أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الصَّالِحِيُّ أَخْبَرَنَا أَبُو بَكْرٍ أَحْمَدُ بْنُ الْحَسَنِ الْحِيرِيُّ أَنَا حَاجِبُ بْنُ أَحْمَدَ الطُّوسِيُّ أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ حَمَّادٍ ثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ الْأَعْمَشُ عَنْ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ عَنْ عُبَيْدَةَ عَنْ أَبِي مُوسَى الْأَشْعَرِيِّ ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "يَدَا اللَّهِ بُسْطَانِ لِمُسِيءِ اللَّيْلِ لِيَتُوبَ بِالنَّهَارِ، وَلِمُسِيءِ النَّهَارِ لِيَتُوبَ بِاللَّيْلِ، حَتَّى تَطْلُعَ الشَّمْسُ مِنْ مَغْرِبِهَا" .
Bize Ahmed b. Abdillâh es-Sâlihî haber verdi, bize Ebû Bekr Ahmed b. el-Hasan el-Hîrî haber verdi, bize Hâcib b. Ahmed et-Tûsî haber verdi, bize Muhammed b. Hammâd haber verdi, bize Ebû Muâviye, el-A'meş'ten, o Amr b. Mürre'den, o Ubeyde'den, o da Ebû Mûsâ el-Eş'arî'den radıyallâhu anh rivayet etti; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: «Gece günah işleyenin gündüz tövbe etmesi, gündüz günah işleyenin de gece tövbe etmesi için güneş batıdan doğuncaya kadar Allah’ın iki eli açıktır.»
أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ أَحْمَدَ الْمُلَيْحِيُّ ثَنَا أَبُو مَنْصُورٍ مُحَمَّدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ سَمْعَانَ أَخْبَرَنَا أَبُو جَعْفَرٍ مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ الرَّيَّانِيُّ أَنَا حُمَيْدُ بْنُ زَنْجَوَيْهِ أَنَا النَّضْرُ بْنُ شُمَيْلٍ أَنَا هِشَامٌ عَنِ ابْنِ سِيرِينَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "مَنْ تَابَ قَبْلَ أَنْ تَطْلُعَ الشَّمْسُ مِنْ مَغْرِبِهَا تَابَ اللَّهُ عَلَيْهِ" .
Bize Abdülvâhid b. Ahmed el-Müleyhî haber verdi, bize Ebû Mansûr Muhammed b. Muhammed b. Sem'ân anlattı, bize Ebû Ca'fer Muhammed b. Ahmed b. Abdilcebbâr er-Reyyânî haber verdi, bize Humeyd b. Zenceveyh anlattı, bize en-Nadr b. Şümeyl anlattı, bize Hişâm, İbn Sîrîn'den, o da Ebû Hüreyre'den [radıyallâhu anh] rivayet etti; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: "Kim güneş batıdan doğmadan önce tövbe ederse, Allah onun tövbesini kabul eder".
أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ الْمُلَيْحِيُّ أَنَا أَبُو مَنْصُورٍ السَّمْعَانِيُّ أَنَا أَبُو جَعْفَرٍ الرَّيَّانِيُّ أَنَا حُمَيْدُ بْنُ زَنْجَوَيْهِ أَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ أَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ أَنَا عَاصِمُ بْنُ أَبِي النَّجُودِ عَنْ زِرِّ بْنِ حُبَيْشٍ قَالَ: أَتَيْتُ صَفْوَانَ بْنَ عَسَّالٍ الْمُرَادِيَّ فَذَكَرَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ: "أَنَّ اللَّهَ ﷿ جَعَلَ بِالْمَغْرِبِ بَابًا مَسِيرَةُ عَرْضِهِ سَبْعُونَ عَامًا لِلتَّوْبَةِ لَا يُغْلَقُ مَا لَمْ تَطْلُعِ الشَّمْسُ مِنْ قِبَلِهِ"، وَذَلِكَ قَوْلُ اللَّهِ تَعَالَى: "يَوْمَ يَأْتِي بَعْضُ آيَاتِ رَبِّكَ لَا يَنْفَعُ نَفْسًا إِيمَانُهَا لَمْ تَكُنْ آمَنَتْ مِنْ قَبْلُ" .
Bize Abdülvâhid el-Müleyhî haber verdi, bize Ebû Mansûr es-Sem'ânî haber verdi, bize Ebû Ca'fer er-Reyyânî haber verdi, bize Humeyd b. Zenceveyh haber verdi, bize Ahmed b. Abdillâh haber verdi, bize Hammâd b. Zeyd haber verdi, bize Âsım b. Ebi'n-Necûd, Zirr b. Hubeyş'ten rivayet etti; o şöyle dedi: Safvân b. Assâl el-Murâdî'ye geldim. O, Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle nakletti: "Şüphesiz Azîz ve Celîl olan Allah, batı tarafında genişliği yetmiş yıllık mesafe olan bir tövbe kapısı kılmıştır; güneş oradan doğmadıkça o kapı kapanmaz." İşte bu, Allah Teâlâ'nın: "Rabbinin bazı ayetlerinin geleceği gün, daha önce iman etmemiş olan kimseye imanı fayda vermez" kavlidir.
وَرَوَى أَبُو حَازِمٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ رَضِيَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْهُ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "ثَلَاثٌ إِذَا خَرَجْنَ لَا يَنْفَعُ نَفْسًا إِيمَانُهَا لَمْ تَكُنْ آمَنَتْ مِنْ قَبْلُ أَوْ كَسَبَتْ فِي إِيمَانِهَا خَيْرًا: الدَّجَّالُ، وَالدَّابَّةُ، وَطُلُوعُ الشَّمْسِ مِنْ مَغْرِبِهَا". .
Ebû Hâzim de Ebû Hüreyre radıyallâhu teâlâ anh'tan şöyle rivayet etti: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: "Üç şey çıktığı zaman, daha önce iman etmemiş veya imanında bir hayır kazanmamış olan hiçbir kimseye imanı fayda vermez: Deccâl, Dâbbe ve güneşin batıdan doğması.".
{إِنَّ الَّذِينَ فَرَّقُوا دِينَهُمْ وَكَانُوا شِيَعًا لَسْتَ مِنْهُمْ فِي شَيْءٍ إِنَّمَا أَمْرُهُمْ إِلَى اللَّهِ ثُمَّ يُنَبِّئُهُمْ بِمَا كَانُوا يَفْعَلُونَ (١٥٩) }
{إِنَّ الَّذِينَ فَرَّقُوا دِينَهُمْ وَكَانُوا شِيَعًا لَسْتَ مِنْهُمْ فِي شَيْءٍ إِنَّمَا أَمْرُهُمْ إِلَى اللَّهِ ثُمَّ يُنَبِّئُهُمْ بِمَا كَانُوا يَفْعَلُونَ (١٥٩) } “Şüphesiz dinlerini parça parça edip fırka fırka olanlarla senin hiçbir ilişiğin yoktur. Onların işi ancak Allah'a kalmıştır. Sonra O, yapmakta olduklarını kendilerine haber verecektir. (159)”
قَوْلُهُ ﷿: {إِنَّ الَّذِينَ فَرَّقُوا دِينَهُمْ} قَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ: " فَارَقُوا "، بِالْأَلِفِ هَاهُنَا وَفِي سُورَةِ الرُّومِ، أَيْ: خَرَجُوا مِنْ دِينِهِمْ وَتَرَكُوهُ وَقَرَأَ الْآخَرُونَ: "فَرَّقُوا" مُشَدَّدًا، أَيْ: جَعَلُوا دِينَ اللَّهِ وَهُوَ وَاحِدٌ -دِينَ إِبْرَاهِيمَ ﵇ الْحَنِيفِيَّةَ -أَدْيَانًا مُخْتَلِفَةً، فَتَهَوَّدُ قَوْمٌ وَتَنَصَّرُ قَوْمٌ، يَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ ﷿: {وَكَانُوا شِيَعًا} أَيْ: صَارُوا فِرَقًا مُخْتَلِفَةً وَهُمُ الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى فِي قَوْلِ مُجَاهِدٍ وَقَتَادَةَ وَالسُّدِّيِّ.
Azîz ve Celîl [olan Allah]'ın kavli: {إِنَّ الَّذِينَ فَرَّقُوا دِينَهُمْ} “Şüphesiz dinlerini parça parça edenler”. Hamza ve el-Kisâî burada ve Rûm Suresi'nde elif ile "fârakû" şeklinde okumuşlardır; yani: 'Dinlerinden çıktılar ve onu terk ettiler.' Diğerleri ise şeddeli olarak "ferrakû" şeklinde okumuşlardır; yani: 'Allah'ın tek olan dinini -İbrahim aleyhisselam'ın Hanîf dinini- farklı dinler haline getirdiler; bir topluluk Yahudileşti, bir topluluk da Hristiyanlaştı.' Buna, Azîz ve Celîl [olan Allah]'ın şu kavli delalet etmektedir: {وَكَانُوا شِيَعًا} “ve fırka fırka olanlar” yani farklı fırkalar haline geldiler. Mücâhid, Katâde ve es-Süddî'nin görüşüne göre onlar Yahudiler ve Hristiyanlardır.
وَقِيلَ: هُمْ أَصْحَابُ الْبِدَعِ وَالشُّبُهَاتِ مِنْ هَذِهِ الْأُمَّةِ. وَرُوِيَ عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ ﵁
Şöyle de denilmiştir: Onlar, bu ümmetten bidat ve şüphe sahipleridir. Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre:
أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ لِعَائِشَةَ: "يا عائشة ١٢٧\أإِنَّ الَّذِينَ فَارَقُوا دِينَهُمْ وَكَانُوا شِيَعًا هُمْ أَصْحَابُ الْبِدَعِ وَالشُّبُهَاتِ مِنْ هَذِهِ الْأُمَّةِ" .
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Âişe'ye şöyle buyurmuştur: "Ey Âişe! Dinlerini terk edip fırka fırka olanlar, bu ümmetin bidat ve şüphe ehlidir".
حَدَّثَنَا أَبُو الْفَضْلِ زِيَادُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ زِيَادٍ الْحَنَفِيُّ أَنَا أَبُو مُحَمَّدٍ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ الْأَنْصَارِيُّ أَنَا أَبُو عَبْدِ اللَّهِ مُحَمَّدُ بْنُ عَقِيلِ بْنِ الْأَزْهَرِيِّ بْنِ عَقِيلٍ الْفَقِيهُ الْبَلْخِيُّ أَنَا الرَّمَادِيُّ أَحْمَدُ بْنُ مَنْصُورٍ أَنَا الضَّحَّاكُ بْنُ مَخْلَدٍ أَنَا ثَوْرُ بن يزيد نا خَالِدُ بْنُ مَعْدَانَ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَمْرٍو السُّلَمِيِّ عَنِ الْعِرْبَاضِ بْنِ سَارِيَةَ قَالَ: "صَلَّى بِنَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ الصُّبْحَ فَوَعَظَنَا مَوْعِظَةً بَلِيغَةً ذَرَفَتْ مِنْهَا الْعُيُونُ، وَوَجِلَتْ مِنْهَا الْقُلُوبُ، وَقَالَ قَائِلٌ: يَا رَسُولَ اللَّهِ كَأَنَّهَا مَوْعِظَةُ مُوَدِّعٍ فَأَوْصِنَا: فَقَالَ: "أُوصِيكُمْ بِتَقْوَى اللَّهِ وَالسَّمْعِ وَالطَّاعَةِ وَإِنْ كَانَ عَبْدًا حَبَشِيًّا، فإن من يعيش مِنْكُمْ فَسَيَرَى اخْتِلَافًا كَثِيرًا، فَعَلَيْكُمْ بِسُنَّتِي وَسُنَّةِ الْخُلَفَاءِ الرَّاشِدِينَ الْمَهْدِيِّينَ، عَضُّوا عَلَيْهَا بِالنَّوَاجِذِ وَإِيَّاكُمْ وَمُحْدَثَاتِ الْأُمُورِ، فَإِنَّ كُلَّ بِدْعَةٍ ضَلَالَةٍ" .
Bize Ebü'l-Fazl Ziyâd b. Muhammed b. Ziyâd el-Hanefî anlattı, bize Ebû Muhammed Abdurrahmân b. Ahmed b. Muhammed el-Ensârî haber verdi, bize el-Fakîh el-Belhî Ebû Abdillâh Muhammed b. Akîl b. el-Ezherî b. Akîl haber verdi, bize er-Remâdî Ahmed b. Mansûr haber verdi, bize ed-Dahhâk b. Mahled haber verdi, bize Sevr b. Yezîd haber verdi, bize Hâlid b. Ma'dân, Abdurrahmân b. Amr es-Sülemî'den, o da el-İrbâd b. Sâriye'den nakletti; o şöyle dedi: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bize sabah namazını kıldırdı, ardından gözlerin yaşardığı ve kalplerin ürperdiği pek etkileyici bir vaazda bulundu. Birisi: 'Ey Allah'ın Resûlü! Sanki bu bir veda vaazı gibidir, bize tavsiyede bulun' dedi. Bunun üzerine şöyle buyurdu: 'Size Allah'a karşı takvalı olmayı, başınızdaki Habeşli bir köle de olsa dinleyip itaat etmeyi tavsiye ederim. Çünkü sizden kim yaşarsa pek çok ihtilaf görecektir. Bu sebeple benim sünnetime ve doğru yolda olan hidayete erdirilmiş Raşid Halifelerin sünnetine sarılın; bunlara azı dişlerinizle sımsıkı tutunun. Sonradan uydurulan işlerden sakının; çünkü her bidat bir dalalettir'".
وَرُوِيَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "إِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ تَفَرَّقَتْ عَلَى اثْنَيْنِ وَسَبْعِينَ فِرْقَةً، وَتَفَرَّقَتْ أُمَّتِي عَلَى ثَلَاثٍ وَسَبْعِينَ مِلَّةً، كُلُّهُمْ فِي النَّارِ إِلَّا وَاحِدَةً"، قَالُوا: مَنْ هِيَ يَا رَسُولَ اللَّهِ؟ قَالَ: "مَا أَنَا عَلَيْهِ وَأَصْحَابِي" .
Abdullah b. Ömer'den rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Şüphesiz İsrâiloğulları yetmiş iki fırkaya ayrıldı. Benim ümmetim ise yetmiş üç fırkaya ayrılacaktır; biri hariç hepsi ateştedir." 'O [kurtulan] kimdir ey Allah'ın Resûlü?' dediler. Şöyle buyurdu: 'Benim ve ashabımın üzerinde bulunduğu yoldur'.
قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْعُودٍ: "فَإِنَّ أَحْسَنَ الْحَدِيثِ كِتَابُ اللَّهِ، وَأَحْسَنَ الْهَدْيِ هَدْيُ مُحَمَّدٍ ﷺ
Abdullah b. Mes'ûd şöyle demiştir: «Şüphesiz sözün en güzeli Allah'ın Kitabı'dır, rehberliğin en güzeli ise Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem rehberliğidir
وَشَرَّ الْأُمُورِ مُحْدَثَاتُهَا" . وَرَوَاهُ جَابِرٌ مَرْفُوعًا إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ .
İşlerin en şerlisi ise sonradan uydurulanlarıdır". Bunu Câbir de Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem merfû olarak rivayet etmiştir.
قَوْلُهُ ﷿: {لَسْتَ مِنْهُمْ فِي شَيْءٍ} قبل: لَسْتَ مِنْ قِتَالِهِمْ فِي شَيْءٍ، نَسَخَتْهَا آيَةُ الْقِتَالِ وَهَذَا عَلَى قَوْلِ مَنْ يَقُولُ: الْمُرَادُ فِي الْآيَةِ الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى، وَمَنْ قَالَ: أَرَادَ بِالْآيَةِ أَهْلَ الْأَهْوَاءِ قَالَ: الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: "لَسْتَ مِنْهُمْ فِي شَيْءٍ" أَيْ أَنْتَ مِنْهُمْ بَرِيءٌ وَهُمْ مِنْكَ بُرَآءُ، تَقُولُ الْعَرَبُ: إِنْ فَعَلْتَ كَذَا فَلَسْتَ مِنِّي وَلَسْتُ مِنْكَ أَيْ: كُلُّ وَاحِدٍ مِنَّا بَرِيءٌ مِنْ صَاحِبِهِ، {إِنَّمَا أَمْرُهُمْ إِلَى اللَّهِ} يَعْنِي: فِي الْجَزَاءِ وَالْمُكَافَآتِ، {ثُمَّ يُنَبِّئُهُمْ بِمَا كَانُوا يَفْعَلُونَ} إِذَا وَرَدُوا لِلْقِيَامَةِ.
Azîz ve Celîl [olan Allah]'ın kavli: {لَسْتَ مِنْهُمْ فِي شَيْءٍ} “senin hiçbir ilişiğin yoktur”. Denildi ki: 'Senin onlarla savaşma hususunda bir ilişiğin yoktur; bu hükmü kıtal (savaş) ayeti neshetmiştir'. Bu, ayette kastedilenlerin Yahudi ve Hristiyanlar olduğunu söyleyenlerin görüşüne göredir. Ayetle heva (bidat) ehlini kastettiğini söyleyen kimse ise şöyle demiştir: "Senin onlarla hiçbir ilişiğin yoktur" sözünden kasıt; sen onlardan uzaksın, onlar da senden uzaktırlar. Araplar: 'Eğer böyle yaparsan benden değilsin, ben de senden değilim' derler, yani: 'Her birimiz diğerinden uzaktır.' {إِنَّمَا أَمْرُهُمْ إِلَى اللَّهِ} “Onların işi ancak Allah'a kalmıştır” yani karşılık ve ceza verme hususunda. {ثُمَّ يُنَبِّئُهُمْ بِمَا كَانُوا يَفْعَلُونَ} “Sonra O, yapmakta olduklarını kendilerine haber verecektir” kıyamet gününe vardıklarında.
{مَنْ جَاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثَالِهَا وَمَنْ جَاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَلَا يُجْزَى إِلَّا مِثْلَهَا وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ (١٦٠) قُلْ إِنَّنِي هَدَانِي رَبِّي إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ دِينًا قِيَمًا مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ (١٦١) قُلْ إِنَّ صَلَاتِي وَنُسُكِي وَمَحْيَايَ وَمَمَاتِي لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ (١٦٢) لَا شَرِيكَ لَهُ وَبِذَلِكَ أُمِرْتُ وَأَنَا أَوَّلُ الْمُسْلِمِينَ (١٦٣) }
{مَنْ جَاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثَالِهَا وَمَنْ جَاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَلَا يُجْزَى إِلَّا مِثْلَهَا وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ (١٦٠) قُلْ إِنَّنِي هَدَانِي رَبِّي إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ دِينًا قِيَمًا مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ (١٦١) قُلْ إِنَّ صَلَاتِي وَنُسُكِي وَمَحْيَايَ وَمَمَاتِي لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ (١٦٢) لَا شَرِيكَ لَهُ وَبِذَلِكَ أُمِرْتُ وَأَنَا أَوَّلُ الْمُسْلِمِينَ (١٦٣) } “Kim bir iyilikle gelirse, ona onun on katı vardır. Kim de bir kötülükle gelirse, ancak onun misliyle cezalandırılır ve onlara haksızlık edilmez. (160) De ki: 'Şüphesiz Rabbim beni dosdoğru bir yola, dosdoğru bir dine, hanîf olan İbrahim'in dinine iletti. O, müşriklerden değildi.' (161) De ki: 'Şüphesiz benim namazım, kurbanım, hayatım ve ölümüm âlemlerin Rabbi olan Allah içindir.' (162) 'O'nun hiçbir ortağı yoktur. Bana böyle emrolundu ve ben Müslümanların ilkiyim.' (163)”
قَوْلُهُ ﷿: {مَنْ جَاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثَالِهَا} أَيْ: لَهُ عَشْرُ حَسَنَاتٍ أَمْثَالِهَا، وَقَرَأَ يَعْقُوبُ "عَشَرٌ" مُنَوَّنٌ، "أَمْثَالُهَا" بِالرَّفْعِ، {وَمَنْ جَاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَلَا يُجْزَى إِلَّا مِثْلَهَا وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ}
Azîz ve Celîl [olan Allah]'ın kavli: {مَنْ جَاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثَالِهَا} “Kim bir iyilikle gelirse, ona onun on katı vardır” yani ona onun misli on hasene vardır. Ya'kûb "aşrun" şeklinde tenvinle ve "emsâlihâ" kelimesini merfû olarak ["emsâluhâ"] okumuştur. {وَمَنْ جَاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَلَا يُجْزَى إِلَّا مِثْلَهَا وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ} “Kim de bir kötülükle gelirse, ancak onun misliyle cezalandırılır ve onlara haksızlık edilmez.”
أَخْبَرَنَا حَسَّانُ بْنُ سَعِيدٍ الْمَنِيعِيُّ ثَنَا أَبُو طَاهِرٍ مُحَمَّدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ مَحْمَشٍ الزِّيَادِيُّ ثَنَا أَبُو بَكْرٍ مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ الْقَطَّانُ ثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ الْقَطَّانُ ثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ السُّلَمِيُّ ثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ أَنَا مَعْمَرٌ عَنْ هَمَّامِ بْنِ مُنَبِّهٍ ثَنَا أَبُو هُرَيْرَةَ ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "إِذَا أَحْسَنَ أَحَدُكُمْ إِسْلَامَهُ فَكُلُّ حَسَنَةٍ يَعْمَلُهَا تُكْتَبُ لَهُ بِعَشْرِ أَمْثَالِهَا إِلَى سَبْعِمِائَةِ ضِعْفٍ، وَكُلُّ سَيِّئَةٍ يَعْمَلُهَا تُكْتَبُ لَهُ بِمِثْلِهَا
Bize Hassân b. Saîd el-Menîî haber verdi, bize Ebû Tâhir Muhammed b. Muhammed b. Mahmiş ez-Ziyâdî anlattı, bize Ebû Bekr Muhammed b. el-Hasan el-Kattân anlattı, bize Muhammed b. Yûsuf el-Kattân anlattı, bize Muhammed b. Yûsuf es-Sülemî anlattı, bize Abdürrezzâk anlattı, bize Ma'mer haber verdi, Hemmâm b. Münebbih'ten, bize Ebû Hureyre radıyallâhu anh anlattı; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Biriniz Müslümanlığını güzelleştirdiğinde, işlediği her bir iyilik kendisine on katından yedi yüz katına kadar yazılır; işlediği her kötülük ise misliyle yazılır...»
حَتَّى يَلْقَى اللَّهَ ﷿" .
Azîz ve Celîl olan Allah'a kavuşuncaya kadar sadece misliyle yazılır".
وَأَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ عَبَدِ الْقَاهِرِ الْجُرْجَانِيُّ ثَنَا عَبْدُ الْغَافِرِ بْنُ مُحَمَّدٍ الْفَارِسِيُّ ثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عِيسَى الْجُلُودِيُّ ثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ سُفْيَانَ ثَنَا مُسْلِمُ بْنُ الْحَجَّاجِ ثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ ثَنَا وَكِيعٌ ثَنَا الْأَعْمَشُ عَنِ الْمَعْرُورِ بْنِ سُوَيْدٍ عَنْ أَبِي ذَرٍّ ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "يَقُولُ اللَّهُ ﵎: مَنْ جَاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثَالِهَا وَأَزِيدُ، وَمَنْ جَاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَجَزَاءُ سَيِّئَةٍ بِمِثْلِهَا أَوْ أَغْفِرُ، وَمَنْ تَقْرَّبَ مِنِّي شِبْرًا تَقَرَّبْتُ مِنْهُ ذِرَاعًا وَمِنْ تَقَرَّبَ مِنِّي ذِرَاعًا تَقَرَّبْتُ مِنْهُ بَاعًا، وَمَنْ أَتَانِي يَمْشِي أَتَيْتُهُ هَرْوَلَةً وَمَنْ لَقِيَنِي بِقُرَابِ الْأَرْضِ خَطِيئَةً لَا يُشْرِكُ بِي شَيْئًا لَقِيتُهُ بِمِثْلِهَا مَغْفِرَةً" .
Bize İsmâil b. Abdilkâhir el-Cürcânî de haber verdi, bize Abdülğâfir b. Muhammed el-Fârisî anlattı, bize Muhammed b. Îsâ el-Cülûdî anlattı, bize İbrâhim b. Muhammed b. Süfyân anlattı, bize Müslim b. el-Haccâc anlattı, bize Ebû Bekr b. Ebî Şeybe anlattı, bize Vekî' anlattı, bize el-A'meş, el-Ma'rûr b. Süveyd'den, o da Ebû Zer'den radıyallâhu anh nakletti; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: "Celle Celâluhu Allah şöyle buyurur: 'Kim bir iyilikle gelirse ona onun on katı vardır ve daha da artırırım. Kim de bir kötülükle gelirse bir kötülüğün karşılığı onun mislidir yahut bağışlarım. Kim bana bir karış yaklaşırsa ben ona bir arşın yaklaşırım; kim bana bir arşın yaklaşırsa ben ona bir kulaç yaklaşırım. Kim bana yürüyerek gelirse ben ona koşarak varırım. Kim bana hiçbir şeyi ortak koşmayarak yeryüzü dolusu günahla kavuşursa, ben de onu o kadar mağfiretle karşılarım'".
قَالَ ابْنُ عُمَرَ: الْآيَةُ فِي غَيْرِ الصَّدَقَاتِ مِنَ الْحَسَنَاتِ، فَأَمَّا الصَّدَقَاتُ تُضَاعَفُ سَبْعَمِائَةَ ضِعْفٍ.
İbn Ömer şöyle dedi: Ayet, hasenelerden sadaka dışındakiler hakkındadır; sadakalara gelince onlar yedi yüz kat katlanır.
قَوْلُهُ ﷿: {قُلْ إِنَّنِي هَدَانِي رَبِّي إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ دِينًا قَيِّمًا} قَرَأَ أَهْلُ الْكُوفَةِ وَالشَّامِ "قِيَمًا" بِكَسْرِ الْقَافِ وَفَتْحِ الْيَاءِ خَفِيفَةً، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِفَتْحِ الْقَافِ وَكَسْرِ الْيَاءِ مُشَدَّدًا وَمَعْنَاهُمَا وَاحِدٌ وَهُوَ الْقَوِيمُ الْمُسْتَقِيمُ، وَانْتِصَابُهُ عَلَى مَعْنَى هَدَانِي دِينًا قَيِّمًا، {مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ}
Azîz ve Celîl [olan Allah]'ın kavli: {قُلْ إِنَّنِي هَدَانِي رَبِّي إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ دِينًا قَيِّمًا} “De ki: Şüphesiz Rabbim beni dosdoğru bir yola, dosdoğru bir dine iletti”. Kûfe ve Şam ehli kâf harfinin kesresi ve yâ harfinin fethasıyla şeddesiz olarak "kıyemen" şeklinde okumuşlardır. Diğerleri ise kâf'ın fethası ve yâ'nın kesresiyle şeddeli ["kayyimen"] okumuşlardır. Her ikisinin anlamı birdir; o da 'dosdoğru, sağlam' demektir. Kelimenin mansub oluşu ise "hedânî dînen kayyimen" (bana dosdoğru bir din ile hidayet etti) manasınadır. {مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ} “hanîf olan İbrahim'in dinine [iletti]. O, müşriklerden değildi.”
{قُلْ إِنَّ صَلَاتِي وَنُسُكِي} قِيلَ: أَرَادَ بِالنُّسُكِ الذَّبِيحَةَ فِي الْحَجِّ وَالْعُمْرَةِ، وَقَالَ مُقَاتِلٌ: نُسُكِي: حَجِّي، وَقِيلَ: دِينِي، {وَمَحْيَايَ وَمَمَاتِي} أَيْ: حَيَاتِي وَوَفَاتِي، {لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ} أَيْ: هُوَ يُحْيِينِي وَيُمِيتُنِي، وَقِيلَ: مَحْيَايَ بِالْعَمَلِ الصَّالِحِ وَمَمَاتِي إِذَا مِتُّ عَلَى الْإِيمَانِ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ، وَقِيلَ: طَاعَتِي فِي حَيَاتِي لِلَّهِ وَجَزَائِي بَعْدَ مَمَاتِي مِنَ اللَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ. قَرَأَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ: "وَمَحْيَايْ" بِسُكُونِ الْيَاءِ وَ"مَمَاتِيَ" بِفَتْحِهَا، وَقِرَاءَةُ الْعَامَّةِ "مَحْيَايَ" بِفَتْحِ الْيَاءِ لِئَلَّا يَجْتَمِعَ سَاكِنَانِ.
{قُلْ إِنَّ صَلَاتِي وَنُسُكِي} “De ki: Şüphesiz benim namazım, kurbanım”. Nüsük ile hac ve umredeki kurbanın kastedildiği söylenmiştir. Mukâtil: 'Nüsükî: haccım' demiştir. 'Dinim' olduğu da söylenmiştir. {وَمَحْيَايَ وَمَمَاتِي} “hayatım ve ölümüm” yani yaşamım ve vefatım; {لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ} “âlemlerin Rabbi olan Allah içindir” yani beni dirilten ve öldüren O'dur. Şöyle de denilmiştir: 'Âlemlerin Rabbi olan Allah için hayatım salih amelle, ölümüm de iman üzere öldüğüm zamandır.' Şöyle de denilmiştir: 'Hayatımdaki itaatim Allah içindir, vefatımdan sonraki mükâfatım da âlemlerin Rabbi olan Allah'tandır.' Medine ehli yâ'nın sükûnu ile "ve mahyây" ve fethası ile "memâtiye" şeklinde okumuştur. Genel kıraat ise iki sakinin bir araya gelmemesi için yâ'nın fethasıyla "mahyâye" şeklindedir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: {لَا شَرِيكَ لَهُ وَبِذَلِكَ أُمِرْتُ وَأَنَا أَوَّلُ الْمُسْلِمِينَ} قَالَ قَتَادَةُ: وَأَنَا أَوَّلُ الْمُسْلِمِينَ مِنْ هَذِهِ الْأُمَّةِ.
Allah Teâlâ'nın kavli: {لَا شَرِيكَ لَهُ وَبِذَلِكَ أُمِرْتُ وَأَنَا أَوَّلُ الْمُسْلِمِينَ} “O'nun hiçbir ortağı yoktur. Bana böyle emrolundu ve ben Müslümanların ilkiyim”. Katâde şöyle demiştir: 'Bu ümmetten Müslüman olanların ilkiyim.'
{قُلْ أَغَيْرَ اللَّهِ أَبْغِي رَبًّا وَهُوَ رَبُّ كُلِّ شَيْءٍ وَلَا تَكْسِبُ كُلُّ نَفْسٍ إِلَّا عَلَيْهَا وَلَا تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرَى ثُمَّ إِلَى رَبِّكُمْ مَرْجِعُكُمْ فَيُنَبِّئُكُمْ بِمَا كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ (١٦٤) وَهُوَ الَّذِي جَعَلَكُمْ خَلَائِفَ الْأَرْضِ وَرَفَعَ بَعْضَكُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجَاتٍ لِيَبْلُوَكُمْ فِي مَا آتَاكُمْ إِنَّ رَبَّكَ سَرِيعُ الْعِقَابِ وَإِنَّهُ لَغَفُورٌ رَحِيمٌ (١٦٥) }
{قُلْ أَغَيْرَ اللَّهِ أَبْغِي رَبًّا وَهُوَ رَبُّ كُلِّ شَيْءٍ وَلَا تَكْسِبُ كُلُّ نَفْسٍ إِلَّا عَلَيْهَا وَلَا تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرَى ثُمَّ إِلَى رَبِّكُمْ مَرْجِعُكُمْ فَيُنَبِّئُكُمْ بِمَا كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ (١٦٤) وَهُوَ الَّذِي جَعَلَكُمْ خَلَائِفَ الْأَرْضِ وَرَفَعَ بَعْضَكُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجَاتٍ لِيَبْلُوَكُمْ فِي مَا آتَاكُمْ إِنَّ رَبَّكَ سَرِيعُ الْعِقَابِ وَإِنَّهُ لَغَفُورٌ رَحِيمٌ (١٦٥) } “De ki: 'O, her şeyin Rabbi iken ben Allah'tan başka bir rab mi arayayım? Herkesin kazandığı yalnız kendisinedir. Hiçbir günahkâr bir başkasının günahını yüklenmez. Sonra dönüşünüz Rabbinizedir; O, hakkında ihtilaf ettiğiniz şeyleri size haber verecektir.' (164) Sizi yeryüzünün halifeleri kılan ve verdikleriyle sizi sınamak için kiminizi kiminizden derecelerle üstün kılan O'dur. Şüphesiz senin Rabbin, cezası pek çabuk olandır ve şüphesiz O, çok bağışlayandır, çok merhamet edendir. (165)”
{قُلْ أَغَيْرَ اللَّهِ أَبْغِي رَبًّا} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: سَيِّدًا وَإِلَهًا {وَهُوَ رَبُّ كُلِّ شَيْءٍ} وَذَلِكَ أَنَّ الْكُفَّارَ كَانُوا يَقُولُونَ لِلنَّبِيِّ ﷺ: ارْجِعْ إِلَى دِينِنَا. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: كَانَ الْوَلِيدُ بْنُ الْمُغِيرَةِ يَقُولُ: اتَّبِعُوا سَبِيلِي أَحْمِلْ عَنْكُمْ أَوْزَارَكُمْ، فَقَالَ اللَّهُ تَعَالَى: {وَلَا تَكْسِبُ كُلُّ نَفْسٍ إِلَّا عَلَيْهَا} لَا تَجْنِي كُلُّ نَفْسٍ إِلَّا مَا كَانَ مِنْ إِثْمِهِ عَلَى الْجَانِي، {وَلَا تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرَى} أَيْ لَا تَحْمِلُ نَفْسٌ حِمْلَ أُخْرَى، أَيْ: لَا يُؤَاخَذُ أَحَدٌ بِذَنْبِ غَيْرِهِ، {ثُمَّ إِلَى رَبِّكُمْ مَرْجِعُكُمْ فَيُنَبِّئُكُمْ بِمَا كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ}
{قُلْ أَغَيْرَ اللَّهِ أَبْغِي رَبًّا} “De ki: Allah'tan başka bir rab mi arayayım?” İbn Abbas radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: 'Efendi ve ilah olarak.' {وَهُوَ رَبُّ كُلِّ شَيْءٍ} “O, her şeyin Rabbi iken”. Bu da kâfirlerin Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Dinimize dön' demeleri sebebiyle idi. İbn Abbas şöyle demiştir: Velîd b. el-Mugîre: 'Benim yoluma uyun, sizin günahlarınızı ben yüklenirim' diyordu. Bunun üzerine Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {وَلَا تَكْسِبُ كُلُّ نَفْسٍ إِلَّا عَلَيْهَا} “Herkesin kazandığı yalnız kendisinedir” hiçbir nefis suç işlemez ki günahı o suçu işleyenin aleyhine olmasın. {وَلَا تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرَى} “Hiçbir günahkâr bir başkasının günahını yüklenmez” yani hiçbir can başkasının yükünü taşımaz; yani hiç kimse bir başkasının günahıyla cezalandırılmaz. {ثُمَّ إِلَى رَبِّكُمْ مَرْجِعُكُمْ فَيُنَبِّئُكُمْ بِمَا كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ} “Sonra dönüşünüz Rabbinizedir; O, hakkında ihtilaf ettiğiniz şeyleri size haber verecektir.”
{وَهُوَ الَّذِي جَعَلَكُمْ خَلَائِفَ الْأَرْضِ} يَعْنِي: أَهْلَكَ أَهْلَ الْقُرُونِ الْمَاضِيَةِ وَأَوْرَثَكُمُ الْأَرْضَ يَا أُمَّةَ مُحَمَّدٍ ﷺ مِنْ بَعْدِهِمْ، فَجَعَلَكُمْ خَلَائِفَ مِنْهُمْ فِيهَا تَخْلُفُونَهُمْ فِيهَا وَتُعَمِّرُونَهَا بَعْدَهُمْ، وَالْخَلَائِفُ جَمْعُ خَلِيفَةٍ كَالْوَصَائِفِ جَمْعُ وَصِيفَةٍ، وَكُلُّ مَنْ جَاءَ بَعْدَ مَنْ مَضَى فَهُوَ خَلِيفَةٌ لِأَنَّهُ يَخْلُفُهُ. {وَرَفَعَ بَعْضَكُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجَاتٍ} أَيْ: خَالَفَ بَيْنَ أَحْوَالِكُمْ فَجَعَلَ بَعْضَكُمْ فَوْقَ بَعْضٍ فِي الْخَلْقِ وَالرِّزْقِ وَالْمَعَاشِ وَالْقُوَّةِ وَالْفَضْلِ، {لِيَبْلُوَكُمْ فِي مَا آتَاكُمْ} لِيَخْتَبِرَكُمْ فِيمَا رَزَقَكُمْ، يَعْنِي: يَبْتَلِيَ الْغَنِيَّ وَالْفَقِيرَ وَالشَّرِيفَ وَالْوَضِيعَ وَالْحُرَّ وَالْعَبْدَ، لِيَظْهَرَ مِنْكُمْ مَا يَكُونُ عَلَيْهِ مِنَ الثَّوَابِ وَالْعِقَابِ، {إِنَّ رَبَّكَ سَرِيعُ الْعِقَابِ} لِأَنَّ مَا هُوَ آتٍ فَهُوَ سَرِيعٌ قَرِيبٌ، قِيلَ: هُوَ الْهَلَاكُ فِي الدُّنْيَا، {وَإِنَّهُ لَغَفُورٌ رَحِيمٌ} قَالَ عَطَاءٌ: سَرِيعُ الْعِقَابِ لِأَعْدَائِهِ غَفُورٌ لِأَوْلِيَائِهِ رَحِيمٌ بِهِمْ.
{وَهُوَ الَّذِي جَعَلَكُمْ خَلَائِفَ الْأَرْضِ} “Sizi yeryüzünün halifeleri kılan O'dur” yani geçmiş asırların ehlini helak edip onlardan sonra yeryüzünü ey Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem ümmeti, sizlere miras kıldı. Böylece sizi yeryüzünde onların halifeleri kıldı; siz orada onların ardından gelirsiniz ve onlardan sonra orayı imar edersiniz. Hulefâ' (veya halâif), vasîfe kelimesinin çoğulunun vasâif gelmesi gibi halîfe kelimesinin çoğuludur. Geçmiş bir kimsenin ardından gelen herkes, onun yerine geçtiği için halifedir. {وَرَفَعَ بَعْضَكُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجَاتٍ} “ve kiminizi kiminizden derecelerle üstün kıldı” yani durumlarınızı farklı kıldı; hilkatte, rızıkta, maişette, kuvvette ve fazilette kiminizi kiminizden üstün kıldı; {لِيَبْلُوَكُمْ فِي مَا آتَاكُمْ} “verdikleriyle sizi sınamak için” size rızık olarak verdikleri hususunda sizi imtihan etmek için; yani sizden sevaba ve cezaya sebep olacak şeylerin ortaya çıkması için zengini, fakiri, şerefliyi, düşkünü, hürü ve köleyi imtihan eder. {إِنَّ رَبَّكَ سَرِيعُ الْعِقَابِ} “Şüphesiz senin Rabbin cezası pek çabuk olandır” çünkü gelecek olan her şey hızlı ve yakındır. Bunun dünyadaki helak olduğu da söylenmiştir. {وَإِنَّهُ لَغَفُورٌ رَحِيمٌ} “ve şüphesiz O çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.” Atâ şöyle demiştir: 'Düşmanlarına cezası pek çabuk olan, dostlarına karşı çok bağışlayan ve onlara merhamet edendir.'