına razı olmayı yüklememiştir. Bilakis her ikisine de kendisinde bir güçlük bulunmayan güçlerinin yettiği şeyi emretmiştir.
{وَإِذَا قُلْتُمْ فَاعْدِلُوا} فَاصْدُقُوا فِي الْحُكْمِ وَالشَّهَادَةِ، {وَلَوْ كَانَ ذَا قُرْبَى} أَيْ: وَلَوْ كَانَ الْمَحْكُومُ وَالْمَشْهُودُ عَلَيْهِ ذَا قُرَابَةٍ، {وَبِعَهْدِ اللَّهِ أَوْفُوا ذَلِكُمْ وَصَّاكُمْ بِهِ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ} تَتَّعِظُونَ، قَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَحَفْصٌ تَذَكَّرُونَ [خَفِيفَةَ] الذَّالِ، كُلَّ الْقُرْآنِ، وَالْآخَرُونَ بِتَشْدِيدِهَا.
{وَإِذَا قُلْتُمْ فَاعْدِلُوا} “Konuştuğunuz zaman adaleti gözetin” hükümde ve şahitlikte doğruyu söyleyin, {وَلَوْ كَانَ ذَا قُرْبَى} “akraba dahi olsa” yani aleyhine hüküm verilen veya aleyhine şahitlik edilen kimse akraba dahi olsa, {وَبِعَهْدِ اللَّهِ أَوْفُوا ذَلِكُمْ وَصَّاكُمْ بِهِ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ} “Allah’ın ahdini tam yerine getirin. İşte düşünüp öğüt alasınız diye O size bunları emretti” ibret alasınız diye. Hamza, Kisâî ve Hafs bütün Kur'an'da {تَذَكَّرُونَ} kelimesini zâl harfinin [hafifletilmesiyle], diğerleri ise şeddeli okumuşlardır.
قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: هَذِهِ الْآيَاتُ مُحَكَمَاتٌ فِي جَمِيعِ الْكُتُبِ، لَمْ يَنْسَخْهُنَّ شَيْءٌ وَهُنَّ مُحَرَّمَاتٌ عَلَى بَنِي آدَمَ كُلِّهِمْ، وَهُنَّ أُمُّ الْكِتَابِ مَنْ عَمِلَ بِهِنَّ دَخَلَ الْجَنَّةَ، وَمَنْ تَرَكَهُنَّ دَخَلَ النَّارَ.
İbn Abbâs şöyle demiştir: Bu ayetler bütün kitaplarda muhkemdir; onları hiçbir şey neshetmemiştir ve bunlar Âdemoğullarının tamamına haram kılınmıştır. Bunlar Kitab'ın esasıdır; kim onlarla amel ederse cennete girer, kim de onları terk ederse cehenneme girer.
{وَأَنَّ هَذَا صِرَاطِي مُسْتَقِيمًا فَاتَّبِعُوهُ وَلَا تَتَّبِعُوا السُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِكُمْ عَنْ سَبِيلِهِ ذَلِكُمْ وَصَّاكُمْ بِهِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ (١٥٣) ثُمَّ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ تَمَامًا عَلَى الَّذِي أَحْسَنَ وَتَفْصِيلًا لِكُلِّ شَيْءٍ وَهُدًى وَرَحْمَةً لَعَلَّهُمْ بِلِقَاءِ رَبِّهِمْ يُؤْمِنُونَ (١٥٤) }
{وَأَنَّ هَذَا صِرَاطِي مُسْتَقِيمًا فَاتَّبِعُوهُ وَلَا تَتَّبِعُوا السُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِكُمْ عَنْ سَبِيلِهِ ذَلِكُمْ وَصَّاكُمْ بِهِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ (١٥٣) ثُمَّ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ تَمَامًا عَلَى الَّذِي أَحْسَنَ وَتَفْصِيلًا لِكُلِّ شَيْءٍ وَهُدًى وَرَحْمَةً لَعَلَّهُمْ بِلِقَاءِ رَبِّهِمْ يُؤْمِنُونَ (١٥٤) } “Şüphesiz bu benim dosdoğru yolumdur; ona uyun! Başka yollara uymayın; yoksa sizi O’nun yolundan ayırıp parçalar. İşte sakınasınız diye O size bunları emretti. (153) Sonra, iyilik eden kimseye (nimetimizi) tamamlamak, her şeyi açıklamak, bir hidayet ve bir rahmet olmak üzere Mûsâ’ya o Kitab’ı verdik; ta ki Rablerine kavuşacaklarına inansınlar. (154)”
{وَأَنَّ هَذَا} أَيْ: هَذَا الَّذِي وَصَّيْتُكُمْ بِهِ فِي هَاتَيْنِ الْآيَتَيْنِ {صِرَاطِي} طَرِيقِي وَدِينِي،
{وَأَنَّ هَذَا} “Şüphesiz bu” yani: Bu iki ayette size tavsiye ettiğim şeylerdir. {صِرَاطِي} “benim yolumdur” [yani] benim yolum ve dinimdir,
{مُسْتَقِيمًا} مُسْتَوِيًا قَوِيمًا، {فَاتَّبِعُوهُ} قَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ "وَإِنَّ" بِكَسْرِ الْأَلِفِ عَلَى الِاسْتِئْنَافِ، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ: بِفَتْحِ الْأَلِفِ، قَالَ الْفَرَّاءُ: وَالْمَعْنَى وَأَتْلُ عَلَيْكُمْ أَنَّ هَذَا صِرَاطِي مُسْتَقِيمًا. وَقَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ وَيَعْقُوبُ: بِسُكُونِ النُّونِ. {وَلَا تَتَّبِعُوا السُّبُلَ} أَيْ: الطُّرُقَ الْمُخْتَلِفَةَ الَّتِي عَدَا هَذَا الطَّرِيقِ، مِثْلَ الْيَهُودِيَّةِ وَالنَّصْرَانِيَّةِ وَسَائِرِ الْمِلَلِ، وَقِيلَ: الْأَهْوَاءُ وَالْبِدَعُ، {فَتَفَرَّقَ} فَتَمِيلَ، {بِكُمْ} وَتَشَتَّتَ، {عَنْ سَبِيلِهِ} عَنْ طَرِيقِهِ وَدِينِهِ الَّذِي ارْتَضَى، وَبِهِ أَوْصَى، {ذَلِكُمْ} الَّذِي ذَكَرْتُ، {وَصَّاكُمْ بِهِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ}
{مُسْتَقِيمًا} “dosdoğru” düzgün ve kaim, {فَاتَّبِعُوهُ} “ona uyun” Hamza ve el-Kisâî, istînâf olarak elif'in kesresiyle "ve inne" okumuşlardır. Diğerleri ise elif'in fethasıyla okumuşlardır. el-Ferrâ şöyle demiştir: Manası; 've size şüphesiz bunun dosdoğru yolum olduğunu okuyayım' şeklindedir. İbn Âmir ve Ya'kûb ise nûn'un sükûnu ile okumuşlardır. {وَلَا تَتَّبِعُوا السُّبُلَ} “Başka yollara uymayın” yani Yahudilik, Hristiyanlık ve diğer dinler gibi bu yolun dışındaki farklı yollara; heva ve bidatler olduğu da söylenmiştir. {فَتَفَرَّقَ} “ayırıp parçalar” saptırır {بِكُمْ} “sizi” ve dağıtır {عَنْ سَبِيلِهِ} “O'nun yolundan” O'nun razı olduğu ve emrettiği yolundan ve dininden. {ذَلِكُمْ} “İşte bu” zikrettiğim şeyi {وَصَّاكُمْ بِهِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ} “sakınasınız diye O size bunları emretti”
أَخْبَرَنَا أَبُو بَكْرٍ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الصَّمَدِ الترابي المعروف ١٢٦/ب بِأَبِي بَكْرِ بْنِ أَبِي الْهَيْثَمِ أَنَا الْحَاكِمُ أَبُو الْفَضْلِ مُحَمَّدُ بْنُ الْحُسَيْنِ الْحَدَّادِيُّ ثَنَا أَبُو يَزِيدَ مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى بْنِ خَالِدٍ ثَنَا أَبُو يَعْقُوبَ إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الْحَنْظَلِيُّ ثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ عَنْ حَمَّادِ بْنِ زَيْدٍ عَنْ عَاصِمِ بْنِ بَهْدَلَةَ عَنْ أَبِي وَائِلٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: خَطَّ لَنَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ خَطًّا ثُمَّ قَالَ: "هَذَا سَبِيلُ اللَّهِ، ثُمَّ خَطَّ خُطُوطًا عَنْ يَمِينِهِ وَعَنْ شِمَالِهِ، وَقَالَ: هَذِهِ سُبُلٌ عَلَى كُلِّ سَبِيلٍ مِنْهَا شَيْطَانٌ يَدْعُو إِلَيْهِ" ثُمَّ قَرَأَ" "وَأَنَّ هَذَا صِرَاطِي مُسْتَقِيمًا فَاتَّبِعُوهُ" الْآيَةَ.
Bize Ebû Bekr b. Ebi'l-Heysem diye bilinen Ebû Bekr Muhammed b. Abdisssamed et-Turâbî [126/b] haber verdi, bize Hâkim Ebu'l-Fadl Muhammed b. el-Huseyn el-Haddâdî anlattı, bize Ebû Yezîd Muhammed b. Yahyâ b. Hâlid anlattı, bize Ebû Ya'kûb İshâk b. İbrâhîm el-Hanzalî anlattı, bize Abdurrahmân b. Mehdî, Hammâd b. Zeyd'den, o Âsım b. Behdcle'den, o Ebû Vâil'den, o da Abdullâh'tan rivayet etti; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bize bir çizgi çizdi ve sonra: "Bu, Allah'ın yoludur" buyurdu. Sonra onun sağına ve soluna çizgiler çizdi ve şöyle buyurdu: "Bunlar birtakım yollardır ki her bir yolun başında ona çağıran bir şeytan vardır." Sonra: "Şüphesiz bu benim dosdoğru yolumdur; ona uyun..." ayetini okudu.
قَوْلُهُ ﷿: {ثُمَّ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ} فَإِنْ قِيلَ: لِمَ قَالَ: "ثُمَّ آتَيْنَا" وَحَرْفُ "ثُمَّ" لِلتَّعْقِيبِ وَإِيتَاءُ مُوسَى الْكِتَابَ كَانَ قَبْلَ مَجِيءِ الْقُرْآنِ؟ قِيلَ: مَعْنَاهُ ثُمَّ أُخْبِرُكُمْ أَنَّا آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ، فَدَخَلَ "ثُمَّ" لِتَأْخِيرِ الْخَبَرِ لَا لِتَأْخِيرِ النُّزُولِ.
Allah Azze ve Celle'nin kavli: {ثُمَّ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ} “Sonra Mûsâ’ya o Kitab’ı verdik” Eğer: '"Sümme" (ثُمَّ) harfi tertip bildirdiği ve Mûsâ'ya Kitab'ın verilmesi Kur'an'ın gelişinden önce olduğu halde niçin "Sonra verdik" buyurmuştur?' diye sorulursa; şöyle denilir: Anlamı; 'sonra size Mûsâ'ya Kitab'ı verdiğimizi haber veriyorum' demektir. Dolayısıyla "sümme" harfi indirilişin sonralığı için değil, haberin sonralığı için girmiştir.
{تَمَامًا عَلَى الَّذِي أَحْسَنَ} اخْتَلَفُوا فِيهِ، قِيلَ: تَمَامًا عَلَى الْمُحْسِنِينَ مِنْ قَوْمِهِ، فَتَكُونُ "الَّذِي" بِمَعْنَى مَنْ، أَيْ: عَلَى مَنْ أَحْسَنَ مَنْ قَوْمِهُ، وَكَانَ بَيْنَهُمْ مُحْسِنٌ وَمُسِيءٌ، يَدُلُّ عَلَيْهِ قِرَاءَةُ ابْنِ مَسْعُودٍ: "عَلَى الَّذِينَ أَحْسَنُوا" وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: مَعْنَاهُ عَلَى كُلِّ مَنْ أَحْسَنَ، أَيْ: أَتْمَمْنَا فَضِيلَةَ مُوسَى بِالْكِتَابِ عَلَى الْمُحْسِنِينَ، يَعْنِي: أَظْهَرْنَا فَضْلَهُ عَلَيْهِمْ، وَالْمُحْسِنُونَ هُمُ الْأَنْبِيَاءُ وَالْمُؤْمِنُونَ، وَقِيلَ: "الَّذِي أَحْسَنَ" هُوَ مُوسَى، وَ"الَّذِي" بِمَعْنَى مَا، أَيْ: عَلَى مَا أَحْسَنَ مُوسَى، تَقْدِيرُهُ: آتَيْنَاهُ الْكِتَابَ، يَعْنِي التَّوْرَاةَ، إِتْمَامًا عَلَيْهِ لِلنِّعْمَةِ، لِإِحْسَانِهِ فِي الطَّاعَةِ وَالْعِبَادَةِ، وَتَبْلِيغِ الرِّسَالَةِ وَأَدَاءِ الْأَمْرِ.
{تَمَامًا عَلَى الَّذِي أَحْسَنَ} “iyilik eden kimseye tamamlamak üzere” Bu hususta ihtilaf etmişlerdir: Denildi ki kavminden iyilik edenlerin üzerine tamamlamak üzere; bu durumda "ellezî" (الَّذِي), "men" (مَنْ) manasındadır; yani kavminden iyilik eden kimseler üzerine demektir. Zira onların arasında iyilik yapan da kötülük yapan da vardı. İbn Mes'ûd'un "iyilik edenler üzerine" kıraati de buna delalet eder. Ebû Ubeyde şöyle demiştir: Anlamı, 'iyilik eden her kimse üzerine' demektir; yani Mûsâ'nın faziletini Kitap ile iyilik edenlerin üzerine tamamladık, yani onun üstünlüğünü onlara karşı izhar ettik; iyilik edenler ise peygamberler ve müminlerdir. Denildi ki "iyilik eden" Mûsâ'dır ve "ellezî" (الَّذِي), "mâ" (مَا) manasındadır; yani Mûsâ'nın yaptığı iyilik üzerine demektir. Takdiri şöyledir: İtaat, ibadet, risaleti tebliğ ve emri yerine getirmedeki iyiliğinden dolayı ona bir nimetin tamamlanması olarak Kitab'ı yani Tevrat'ı verdik.
وَقِيلَ: الْإِحْسَانُ بِمَعْنَى الْعِلْمِ، وَأَحْسَنَ بِمَعْنَى عَلِمَ، وَمَعْنَاهُ: تَمَامًا عَلَى الَّذِي أَحْسَنَ مُوسَى
Şöyle de denilmiştir: İhsan ilim manasındadır; ahsene (أَحْسَنَ) ise bildi demektir. Bunun anlamı: Mûsâ'nın bildiği şey üzerine tamamlamak üzere
مِنَ الْعِلْمِ وَالْحِكْمَةِ، أَيْ آتَيْنَاهُ الْكِتَابُ زِيَادَةً عَلَى ذَلِكَ.
yani ilim ve hikmetten [bildiği şey üzerine]; yani ona buna ilave olarak Kitab'ı verdik.
وَقِيلَ: مَعْنَاهُ تَمَامًا مِنِّي عَلَى إِحْسَانِي إِلَى مُوسَى.
Bir görüşe göre de manası: Mûsâ'ya olan ihsanımı tarafımdan tamamlamak üzere, şeklindedir.
{وَتَفْصِيلًا} بَيَانًا {لِكُلِّ شَيْءٍ} يُحْتَاجُ إِلَيْهِ مِنْ شَرَائِعِ الدِّينِ، {وَهُدًى وَرَحْمَةً} هَذَا فِي صِفَةِ التَّوْرَاةِ، {لَعَلَّهُمْ بِلِقَاءِ رَبِّهِمْ يُؤْمِنُونَ} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: كَيْ يُؤْمِنُوا بِالْبَعْثِ وَيُصَدِّقُوا بِالثَّوَابِ وَالْعِقَابِ.
{وَتَفْصِيلًا} “ve açıklamak” bir beyan olarak {لِكُلِّ شَيْءٍ} “her şeyi” dinin hükümlerinden ihtiyaç duyulan her şeyi, {وَهُدًى وَرَحْمَةً} “bir hidayet ve bir rahmet olmak üzere” bu, Tevrat'ın sıfatıdır, {لَعَلَّهُمْ بِلِقَاءِ رَبِّهِمْ يُؤْمِنُونَ} “ta ki Rablerine kavuşacaklarına inansınlar” İbn Abbâs şöyle demiştir: Öldükten sonra dirilmeye inansınlar ve sevap ile cezayı tasdik etsinler diye.
{وَهَذَا كِتَابٌ أَنْزَلْنَاهُ مُبَارَكٌ فَاتَّبِعُوهُ وَاتَّقُوا لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ (١٥٥) أَنْ تَقُولُوا إِنَّمَا أُنْزِلَ الْكِتَابُ عَلَى طَائِفَتَيْنِ مِنْ قَبْلِنَا وَإِنْ كُنَّا عَنْ دِرَاسَتِهِمْ لَغَافِلِينَ (١٥٦) أَوْ تَقُولُوا لَوْ أَنَّا أُنْزِلَ عَلَيْنَا الْكِتَابُ لَكُنَّا أَهْدَى مِنْهُمْ فَقَدْ جَاءَكُمْ بَيِّنَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَهُدًى وَرَحْمَةٌ فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَذَّبَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَصَدَفَ عَنْهَا سَنَجْزِي الَّذِينَ يَصْدِفُونَ عَنْ آيَاتِنَا سُوءَ الْعَذَابِ بِمَا كَانُوا يَصْدِفُونَ (١٥٧) }
{وَهَذَا كِتَابٌ أَنْزَلْنَاهُ مُبَارَكٌ فَاتَّبِعُوهُ وَاتَّقُوا لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ (١٥٥) أَنْ تَقُولُوا إِنَّمَا أُنْزِلَ الْكِتَابُ عَلَى طَائِفَتَيْنِ مِنْ قَبْلِنَا وَإِنْ كُنَّا عَنْ دِرَاسَتِهِمْ لَغَافِلِينَ (١٥٦) أَوْ تَقُولُوا لَوْ أَنَّا أُنْزِلَ عَلَيْنَا الْكِتَابُ لَكُنَّا أَهْدَى مِنْهُمْ فَقَدْ جَاءَكُمْ بَيِّنَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَهُدًى وَرَحْمَةٌ فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَذَّبَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَصَدَفَ عَنْهَا سَنَجْزِي الَّذِينَ يَصْدِفُونَ عَنْ آيَاتِنَا سُوءَ الْعَذَابِ بِمَا كَانُوا يَصْدِفُونَ (١٥٧) } “İşte bu (Kur’an) da indirdiğimiz mübarek bir kitaptır; ona uyun ve sakının ki merhamet olunasınız. (155) 'Kitap bizden önce yalnız iki topluluğa indirildi; biz ise onların okumasından gerçekten habersizdik' demeyesiniz diye. (156) Yahut 'Eğer bize kitap indirilseydi biz onlardan daha doğru yolda olurduk' demeyesiniz diye. İşte size Rabbinizden açık bir delil, bir hidayet ve bir rahmet geldi. Artık Allah’ın ayetlerini yalanlayıp onlardan yüz çevirenden daha zalim kim olabilir? Ayetlerimizden yüz çevirenleri, yüz çevirmelerinden ötürü azabın en kötüsüyle cezalandıracağız. (157)”
{وَهَذَا} يَعْنِي: الْقُرْآنَ، {كِتَابٌ أَنْزَلْنَاهُ مُبَارَكٌ فَاتَّبِعُوهُ} وَاعْمَلُوا بِمَا فِيهِ، {وَاتَّقُوا} وَأَطِيعُوا، {لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ}
{وَهَذَا} “İşte bu” yani Kur'an, {كِتَابٌ أَنْزَلْنَاهُ مُبَارَكٌ فَاتَّبِعُوهُ} “indirdiğimiz mübarek bir kitaptır; ona uyun” ve içindekilerle amel edin, {وَاتَّقُوا} “ve sakının” ve itaat edin {لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ} “ki merhamet olunasınız”
{أَنْ تَقُولُوا} يَعْنِي: لِئَلَّا تَقُولُوا، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: "يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ أَنْ تَضِلُّوا" (النِّسَاءِ، ١٧٦) ، أي: لئلا تضلا وَقِيلَ: مَعْنَاهُ أَنْزَلْنَاهُ كَرَاهَةَ {أَنْ تَقُولُوا} قَالَ الْكِسَائِيُّ: مَعْنَاهُ اتَّقُوا أَنْ تَقُولُوا يَا أَهْلَ مَكَّةَ، {إِنَّمَا أُنْزِلَ الْكِتَابُ عَلَى طَائِفَتَيْنِ مِنْ قَبْلِنَا} يَعْنِي: الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى، {وَإِنْ كُنَّا} وَقَدْ كُنَّا، {عَنْ دِرَاسَتِهِمْ} قِرَاءَتِهِمْ، {لَغَافِلِينَ} لَا نَعْلَمُ مَا هِيَ، مَعْنَاهُ أَنْزَلْنَا عَلَيْكُمُ الْقُرْآنَ لِئَلَّا تَقُولُوا إِنَّ الْكِتَابَ أُنْزِلَ عَلَى مَنْ قَبْلَنَا بِلِسَانِهِمْ وَلُغَتِهِمْ فَلَمْ نَعْرِفْ مَا فِيهِ وَغَفَلْنَا عَنْ دِرَاسَتِهِ، فَتَجْعَلُونَهُ عُذْرًا لِأَنْفُسِكُمْ.
{أَنْ تَقُولُوا} “Demeyesiniz diye” yani demeyesiniz diye; tıpkı Teâlâ'nın: "Sapmayasınız diye Allah size açıklıyor" (en-Nisâ, 176) yani sapmayasınız diye kavli gibidir. Bir görüşe göre anlamı: {أَنْ تَقُولُوا} “demenizden” hoşlanmadığımız için onu indirdik şeklindedir. el-Kisâî şöyle demiştir: Manası; 'Ey Mekke ehli, {إِنَّمَا أُنْزِلَ الْكِتَابُ عَلَى طَائِفَتَيْنِ مِنْ قَبْلِنَا} “Kitap bizden önce yalnız iki topluluğa indirildi” yani Yahudi ve Hristiyanlara [indirildi], {وَإِنْ كُنَّا} “biz ise gerçekten” ve biz idik, {عَنْ دِرَاسَتِهِمْ} “onların okumasından” onların kıraatinden, {لَغَافِلِينَ} “habersizdik” onun ne olduğunu bilmiyorduk, demekten sakının' demektir. Manası şudur: Biz Kur'an'ı size indirdik ki; 'Kitap bizden öncekilere onların dili ve lisanıyla indirildi, bu yüzden biz içinde ne olduğunu bilemedik ve onu okumaktan gafil kaldık' deyip bunu kendinize mazeret kılmayasınız.
{أَوْ تَقُولُوا لَوْ أَنَّا أُنْزِلَ عَلَيْنَا الْكِتَابُ لَكُنَّا أَهْدَى مِنْهُمْ} وَقَدْ كَانَ جَمَاعَةٌ مِنَ الْكُفَّارِ قَالُوا ذَلِكَ لَوْ أَنَّا أُنْزِلَ عَلَيْنَا مَا أُنْزِلَ عَلَى الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى لَكُنَّا خَيْرًا مِنْهُمْ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: {فَقَدْ جَاءَكُمْ بَيِّنَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ} حُجَّةٌ وَاضِحَةٌ بِلُغَةٍ تَعْرِفُونَهَا، {وَهُدًى} بَيَانٌ {وَرَحْمَةٌ} وَنِعْمَةٌ لِمَنِ اتَّبَعَهُ، {فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَذَّبَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَصَدَفَ} أَعْرَضَ، {عَنْهَا سَنَجْزِي الَّذِينَ يَصْدِفُونَ عَنْ آيَاتِنَا سُوءَ الْعَذَابِ} شِدَّةَ الْعَذَابِ {بِمَا كَانُوا يَصْدِفُونَ} [يُعْرِضُونَ] .
{أَوْ تَقُولُوا لَوْ أَنَّا أُنْزِلَ عَلَيْنَا الْكِتَابُ لَكُنَّا أَهْدَى مِنْهُمْ} “Yahut 'Eğer bize de kitap indirilseydi, muhakkak onlardan daha doğru yolda olurduk' demeyesiniz [diye].” Kâfirlerden bir topluluk: "Yahudilere ve Hristiyanlara indirilen [kitap] bize indirilmiş olsaydı, elbette onlardan daha hayırlı olurduk" demişlerdi. Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {فَقَدْ جَاءَكُمْ بَيِّنَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ} “İşte size Rabbinizden apaçık bir delil” bildiğiniz bir lisanla açık bir hüccet, {وَهُدًى} “bir hidayet” beyan/açıklama {وَرَحْمَةٌ} “ve bir rahmet” ona uyan kimse için bir nimet [geldi]. {فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَذَّبَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَصَدَفَ} “Artık Allah'ın ayetlerini yalanlayıp” yüz çeviren {عَنْهَا} “onlardan [yüz çevirenden daha zalim kimdir?]” {سَنَجْزِي الَّذِينَ يَصْدِفُونَ عَنْ آيَاتِنَا سُوءَ الْعَذَابِ} “Ayetlerimizden yüz çevirenleri, azabın en kötüsüyle” azabın şiddetlisiyle “cezalandıracağız”, {بِمَا كَانُوا يَصْدِفُونَ} “yüz çevirmelerinden ötürü” [yüz çevirirler].
{هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ تَأْتِيَهُمُ الْمَلَائِكَةُ أَوْ يَأْتِيَ رَبُّكَ أَوْ يَأْتِيَ بَعْضُ آيَاتِ رَبِّكَ يَوْمَ يَأْتِي بَعْضُ آيَاتِ رَبِّكَ لَا يَنْفَعُ نَفْسًا إِيمَانُهَا لَمْ تَكُنْ آمَنَتْ مِنْ قَبْلُ أَوْ كَسَبَتْ فِي إِيمَانِهَا خَيْرًا قُلِ انْتَظِرُوا إِنَّا مُنْتَظِرُونَ (١٥٨) }
{هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ تَأْتِيَهُمُ الْمَلَائِكَةُ أَوْ يَأْتِيَ رَبُّكَ أَوْ يَأْتِيَ بَعْضُ آيَاتِ رَبِّكَ يَوْمَ يَأْتِي بَعْضُ آيَاتِ رَبِّكَ لَا يَنْفَعُ نَفْسًا إِيمَانُهَا لَمْ تَكُنْ آمَنَتْ مِنْ قَبْلُ أَوْ كَسَبَتْ فِي إِيمَانِهَا خَيْرًا قُلِ انْتَظِرُوا إِنَّا مُنْتَظِرُونَ (١٥٨) } “Onlar ancak meleklerin kendilerine gelmesini veya Rabbinin gelmesini yahut Rabbinin bazı ayetlerinin gelmesini mi bekliyorlar? Rabbinin bazı ayetlerinin geleceği gün, daha önce iman etmemiş veya imanında bir hayır kazanmamış olan kimseye imanı fayda vermez. De ki: 'Bekleyin, şüphesiz biz de beklemekteyiz.' (158)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: {هَلْ يَنْظُرُونَ} أَيْ: هَلْ يَنْتَظِرُونَ بَعْدَ تَكْذِيبِهِمُ الرُّسُلَ وَإِنْكَارِهِمُ الْقُرْآنَ، {إِلَّا أَنْ تَأْتِيَهُمُ الْمَلَائِكَةُ} لَقَبْضِ أَرْوَاحِهِمْ، وَقِيلَ: بِالْعَذَابِ، قَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ "يَأْتِيَهُمُ" بِالْيَاءِ هَاهُنَا وَفِي النَّحْلِ، وَالْبَاقُونَ بِالتَّاءِ، {أَوْ يَأْتِيَ رَبُّكَ} بِلَا كَيْفٍ، لِفَصْلِ الْقَضَاءِ بَيْنَ خَلْقِهِ فِي مَوْقِفِ الْقِيَامَةِ، {أَوْ يَأْتِيَ بَعْضُ آيَاتِ رَبِّكَ} يَعْنِي طُلُوعَ الشَّمْسِ مِنْ مَغْرِبِهَا، عَلَيْهِ أَكْثَرُ الْمُفَسِّرِينَ وَرَوَاهُ أَبُو سَعِيدٍ الْخُدْرِيُّ مَرْفُوعًا . {يَوْمَ يَأْتِي بَعْضُ آيَاتِ رَبِّكَ لَا يَنْفَعُ نَفْسًا إِيمَانُهَا لَمْ تَكُنْ آمَنَتْ مِنْ قَبْلُ} أَيْ: لَا يَنْفَعُهُمُ الْإِيمَانُ عِنْدَ ظُهُورِ الْآيَةِ الَّتِي تَضْطَرُّهُمْ إِلَى الْإِيمَانِ، {أَوْ كَسَبَتْ فِي إِيمَانِهَا خَيْرًا} يُرِيدُ: لَا يُقْبَلُ إِيمَانُ كَافِرٍ وَلَا تَوْبَةُ فَاسِقٍ {قُلِ انْتَظِرُوا} يَا أَهْلَ مَكَّةَ، {إِنَّا مُنْتَظِرُونَ} بِكُمُ الْعَذَابَ.
Allah Teâlâ'nın kavli: {هَلْ يَنْظُرُونَ} “Onlar bekliyorlar mı?” yani elçileri yalanlamalarından ve Kur'an'ı inkâr etmelerinden sonra bekliyorlar mı, {إِلَّا أَنْ تَأْتِيَهُمُ الْمَلَائِكَةُ} “ancak meleklerin kendilerine gelmesini” ruhlarını kabzetmek için; azapla [gelmesini] olduğu da söylenmiştir. Hamza ve el-Kisâî burada ve Nahl Suresi'nde yâ ile "ye'tiyehum" okumuş, diğerleri ise tâ ile okumuşlardır. {أَوْ يَأْتِيَ رَبُّكَ} “veya Rabbinin gelmesini” keyfiyetsiz olarak, kıyamet duruşma yerinde mahlukatı arasında hükmü fasletmek üzere, {أَوْ يَأْتِيَ بَعْضُ آيَاتِ رَبِّكَ} “yahut Rabbinin bazı ayetlerinin gelmesini” yani güneşin batıdan doğmasını; müfessirlerin çoğu bu görüştedir ve bunu Ebû Saîd el-Hudrî merfû olarak rivayet etmiştir. {يَوْمَ يَأْتِي بَعْضُ آيَاتِ رَبِّكَ لَا يَنْفَعُ نَفْسًا إِيمَانُهَا لَمْ تَكُنْ آمَنَتْ مِنْ قَبْلُ} “Rabbinin bazı ayetlerinin geleceği gün, daha önce iman etmemiş olan kimseye imanı fayda vermez” yani onları imana mecbur bırakan ayet ortaya çıktığında imanları onlara fayda vermez, {أَوْ كَسَبَتْ فِي إِيمَانِهَا خَيْرًا} “veya imanında bir hayır kazanmamış” kastedilen şudur: Kâfirin imanı da fasığın tövbesi de kabul edilmez. {قُلِ انْتَظِرُوا} “De ki: Bekleyin” ey Mekke ehli, {إِنَّا مُنْتَظِرُونَ} “şüphesiz biz de beklemekteyiz” sizin için azabı.
أَخْبَرَنَا أَبُو عَلِيٍّ حَسَّانُ بْنُ سَعِيدٍ الْمَنِيعِيُّ ثَنَا أَبُو طَاهِرٍ مُحَمَّدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ مَحْمَشٍ الزِّيَادِيُّ ثَنَا أَبُو بَكْرٍ مُحَمَّدُ بْنُ الْحُسَيْنِ الْقَطَّانُ ثَنَا أَحْمَدُ بْنُ يُوسُفَ السُّلَمِيُّ ثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ ثَنَا مَعْمَرٍ عَنْ هَمَّامِ بْنِ مُنَبِّهٍ ثَنَا أَبُو هُرَيْرَةَ ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "لَا تَقُومُ السَّاعَةُ حَتَّى تَطْلُعَ الشَّمْسُ مِنْ مَغْرِبِهَا فَإِذَا طَلَعَتْ وَرَآهَا النَّاسُ آمَنُوا أَجْمَعِينَ، وَذَلِكَ حِينَ لَا يَنْفَعُ نَفْسًا إِيمَانُهَا لَمْ تَكُنْ آمَنَتْ مِنْ قَبْلُ أَوْ كَسَبَتْ فِي إِيمَانِهَا خَيْرًا" .
Bize Ebû Alî Hassân b. Saîd el-Menîî haber verdi, bize Ebû Tâhir Muhammed b. Muhammed b. Mahmiş ez-Ziyâdî anlattı, bize Ebû Bekr Muhammed b. el-Huseyn el-Kattân anlattı, bize Ahmed b. Yûsuf es-Sülemî anlattı, bize Abdürrezzâk anlattı, bize Ma'mer, Hemmâm b. Münebbih'ten anlattı, bize Ebû Hüreyre radıyallâhu anh rivayet etti; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: "Güneş batıdan doğmadıkça kıyamet kopmaz. O doğup da insanlar onu gördüklerinde hepsi birden iman ederler. İşte bu, daha önce iman etmemiş veya imanında bir hayır kazanmamış olan kimseye imanının fayda vermeyeceği andır".