{وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا وَاسْتَكْبَرُوا عَنْهَا أُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ (٣٦) فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرَى عَلَى اللَّهِ كَذِبًا أَوْ كَذَّبَ بِآيَاتِهِ أُولَئِكَ يَنَالُهُمْ نَصِيبُهُمْ مِنَ الْكِتَابِ حَتَّى إِذَا جَاءَتْهُمْ رُسُلُنَا يَتَوَفَّوْنَهُمْ قَالُوا أَيْنَ مَا كُنْتُمْ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ قَالُوا ضَلُّوا عَنَّا وَشَهِدُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ أَنَّهُمْ كَانُوا كَافِرِينَ (٣٧) }
{وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا وَاسْتَكْبَرُوا عَنْهَا أُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ (٣٦) فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرَى عَلَى اللَّهِ كَذِبًا أَوْ كَذَّبَ بِآيَاتِهِ أُولَئِكَ يَنَالُهُمْ نَصِيبُهُمْ مِنَ الْكِتَابِ حَتَّى إِذَا جَاءَتْهُمْ رُسُلُنَا يَتَوَفَّوْنَهُمْ قَالُوا أَيْنَ مَا كُنْتُمْ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ قَالُوا ضَلُّوا عَنَّا وَشَهِدُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ أَنَّهُمْ كَانُوا كَافِرِينَ (٣٧) } “Ayetlerimizi yalanlayanlar ve onlara karşı büyüklük taslayanlar var ya, işte onlar cehennemliklerdir. Onlar orada ebedî kalacaklardır. (36) Allah'a karşı yalan uyduran ya da O'nun ayetlerini yalanlayandan daha zalim kim olabilir? İşte onlara Kitap'tan nasipleri erişir. Nihayet elçilerimiz canlarını almak üzere kendilerine geldiklerinde: 'Allah'ı bırakıp da tapmakta olduklarınız nerede?' derler. Onlar: 'Bizden uzaklaşıp kayboldular' derler ve kâfir olduklarına dair kendi aleyhlerine şahitlik ederler. (37)”
{وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا وَاسْتَكْبَرُوا عَنْهَا} تَكْبَّرُوا عَنِ الْإِيمَانِ بِهَا، وَإِنَّمَا ذَكَرَ الِاسْتِكْبَارَ لِأَنَّ كُلَّ مُكَذِّبٍ وَكَافِرٍ مُتَكَبِّرٌ. قَالَ الله تعالى "نهم كَانُوا إِذَا قِيلَ لَهُمْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ يَسْتَكْبِرُونَ" (الصَّافَّاتِ، ٣٥) ، {أُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ}
{وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا وَاسْتَكْبَرُوا عَنْهَا} “Ayetlerimizi yalanlayanlar ve onlara karşı büyüklük taslayanlar” onlara iman etmeye karşı büyüklük tasladılar. Büyüklük taslamayı zikretti, çünkü her yalanlayan ve inkâr eden kimse kibirlidir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: “Çünkü onlara 'Allah'tan başka ilah yoktur' denildiği zaman büyüklük taslarlardı.” (es-Sâffât, 35). {أُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ} “İşte onlar cehennemliklerdir. Onlar orada ebedî kalacaklardır.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: {فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرَى عَلَى اللَّهِ كَذِبًا} جَعَلَ لَهُ شَرِيكًا، {أَوْ كَذَّبَ بِآيَاتِهِ} بِالْقُرْآنِ، {أُولَئِكَ يَنَالُهُمْ نَصِيبُهُمْ مِنَ الْكِتَابِ} أَيْ: حَظُّهُمْ مِمَّا كَتَبَ لَهُمْ فِي اللَّوْحِ الْمَحْفُوظِ. وَاخْتَلَفُوا فِيهِ، قَالَ الْحَسَنُ وَالسُّدِّيُّ: مَا كَتَبَ لَهُمْ مِنَ الْعَذَابِ وَقَضَى عَلَيْهِمْ مِنْ سَوَادِ الْوُجُوهِ وَزُرْقَةِ الْعُيُونِ. قَالَ عَطِيَّةُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: كُتِبَ لِمَنْ يَفْتَرِي عَلَى اللَّهِ أَنَّ وَجْهَهُ مُسْوَدٌّ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: "وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ تَرَى الَّذِينَ كَذَبُوا عَلَى اللَّهِ وُجُوهُهُمْ مُسْوَدَّةٌ" (الزُّمَرِ، ٦٠) .
Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur: {فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرَى عَلَى اللَّهِ كَذِبًا} “Allah'a karşı yalan uydurandan daha zalim kim olabilir?” [yani] O'na ortak koşan, {أَوْ كَذَّبَ بِآيَاتِهِ} “ya da O'nun ayetlerini yalanlayandan” Kur'an'ı [yalanlayandan], {أُولَئِكَ يَنَالُهُمْ نَصِيبُهُمْ مِنَ الْكِتَابِ} “İşte onlara Kitap'tan nasipleri erişir.” yani Levh-i Mahfûz'da kendileri için yazılmış olan nasipleri [erişir]. Bu hususta ihtilaf ettiler; Hasan ve es-Süddî: 'Kendileri için yazılmış olan azap ile yüzlerin kararması ve gözlerin gövermesi hususunda aleyhlerine takdir edilen şeydir' dediler. Atiyye, İbn Abbâs'tan rivayet etti: 'Allah'a karşı yalan uyduran kimse için yüzünün simsiyah olacağı yazılmıştır.' Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: “Kıyamet gününde Allah'a karşı yalan söyleyenlerin yüzlerini simsiyah görürsün.” (ez-Zümer, 60).
وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ وَمُجَاهِدٌ: مَا سَبَقَ لَهُمْ مِنَ الشَّقَاوَةِ وَالسَّعَادَةِ.
Saîd b. Cübeyr ve Mücâhid: 'Kendileri için önceden takdir edilmiş olan şekavet (bedbahtlık) ve saadet (mutluluktur)' dediler.
وَقَالَ ابْنُ عباس وقتادة ١٢٩/ب وَالضَّحَّاكُ: يَعْنِي أَعْمَالُهُمُ الَّتِي عَمِلُوهَا وَكَتَبَ عَلَيْهِمْ مِنْ خَيْرٍ وَشَرٍّ يَجْزِي عَلَيْهَا.
İbn Abbâs, Katâde 129/b ve Dahhâk şöyle dediler: Yani işledikleri ve kendilerine karşılık verilecek olan, hayır ve şerden aleyhlerine yazılan amelleridir.
وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ كَعْبٍ الْقُرَظِيُّ: مَا كَتَبَ لَهُمْ مِنَ الْأَرْزَاقِ وَالْآجَالِ وَالْأَعْمَالِ فَإِذَا فَنِيَتْ، {جَاءَتْهُمْ رُسُلُنَا يَتَوَفَّوْنَهُمْ} يَقْبِضُونَ أَرْوَاحَهُمْ يَعْنِي مَلَكَ الْمَوْتِ وَأَعْوَانَهُ، {قَالُوا} يَعْنِي يَقُولُ الرُّسُلُ لِلْكَافِرِ، {أَيْنَ مَا كُنْتُمْ تَدْعُونَ} تَعْبُدُونَ، {مِنْ دُونِ اللَّهِ} سُؤَالَ تَبْكِيتٍ وَتَقْرِيعٍ، {قَالُوا ضَلُّوا عَنَّا} بَطَلُوا وَذَهَبُوا عَنَّا، {وَشَهِدُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ} اعْتَرَفُوا عِنْدَ مُعَايَنَةِ الْمَوْتِ، {أَنَّهُمْ كَانُوا كَافِرِينَ}
Muhammed b. Kâ'b el-Kurazî ise şöyle dedi: 'Kendileri için yazılmış olan rızıklar, eceller ve amellerdir. Bunlar tükendiğinde [şöyle olur]:' {جَاءَتْهُمْ رُسُلُنَا يَتَوَفَّوْنَهُمْ} “Elçilerimiz canlarını almak üzere kendilerine geldiklerinde” ruhlarını kabzederler, yani ölüm meleği ve yardımcıları; {قَالُوا} “derler” yani elçiler kâfire [şöyle] der: {أَيْنَ مَا كُنْتُمْ تَدْعُونَ} “tapmakta olduklarınız nerede?” [yani] ibadet etmekte olduğunuz, {مِنْ دُونِ اللَّهِ} “Allah'ı bırakıp da” [bu,] bir azarlama ve kınama sorusudur. {قَالُوا ضَلُّوا عَنَّا} “Onlar: 'Bizden uzaklaşıp kayboldular' derler” batıl oldular ve bizden çekilip gittiler; {وَشَهِدُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ} “ve kendi aleyhlerine şahitlik ederler” ölümü bizzat gördüklerinde itiraf ederler, {أَنَّهُمْ كَانُوا كَافِرِينَ} “kâfir olduklarına dair.”
{قَالَ ادْخُلُوا فِي أُمَمٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ فِي النَّارِ كُلَّمَا دَخَلَتْ أُمَّةٌ لَعَنَتْ أُخْتَهَا حَتَّى إِذَا ادَّارَكُوا فِيهَا جَمِيعًا قَالَتْ أُخْرَاهُمْ لِأُولَاهُمْ رَبَّنَا هَؤُلَاءِ أَضَلُّونَا فَآتِهِمْ عَذَابًا ضِعْفًا مِنَ النَّارِ قَالَ لِكُلٍّ ضِعْفٌ وَلَكِنْ لَا تَعْلَمُونَ (٣٨) وَقَالَتْ أُولَاهُمْ لِأُخْرَاهُمْ فَمَا كَانَ لَكُمْ عَلَيْنَا مِنْ فَضْلٍ فَذُوقُوا الْعَذَابَ بِمَا كُنْتُمْ تَكْسِبُونَ (٣٩) إِنَّ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا وَاسْتَكْبَرُوا عَنْهَا لَا تُفَتَّحُ لَهُمْ أَبْوَابُ السَّمَاءِ وَلَا يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ حَتَّى يَلِجَ الْجَمَلُ فِي سَمِّ الْخِيَاطِ وَكَذَلِكَ نَجْزِي الْمُجْرِمِينَ (٤٠) }
{قَالَ ادْخُلُوا فِي أُمَمٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ فِي النَّارِ كُلَّمَا دَخَلَتْ أُمَّةٌ لَعَنَتْ أُخْتَهَا حَتَّى إِذَا ادَّارَكُوا فِيهَا جَمِيعًا قَالَتْ أُخْرَاهُمْ لِأُولَاهُمْ رَبَّنَا هَؤُلَاءِ أَضَلُّونَا فَآتِهِمْ عَذَابًا ضِعْفًا مِنَ النَّارِ قَالَ لِكُلٍّ ضِعْفٌ وَلَكِنْ لَا تَعْلَمُونَ (٣٨) وَقَالَتْ أُولَاهُمْ لِأُخْرَاهُمْ فَمَا كَانَ لَكُمْ عَلَيْنَا مِنْ فَضْلٍ فَذُوقُوا الْعَذَابَ بِمَا كُنْتُمْ تَكْسِبُونَ (٣٩) إِنَّ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا وَاسْتَكْبَرُوا عَنْهَا لَا تُفَتَّحُ لَهُمْ أَبْوَابُ السَّمَاءِ وَلَا يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ حَتَّى يَلِجَ الْجَمَلُ فِي سَمِّ الْخِيَاطِ وَكَذَلِكَ نَجْزِي الْمُجْرِمِينَ (٤٠) } “[Allah] buyurur ki: 'Sizden önce geçmiş cin ve insan toplulukları arasında ateşe girin!' Her topluluk girdikçe kendi yoldaşına lânet eder. Nihayet hepsi orada bir araya toplanınca, sonrakiler öncekiler için: 'Rabbimiz! Bizi bunlar saptırdı; onun için onlara ateşten kat kat azap ver!' derler. [Allah da]: 'Herkes için kat kat [azap] vardır, fakat siz bilmezsiniz' der. (38) Öncekiler de sonrakilere: 'Sizin bize hiçbir üstünlüğünüz olmadı. Artık kazanmakta olduğunuz şeylere karşılık azabı tadın!' derler. (39) Şüphesiz ayetlerimizi yalanlayan ve onlara karşı büyüklük taslayanlar var ya, onlara gök kapıları açılmaz ve deve iğne deliğinden geçmedikçe onlar cennete giremezler. Biz suçluları işte böyle cezalandırırız. (40)”
{قَالَ ادْخُلُوا فِي أُمَمٍ} يَعْنِي: يَقُولُ اللَّهُ لَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ادْخُلُوا فِي أُمَمٍ، أَيْ: مَعَ جَمَاعَاتٍ، {قَدْ خَلَتْ} مَضَتْ، {مِنْ قَبْلِكُمْ مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ فِي النَّارِ} يَعْنِي كُفَّارَ الْأُمَمِ الْخَالِيَةِ، {كُلَّمَا دَخَلَتْ أُمَّةٌ لَعَنَتْ أُخْتَهَا} يُرِيدُ أُخْتَهَا فِي الدِّينِ لَا فِي النَّسَبِ، فَتَلْعَنُ الْيَهُودُ الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى النَّصَارَى، وَكُلُّ فِرْقَةٍ تَلْعَنُ أُخْتَهَا وَيَلْعَنُ الْأَتْبَاعُ الْقَادَةَ، وَلَمْ يَقُلْ أَخَاهَا لِأَنَّهُ عَنَى الْأُمَّةِ وَالْجَمَاعَةِ، {حَتَّى إِذَا ادَّارَكُوا فِيهَا} أَيْ: تَدَارَكُوا وَتَلَاحَقُوا وَاجْتَمَعُوا فِي النَّارِ، {جَمِيعًا قَالَتْ أُخْرَاهُمْ} قَالَ مُقَاتِلٌ: يَعْنِي أُخْرَاهُمْ دُخُولًا النَّارَ وَهُمُ الْأَتْبَاعُ، {لِأُولَاهُمْ} أَيْ: لِأُولَاهُمْ دُخُولًا وَهُمُ الْقَادَةُ، لِأَنَّ الْقَادَةَ يَدْخُلُونَ النَّارَ أَوَّلًا. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: يَعْنِي آخَرَ كُلِّ أُمَّةٍ لِأُولَاهَا، وَقَالَ السُّدِّيُّ: أَهْلُ آخِرِ الزَّمَانِ لِأُولَاهُمُ الَّذِينَ شَرَعُوا لَهُمْ ذَلِكَ الدِّينَ، {رَبَّنَا هَؤُلَاءِ} الَّذِينَ، {أَضَلُّونَا} عَنِ الْهُدَى يَعْنِي الْقَادَةَ {فَآتِهِمْ عَذَابًا ضِعْفًا مِنَ النَّارِ} أَيْ: ضَعِّفْ عَلَيْهِمُ الْعَذَابَ، {قَالَ} اللَّهُ تَعَالَى، {لِكُلٍّ ضِعْفٌ} يَعْنِي لِلْقَادَةِ وَالْأَتْبَاعِ ضِعْفٌ مِنَ الْعَذَابِ، {وَلَكِنْ لَا تَعْلَمُونَ} مَا لِكُلِّ فَرِيقٍ مِنْكُمْ مِنَ الْعَذَابِ.
{قَالَ ادْخُلُوا فِي أُمَمٍ} “[Allah] buyurur ki: '...toplulukları arasında girin!'” yani Allah kıyamet günü onlara: Topluluklar içinde, yani fırkalarla beraber girin, der. {قَدْ خَلَتْ} “geçmiş” geçmiş olan, {مِنْ قَبْلِكُمْ مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ فِي النَّارِ} “sizden önce... cin ve insan... ateşe” yani geçmiş ümmetlerin kâfirleri [arasında]. {كُلَّمَا دَخَلَتْ أُمَّةٌ لَعَنَتْ أُخْتَهَا} “Her topluluk girdikçe kendi yoldaşına lânet eder.” dindeki yoldaşını kasteder, nesepteki değil. Böylece Yahudiler Yahudilere, Hristiyanlar Hristiyanlara lânet eder; her fırka kendi yoldaşına lânet eder ve uyanlar önderlere lânet eder. Ümmet ve cemaati kastettiği için [müzekker değil müennes zamir kullanarak] 'ahâha' değil 'uhteha' demiştir. {حَتَّى إِذَا ادَّارَكُوا فِيهَا} “Nihayet... orada birbirine kavuşup” yani ateşte birbirine ulaşıp bir araya toplandıklarında, {جَمِيعًا قَالَتْ أُخْرَاهُمْ} “hepsi... sonrakiler derler” Mukātil: 'Yani ateşe giriş bakımından sonrakiler ki onlar uyanlardır' demiştir; {لِأُولَاهُمْ} “öncekiler için” yani ateşe giriş bakımından öncekilere ki onlar önderlerdir. Çünkü önderler ateşe ilk önce girerler. İbn Abbâs: 'Yani her ümmetin sonu, evveline [böyle der]' demiştir. es-Süddî: 'Ahir zaman ehli, kendilerine o dini koyan evvellerine [böyle der]' demiştir: {رَبَّنَا هَؤُلَاءِ} “Rabbimiz! Bunlar” o kimseler ki, {أَضَلُّونَا} “bizi saptırdı” hidayetten saptırdı, yani önderleri [kastederler]; {فَآتِهِمْ عَذَابًا ضِعْفًا مِنَ النَّارِ} “onun için onlara ateşten kat kat azap ver!” yani onların üzerindeki azabı katla. {قَالَ} “[Allah da] buyurur ki:” Allah Teâlâ [şöyle buyurur]: {لِكُلٍّ ضِعْفٌ} “Herkes için kat kat [azap] vardır” yani önderler için de uyanlar için de azaptan bir kat vardır; {وَلَكِنْ لَا تَعْلَمُونَ} “fakat siz bilmezsiniz” sizden her bir fırka için ne kadar azap olduğunu.
قَرَأَ الْجُمْهُورُ: "وَلَكِنْ لَا تَعْلَمُونَ"، وَقَرَأَ أَبُو بَكْرٍ "لَا يَعْلَمُونَ" بِالْيَاءِ، أَيْ: لَا يَعْلَمُ الْأَتْبَاعُ مَا لِلْقَادَةِ وَلَا الْقَادَةِ مَا لِلْأَتْبَاعِ.
Cumhur: "وَلَكِنْ لَا تَعْلَمُونَ" şeklinde okudu. Ebû Bekr ise yâ harfi ile "لَا يَعْلَمُونَ" şeklinde okumuştur; yani ne uyanlar önderlerin neye uğradığını bilir, ne de önderler uyanların neye uğradığını bilir.
{وَقَالَتْ أُولَاهُمْ} يَعْنِي الْقَادَةَ {لِأُخْرَاهُمْ} لِلْأَتْبَاعِ، {فَمَا كَانَ لَكُمْ عَلَيْنَا مِنْ فَضْلٍ} لِأَنَّكُمْ كَفَرْتُمْ كَمَا كَفَرْنَا فَنَحْنُ وَأَنْتُمْ فِي الْكُفْرِ سَوَاءٌ وَفِي الْعَذَابِ سَوَاءٌ، {فَذُوقُوا الْعَذَابَ بِمَا كُنْتُمْ تَكْسِبُونَ}
{وَقَالَتْ أُولَاهُمْ} “Öncekiler de derler” yani önderler, {لِأُخْرَاهُمْ} “sonrakilere” uyanlara, {فَمَا كَانَ لَكُمْ عَلَيْنَا مِنْ فَضْلٍ} “'Sizin bize hiçbir üstünlüğünüz olmadı'” çünkü bizim kâfir olduğumuz gibi siz de kâfir oldunuz; dolayısıyla biz ve siz küfürde eşitiz, azapta da eşitiz. {فَذُوقُوا الْعَذَابَ بِمَا كُنْتُمْ تَكْسِبُونَ} “'Artık kazanmakta olduğunuz şeylere karşılık azabı tadın!'”
{إِنَّ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا وَاسْتَكْبَرُوا عَنْهَا لَا تُفَتَّحُ لَهُمْ} بِالتَّاءِ، خَفَّفَ أَبُو عَمْرٍو، وَبِالْيَاءِ
{إِنَّ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا وَاسْتَكْبَرُوا عَنْهَا لَا تُفَتَّحُ لَهُمْ} “Şüphesiz ayetlerimizi yalanlayan ve onlara karşı büyüklük taslayanlar var ya, onlara açılmaz” [kıraatte] tâ harfi ile, Ebû Amr şeddesiz (hafifleterek) okudu, yâ harfi ile de...
خَفَّفَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ، وَالْبَاقُونَ بِالتَّاءِ مُشَدَّدَةً، {أَبْوَابُ السَّمَاءِ} لِأَدْعِيَتِهِمْ وَلَا لِأَعْمَالِهِمْ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: لِأَرْوَاحِهِمْ لِأَنَّهَا خَبِيثَةٌ لَا يُصْعَدُ بِهَا بَلْ يُهْوَى بِهَا إِلَى سِجِّينٍ، إِنَّمَا تُفْتَحُ أَبْوَابُ السَّمَاءِ لِأَرْوَاحِ الْمُؤْمِنِينَ وَأَدْعِيَتِهِمْ وَأَعْمَالِهِمْ، {وَلَا يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ حَتَّى يَلِجَ الْجَمَلُ فِي سَمِّ الْخِيَاطِ} أَيْ: حَتَّى يَدْخُلَ الْبَعِيرُ فِي ثُقْبِ الْإِبْرَةِ، وَالْخِيَاطُ وَالْمَخِيطُ الْإِبْرَةُ، وَالْمُرَادُ مِنْهُ: أَنَّهُمْ لَا يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ أَبَدًا لِأَنَّ الشَّيْءَ إِذَا عُلِّقَ بِمَا يَسْتَحِيلُ كَوْنُهُ يَدُلُّ ذَلِكَ عَلَى تَأْكِيدِ الْمَنْعِ، كَمَا يُقَالُ: لَا أَفْعَلُ كَذَا حَتَّى يَشِيبَ الْغُرَابُ أَوْ يَبْيَضَّ الْقَارُ، يُرِيدُ لَا أَفْعَلُهُ أَبَدًا. {وَكَذَلِكَ نَجْزِي الْمُجْرِمِينَ}
...Hamza ve el-Kisâî şeddesiz okudu. Diğerleri ise tâ harfi ve şeddeli olarak okumuşlardır. {أَبْوَابُ السَّمَاءِ} “gök kapıları” ne duaları ne de amelleri için [açılmaz]. İbn Abbâs şöyle demiştir: 'Ruhları için [açılmaz], çünkü onlar pistir, yukarı çıkarılmazlar, bilakis Siccîn'e yuvarlanırlar. Gök kapıları ancak müminlerin ruhları, duaları ve amelleri için açılır.' {وَلَا يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ حَتَّى يَلِجَ الْجَمَلُ فِي سَمِّ الْخِيَاطِ} “ve deve iğne deliğinden geçmedikçe onlar cennete giremezler.” yani deve iğnenin deliğine girinceye kadar [giremezler]. Hıyât (الخِيَاط) ve mıhyet (المَخِيط) iğne demektir. Bundan maksat: Onların cennete asla girmeyecekleridir. Çünkü bir şey gerçekleşmesi imkânsız bir duruma bağlanırsa bu, kesin bir men etmeyi pekiştirir. Nitekim 'Karga yaşlanıncaya veya zift beyazlaşıncaya kadar bunu yapmam' denilir ki bu, 'Asla yapmam' demektir. {وَكَذَلِكَ نَجْزِي الْمُجْرِمِينَ} “Biz suçluları işte böyle cezalandırırız.”
{لَهُمْ مِنْ جَهَنَّمَ مِهَادٌ وَمِنْ فَوْقِهِمْ غَوَاشٍ وَكَذَلِكَ نَجْزِي الظَّالِمِينَ (٤١) وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَا نُكَلِّفُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا أُولَئِكَ أَصْحَابُ الْجَنَّةِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ (٤٢) وَنَزَعْنَا مَا فِي صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهِمُ الْأَنْهَارُ وَقَالُوا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي هَدَانَا لِهَذَا وَمَا كُنَّا لِنَهْتَدِيَ لَوْلَا أَنْ هَدَانَا اللَّهُ لَقَدْ جَاءَتْ رُسُلُ رَبِّنَا بِالْحَقِّ وَنُودُوا أَنْ تِلْكُمُ الْجَنَّةُ أُورِثْتُمُوهَا بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٤٣) }
{لَهُمْ مِنْ جَهَنَّمَ مِهَادٌ وَمِنْ فَوْقِهِمْ غَوَاشٍ وَكَذَلِكَ نَجْزِي الظَّالِمِينَ (٤١) وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَا نُكَلِّفُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا أُولَئِكَ أَصْحَابُ الْجَنَّةِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ (٤٢) وَنَزَعْنَا مَا فِي صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهِمُ الْأَنْهَارُ وَقَالُوا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي هَدَانَا لِهَذَا وَمَا كُنَّا لِنَهْتَدِيَ لَوْلَا أَنْ هَدَانَا اللَّهُ لَقَدْ جَاءَتْ رُسُلُ رَبِّنَا بِالْحَقِّ وَنُودُوا أَنْ تِلْكُمُ الْجَنَّةُ أُورِثْتُمُوهَا بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٤٣) } “Onlar için cehennemden bir döşek ve üstlerinde de örtüler vardır. Biz zalimleri işte böyle cezalandırırız. (41) İman edip salih ameller işleyenlere gelince -ki biz hiçbir kimseye gücünün yettiğinden fazlasını yüklemeyiz- işte onlar cennetliklerdir. Onlar orada ebedî kalacaklardır. (42) Biz onların gönüllerindeki kini söküp attık; altlarından ırmaklar akar. Onlar: 'Bizi buna hidayet eden Allah'a hamdolsun! Eğer Allah bizi hidayete erdirmeseydi biz kendiliğimizden hidayeti bulamazdık. Andolsun Rabbimizin elçileri hakkı getirmişlerdir' derler. Ve onlara: 'İşte yaptıklarınıza karşılık mirasçı kılındığınız cennet budur!' diye seslenilir. (43)”
{لَهُمْ مِنْ جَهَنَّمَ مِهَادٌ} أَيْ: فِرَاشٌ، {وَمِنْ فَوْقِهِمْ غَوَاشٍ} أَيْ: لُحُفٌ، وَهِيَ جَمْعُ غَاشِيَةٍ، يَعْنِي مَا غَشَّاهُمْ وَغَطَّاهُمْ، يُرِيدُ إِحَاطَةَ النَّارِ بِهِمْ مِنْ كُلِّ جَانِبٍ، كَمَا قَالَ اللَّهُ، "لَهُمْ مِنْ فَوْقِهِمْ ظُلَلٌ مِنَ النَّارِ وَمِنْ تَحْتِهِمْ ظُلَلٌ" (الزُّمَرِ، ١٦) ، {وَكَذَلِكَ نَجْزِي الْمُجْرِمِينَ}
{لَهُمْ مِنْ جَهَنَّمَ مِهَادٌ} “Onlar için cehennemden bir döşek” yani bir yatak, {وَمِنْ فَوْقِهِمْ غَوَاشٍ} “ve üstlerinde de örtüler vardır.” yani yorganlar vardır. Bu, gaşiye (غَاشِيَة) kelimesinin çoğuludur; yani onları bürüyüp örten şeydir. Ateşin onları her yönden kuşatmasını kastetmektedir; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: “Onların üstlerinde ateşten kat kat örtüler, altlarında da kat kat örtüler vardır.” (ez-Zümer, 16). {وَكَذَلِكَ نَجْزِي الْمُجْرِمِينَ} “Biz suçluları işte böyle cezalandırırız.”
{وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَا نُكَلِّفُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا} أَيْ: طَاقَتَهَا وَمَا لَا تُحْرَجُ فِيهِ وَلَا تَضِيقُ عَلَيْهِ، {أُولَئِكَ أَصْحَابُ الْجَنَّةِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ}
{وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَا نُكَلِّفُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا} “İman edip salih ameller işleyenlere gelince -ki biz hiçbir kimseye gücünün yettiğinden fazlasını yüklemeyiz-” yani takatini ve içinde zora sokulmayacağı, kendisine dar gelmeyecek şeyi [yükleriz], {أُولَئِكَ أَصْحَابُ الْجَنَّةِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ} “işte onlar cennetliklerdir. Onlar orada ebedî kalacaklardır.”
{وَنَزَعْنَا} وَأَخْرَجْنَا، {مَا فِي صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ} مِنْ غِشٍّ وَعَدَاوَةٍ كَانَتْ بَيْنَهُمْ فِي الدُّنْيَا فَجَعَلْنَاهُمْ إِخْوَانًا عَلَى سُرُرٍ مُتَقَابِلِينَ لَا يَحْسُدُ بَعْضُهُمْ بَعْضًا عَلَى شَيْءٍ خَصَّ اللَّهُ بِهِ بَعْضَهُمْ. {تَجْرِي مِنْ تَحْتِهِمُ الْأَنْهَارُ} رَوَى الْحَسَنُ عَنْ عَلَيٍّ ﵁ قَالَ: فِينَا وَاللَّهِ أَهِلُ بِدْرٍ نَزَلَتْ: {وَنَزَعْنَا مَا فِي صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ إِخْوَانًا عَلَى سُرُرٍ مُتَقَابِلِينَ} .
{وَنَزَعْنَا} “Ve söküp attık” ve çıkardık, {مَا فِي صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ} “gönüllerindeki kini” dünyada aralarında bulunan hile ve düşmanlığı [çıkardık]. Böylece onları karşılıklı tahtlar üzerinde kardeşler kıldık; Allah'ın bazısına tahsis ettiği bir şeyden ötürü birbirlerine haset etmezler. {تَجْرِي مِنْ تَحْتِهِمُ الْأَنْهَارُ} “Altlarından ırmaklar akar.” Hasan, Ali radıyallâhu anh'tan rivayet etti, o şöyle dedi: 'Vallahi bizim, Bedir ehli hakkında şu ayet indi: {وَنَزَعْنَا مَا فِي صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ إِخْوَانًا عَلَى سُرُرٍ مُتَقَابِلِينَ} “Biz onların gönüllerindeki kini söküp attık; karşılıklı tahtlar üzerinde kardeşler olarak otururlar.”'
وَقَالَ عَلَيٌّ ﵁ أَيْضًا: إِنِّي لِأَرْجُوَ أَنْ أَكُونَ أَنَا وَعُثْمَانُ وَطَلْحَةُ وَالزُّبَيْرُ مِنَ الَّذِينَ قَالَ
Ali radıyallâhu anh yine şöyle demiştir: “Şüphesiz ben; kendimin, Osman'ın, Talha'nın ve Zübeyr'in, [hakkında] dediği kimselerden olmamızı ümit ediyorum:”
لَهُمُ اللَّهُ ﷿: {وَنَزَعْنَا مَا فِي صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ}
{وَنَزَعْنَا مَا فِي صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ} “Biz onların gönüllerindeki kini söküp attık”
أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ الْمُلَيْحِيُّ أَنْبَأَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النَّعِيمِيُّ أَنْبَأَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ حَدَّثَنَا الصَّلْتُ بْنُ مُحَمَّدٍ حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ زُرَيْعٍ حَدَّثَنَا سَعِيدٌ عَنْ قَتَادَةَ عَنْ أَبِي الْمُتَوَكِّلِ النَّاجِي عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "يَخْلُصُ الْمُؤْمِنُونَ مِنَ النَّارِ، فَيُحْبَسُونَ عَلَى قَنْطَرَةٍ بَيْنَ الْجَنَّةِ وَالنَّارِ، فَيُقْتَصُّ لِبَعْضِهِمْ مِنْ بَعْضٍ مَظَالِمٌ كَانَتْ بَيْنَهُمْ فِي الدُّنْيَا، حَتَّى إِذَا هُذِّبُوا وَنُقُّوا أُذِنَ لَهُمْ فِي دُخُولِ الْجَنَّةِ، فَوَالَّذِي نَفْسُ مُحَمَّدٍ بِيَدِهِ لِأَحَدِهِمْ أَهْدَى بِمَنْزِلِهِ فِي الْجَنَّةِ مِنْهُ بِمَنْزِلِهِ كَانَ فِي الدُّنْيَا" .
Bize Abdülvâhid el-Muleyhî haber verdi, bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî bildirdi, bize Muhammed b. Yûsuf bildirdi, bize Muhammed b. İsmâîl rivayet etti, bize es-Salt b. Muhammed rivayet etti, bize Yezîd b. Zürey' rivayet etti, bize Saîd, Katâde'den, o Ebü'l-Mütevekkil en-Nâcî'den, o da Ebû Saîd el-Hudrî'den rivayet etti, o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Müminler ateşten kurtulduklarında cennet ile ateş arasındaki bir köprü (kantare) üzerinde tutulurlar. Dünyada aralarında bulunan haksızlıklar için birbirlerinden kısas alınır. Nihayet arınıp temizlendiklerinde cennete girmelerine izin verilir. Muhammed'in nefsi elinde olana yemin olsun ki, onlardan her biri cennetteki menzilini, dünyadaki menzilinden daha iyi bilir.”
وَقَالَ السُّدِّيُّ فِي هَذِهِ الْآيَةِ: إِنَّ أَهْلَ الْجَنَّةِ إِذَا سِيقُوا إِلَى الْجَنَّةِ وَجَدُوا عِنْدَ بَابِهَا شَجَرَةً، فِي أَصْلِ سَاقِهَا عَيْنَانِ، فَشَرِبُوا مِنْ إِحْدَاهُمَا، فَيُنْزَعُ مَا فِي صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ، فَهُوَ الشَّرَابُ الطَّهُورُ، وَاغْتَسَلُوا مِنَ الْأُخْرَى فَجَرَتْ عَلَيْهِمْ نَضْرَةُ النَّعِيمِ فَلَنْ يَشْعَثُوا وَلَنْ يَسْحَنُوا بَعْدَهَا أَبَدًا، أَيْ إِلَى هَذَا، يَعْنِي طَرِيقَ الْجَنَّةِ.
es-Süddî bu ayet hakkında şöyle dedi: Cennet ehli cennete sevk edildiklerinde, kapısının yanında bir ağaç bulurlar. Gövdesinin kökünde iki pınar vardır. Onlardan birinden içerler ve gönüllerindeki kin sökülüp atılır; işte o tertemiz içecektir (şarâben tahûrâ). Diğerinden ise yıkanırlar ve üzerlerinde nimetin tazeliği ve parlaklığı belirir; bundan sonra ebediyen ne üstleri başları dağılır ne de yüzleri solar. Yani 'buna', yani cennet yoluna [hidayet etti].
وَقَالَ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ: مَعْنَاهُ هَدَانَا لِعَمَلٍ هَذَا ثَوَابُهُ، {وَمَا كُنَّا} قَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ: "مَا كُنَّا" بِلَا وَاوٍ، {لِنَهْتَدِيَ لَوْلَا أَنْ هَدَانَا اللَّهُ لَقَدْ جَاءَتْ رُسُلُ رَبِّنَا بِالْحَقِّ} هَذَا قَوْلُ أَهْلِ الْجَنَّةِ حِينَ رَأَوْا مَا وَعَدَهُمُ الرُّسُلُ عَيَانًا، {وَنُودُوا أَنْ تِلْكُمُ الْجَنَّةُ أُورِثْتُمُوهَا بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ} قِيلَ: هَذَا النِّدَاءُ إِذَا رَأَوُا الْجَنَّةَ مِنْ بَعِيدٍ نُودُوا أَنْ تِلْكُمُ الْجَنَّةُ.
Süfyân es-Sevrî şöyle dedi: Bunun anlamı: Bizi karşılığı bu olan bir amele hidayet etti, demektir. {وَمَا كُنَّا} İbn Âmir vâv harfi olmaksızın: "مَا كُنَّا" şeklinde okudu, {لِنَهْتَدِيَ لَوْلَا أَنْ هَدَانَا اللَّهُ لَقَدْ جَاءَتْ رُسُلُ رَبِّنَا بِالْحَقِّ} “Eğer Allah bizi hidayete erdirmeseydi biz kendiliğimizden hidayeti bulamazdık. Andolsun Rabbimizin elçileri hakkı getirmişlerdir” Bu, cennet ehlinin, peygamberlerin kendilerine vadettiği şeyleri bizzat gözleriyle gördükleri andaki sözleridir. {وَنُودُوا أَنْ تِلْكُمُ الْجَنَّةُ أُورِثْتُمُوهَا بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ} “Ve onlara: 'İşte yaptıklarınıza karşılık mirasçı kılındığınız cennet budur!' diye seslenilir.” Denildi ki: Bu sesleniş, cenneti uzaktan gördüklerinde: 'İşte şu cennettir' diye seslenilmesidir.
وَقِيلَ: هَذَا النِّدَاءُ يَكُونُ فِي الْجَنَّةِ.
Denildi ki: Bu sesleniş cennetin içinde olur.
أَخْبَرَنَا أَبُو بَكْرٍ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي تَوْبَةَ الْخَطِيبُ أَنْبَأَنَا أَبُو طَاهِرٍ مُحَمَّدُ بْنُ الْحَارِثِ أَنْبَأَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَعْقُوبَ الْكِسَائِيُّ أَنْبَأَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ أَنْبَأَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْخَلَّالُ حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ عَنْ سُفْيَانَ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ عَنِ الْأَغَرِّ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ وَعَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَا يُنَادِي مُنَادٍ: إِنَّ لَكُمْ أَنْ تَصِحُّوا فَلَا تَسْقَمُوا أَبَدًا، وَإِنَّ لَكُمْ أَنْ تَحْيَوْا فَلَا تَمُوتُوا أَبَدًا، وَإِنَّ لَكُمْ أَنْ تَشِبُّوا فَلَا تَهْرَمُوا أَبَدًا، وَإِنَّ لَكُمْ أَنْ تَنْعَمُوا فَلَا تَبْأَسُوا أَبَدًا، فَذَلِكَ قَوْلُهُ: "وَنُودُوا أَنْ تِلْكُمُ الْجَنَّةُ، أُورِثْتُمُوهَا بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ"، هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ أَخْرَجَهُ مُسْلِمُ بْنُ الْحَجَّاجِ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ إِبْرَاهِيمَ وَعَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ حُمَيْدٍ عَنْ عَبْدِ الرَّزَّاقِ عَنْ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ بِهَذَا الْإِسْنَادِ مَرْفُوعًا .
Bize Ebû Bekr Muhammed b. Abdillâh b. Ebî Tevbe el-Hatîb haber verdi, bize Ebû Tâhir Muhammed b. el-Hâris haber verdi, bize Muhammed b. Ya'kûb el-Kisâî haber verdi, bize Abdullah b. Muhammed haber verdi, bize İbrâhîm b. Abdillâh el-Hallâl haber verdi, bize Abdullah b. el-Mübârek, Süfyân'dan, o Ebû İshâk'tan, o el-Agar'dan, o da Ebû Saîd ve Ebû Hüreyre'den [radıyallâhu anhümâ] nakletti; onlar şöyle dediler: Bir münâdî (seslenici) şöyle seslenir: «Şüphesiz sizin için daima sıhhatli kalıp asla hastalanmamak vardır; sizin için daima diri kalıp asla ölmemek vardır; sizin için daima genç kalıp asla ihtiyarlamamak vardır; sizin için daima nimetler içinde olup asla darlık ve sıkıntı çekmemek vardır.» İşte O'nun: {وَنُودُوا أَنْ تِلْكُمُ الْجَنَّةُ أُورِثْتُمُوهَا بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ} “Onlara: 'İşte yaptıklarınıza karşılık mirasçı kılındığınız cennet budur' diye seslenilir” kavli budur. Bu, sahih bir hadistir. Müslim b. el-Haccâc bunu İshâk b. İbrâhîm ve Abdurrahman b. Humeyd'den, onlar Abdürrezzâk'tan, o Süfyân es-Sevrî'den bu isnad ile merfû olarak rivayet etmiştir.
وَرُوِيَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "مَا مِنْ أَحَدٍ إِلَّا وَلَهُ مَنْزِلُهُ فِي الْجَنَّةِ وَمَنْزِلُهُ فِي النَّارِ، فَأَمَّا الْكَافِرُ فَإِنَّهُ يَرِثُ الْمُؤْمِنَ مَنْزِلَهُ مِنَ النَّارِ، وَالْمُؤْمِنُ يَرِثُ الْكَافِرَ مَنْزِلَهُ مِنَ الْجَنَّةِ" .
Ebû Hüreyre'den [şöyle] rivayet edilmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: «مَا مِنْ أَحَدٍ إِلَّا وَلَهُ مَنْزِلُهُ فِي الْجَنَّةِ وَمَنْزِلُهُ فِي النَّارِ، فَأَمَّا الْكَافِرُ فَإِنَّهُ يَرِثُ الْمُؤْمِنَ مَنْزِلَهُ مِنَ النَّارِ، وَالْمُؤْمِنُ يَرِثُ الْكَافِرَ مَنْزِلَهُ مِنَ الْجَنَّةِ» «Hiç kimse yoktur ki hem cennette bir konağı hem de cehennemde bir konağı bulunmasın. Kâfire gelince, o müminin cehennemdeki konağına vâris olur; mümin de kâfirin cennetteki konağına vâris olur.».
{وَنَادَى أَصْحَابُ الْجَنَّةِ أَصْحَابَ النَّارِ أَنْ قَدْ وَجَدْنَا مَا وَعَدَنَا رَبُّنَا حَقًّا فَهَلْ وَجَدْتُمْ مَا وَعَدَ رَبُّكُمْ حَقًّا قَالُوا نَعَمْ فَأَذَّنَ مُؤَذِّنٌ بَيْنَهُمْ أَنْ لَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الظَّالِمِينَ (٤٤) الَّذِينَ يَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَيَبْغُونَهَا عِوَجًا وَهُمْ بِالْآخِرَةِ كَافِرُونَ (٤٥) وَبَيْنَهُمَا حِجَابٌ وَعَلَى الْأَعْرَافِ رِجَالٌ يَعْرِفُونَ كُلًّا بِسِيمَاهُمْ وَنَادَوْا أَصْحَابَ الْجَنَّةِ أَنْ سَلَامٌ عَلَيْكُمْ لَمْ يَدْخُلُوهَا وَهُمْ يَطْمَعُونَ (٤٦) }
{وَنَادَى أَصْحَابُ الْجَنَّةِ أَصْحَابَ النَّارِ أَنْ قَدْ وَجَدْنَا مَا وَعَدَنَا رَبُّنَا حَقًّا فَهَلْ وَجَدْتُمْ مَا وَعَدَ رَبُّكُمْ حَقًّا قَالُوا نَعَمْ فَأَذَّنَ مُؤَذِّنٌ بَيْنَهُمْ أَنْ لَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الظَّالِمِينَ (٤٤) الَّذِينَ يَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَيَبْغُونَهَا عِوَجًا وَهُمْ بِالْآخِرَةِ كَافِرُونَ (٤٥) وَبَيْنَهُمَا حِجَابٌ وَعَلَى الْأَعْرَافِ رِجَالٌ يَعْرِفُونَ كُلًّا بِسِيمَاهُمْ وَنَادَوْا أَصْحَابَ الْجَنَّةِ أَنْ سَلَامٌ عَلَيْكُمْ لَمْ يَدْخُلُوهَا وَهُمْ يَطْمَعُونَ (٤٦) } “Cennetlikler cehennemliklere: 'Rabbimizin bize vadettiğini hak bulduk; siz de Rabbinizin vadettiğini hak buldunuz mu?' diye seslenirler. Onlar: 'Evet' derler. Bunun üzerine aralarında bir çağrıcı: 'Allah'ın lâneti zalimlerin üzerine olsun!' diye seslenir. (44) Onlar ki Allah yolundan alıkoyarlar ve onu eğri göstermek isterler; onlar ahireti de inkâr edenlerdir. (45) İkisi arasında bir perde vardır. A'râf üzerinde de herkesi simalarından tanıyan adamlar vardır. Cennetliklere: 'Selâm sizlere!' diye seslenirler. Kendileri henüz oraya girmemişlerdir ama bunu ummaktadırlar. (46)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَنَادَى أَصْحَابُ الْجَنَّةِ أَصْحَابَ النَّارِ أَنْ قَدْ وَجَدْنَا مَا وَعَدَنَا رَبُّنَا} مِنَ الثَّوَابِ، {حَقًّا} أَيْ صِدْقًا، {فَهَلْ وَجَدْتُمْ مَا وَعَدَ رَبُّكُمْ} مِنَ الْعَذَابِ، {حَقًّا قَالُوا نَعَمْ} قَرَأَ الْكِسَائِيُّ بِكَسْرِ الْعَيْنِ حَيْثُ كَانَ، وَالْبَاقُونَ بِفَتْحِهَا وَهُمَا لُغَتَانِ، {فَأَذَّنَ مُؤَذِّنٌ بَيْنَهُمْ} أَيْ: نَادَى مُنَادٍ أَسْمَعَ الْفَرِيقَيْنِ، {أَنْ لَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الظَّالِمِينَ} قَرَأَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ وَالْبَصْرَةِ وَعَاصِمٌ: "أَنْ" خَفِيفٌ، "لَعْنَةُ"، رَفْعٌ، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِالتَّشْدِيدِ، "لَعْنَةَ اللَّهِ" نَصْبٌ عَلَى الظَّالِمِينَ، أي: الكافرين، ١٣٠/أ
Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur: {وَنَادَى أَصْحَابُ الْجَنَّةِ أَصْحَابَ النَّارِ أَنْ قَدْ وَجَدْنَا مَا وَعَدَنَا رَبُّنَا} “Cennetlikler cehennemliklere: 'Rabbimizin bize vadettiğini... bulduk' diye seslenirler” sevaptan [olan vaadini], {حَقًّا} “hak” yani gerçek [bulduk], {فَهَلْ وَجَدْتُمْ مَا وَعَدَ رَبُّكُمْ} “siz de Rabbinizin vadettiğini... buldunuz mu?” azaptan [olan vaadini], {حَقًّا قَالُوا نَعَمْ} “hak [buldunuz mu?]. Onlar: 'Evet' derler.” el-Kisâî geçtiği her yerde ayın harfinin kesresi ile [ni'ım] şeklinde okudu; diğerleri ise fetha ile [ne'am] okumuştur ve ikisi de birer lehçedir. {فَأَذَّنَ مُؤَذِّنٌ بَيْنَهُمْ} “Bunun üzerine aralarında bir çağrıcı seslenir” yani iki fırkaya da işittiren bir münadi seslenir: {أَنْ لَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الظَّالِمِينَ} “'Allah'ın lâneti zalimlerin üzerine olsun!' diye” Medine ehli, Basra ehli ve Âsım şeddesiz olarak: "أَنْ", "لَعْنَةُ" şeklinde merfû okudular; diğerleri ise şeddeli olarak "لَعْنَةَ اللَّهِ" şeklinde nasb ile okudular, zalimlerin yani kâfirlerin üzerine olsun. 130/a
{الَّذِينَ يَصُدُّونَ} أَيْ: يَصْرِفُونَ النَّاسَ، {عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ} طَاعَةِ اللَّهِ، {وَيَبْغُونَهَا عِوَجًا} أَيْ: يَطْلُبُونَهَا زَيْغًا وَمَيْلًا أَيْ: يَطْلُبُونَ سَبِيلَ اللَّهِ جَائِرِينَ عَنِ الْقَصْدِ.
{الَّذِينَ يَصُدُّونَ} “Onlar ki alıkoyarlar” yani insanları çevirirler, {عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ} “Allah yolundan” Allah'a itaatten, {وَيَبْغُونَهَا عِوَجًا} “ve onu eğri göstermek isterler” yani onu sapkınlık ve eğrilik üzere ararlar; yani doğru yoldan saparak Allah'ın yolunu ararlar.
قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: يُصَلُّونَ لِغَيْرِ اللَّهِ، وَيُعَظِّمُونَ مَا لَمْ يُعْظِّمْهُ اللَّهُ. وَالْعِوَجُ -بِكَسْرِ الْعَيْنِ -فِي الدِّينِ وَالْأَمْرِ وَالْأَرْضِ وَكُلِّ مَا لَمْ يَكُنْ قَائِمًا، وَبِالْفَتْحِ فِي كُلِّ مَا كَانَ قَائِمًا كَالْحَائِطِ وَالرُّمْحِ وَنَحْوِهُمَا. {وَهُمْ بِالْآخِرَةِ كَافِرُونَ}
İbn Abbâs şöyle dedi: 'Allah'tan başkası için namaz kılarlar ve Allah'ın yüceltmediği şeyleri yüceltirler.' İvec (عِوَج) -ayın harfinin kesresi ile- dinde, işte, arazide ve dikili olmayan her şeydedir; fetha ile [avec (عَوَج)] ise duvar, mızrak ve benzeri dikili olan her şeydedir. {وَهُمْ بِالْآخِرَةِ كَافِرُونَ} “Onlar ahireti de inkâr edenlerdir.”
{وَبَيْنَهُمَا حِجَابٌ} يَعْنِي: بَيْنَ الْجَنَّةِ وَالنَّارِ، وَقِيلَ: بَيْنَ أَهْلِ الْجَنَّةِ وَبَيْنَ أَهْلِ النَّارِ حِجَابٌ، وَهُوَ السُّورُ الَّذِي ذَكَرَ اللَّهُ تَعَالَى فِي قَوْلِهِ: "فَضُرِبَ بَيْنَهُمْ بِسُورٍ لَهُ بَابٌ" (الْحَدِيدِ، ١٣) .
{وَبَيْنَهُمَا حِجَابٌ} “İkisi arasında bir perde vardır.” yani: Cennet ile cehennem arasında; [başka bir görüşte] cennet ehli ile cehennem ehli arasında bir perde vardır, denildi. O da Allah Teâlâ'nın şu buyruğunda zikrettiği surdur: “Aralarına kapısı olan bir sur çekilir.” (el-Hadîd, 13).
قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَعَلَى الْأَعْرَافِ رِجَالٌ} وَالْأَعْرَافُ هِيَ ذَلِكَ السُّورُ الَّذِي بَيْنَ الْجَنَّةِ وَالنَّارِ، وَهِيَ جَمْعُ عُرْفٍ، وَهُوَ اسْمٌ لِلْمَكَانِ الْمُرْتَفِعِ، وَمِنْهُ عُرْفُ الدِّيكِ لِارْتِفَاعِهِ عَمَّا سِوَاهُ مِنْ جَسَدِهِ. وَقَالَ السُّدِّيُّ: سُمِّيَ ذَلِكَ السُّورُ أَعْرَافًا لِأَنَّ أَصْحَابَهُ يَعْرِفُونَ النَّاسَ.
Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur: {وَعَلَى الْأَعْرَافِ رِجَالٌ} “A'râf üzerinde de adamlar vardır.” A'râf; cennet ile ateş arasındaki o surdur. 'Urf'un (عُرْف) çoğuludur; o da yüksek yerin ismidir. Vücudunun diğer kısımlarından yüksek olduğu için horoz ibiğine de (urf ed-dîk) buradan isim verilmiştir. es-Süddî: 'O sura A'râf denilmiştir, çünkü oranın ehli insanları tanırlar (ya'rifûn)' demiştir.
وَاخْتَلَفُوا فِي الرِّجَالِ الَّذِينَ أَخْبَرَ اللَّهُ عَنْهُمْ أَنَّهُمْ عَلَى الْأَعْرَافِ: فَقَالَ حُذَيْفَةُ وَابْنُ عَبَّاسٍ: هُمْ
Allah'ın A'râf üzerinde olduklarını haber verdiği adamlar hakkında ihtilaf ettiler: Huzeyfe ve İbn Abbâs şöyle dedi: Onlar,
قَوْمٌ اسْتَوَتْ حَسَنَاتُهُمْ وَسَيِّئَاتُهُمْ، فَقَصَّرَتْ بِهِمْ سَيِّئَاتُهُمْ عَنِ الْجَنَّةِ، وَتَجَاوَزَتْ بِهِمْ حَسَنَاتُهُمْ عَنِ النَّارِ، فَوَقَفُوا هُنَاكَ حَتَّى يَقْضِيَ اللَّهُ فِيهِمْ مَا يَشَاءُ، ثُمَّ يُدْخِلُهُمُ الْجَنَّةَ بِفَضْلِ رَحْمَتِهِ، وَهُمْ آخِرُ مَنْ يَدْخُلُ الْجَنَّةَ.
iyilikleri ve kötülükleri eşit olan bir topluluktur. Kötülükleri onları cennetten alıkoymuş, iyilikleri de onları ateşten kurtarmıştır. Allah haklarında dilediği hükmü verinceye kadar orada dururlar; sonra O, rahmetinin lütfuyla onları cennete sokar. Onlar, cennete en son girecek olanlardır.
أَخْبَرَنَا أَبُو بَكْرٍ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي تَوْبَةَ أَنَا أَبُو طَاهِرٍ مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ الْحَارِثِ أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَعْقُوبَ الْكِسَائِيُّ أَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَحْمُودٍ أَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْخَلَّالُ ثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ عَنْ أَبِي بَكْرٍ الْهُذَلِيِّ قَالَ: قَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ، يُحَدِّثُ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ قَالَ: يُحَاسَبُ النَّاسُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَمَنْ كَانَتْ حَسَنَاتُهُ أَكْثَرَ مِنْ سَيِّئَاتِهِ بِوَاحِدَةٍ دَخَلَ الْجَنَّةَ، وَمَنْ كَانَتْ سَيِّئَاتُهُ أَكْثَرَ مِنْ حَسَنَاتِهِ بِوَاحِدَةٍ دَخَلَ النَّارَ، ثُمَّ قَرَأَ قَوْلَ اللَّهِ تَعَالَى: (فَمَنْ ثَقُلَتْ مَوَازِينُهُ فَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ وَمَنْ خَفَّتْ مَوَازِينُهُ فَأُولَئِكَ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ) (الْأَعْرَافُ ٨-٩) . ثُمَّ قَالَ: إِنَّ الْمِيزَانَ يَخِفُّ بِمِثْقَالِ حَبَّةٍ أَوْ يَرْجُحُ . قَالَ: وَمَنِ اسْتَوَتْ حَسَنَاتُهُ وَسَيِّئَاتُهُ كَانَ مِنْ أَصْحَابِ الْأَعْرَافِ فَوُقِفُوا عَلَى الصِّرَاطِ، ثُمَّ عَرَفُوا أَهْلَ الْجَنَّةِ وَأَهْلَ النَّارِ فَإِذَا نَظَرُوا إِلَى أَهْلِ الْجَنَّةِ نَادَوْا سَلَامٌ عَلَيْكُمْ، وَإِذَا صَرَفُوا أَبْصَارَهُمْ إِلَى أَصْحَابِ النَّارِ قَالُوا رَبَّنَا لَا تَجْعَلُنَا مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ، فَأَمَّا أَصْحَابُ الْحَسَنَاتِ فَإِنَّهُمْ يُعْطَوْنَ نُورًا يَمْشُونَ بِهِ بَيْنَ أيديهم وبأيمانهم، ويعط كُلُّ عَبْدٍ [يَوْمَئِذٍ] (٢) نُورًا فَإِذَا أَتَوْا عَلَى الصِّرَاطِ سَلَبَ اللَّهُ نُورَ كُلِّ مُنَافِقٍ وَمُنَافِقَةٍ، [فَلَمَّا] (٣) رَأَى أَهْلُ الْجَنَّةِ مَا لَقِيَ الْمُنَافِقُونَ قَالُوا رَبَّنَا أَتْمِمْ لَنَا نُورَنَا.
Bize Ebû Bekr Muhammed b. Abdillâh b. Ebî Tevbe haber verdi, bize Ebû Tâhir Muhammed b. Ahmed b. el-Hâris bildirdi, bize Muhammed b. Ya'kūb el-Kisâî bildirdi, bize Abdullâh b. Mahmûd bildirdi, bize İbrâhîm b. Abdillâh el-Hallâl bildirdi, bize Abdullâh b. el-Mübârek, Ebû Bekr el-Hüzelî'den rivayet etti, o şöyle dedi: Saîd b. Cübeyr, İbn Mes'ûd'dan naklederek şöyle dedi: Kıyamet gününde insanlar hesaba çekilir; kimin iyilikleri kötülüklerinden bir tane bile fazla gelirse cennete girer; kimin kötülükleri iyiliklerinden bir tane bile fazla gelirse ateşe girer. Sonra Allah Teâlâ'nın şu buyruğunu okudu: (Tartıları ağır gelenler, işte onlar kurtuluşa erenlerdir. Tartıları hafif gelenler ise kendilerini ziyana uğratanlardır) (el-A'râf, 8-9). Sonra dedi ki: Terazi bir hardal tanesi ağırlığı ile hafifler veya ağır basar. Dedi ki: İyilikleri ile kötülükleri eşit olan kimse ise A'râf ehlindendir. Onlar Sırât üzerinde durdurulurlar; sonra cennet ehlini ve ateş ehlini tanırlar. Cennet ehline baktıklarında: 'Selâm sizlere!' diye seslenirler; gözlerini cehennemliklere çevirdiklerinde ise: 'Rabbimiz, bizi zalimler topluluğu ile beraber kılma!' derler. İyilik sahiplerine gelince, onlara önlerinde ve sağlarında kendisiyle yürüyecekleri bir nur verilir. [O gün] her kula bir nur verilir; Sırât üzerine geldiklerinde Allah her münafık erkek ve münafık kadının nurunu çekip alır. Cennet ehli münafıkların başına geleni görünce: 'Rabbimiz, nurumuzu tamamla!' derler.
فَأُمًّا أَصْحَابُ الْأَعْرَافِ فَإِنَّ النُّورَ لَمْ يُنْزَعْ مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ، وَمَنَعَتْهُمْ [سَيِّئَاتُهُمْ] (٤) أَنْ يَمْضُوا فَبَقِيَ فِي قُلُوبِهِمُ الطَّمَعُ إِذْ لَمْ يُنْزَعِ النُّورُ مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ، فَهُنَالِكَ يَقُولُ اللَّهُ: "لَمْ يَدْخُلُوهَا وَهُمْ يَطْمَعُونَ"، وَكَانَ الطَّمَعُ النُّورَ الَّذِي [بَيْنَ أَيْدِيهِمْ] (٥) ثُمَّ أُدْخِلُوا الْجَنَّةَ، وَكَانُوا آخَرَ أَهْلِ الْجَنَّةِ دُخُولًا.
A'râf ehline gelince, nur önlerinden çekilip alınmaz; fakat [kötülükleri] geçip gitmelerine engel olur. Nur önlerinden çekilip alınmadığı için kalplerinde ümit (tama') kalır. İşte orada Allah şöyle buyurmaktadır: “Kendileri henüz oraya girmemişlerdir ama bunu ummaktadırlar.” O umut ise [önlerindeki] nur idi. Sonra cennete sokulurlar ve cennet ehlinin giriş bakımından en sonuncuları olurlar.
وَقَالَ شُرَحْبِيلُ بْنُ سَعْدٍ: أَصْحَابُ الْأَعْرَافِ قَوْمٌ خَرَجُوا فِي الْغَزْوِ بِغَيْرِ إِذْنِ آبَائِهِمْ، وَرَوَاهُ مُقَاتِلٌ فِي تَفْسِيرِهِ مَرْفُوعًا: هُمْ رِجَالٌ غَزَوْا فِي سَبِيلِ اللَّهِ [عُصَاةٌ لِآبَائِهِمْ فَقُتِلُوا، فَأُعْتِقُوا مِنَ النَّارِ بِقَتْلِهِمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ] (٦) وَحُبِسُوا عَنِ الْجَنَّةِ بِمَعْصِيَةِ آبَائِهِمْ، فَهُمْ آخَرُ مَنْ يَدْخُلُ الْجَنَّةَ.
Şürahbîl b. Sa'd şöyle dedi: A'râf ehli, babalarının izni olmaksızın savaşa çıkan bir topluluktur. Mukātil de tefsirinde bunu merfû olarak rivayet etmiştir: 'Onlar Allah yolunda savaşa çıkan, [babalarına isyan etmiş kimselerdir; öldürüldüler. Allah yolunda öldürülmeleri sebebiyle ateşten azat edildiler,] babalarına isyan etmeleri sebebiyle de cennetten alıkondular. Onlar cennete en son girecek olanlardır.'
وَرُوِيَ عَنْ مُجَاهِدٍ: أَنَّهُمْ أَقْوَامٌ رَضِيَ عَنْهُمْ أَحَدُ الْأَبَوَيْنِ دُونَ الْآخَرِ، يُحْبَسُونَ عَلَى
Mücâhid'den de şöyle rivayet edilmiştir: Onlar, anne babalarından biri kendilerinden razı olup diğeri razı olmayan kimselerdir; [şunun] üzerinde tutulurlar:
[الْأَعْرَافِ] (١) إِلَى أَنْ يَقْضِيَ اللَّهُ بَيْنَ الْخَلْقِ، ثُمَّ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ.
Allah yaratılanlar arasında hükmedinceye kadar [A'râf] üzerinde [tutulurlar], sonra cennete girerler.
وَقَالَ عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ يَحْيَى الْكِنَانِيُّ: هُمُ الَّذِينَ مَاتُوا فِي الْفَتْرَةِ وَلَمْ يُبَدِّلُوا دِينَهُمْ.
Abdülazîz b. Yahyâ el-Kinânî şöyle dedi: Onlar, fetret devrinde ölen ve dinlerini değiştirmeyen kimselerdir.
وَقِيلَ: هُمْ أَطْفَالُ الْمُشْرِكِينَ. وَقَالَ الْحَسَنُ: هُمْ أَهْلُ الْفَضْلِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ عَلَوْا عَلَى الْأَعْرَافِ فَيَطَّلِعُونَ عَلَى أَهْلِ الْجَنَّةِ وَأَهْلِ النَّارِ جَمِيعًا، وَيُطَالِعُونَ أَحْوَالَ الْفَرِيقَيْنِ.
Denildi ki: Onlar müşriklerin çocuklarıdır. Hasan ise şöyle dedi: Onlar, müminlerin fazilet ehli kimseleridir; A'râf üzerine çıkmışlardır; böylece hem cennet ehline hem de cehennem ehline bakarlar ve her iki grubun hallerini seyrederler.
قَوْلُهُ تَعَالَى: {يَعْرِفُونَ كُلًّا بِسِيمَاهُمْ} أَيْ: يَعْرِفُونَ أَهْلَ الْجَنَّةِ بِبَيَاضِ وُجُوهِهِمْ وَأَهْلَ النَّارِ بِسَوَادِ وُجُوهِهِمْ. {وَنَادَوْا أَصْحَابَ الْجَنَّةِ أَنْ سَلَامٌ عَلَيْكُمْ} أَيْ: إِذَا رَأَوْا أَهْلَ الْجَنَّةِ قَالُوا سَلَامٌ عَلَيْكُمْ، {لَمْ يَدْخُلُوهَا} يَعْنِي: أَصْحَابُ الْأَعْرَافِ لَمْ يَدْخُلُوا الْجَنَّةَ، {وَهُمْ يَطْمَعُونَ} فِي دُخُولِهَا، قَالَ أَبُو الْعَالِيَةِ: مَا جَعَلَ اللَّهُ ذَلِكَ الطَّمَعَ فِيهِمْ إِلَّا كَرَامَةً [يُرِيدُ] (٢) بِهِمْ، قَالَ الْحَسَنُ: الَّذِي جَعَلَ الطَّمَعَ فِي قُلُوبِهِمْ يُوصِلُهُمْ إِلَى مَا يَطْمَعُونَ.
Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur: {يَعْرِفُونَ كُلًّا بِسِيمَاهُمْ} “herkesi simalarından tanıyan” yani cennet ehlini yüzlerinin beyazlığından, cehennem ehlini de yüzlerinin siyahlığından tanırlar. {وَنَادَوْا أَصْحَابَ الْجَنَّةِ أَنْ سَلَامٌ عَلَيْكُمْ} “Cennetliklere: 'Selâm sizlere!' diye seslenirler.” yani cennet ehlini gördüklerinde: 'Selâm sizlere!' derler. {لَمْ يَدْخُلُوهَا} “Kendileri henüz oraya girmemişlerdir” yani A'râf ehli cennete henüz girmemişlerdir, {وَهُمْ يَطْمَعُونَ} “ama bunu ummaktadırlar” oraya girmeyi umarlar. Ebü'l-Âliye: 'Allah onlara o umudu ancak kendilerine bir lütufta bulunmak [istediği] için vermiştir' dedi. Hasan da: 'O umudu kalplerine koyan Zat, onları umdukları şeye ulaştıracaktır' dedi.
{وَإِذَا صُرِفَتْ أَبْصَارُهُمْ تِلْقَاءَ أَصْحَابِ النَّارِ قَالُوا رَبَّنَا لَا تَجْعَلْنَا مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ (٤٧) وَنَادَى أَصْحَابُ الْأَعْرَافِ رِجَالًا يَعْرِفُونَهُمْ بِسِيمَاهُمْ قَالُوا مَا أَغْنَى عَنْكُمْ جَمْعُكُمْ وَمَا كُنْتُمْ تَسْتَكْبِرُونَ (٤٨) أَهَؤُلَاءِ الَّذِينَ أَقْسَمْتُمْ لَا يَنَالُهُمُ اللَّهُ بِرَحْمَةٍ ادْخُلُوا الْجَنَّةَ لَا خَوْفٌ عَلَيْكُمْ وَلَا أَنْتُمْ تَحْزَنُونَ (٤٩) }
{وَإِذَا صُرِفَتْ أَبْصَارُهُمْ تِلْقَاءَ أَصْحَابِ النَّارِ قَالُوا رَبَّنَا لَا تَجْعَلْنَا مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ (٤٧) وَنَادَى أَصْحَابُ الْأَعْرَافِ رِجَالًا يَعْرِفُونَهُمْ بِسِيمَاهُمْ قَالُوا مَا أَغْنَى عَنْكُمْ جَمْعُكُمْ وَمَا كُنْتُمْ تَسْتَكْبِرُونَ (٤٨) أَهَؤُلَاءِ الَّذِينَ أَقْسَمْتُمْ لَا يَنَالُهُمُ اللَّهُ بِرَحْمَةٍ ادْخُلُوا الْجَنَّةَ لَا خَوْفٌ عَلَيْكُمْ وَلَا أَنْتُمْ تَحْزَنُونَ (٤٩) } “Gözleri cehennemliklerin tarafına çevrildiği zaman: 'Rabbimiz! Bizi zalimler topluluğu ile beraber kılma!' derler. (47) A'râftakiler, simalarından tanıdıkları adamlara seslenerek derler ki: 'Ne çokluğunuz ve topladıklarınız ne de büyüklük taslamanız size bir fayda sağladı!' (48) 'Allah onları hiçbir rahmete erdirmeyecek' diye yemin ettiğiniz kimseler bunlar mıydı? [Onlara]: 'Girin cennete! Size hiçbir korku yoktur ve siz üzülmeyeceksiniz de' [denilir]. (49)”
{وَإِذَا صُرِفَتْ أَبْصَارُهُمْ تِلْقَاءَ أَصْحَابِ النَّارِ} تَعَوَّذُوا بِاللَّهِ، {قَالُوا رَبَّنَا لَا تَجْعَلْنَا مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ} يَعْنِي: الْكَافِرِينَ فِي النَّارِ.
{وَإِذَا صُرِفَتْ أَبْصَارُهُمْ تِلْقَاءَ أَصْحَابِ النَّارِ} “Gözleri cehennemliklerin tarafına çevrildiği zaman” Allah'a sığınırlar, {قَالُوا رَبَّنَا لَا تَجْعَلْنَا مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ} “'Rabbimiz! Bizi zalimler topluluğu ile beraber kılma!' derler.” yani ateşteki kâfirlerle.
{وَنَادَى أَصْحَابُ الْأَعْرَافِ رِجَالًا} كَانُوا عُظَمَاءَ فِي الدُّنْيَا مِنْ أَهْلِ النَّارِ، {يَعْرِفُونَهُمْ بِسِيمَاهُمْ قَالُوا مَا أَغْنَى عَنْكُمْ جَمْعُكُمْ} فِي الدُّنْيَا مِنَ الْمَالِ وَالْوَلَدِ، {وَمَا كُنْتُمْ تَسْتَكْبِرُونَ} عَنِ الْإِيمَانِ. قَالَ الْكَلْبِيُّ: يُنَادُونَ وَهُمْ عَلَى السُّورِ: يَا وَلِيدُ بْنَ الْمُغِيرَةِ وَيَا أَبَا جَهْلِ بْنَ هِشَامٍ وَيَا فُلَانُ، ثُمَّ يَنْظُرُونَ إِلَى الْجَنَّةِ فَيَرَوْنَ فِيهَا الْفُقَرَاءَ وَالضُّعَفَاءَ مِمَّنْ كَانُوا يَسْتَهْزِءُونَ بِهِمْ، مِثْلَ سَلْمَانَ وَصُهَيْبٍ وَخَبَّابٍ وَبِلَالٍ وَأَشْبَاهِهِمْ، فَيَقُولُ أَصْحَابُ الْأَعْرَافِ لِأُولَئِكَ الْكُفَّارِ: {أَهَؤُلَاءِ الَّذِينَ أَقْسَمْتُمْ}
{وَنَادَى أَصْحَابُ الْأَعْرَافِ رِجَالًا} “A'râftakiler... adamlara seslenirler” cehennemliklerden olup dünyada ileri gelen kimselerdi; {يَعْرِفُونَهُمْ بِسِيمَاهُمْ قَالُوا مَا أَغْنَى عَنْكُمْ جَمْعُكُمْ} “onları simalarından tanıyarak: 'Topladığınız şeyler size bir fayda vermedi' dediler” dünyada mal ve evlattan topladıklarınız, {وَمَا كُنْتُمْ تَسْتَكْبِرُونَ} “ve büyüklük taslamanız da [fayda vermedi].” imana karşı [büyüklük taslamanız]. Kelbî şöyle dedi: Onlar surun üzerindeyken: 'Ey Velîd b. Mugīre, ey Ebû Cehil b. Hişâm, ey filan!' diye seslenirler; sonra cennete bakıp orada Selmân, Suheyb, Habbâb, Bilâl ve benzerleri gibi kendileriyle alay ettikleri fakirleri ve zayıfları görürler. Bunun üzerine A'râf ehli o kâfirlere şöyle der: {أَهَؤُلَاءِ الَّذِينَ أَقْسَمْتُمْ} “Yemin ettiğiniz kimseler bunlar mıydı?”
{أَهَؤُلَاءِ الَّذِينَ أَقْسَمْتُمْ} حَلَفْتُمْ، {لَا يَنَالُهُمُ اللَّهُ بِرَحْمَةٍ} أَيْ: حَلَفْتُمْ أَنَّهُمْ لَا يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ. ثُمَّ يُقَالُ لِأَهْلِ الْأَعْرَافِ: {ادْخُلُوا الْجَنَّةَ لَا خَوْفٌ عَلَيْكُمْ وَلَا أَنْتُمْ تَحْزَنُونَ} وَفِيهِ قَوْلٌ آخَرُ: أَنْ
{أَهَؤُلَاءِ الَّذِينَ أَقْسَمْتُمْ} “'Allah'ın kendilerini hiçbir rahmete erdirmeyeceğine yemin ettiğiniz kimseler bunlar mıydı?'” [yani] yemin etmiştiniz, {لَا يَنَالُهُمُ اللَّهُ بِرَحْمَةٍ} “Allah'ın kendilerini bir rahmete erdirmeyeceğine [dair]” yani onların cennete girmeyeceklerine yemin etmiştiniz. Sonra A'râf ehline şöyle denir: {ادْخُلُوا الْجَنَّةَ لَا خَوْفٌ عَلَيْكُمْ وَلَا أَنْتُمْ تَحْزَنُونَ} “'Girin cennete! Size hiçbir korku yoktur ve siz mahzun da olmayacaksınız.'” Bu hususta bir diğer görüş de şöyledir: [Şöyle ki]
أَصْحَابَ الْأَعْرَافِ إِذَا قَالُوا لِأَهْلِ النَّارِ مَا قَالُوا، قَالَ لَهُمْ أَهْلُ النَّارِ: إِنْ دَخَلَ أُولَئِكَ الْجَنَّةَ وَأَنْتُمْ لَمْ تَدْخُلُوهَا. فَيُعَيِّرُونَهُمْ بِذَلِكَ، وَيُقْسِمُونَ أَنَّهُمْ يَدْخُلُونَ النَّارَ، فَتَقُولُ الْمَلَائِكَةُ الَّذِينَ حَبَسُوا أَصْحَابَ الْأَعْرَافِ عَلَى الصِّرَاطِ لِأَهْلِ النَّارِ: أَهَؤُلَاءِ، يَعْنِي: أَصْحَابَ الْأَعْرَافِ، الَّذِينَ أَقْسَمْتُمْ يَا أَهْلَ النَّارِ أَنَّهُمْ لَا يَنَالُهُمُ اللَّهُ بِرَحْمَةٍ، ثُمَّ قَالَتِ الْمَلَائِكَةُ لِأَصْحَابِ الْأَعْرَافِ: "ادْخُلُوا الْجَنَّةَ لَا خَوْفٌ عَلَيْكُمْ وَلَا أَنْتُمْ تَحْزَنُونَ" فَيَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ.
A'râf ehli cehennemliklere söyleyeceklerini söylediklerinde, cehennemlikler onlara: 'Şunlar cennete girdi, siz ise girmediniz' derler. Bununla onları ayıplarlar ve onların cehenneme gireceğine yemin ederler. Bunun üzerine A'râf ehlini Sırât üzerinde tutan melekler cehennemliklere: 'Cehennem ehli! Allah'ın kendilerini hiçbir rahmete erdirmeyeceğine yemin ettiğiniz kimseler bunlar, yani A'râf ehli miydi?' derler. Sonra melekler A'râf ehline: 'Girin cennete! Size hiçbir korku yoktur ve siz üzülmeyeceksiniz de' derler ve onlar cennete girerler.
{وَنَادَى أَصْحَابُ النَّارِ أَصْحَابَ الْجَنَّةِ أَنْ أَفِيضُوا عَلَيْنَا مِنَ الْمَاءِ أَوْ مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ حَرَّمَهُمَا عَلَى الْكَافِرِينَ (٥٠) الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَهُمْ لَهْوًا وَلَعِبًا وَغَرَّتْهُمُ الْحَيَاةُ الدُّنْيَا فَالْيَوْمَ نَنْسَاهُمْ كَمَا نَسُوا لِقَاءَ يَوْمِهِمْ هَذَا وَمَا كَانُوا بِآيَاتِنَا يَجْحَدُونَ (٥١) }
{وَنَادَى أَصْحَابُ النَّارِ أَصْحَابَ الْجَنَّةِ أَنْ أَفِيضُوا عَلَيْنَا مِنَ الْمَاءِ أَوْ مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ حَرَّمَهُمَا عَلَى الْكَافِرِينَ (٥٠) الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَهُمْ لَهْوًا وَلَعِبًا وَغَرَّتْهُمُ الْحَيَاةُ الدُّنْيَا فَالْيَوْمَ نَنْسَاهُمْ كَمَا نَسُوا لِقَاءَ يَوْمِهِمْ هَذَا وَمَا كَانُوا بِآيَاتِنَا يَجْحَدُونَ (٥١) } “Cehennemlikler cennetliklere: 'Sudan veya Allah'ın size verdiği rızıktan biraz da bizim üzerimize dökün!' diye seslenirler. Onlar da: 'Şüphesiz Allah bunları kâfirlere haram kılmıştır' derler. (50) Onlar ki dinlerini bir eğlence ve oyun edindiler ve dünya hayatı onları aldattı. İşte onlar bu günlerine kavuşmayı nasıl unuttular ve ayetlerimizi nasıl inkâr edip durdularsa, biz de bugün onları öyle unuturuz. (51)”
{وَلَقَدْ جِئْنَاهُمْ بِكِتَابٍ فَصَّلْنَاهُ عَلَى عِلْمٍ هُدًى وَرَحْمَةً لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (٥٢) هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا تَأْوِيلَهُ يَوْمَ يَأْتِي تَأْوِيلُهُ يَقُولُ الَّذِينَ نَسُوهُ مِنْ قَبْلُ قَدْ جَاءَتْ رُسُلُ رَبِّنَا بِالْحَقِّ فَهَلْ لَنَا مِنْ شُفَعَاءَ فَيَشْفَعُوا لَنَا أَوْ نُرَدُّ فَنَعْمَلَ غَيْرَ الَّذِي كُنَّا نَعْمَلُ قَدْ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَفْتَرُونَ (٥٣) }
{وَلَقَدْ جِئْنَاهُمْ بِكِتَابٍ فَصَّلْنَاهُ عَلَى عِلْمٍ هُدًى وَرَحْمَةً لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (٥٢) هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا تَأْوِيلَهُ يَوْمَ يَأْتِي تَأْوِيلُهُ يَقُولُ الَّذِينَ نَسُوهُ مِنْ قَبْلُ قَدْ جَاءَتْ رُسُلُ رَبِّنَا بِالْحَقِّ فَهَلْ لَنَا مِنْ شُفَعَاءَ فَيَشْفَعُوا لَنَا أَوْ نُرَدُّ فَنَعْمَلَ غَيْرَ الَّذِي كُنَّا نَعْمَلُ قَدْ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَفْتَرُونَ (٥٣) } “Andolsun biz onlara, inanan bir topluluk için bir hidayet ve bir rahmet olmak üzere tam bir bilgiyle ayrıntılı kıldığımız bir kitap getirdik. (52) Onlar sadece onun tevilini mi (akıbetini mi) bekliyorlar? Onun tevili geleceği gün, daha önce onu unutmuş olanlar derler ki: 'Gerçekten Rabbimizin elçileri hakkı getirmişti. Acaba bizim için şefaatçiler var mı ki bize şefaat etsinler, yahut geri döndürülür müyüz ki yaptıklarımızdan başkasını yapalım?' Doğrusu onlar kendilerini ziyana uğratmışlar ve uydurdukları şeyler de kendilerinden uzaklaşıp kaybolmuştur. (53)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَنَادَى أَصْحَابُ النَّارِ أَصْحَابَ الْجَنَّةِ أَنْ أَفِيضُوا} أَيْ: صَبُّوا، {عَلَيْنَا مِنَ الْمَاءِ أَوْ مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ} أَيْ: أَوْسِعُوا عَلَيْنَا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ مِنْ طَعَامِ الْجَنَّةِ.
Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur: {وَنَادَى أَصْحَابُ النَّارِ أَصْحَابَ الْجَنَّةِ أَنْ أَفِيضُوا} “Cehennemlikler cennetliklere: '...dökün!' diye seslenirler” yani akıtın, {عَلَيْنَا مِنَ الْمَاءِ أَوْ مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ} “üzerimize sudan veya Allah'ın size verdiği rızıktan” yani Allah'ın size rızık olarak verdiği cennet yiyeceğinden üzerimize bolca verin.
قَالَ عَطَاءٌ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: لَمَّا صَارَ أَصْحَابُ الْأَعْرَافِ إِلَى الْجَنَّةِ طَمِعَ أَهْلُ النَّارِ فِي الْفَرَجِ، وَقَالُوا: يَا رَبِّ إِنَّ لَنَا قَرَابَاتٍ مِنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ، فَأْذَنْ لَنَا حَتَّى نَرَاهُمْ وَنُكَلِّمَهُمْ، فَيَنْظُرُوا إِلَى قَرَابَتِهِمْ فِي الْجَنَّةِ وَمَا هُمْ فِيهِ مِنَ النَّعِيمِ فَيَعْرِفُونَهُمْ وَلَمْ يَعْرِفْهُمْ أَهْلُ الْجَنَّةِ لِسَوَادِ وُجُوهِهِمْ، فَيُنَادِي أَصْحَابُ النَّارِ أَصْحَابَ الْجَنَّةِ بِأَسْمَائِهِمْ، وَأَخْبَرُوهُمْ بِقَرَابَاتِهِمْ: أَنْ أَفِيضُوا عَلَيْنَا مِنَ الْمَاءِ أَوْ مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ، {قَالُوا إِنَّ اللَّهَ حَرَّمَهُمَا عَلَى الْكَافِرِينَ} يَعْنِي: الْمَاءَ وَالطَّعَامَ.
Atâ, İbn Abbâs'tan nakletti: A'râf ehli cennete girdiği zaman cehennemlikler de kurtuluşa ermeyi umdular ve: 'Ey Rabbimiz! Bizim cennet ehlinden akrabalarımız var; bize izin ver de onları görelim ve onlarla konuşalım' dediler. Cennetteki akrabalarına ve içinde bulundukları nimetlere baktılar; onları tanıdılar, ancak yüzlerinin siyahlığından dolayı cennet ehli onları tanıyamadı. Bunun üzerine cehennemlikler cennetliklere isimleriyle seslendiler ve akrabalıklarını haber vererek: 'Sudan veya Allah'ın size verdiği rızıktan biraz da bizim üzerimize dökün!' dediler. {قَالُوا إِنَّ اللَّهَ حَرَّمَهُمَا عَلَى الْكَافِرِينَ} “Onlar da: 'Şüphesiz Allah bunları kâfirlere haram kılmıştır' derler.” yani suyu ve yiyeceği.
{الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَهُمْ لَهْوًا وَلَعِبًا} وَهُوَ مَا زَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطَانُ مِنْ تَحْرِيمِ الْبَحِيرَةِ وَأَخَوَاتِهَا، وَالْمُكَّاءِ وَالتَّصْدِيَةِ حَوْلَ الْبَيْتِ، وَسَائِرِ الْخِصَالِ الذَّمِيمَةِ، الَّتِي كَانُوا يَفْعَلُونَهَا فِي الْجَاهِلِيَّةِ. وَقِيلَ: دِينُهُمْ أَيْ عِيدُهُمْ، {وَغَرَّتْهُمُ الْحَيَاةُ الدُّنْيَا فَالْيَوْمَ نَنْسَاهُمْ} نَتْرُكُهُمْ فِي النَّارِ، {كَمَا نَسُوا لِقَاءَ يَوْمِهِمْ هَذَا} أَيْ: كَمَا تَرَكُوا الْعَمَلَ لِلِقَاءِ يَوْمِهِمْ هَذَا، {وَمَا كَانُوا بِآيَاتِنَا يَجْحَدُونَ}
{الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَهُمْ لَهْوًا وَلَعِبًا} “Onlar ki dinlerini bir eğlence ve oyun edindiler” bu da şeytanın onlara süslü gösterdiği bahîre ve benzeri şeyleri haram kılmaları, Kâbe'nin etrafında ıslık çalıp el çırpmaları ve Câhiliye döneminde işledikleri diğer bütün yerilmiş huylardır. 'Dinleri' sözü 'bayramları' anlamına gelir de denilmiştir. {وَغَرَّتْهُمُ الْحَيَاةُ الدُّنْيَا فَالْيَوْمَ نَنْسَاهُمْ} “ve dünya hayatı onları aldattı. İşte... biz de bugün onları öyle unuturuz” onları ateşte terk ederiz, {كَمَا نَسُوا لِقَاءَ يَوْمِهِمْ هَذَا} “bu günlerine kavuşmayı nasıl unuttularsa” yani bu günlerine kavuşmak için amel etmeyi nasıl terk ettilerse, {وَمَا كَانُوا بِآيَاتِنَا يَجْحَدُونَ} “ve ayetlerimizi nasıl inkâr edip durdularsa.”
{وَلَقَدْ جِئْنَاهُمْ بِكِتَابٍ} يَعْنِي: الْقُرْآنَ {فَصَّلْنَاهُ} بَيَّنَّاهُ، {عَلَى عِلْمٍ} مِنَّا لِمَا يُصْلِحُهُمْ، {هُدًى وَرَحْمَةً} أَيْ: جَعَلْنَا الْقُرْآنَ هَادِيًا وَذَا رَحْمَةٍ، {لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ} ١٣٠/ب
{وَلَقَدْ جِئْنَاهُمْ بِكِتَابٍ} “Andolsun biz onlara bir kitap getirdik” yani Kur'an'ı, {فَصَّلْنَاهُ} “onu açıkladık” beyan ettik, {عَلَى عِلْمٍ} “bir ilim üzere” kendilerine neyin iyi geleceğine dair katımızdan bir bilgiyle, {هُدًى وَرَحْمَةً} “bir hidayet ve bir rahmet olarak” yani Kur'an'ı doğru yolu gösteren ve rahmet vesilesi kıldık, {لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ} “iman eden bir kavim için.” 130/b
{هَلْ يَنْظُرُونَ} أَيْ: هَلْ يَنْتَظِرُونَ، {إِلَّا تَأْوِيلَهُ} قَالَ مُجَاهِدٌ: جَزَاءَهُ. وَقَالَ السُّدِّيُّ: عَاقِبَتَهُ. وَمَعْنَاهُ: هَلْ يَنْتَظِرُونَ إِلَّا مَا يَئُولُ إِلَيْهِ أَمْرُهُمْ، فِي الْعَذَابِ وَمَصِيرُهُمْ إِلَى النَّارِ. {يَوْمَ يَأْتِي تَأْوِيلُهُ} أَيْ: جَزَاؤُهُ وَمَا يَئُولُ إِلَيْهِ أَمْرُهُمْ، {يَقُولُ الَّذِينَ نَسُوهُ مِنْ قَبْلُ قَدْ جَاءَتْ رُسُلُ رَبِّنَا بِالْحَقِّ} اعْتَرَفُوا بِهِ حِينَ لَا يَنْفَعُهُمُ الِاعْتِرَافُ، {فَهَلْ لَنَا} الْيَوْمَ، {مِنْ شُفَعَاءَ فَيَشْفَعُوا لَنَا أَوْ نُرَدُّ} إِلَى الدُّنْيَا، {فَنَعْمَلَ غَيْرَ الَّذِي كُنَّا نَعْمَلُ قَدْ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ} أَهْلَكُوهَا بِالْعَذَابِ، {وَضَلَّ} [وَبَطَلَ] (١) {عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَفْتَرُونَ}
{هَلْ يَنْظُرُونَ} “Onlar bakıp dururlar mı?” yani beklerler mi, {إِلَّا تَأْوِيلَهُ} “onun tevilinden (sonucundan) başkasına?” Mücâhid: "Onun cezasını" dedi. es-Süddî de: "Onun akıbetini" dedi. Anlamı şudur: Onlar azap konusunda durumlarının varacağı nihai sonucu ve ateşe gidişlerinden başka bir şeyi mi bekliyorlar? {يَوْمَ يَأْتِي تَأْوِيلُهُ} “Onun tevili (haber verdiği sonuç) geldiği gün” yani cezası ve işlerinin varacağı akıbet [geldiğinde], {يَقُولُ الَّذِينَ نَسُوهُ مِنْ قَبْلُ قَدْ جَاءَتْ رُسُلُ رَبِّنَا بِالْحَقِّ} “daha önce onu unutmuş olanlar derler ki: 'Doğrusu Rabbimizin peygamberleri hakkı getirmişti.'” İtirafın kendilerine fayda vermeyeceği bir zamanda bunu itiraf ederler. {فَهَلْ لَنَا} “Artık bizim için var mı?” bugün, {مِنْ شُفَعَاءَ فَيَشْفَعُوا لَنَا أَوْ نُرَدُّ} “bize şefaat edecek şefaatçiler, yahut geri döndürülür müyüz?” dünyaya, {فَنَعْمَلَ غَيْرَ الَّذِي كُنَّا نَعْمَلُ قَدْ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ} “ki yapmış olduklarımızdan başkasını yapalım? Kendilerini ziyana uğratmışlardır” azapla kendilerini helak etmişlerdir, {وَضَلَّ} [وَبَطَلَ] (١) {عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَفْتَرُونَ} “ve uydurageldikleri şeyler onlardan kaybolup gitmiştir.”
{إِنَّ رَبَّكُمُ اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ ثُمَّ اسْتَوَى عَلَى الْعَرْشِ يُغْشِي اللَّيْلَ النَّهَارَ يَطْلُبُهُ حَثِيثًا وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ وَالنُّجُومَ مُسَخَّرَاتٍ بِأَمْرِهِ أَلَا لَهُ الْخَلْقُ وَالْأَمْرُ تَبَارَكَ اللَّهُ رَبُ الْعَالَمِينَ (٥٤) }
{إِنَّ رَبَّكُمُ اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ ثُمَّ اسْتَوَى عَلَى الْعَرْشِ يُغْشِي اللَّيْلَ النَّهَارَ يَطْلُبُهُ حَثِيثًا وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ وَالنُّجُومَ مُسَخَّرَاتٍ بِأَمْرِهِ أَلَا لَهُ الْخَلْقُ وَالْأَمْرُ تَبَارَكَ اللَّهُ رَبُ الْعَالَمِينَ (٥٤) } “Şüphesiz sizin Rabbiniz, gökleri ve yeri altı günde yaratan, sonra Arş'a istiva eden, geceyi durmadan onu kovalayan gündüze bürüyüp örten; Güneş'i, Ay'ı ve yıldızları emrine boyun eğmiş olarak var eden Allah'tır. Dikkat edin, yaratmak da emir de yalnız O'na aittir. Âlemlerin Rabbi olan Allah yücelerden yücedir. (54)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: {إِنَّ رَبَّكُمُ اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ} أَرَادَ بِهِ فِي مِقْدَارِ سِتَّةِ أَيَّامٍ لِأَنَّ الْيَوْمَ مِنْ لَدُنْ طُلُوعِ الشَّمْسِ إِلَى غُرُوبِهَا، وَلَمْ يَكُنْ يَوْمَئِذٍ يَوْمٌ وَلَا شَمْسٌ وَلَا سَمَاءٌ، قِيلَ: سِتَّةُ أَيَّامٍ كَأَيَّامِ الْآخِرَةِ وَكُلُّ يَوْمٍ كَأَلْفِ سَنَةٍ. وَقِيلَ: كَأَيَّامِ الدُّنْيَا، قَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: كَانَ اللَّهُ ﷿ قَادِرًا على خلق السموات وَالْأَرْضِ فِي لَمْحَةٍ وَلَحْظَةٍ، فَخَلَقَهُنَّ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ [تَعْلِيمًا] (٢) لِخَلْقِهِ التَّثَبُّتَ وَالتَّأَنِّي فِي الْأُمُورِ وَقَدْ جَاءَ فِي الْحَدِيثِ: "التَّأَنِّي مِنَ اللَّهِ وَالْعَجَلَةُ مِنَ الشَّيْطَانِ" (٣) .
Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur: {إِنَّ رَبَّكُمُ اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ} “Şüphesiz sizin Rabbiniz, gökleri ve yeri altı günde yaratan Allah'tır” Bununla altı gün miktarını kastetmiştir; zira gün, güneşin doğuşundan batışına kadardır; o gün ise ne bir gün, ne güneş, ne de gökyüzü vardı. Âhiret günleri gibi altı gündür ve her bir gün bin yıl gibidir, denilmiştir. Dünya günleri gibidir de denilmiştir. Saîd b. Cübeyr şöyle demiştir: 'Allah Azze ve Celle gökleri ve yeri bir göz açıp kapama anında yaratmaya kadirdi; fakat kullarına işlerde temkinli ve teennili (acele etmeden) davranmayı öğretmek için onları altı günde yarattı.' Hadiste de şöyle buyrulmuştur: “Teenni Allah'tandır, acele ise şeytandandır.” (3)
{ثُمَّ اسْتَوَى عَلَى الْعَرْشِ} قَالَ الْكَلْبِيُّ وَمُقَاتِلٌ: اسْتَقَرَّ. وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: صَعَدَ. وَأَوَّلَتِ الْمُعْتَزِلَةُ الِاسْتِوَاءَ بِالِاسْتِيلَاءِ، وَأَمَّا أَهْلُ السُّنَّةِ فَيَقُولُونَ: الِاسْتِوَاءُ عَلَى الْعَرْشِ صِفَةٌ لِلَّهِ تَعَالَى، بِلَا كَيْفٍ، يَجِبُ عَلَى الرَّجُلِ الْإِيمَانُ بِهِ، وَيَكِلُ الْعِلْمَ فِيهِ إِلَى اللَّهِ ﷿. وَسَأَلَ رَجُلٌ مَالِكَ بْنَ أَنَسٍ عَنْ قَوْلِهِ: (الرَّحْمَنُ عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوَى) [طَهَ-٥] ، كَيْفَ اسْتَوَى؟ فَأَطْرَقَ رَأْسَهُ مَلِيًّا، وَعَلَاهُ
{ثُمَّ اسْتَوَى عَلَى الْعَرْشِ} “Sonra Arş'a istiva etti” Kelbî ve Mukâtil: "Yerleşti / karar kıldı" dediler. Ebû Ubeyde ise: "Yükseldi" dedi. Mu'tezile istivâyı istîlâ (hâkimiyet kurma) olarak tevil etti. Ehl-i Sünnet ise şöyle demektedir: Arş'a istiva, Allah Teâlâ için keyfiyetsiz bir sıfattır; kişinin buna inanması ve bu konudaki ilmi azîz ve celîl olan Allah'a havale etmesi vaciptir. Bir adam Mâlik b. Enes'e {الرَّحْمَنُ عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوَى} [Tâhâ: 5] “Rahmân Arş'a istiva etti” âyeti hakkında: "Nasıl istiva etti?" diye sordu. Bunun üzerine [İmam Mâlik] uzun bir süre başını öne eğdi ve kendisini
الرُّحَضَاءُ، ثُمَّ قَالَ: الِاسْتِوَاءُ غَيْرُ مَجْهُولٍ، وَالْكَيْفُ غَيْرُ مَعْقُولٍ، وَالْإِيمَانُ بِهِ وَاجِبٌ، وَالسُّؤَالُ عَنْهُ بِدْعَةٌ، وَمَا أَظُنُّكَ إِلَّا ضَالًّا ثُمَّ أَمَرَ بِهِ فَأُخْرِجَ.
ter bastı. Sonra şöyle dedi: 'İstiva meçhul değildir, keyfiyeti akılla kavranamaz, ona inanmak vacip, hakkında soru sormak ise bidattir. Seni de sadece sapkın biri olarak görüyorum.' Sonra emretti ve adam dışarı çıkarıldı.
وَرُوِيَ عَنْ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَالْأَوْزَاعِيِّ وَاللَّيْثِ بْنِ سَعْدٍ وَسُفْيَانَ بْنِ عُيَيْنَةَ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُبَارَكِ وَغَيْرِهِمْ مِنْ عُلَمَاءِ السُّنَّةِ فِي هَذِهِ الْآيَاتِ الَّتِي جَاءَتْ فِي الصِّفَاتِ الْمُتَشَابِهَةِ: أَمَرُّوهَا كَمَا جَاءَتْ بِلَا كَيْفٍ.
Süfyân es-Sevrî, el-Evzâî, Leys b. Sa'd, Süfyân b. Uyeyne, Abdullah b. el-Mübârek ve Ehl-i Sünnet âlimlerinden başkalarından, müteşâbih sıfatlar hakkında gelen bu âyetler hususunda şöyle dedikleri rivayet edilmiştir: 'Onları keyfiyet yüklemeksizin geldikleri gibi geçiniz.'
وَالْعَرْشُ فِي اللُّغَةِ: هُوَ السَّرِيرُ. وَقِيلَ: هُوَ مَا عَلَا فَأَظَلَّ، وَمِنْهُ عَرْشُ الْكُرُومُ. وَقِيلَ: الْعَرْشُ الْمُلْكُ.
Arş (عرش) lügatte tahttır. Yükselip gölgeleyen şeydir de denilmiştir; bağ çardağı (arşu'l-kürûm) ifadesi de bundandır. Arş'ın mülk / hükümranlık olduğu da söylenmiştir.
{يُغْشِي اللَّيْلَ النَّهَارَ} قَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَأَبُو بَكْرٍ وَيَعْقُوبُ: "يُغَشِّي" بِالتَّشْدِيدِ هَاهُنَا وَفِي سُورَةِ الرَّعْدِ، وَالْبَاقُونَ بِالتَّخْفِيفِ، أَيْ: يَأْتِي اللَّيْلُ عَلَى النَّهَارِ فَيُغَطِّيهِ، وَفِيهِ حَذْفٌ أَيْ: وَيُغْشِي النَّهَارُ اللَّيْلَ، وَلَمْ يَذْكُرْهُ لِدَلَالَةِ الْكَلَامِ عَلَيْهِ وَذَكَرَ فِي آيَةٍ أُخْرَى فَقَالَ: "يُكَوِّرُ اللَّيْلَ عَلَى النَّهَارِ وَيُكَوِّرُ النَّهَارَ عَلَى اللَّيْلِ" [الزُّمَرُ-٥] ، {يَطْلُبُهُ حَثِيثًا} أَيْ: سَرِيعًا، وَذَلِكَ أَنَّهُ إِذَا كَانَ يَعْقُبُ أَحَدُهُمُ الْآخَرَ وَيَخْلُفُهُ، فَكَأَنَّهُ يَطْلُبُهُ. {وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ وَالنُّجُومَ مُسَخَّرَاتٍ} قَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ كُلَّهَا بِالرَّفْعِ عَلَى الِابْتِدَاءِ وَالْخَبَرِ، وَالْبَاقُونَ بِالنَّصْبِ، وَكَذَلِكَ فِي سُورَةِ النَّحْلِ عَطْفًا عَلَى قوله: "خلق السموات وَالْأَرْضِ"، أَيْ: خَلَقَ هَذِهِ الْأَشْيَاءَ مُسَخَّرَاتٍ، أَيْ: مُذَلَّلَاتٍ {بِأَمْرِهِ أَلَا لَهُ الْخَلْقُ وَالْأَمْرُ} لَهُ الْخَلْقُ لِأَنَّهُ [خَلَقَهُمْ] (١) وَلَهُ الْأَمْرُ، يَأْمُرُ فِي خَلْقِهِ بِمَا يَشَاءُ. قَالَ سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ: فَرَّقَ اللَّهُ بَيْنَ الْخَلْقِ وَالْأَمْرِ فَمَنْ جَمَعَ بَيْنَهُمَا فَقَدْ كَفَرَ.
{يُغْشِي اللَّيْلَ النَّهَارَ} “Geceyi gündüze bürüyüp örter” Hamza, el-Kisâî, Ebû Bekr ve Ya'kûb burada ve Ra'd sûresinde şedde ile “yuğaşşî” şeklinde okumuşlardır; diğerleri ise şeddesiz okumuşlardır. Yani gece gündüzün üzerine gelir ve onu örter. Burada bir hazif (gizli öge) vardır; yani gündüzü de geceye bürür, fakat sözün delaleti sebebiyle bunu zikretmemiştir. Başka bir ayette ise bunu zikrederek şöyle buyurmuştur: {يُكَوِّرُ اللَّيْلَ عَلَى النَّهَارِ وَيُكَوِّرُ النَّهَارَ عَلَى اللَّيْلِ} “Geceyi gündüzün üzerine sarar, gündüzü de gecenin üzerine sarar” [Zümer 5]. {يَطْلُبُهُ حَثِيثًا} “durmadan onu kovalayan” yani hızlıca; zira biri diğerinin ardından gelip yerini aldığında sanki onu talep edip kovalar gibidir. {وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ وَالنُّجُومَ مُسَخَّرَاتٍ} “ve Güneş'i, Ay'ı ve yıldızları boyun eğdirilmiş olarak [var etti]” İbn Âmir hepsini mübtedâ ve haber olarak merfû (ötreli) okumuştur. Diğerleri ise {خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ} “Gökleri ve yeri yarattı” sözüne atfen mansûb (üstünlü) okumuşlardır; Nahl sûresinde de böyledir. Yani bu şeyleri boyun eğdirilmiş, yani itaatkâr kılınmış olarak yarattı {بِأَمْرِهِ أَلَا لَهُ الْخَلْقُ وَالْأَمْرُ} “emriyle. Dikkat edin, yaratmak da emir de yalnız O'nundur” Yaratmak O'na aittir çünkü onları O yaratmıştır; emir de O'na aittir, yarattıklarında dilediğini emreder. Süfyân b. Uyeyne şöyle demiştir: 'Allah yaratma (halk) ile emri birbirinden ayırmıştır; kim bu ikisini birleştirirse kâfir olur.'
{تَبَارَكَ اللَّهُ} أَيْ: تَعَالَى اللَّهُ وَتَعَظَّمَ. وَقِيلَ: ارْتَفَعَ. وَالْمُبَارَكُ الْمُرْتَفِعُ. وَقِيلَ: تَبَارَكَ تَفَاعَلَ مِنَ الْبَرَكَةِ وَهِيَ النَّمَاءُ وَالزِّيَادَةُ، أَيْ: الْبَرَكَةُ تُكْتَسَبُ وَتُنَالُ بِذِكْرِهِ.
{تَبَارَكَ اللَّهُ} “Allah yücelerden yücedir” yani Allah yüceldi ve azamet sahibi oldu. Yükseldi de denilmiştir; mübarek, yüksek olandır. 'Tebâreke', artış ve fazlalık anlamına gelen 'bereket'ten 'tefâ'ale' babındadır da denilmiştir; yani bereket, O'nun zikriyle kazanılır ve elde edilir.
وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: جَاءَ بِكُلِّ بَرَكَةٍ. وَقَالَ الْحَسَنُ: تَجِيءُ الْبَرَكَةُ مِنْ قِبَلِهِ وَقِيلَ: تَبَارَكَ: تَقَدَّسَ. وَالْقُدْسُ: الطَّهَارَةُ. وَقِيلَ: تَبَارَكَ اللَّهُ أَيْ: بِاسْمِهِ يُتَبَرَّكُ فِي كُلِّ شَيْءٍ. وَقَالَ الْمُحَقِّقُونَ: مَعْنَى هَذِهِ [الصِّفَةِ] ثَبَتَ وَدَامَ بِمَا لَمْ يَزَلْ وَلَا يَزَالُ. وَأَصِلُ الْبَرَكَةِ الثُّبُوتُ. وَيُقَالُ: تَبَارَكَ اللَّهُ وَلَا يُقَالُ: مُتَبَارَكٌ وَلَا مُبَارَكٌ، لِأَنَّهُ لَمْ يَرِدْ بِهِ التَّوْقِيفُ. {رَبُّ الْعَالَمِينَ}
İbn Abbâs'tan [şöyle] rivayet edilmiştir: “Her bereketi getirdi.” Hasan ise şöyle demiştir: “Bereket O'nun katından gelir.” Bir görüşe göre, tebâreke; mukaddes oldu demektir. Kuds ise arınmışlık/temizlik anlamına gelir. [Diğer] bir görüşe göre, 'Tebârekellâh'; yani her şeyde O'nun ismiyle teberrük edilir (bereket umulur) demektir. Muhakkikler ise şöyle demiştir: “Bu [sıfatın] anlamı; ezelî ve ebedî olan [kemal sıfatları] ile sabit ve daim oldu demektir. Bereketin asıl anlamı ise sabit ve kalıcı olmaktır.” “Tebârekellâh” denir; fakat tevkîfî olarak (vahiyde) vârid olmadığı için [Allah hakkında] “mütebârek” veya “mübârek” denilmez. {رَبُّ الْعَالَمِينَ} “Âlemlerin Rabbi”
{ادْعُوا رَبَّكُمْ تَضَرُّعًا وَخُفْيَةً إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ (٥٥) وَلَا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ بَعْدَ إِصْلَاحِهَا وَادْعُوهُ خَوْفًا وَطَمَعًا إِنَّ رَحْمَةَ اللَّهِ قَرِيبٌ مِنَ الْمُحْسِنِينَ (٥٦) }
{ادْعُوا رَبَّكُمْ تَضَرُّعًا وَخُفْيَةً إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ (٥٥) وَلَا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ بَعْدَ إِصْلَاحِهَا وَادْعُوهُ خَوْفًا وَطَمَعًا إِنَّ رَحْمَةَ اللَّهِ قَرِيبٌ مِنَ الْمُحْسِنِينَ (٥٦) } “Rabbinize yalvara yakara ve gizlice dua edin. Şüphesiz O, haddi aşanları sevmez. (55) Düzeltildikten sonra yeryüzünde bozgunculuk yapmayın; O'na korkarak ve umarak dua edin. Muhakkak ki Allah'ın rahmeti iyilik edenlere çok yakındır. (56)”
{ادْعُوا رَبَّكُمْ تَضَرُّعًا} تَذَلُّلًا وَاسْتِكَانَةً، {وَخُفْيَةً} أَيْ سِرًّا. قَالَ الْحَسَنُ: بَيْنَ دَعْوَةِ السِّرِّ وَدَعْوَةِ الْعَلَانِيَةِ سَبْعُونَ ضِعْفًا، وَلَقَدْ كَانَ الْمُسْلِمُونَ يَجْتَهِدُونَ فِي الدُّعَاءِ وَمَا يُسْمَعُ لَهُمْ صَوْتٌ، وَإِنْ كَانَ إِلَّا هَمْسًا بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ رَبِّهِمْ، وَذَلِكَ أَنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ يَقُولُ: "ادْعُوا رَبَّكُمْ تَضَرُّعًا وَخُفْيَةً"، وَإِنَّ اللَّهَ ذَكَرَ عَبْدًا صَالِحًا وَرَضِيَ فِعْلَهُ فَقَالَ: "إِذْ نَادَى رَبَّهُ نِدَاءً خَفِيًّا" [مَرْيَمُ-٣] . {إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ} قِيلَ: الْمُعْتَدِينَ فِي الدُّعَاءِ، وَقَالَ أَبُو مِجْلَزٍ: هُمُ الَّذِينَ يَسْأَلُونَ مَنَازِلَ الْأَنْبِيَاءِ ﵈.
{ادْعُوا رَبَّكُمْ تَضَرُّعًا} “Rabbinize yalvara yakara” boyun eğerek ve alçakgönüllülükle, {وَخُفْيَةً} “ve gizlice dua edin” yani gizli olarak. Hasan şöyle demiştir: 'Gizli dua ile aşikâr dua arasında yetmiş kat fark vardır. Müslümanlar duada gayret sarf ederlerdi de sesleri duyulmazdı; bu ancak kendileri ile Rableri arasında bir fısıltıdan ibaretti. Çünkü Allah Sübhânehu: {ادْعُوا رَبَّكُمْ تَضَرُّعًا وَخُفْيَةً} “Rabbinize yalvara yakara ve gizlice dua edin” buyurmaktadır. Ayrıca Allah salih bir kulu zikredip onun yaptığından hoşnut olmuş ve şöyle buyurmuştur: {إِذْ نَادَى رَبَّهُ نِدَاءً خَفِيًّا} “Hani o, Rabbine gizlice niyaz etmişti” [Meryem 3].' {إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ} “Şüphesiz O, haddi aşanları sevmez” Duada haddi aşanlar denilmiştir. Ebû Miclez: 'Onlar, peygamberlerin (aleyhimüsselâm) makamlarını isteyenlerdir' demiştir.
أَخْبَرَنَا عُمَرُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ الْفَاشَانِيُّ، أَنْبَأَنَا الْقَاسِمُ بْنُ جَعْفَرٍ الْهَاشِمِيُّ، أَنْبَأَنَا أَبُو عَلِيٍّ مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ الْلُؤْلُؤِيُّ، ثَنَا أَبُو دَاوُدَ السِّجِسْتَانِيُّ، حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا حَمَّادٌ يَعْنِي ابْنَ سَلَمَةَ، أَنْبَأَنَا سَعِيدٌ الْجَرِيرِيُّ، عَنْ أَبِي نَعَامَةَ أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ مُغَفَّلٍ سَمِعَ ابْنَهُ يَقُولُ: اللَّهُمَّ إِنِّي أَسْأَلُكَ الْقَصْرَ الْأَبْيَضَ عَنْ يَمِينِ الْجَنَّةِ إِذَا دَخَلْتُهَا، فَقَالَ: يَا بُنَيَّ سَلِ اللَّهَ الْجَنَّةَ وَتَعُوذْ مِنَ النَّارِ، فَإِنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: "إِنَّهُ سَيَكُونُ فِي هَذِهِ الْأُمَّةِ قَوْمٌ يَعْتَدُونَ فِي الطَّهُورِ وَالدُّعَاءِ" (١) .
Bize Ömer b. Abdilazîz el-Fâşânî haber verdi, bize el-Kâsım b. Ca'fer el-Hâşimî bildirdi, bize Ebû Alî Muhammed b. Ahmed el-Lü'lüî bildirdi, bize Ebû Dâvûd es-Sicistânî anlattı, bize Mûsâ b. İsmâil anlattı, bize Hammâd -yani İbn Seleme- anlattı, bize Saîd el-Cüreyrî, Ebû Na'âme'den bildirdi ki: Abdullah b. Muğaffel oğlunun şöyle dediğini duydu: 'Allah'ım! Cennete girdiğimde Senden onun sağ tarafındaki beyaz köşkü isterim.' Bunun üzerine [Abdullah] şöyle dedi: 'Yavrucuğum! Allah'tan cenneti iste ve ateşten O'na sığın. Çünkü ben Resûlullah'ı (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyururken işittim: “Bu ümmette temizlikte ve duada haddi aşacak bir topluluk ortaya çıkacaktır.”' (1)
وَقِيلَ: أَرَادَ بِهِ الِاعْتِدَاءَ بِالْجَهْرِ [وَالصِّيَاحُ] (٢) قَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ: مِنْ الِاعْتِدَاءِ رَفْعُ الصَّوْتِ وَالنِّدَاءُ بِالدُّعَاءِ وَالصِّيَاحُ.
Bununla açıktan yapmak ve bağırmak suretiyle haddi aşmanın kastedildiği de söylenmiştir. İbn Cüreyc şöyle demiştir: 'Sesi yükseltmek, duada avazı çıktığı kadar çağırmak ve haykırmak haddi aşmaktandır.'
وَرَوَيْنَا عَنْ أَبِي مُوسَى قَالَ لَمَّا غَزَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ خَيْبَرَ أَشْرَفَ النَّاسُ عَلَى وَادٍ فَرَفَعُوا أَصْوَاتَهُمْ بِالتَّكْبِيرِ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "أَرْبِعُوا عَلَى أَنْفُسِكُمْ، إِنَّكُمْ لَا تَدْعُونَ أَصَمَّ وَلَا غَائِبًا، إِنَّكُمْ تَدْعُونَ سَمِيعًا قَرِيبًا" . وَقَالَ عَطِيَّةُ: هُمُ الَّذِينَ يَدْعُونَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ فِيمَا لَا يَحِلُّ، فَيَقُولُونَ: اللَّهُمَّ أَخْزِهِمُ اللَّهُمَّ الْعَنْهُمْ.
Ebû Mûsâ'dan [radıyallâhu anh] rivayet ettiğimize göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Hayber gazvesine çıktığında insanlar bir vadinin başına geldiler ve tekbir getirerek seslerini yükselttiler. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Kendinize acıyın/merhamet edin! Çünkü siz ne bir sağıra ne de burada bulunmayan birine dua ediyorsunuz. Şüphesiz siz hakkıyla işiten ve çok yakın olan [Allah]a dua ediyorsunuz.» Atiyye ise şöyle demiştir: “Onlar, caiz olmayan hususlarda müminlerin aleyhine dua edip: 'Allah'ım, onları rezil et! Allah'ım, onlara lanet et!' diyen kimselerdir.”
{وَلَا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ بَعْدَ إِصْلَاحِهَا} أَيْ لَا تُفْسِدُوا فِيهَا بِالْمَعَاصِي وَالدُّعَاءِ إِلَى غَيْرِ طَاعَةِ اللَّهِ بَعْدَ إِصْلَاحِ اللَّهِ إِيَّاهَا بِبَعْثِ الرُّسُلِ وَبَيَانِ الشَّرِيعَةِ، وَالدُّعَاءِ إِلَى طَاعَةِ اللَّهِ، وَهَذَا مَعْنَى قَوْلِ الْحَسَنِ وَالسُّدِّيِّ وَالضَّحَّاكِ وَالْكَلْبِيِّ.
{وَلَا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ بَعْدَ إِصْلَاحِهَا} “Düzeltildikten sonra yeryüzünde bozgunculuk yapmayın” Yani Allah'ın peygamberler göndermek, şeriatı beyan etmek ve Allah'a itaate çağırmak suretiyle yeryüzünü ıslah etmesinden sonra, günahlar işleyerek ve Allah'a itaatten başkasına davet ederek orada bozgunculuk yapmayın. Hasan, es-Süddî, ed-Dahhâk ve el-Kelbî'nin sözlerinin anlamı da budur.
وَقَالَ عَطِيَّةُ: لَا تَعْصُوا فِي الْأَرْضِ فَيُمْسِكُ اللَّهُ الْمَطَرَ وَيُهْلِكُ الْحَرْثَ بِمَعَاصِيكُمْ. فَعَلَى هَذَا مَعْنَى قَوْلِهِ: "بَعْدَ إِصْلَاحِهَا" أَيْ: بَعْدَ إِصْلَاحِ اللَّهِ إِيَّاهَا بِالْمَطَرِ وَالْخِصْبِ.
Atiyye ise şöyle demiştir: 'Yeryüzünde isyan etmeyin ki Allah yağmuru tutmasın ve günahlarınız sebebiyle ekini helak etmesin.' Buna göre O'nun: “Düzeltildikten sonra” sözünün anlamı: Allah'ın yağmur ve bolluk/bereket ile orayı ıslah etmesinden sonra, demektir.
{وَادْعُوهُ خَوْفًا وَطَمَعًا} أَيْ: خَوْفًا مِنْهُ وَمِنْ عَذَابِهِ، وَطَمَعًا فِيمَا عِنْدَهُ مِنْ مَغْفِرَتِهِ وَثَوَابِهِ. وَقَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ: خَوْفَ الْعَدْلِ وَطَمَعَ الْفَضْلِ. {إِنَّ رَحْمَةَ اللَّهِ قَرِيبٌ مِنَ الْمُحْسِنِينَ} وَلَمْ يَقُلْ قَرِيبَةٌ، قَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: الرَّحْمَةُ هَاهُنَا الثَّوَابُ فَرَجَعَ النَّعْتُ إِلَى الْمَعْنَى دُونَ اللَّفْظِ كَقَوْلِهِ: (وَإِذَا حضر القسمة أولوا الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينُ فَارْزُقُوهُمْ مِنْهُ) [النِّسَاءُ-٨] وَلَمْ يُقِلْ مِنْهَا لِأَنَّهُ أَرَادَ الْمِيرَاثَ وَالْمَالَ.
{وَادْعُوهُ خَوْفًا وَطَمَعًا} “ve O'na korkarak ve umarak dua edin” yani O'ndan ve azabından korkarak, O'nun katındaki mağfiret ve sevabı umarak. İbn Cüreyc: 'Adaletinden korkarak, lütfundan umarak' demiştir. {إِنَّ رَحْمَةَ اللَّهِ قَرِيبٌ مِنَ الْمُحْسِنِينَ} “Şüphesiz Allah'ın rahmeti iyilik edenlere çok yakındır” [Ayette] 'karîbetün' dememiştir. Saîd b. Cübeyr şöyle dedi: 'Burada rahmet, sevaptır; dolayısıyla sıfat, lafza değil manaya dönmüştür; nitekim: {وَإِذَا حَضَرَ الْقِسْمَةَ أُولُو الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينُ فَارْزُقُوهُمْ مِنْهُ} “Taksim sırasında akrabalar, yetimler ve yoksullar da hazır bulunursa, ondan onları da rızıklandırın” [Nisâ 8] ayetinde miras ve malı kastettiği için 'minhâ' demeyip [müzekker olarak 'minhu'] demiştir.'
وَقَالَ الْخَلِيلُ بْنُ أَحْمَدَ: الْقَرِيبُ وَالْبَعِيدُ يَسْتَوِي فِيهِمَا فِي اللُّغَةِ: الْمُذَكَّرُ وَالْمُؤَنَّثُ وَالْوَاحِدُ وَالْجَمْعُ. قَالَ أَبُو عَمْرِو بْنِ الْعَلَاءِ: الْقَرِيبُ فِي اللُّغَةِ يَكُونُ بِمَعْنَى الْقُرْبِ وَبِمَعْنَى الْمَسَافَةِ، تَقُولُ الْعَرَبُ: هَذِهِ امْرَأَةٌ قَرِيبَةٌ مِنْكَ إِذَا كَانَتْ بِمَعْنَى الْقَرَابَةِ، وَقَرِيبٌ مِنْكَ إِذَا كَانَتْ بِمَعْنَى الْمَسَافَةِ.
Halîl b. Ahmed şöyle demiştir: 'Lügatte karîb (yakın) ve baîd (uzak) kelimelerinde müzekker, müennes, tekil ve çoğul eşittir [aynı form kullanılabilir].' Ebû Amr b. el-Alâ da şöyle demiştir: 'Lügatte karîb, hısımlık yakınlığı ve mesafe yakınlığı anlamında olur. Araplar akrabalık anlamında olduğunda 'Hâzihi'mraetün karîbetün minke' (Bu kadın senin akrabandır), mesafe anlamında olduğunda ise 'karîbün minke' (sana yakındır) derler.'
{وَهُوَ الَّذِي يُرْسِلُ الرِّيَاحَ بُشْرًا بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ حَتَّى إِذَا أَقَلَّتْ سَحَابًا ثِقَالًا سُقْنَاهُ لِبَلَدٍ مَيِّتٍ فَأَنْزَلْنَا بِهِ الْمَاءَ فَأَخْرَجْنَا بِهِ مِنْ كُلِّ الثَّمَرَاتِ كَذَلِكَ نُخْرِجُ الْمَوْتَى لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ (٥٧) }
{وَهُوَ الَّذِي يُرْسِلُ الرِّيَاحَ بُشْرًا بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ حَتَّى إِذَا أَقَلَّتْ سَحَابًا ثِقَالًا سُقْنَاهُ لِبَلَدٍ مَيِّتٍ فَأَنْزَلْنَا بِهِ الْمَاءَ فَأَخْرَجْنَا بِهِ مِنْ كُلِّ الثَّمَرَاتِ كَذَلِكَ نُخْرِجُ الْمَوْتَى لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ (٥٧) } “O, rahmetinin önünde rüzgârları müjdeci olarak gönderendir. Nihayet onlar ağır bulutları yüklendiğinde, onu ölü bir beldeye sevk ederiz; onunla su indirir ve onun sayesinde her türlü meyveden çıkarırız. İşte ölüleri de böyle çıkaracağız; umulur ki düşünüp ibret alırsınız. (57)”
{وَالْبَلَدُ الطَّيِّبُ يَخْرُجُ نَبَاتُهُ بِإِذْنِ رَبِّهِ وَالَّذِي خَبُثَ لَا يَخْرُجُ إِلَّا نَكِدًا كَذَلِكَ نُصَرِّفُ الْآيَاتِ لِقَوْمٍ يَشْكُرُونَ (٥٨) }
{وَالْبَلَدُ الطَّيِّبُ يَخْرُجُ نَبَاتُهُ بِإِذْنِ رَبِّهِ وَالَّذِي خَبُثَ لَا يَخْرُجُ إِلَّا نَكِدًا كَذَلِكَ نُصَرِّفُ الْآيَاتِ لِقَوْمٍ يَشْكُرُونَ (٥٨) } “Güzel beldenin bitkisi Rabbinin izniyle çıkar; kötü olandan ise ancak kıt ve faydasız çıkar. İşte şükreden bir kavim için ayetleri böyle türlü türlü açıklarız. (58)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَهُوَ الَّذِي يُرْسِلُ الرِّيَاحَ بُشْرًا} قَرَأَ عَاصِمٌ "بُشِّرَا" بِالْبَاءِ وَضَمَّهَا وسكون الشين ١٣١/أهَاهُنَا وَفِي الْفُرْقَانِ وَسُورَةِ النَّمْلِ، وَيَعْنِي: أَنَّهَا تُبَشِّرُ بِالْمَطَرِ بِدَلِيلِ قَوْلِهِ تَعَالَى: (الرِّيَاحَ مُبَشِّرَاتٍ) [الرُّومُ-٤٦] ، [وَقَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ "نَشَرَا" بِالنُّونِ وَفَتَحَهَا، وَهِيَ الرِّيحُ الطَّيِّبَةُ اللَّيِّنَةُ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى] : (وَالنَّاشِرَاتِ نَشْرًا) [الْمُرْسَلَاتُ-٣] ، وَقَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ بِضَمِّ النُّونِ وَسُكُونِ الشِّينِ، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِضَمِّ النُّونِ وَالشِّينِ، جَمْعُ نُشُورٍ، مِثْلَ صَبُورٍ وَصَبْرٍ وَرَسُولٍ وَرُسُلٍ، أَيْ: مُتَفَرِّقَةٌ وَهِيَ الرِّيَاحُ الَّتِي تَهُبُّ مِنْ كُلِّ نَاحِيَةٍ {بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ} أَيْ: قُدَّامَ الْمَطَرِ.
Yüce Allah'ın: {وَهُوَ الَّذِي يُرْسِلُ الرِّيَاحَ بُشْرًا} “O, rüzgârları müjdeci olarak gönderendir” kavli: Âsım burada, Furkân [Suresi'nde] ve Neml Suresi'nde [bu kelimeyi] "bâ" (ب) harfi ve onun öt점esiyle (damme) ve "şîn" (ش) harfinin sükûnu ile "büşren" (بُشْرًا) şeklinde okumuştur. Bunun anlamı: Yüce Allah'ın: {الرِّيَاحَ مُبَشِّرَاتٍ} “müjdeleyici olarak rüzgârları...” [Rûm, 46] kavlinin delaletiyle [rüzgârların] yağmuru müjdelemesidir. [Hamza ve Kisâî ise "nûn" (ن) harfi ve onun üstünüyle (fetha) "neşran" (نَشْرًا) şeklinde okumuşlardır; bu da hoş ve yumuşak rüzgârdır. Yüce Allah şöyle buyurmuştur]: {وَالنَّاشِرَاتِ نَشْرًا} “Yaygınca yayanlara [andolsun]” [Mürselât, 3]. İbn Âmir "nûn" harfinin öt점esi ve "şîn" harfinin sükûnu ile ["nüşran" (نُشْرًا)] şeklinde; diğerleri ise sabûr/subur (صَبُور/صُبُر) ve resûl/rusül (رَسُول/رُسُل) gibi nüşûr (نُشُور) kelimesinin çoğulu olarak "nûn" ve "şîn" harflerinin öt점esiyle ["nüşüren" (نُشُرًا)] şeklinde okumuşlardır. Yani dağınık [rüzgârlar demektir ki] bunlar her yönden esen rüzgârlardır. {بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ} “rahmetinin önünde” yani yağmurun önünde [demektir].
أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ بْنُ مُحَمَّدٍ الْخَطِيبُ أَنْبَأَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ أَحْمَدَ الْخَلَّالُ أَنْبَأَنَا أَبُو الْعَبَّاسِ الْأَصَمُّ أَنْبَأَنَا الرَّبِيعُ أَنْبَأَنَا الشَّافِعِيُّ أَنْبَأَنَا الثِّقَةُ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ ثَابِتِ بْنِ قَيْسٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: أَخَذَتِ النَّاسَ رِيحٌ بِطَرِيقِ مَكَّةَ وَعُمَرُ حَاجٌّ فَاشْتَدَّتْ، فَقَالَ عُمْرُ ﵁ لِمَنْ حَوْلَهُ: مَا بَلَغَكُمْ فِي الرِّيحِ فَلَمْ يَرْجِعُوا إِلَيْهِ شَيْئًا، فَبَلَغَنِي الَّذِي سَأَلَ [عُمَرُ عَنْهُ مِنْ أَمْرِ الرِّيحِ] (١) فَاسْتَحْثَثْتُ رَاحِلَتِي حَتَّى أَدْرَكْتُ عُمَرَ ﵁، وَكُنْتُ فِي مُؤَخَّرِ النَّاسِ، فَقُلْتُ: يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ أُخْبِرْتُ أَنَّكَ سَأَلْتَ عَنِ الرِّيحِ وَإِنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: "الرِّيحُ مِنْ رُوحِ اللَّهِ تَأْتِي بِالرَّحْمَةِ وَبِالْعَذَابِ فَلَا تَسُبُّوهَا، وَسَلُوا اللَّهَ مَنْ خَيْرِهَا وَتَعَوَّذُوا بِهِ مِنْ شَرِّهَا" (٢) وَرَوَاهُ عَبْدُ الرَّزَّاقِ عَنْ مَعْمَرٍ عَنِ الزُّهْرِيِّ بِإِسْنَادِهِ (٣) .
Bize Abdülvehhâb b. Muhammed el-Hatîb haber verdi, bize Abdülazîz b. Ahmed el-Hallâl bildirdi, bize Ebu'l-Abbâs el-Esam bildirdi, bize er-Rebî' bildirdi, bize eş-Şâfiî bildirdi, bize es-Sika, ez-Zührî'den, Sâbit b. Kays'tan, Ebû Hüreyre'den şöyle dediğini bildirdi: Ömer haccederken Mekke yolunda insanları şiddetli bir rüzgâr yakaladı. Ömer (radıyallâhu anh) etrafındakilere: 'Rüzgâr hakkında size ne ulaştı?' dedi; onlar ise ona bir cevap veremediler. Ömer'in rüzgâr hakkında sorduğu şey bana ulaştı; ben insanların gerisindeydim, binek devemi hızlandırıp Ömer'e (radıyallâhu anh) yetiştim ve: 'Ey Müminlerin Emîri! Rüzgâr hakkında soru sorduğun bana haber verildi; doğrusu ben Resûlullah'ı (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyururken işittim: “Rüzgâr Allah'ın rahmetindendir; rahmetle de gelir azapla da. Bu yüzden ona sövmeyin; Allah'tan onun hayrını dileyin ve şerrinden de O'na sığının.”' (2) Bunu Abdürrezzâk, Ma'mer'den, ez-Zührî'den kendi isnadıyla rivayet etmiştir. (3)
{حَتَّى إِذَا أَقَلَّتْ} حَمَلَتِ الرِّيَاحُ {سَحَابًا ثِقَالًا} بِالْمَطَرِ، {سُقْنَاهُ} وَرَدَّ الْكِنَايَةَ إِلَى السَّحَابِ، {لِبَلَدٍ مَيِّتٍ} أَيْ: إِلَى بَلَدٍ مَيِّتٍ مُحْتَاجٍ إِلَى الْمَاءِ، وَقِيلَ: مَعْنَاهُ لِإِحْيَاءِ بَلَدٍ مَيِّتٍ لَا نَبَاتَ فِيهِ {فَأَنْزَلْنَا بِهِ} أَيْ: بِالسَّحَابِ. وَقِيلَ: بِذَلِكَ الْبَلَدِ الْمَيِّتِ {الْمَاءَ} يَعْنِي: الْمَطَرَ، {فَأَخْرَجْنَا بِهِ مِنْ كُلِ الثَّمَرَاتِ كَذَلِكَ نُخْرِجُ الْمَوْتَى} اسْتَدَلَّ بِإِحْيَاءِ الْأَرْضِ بَعْدَ مَوْتِهَا عَلَى إِحْيَاءِ الْمَوْتَى، {لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ} قَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ وَابْنُ عَبَّاسٍ: إِذَا مَاتَ النَّاسُ كُلُّهُمْ فِي النَّفْخَةِ الْأُولَى أَرْسَلَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مَطَرًا كَمَنِيِّ الرِّجَالِ مِنْ مَاءٍ تَحْتَ الْعَرْشِ يُدْعَى مَاءَ الْحَيَوَانِ، فَيُنْبَتُونَ فِي قُبُورِهِمْ نَبَاتَ الزَّرْعِ حَتَّى إِذَا اسْتُكْمِلَتْ أَجْسَادُهُمْ نَفَخَ فِيهِمُ الرُّوحَ، ثُمَّ يُلْقِي عَلَيْهِمُ النُّوَّمَ فَيَنَامُونَ فِي قُبُورِهِمْ، ثُمَّ يُحْشَرُونَ بِالنَّفْخَةِ الثَّانِيَةِ وَهُمْ يَجِدُونَ طَعْمَ النَّوْمِ فِي رُءُوسِهِمْ وَأَعْيُنِهِمْ، فَعِنْدَ ذَلِكَ يَقُولُونَ: (يَا وَيْلَنَا مَنْ بَعَثَنَا مِنْ مَرْقَدِنَا) [يس-٥٢] .
{حَتَّى إِذَا أَقَلَّتْ} “Nihayet yüklendiğinde” rüzgârlar taşıdığında, {سَحَابًا ثِقَالًا} “ağır bulutları” yağmurla [ağırlaşmış bulutları], {سُقْنَاهُ} “onu sevk ederiz” zamir buluta dönmektedir, {لِبَلَدٍ مَيِّتٍ} “ölü bir beldeye” yani suya muhtaç ölü bir beldeye; bitkisi olmayan ölü bir beldeyi ihya etmek için anlamına geldiği de söylenmiştir, {فَأَنْزَلْنَا بِهِ} “onunla indirdik” yani bulutla. O ölü beldeye indirdik de denilmiştir, {الْمَاءَ} “suyu” yani yağmuru, {فَأَخْرَجْنَا بِهِ مِنْ كُلِ الثَّمَرَاتِ كَذَلِكَ نُخْرِجُ الْمَوْتَى} “onun sayesinde her türlü meyveden çıkardık. İşte ölüleri de böyle çıkaracağız” Yeryüzünün ölümünden sonra diriltilmesiyle ölülerin diriltileceğine delil getirmiştir, {لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ} “umulur ki düşünüp ibret alırsınız.” Ebû Hüreyre ve İbn Abbâs şöyle demişlerdir: İlk sûr üflemesinde bütün insanlar öldüğünde, Allah Arş'ın altından 'hayat suyu' denilen, erkeklerin menisi gibi bir yağmuru onların üzerine gönderir; böylece kabirlerinde ekin gibi biterler. Bedenleri tamamlanınca onlara ruh üfler, sonra üzerlerine bir uyku verir ve kabirlerinde uyurlar. Ardından ikinci sûr üflemesiyle başlarında ve gözlerinde uykunun tadını hisseder halde haşredilirler; işte o zaman: {يَا وَيْلَنَا مَنْ بَعَثَنَا مِنْ مَرْقَدِنَا} “Eyvah bize! Bizi yattığımız yerden kim kaldırdı?” [Yâsîn 52] derler.
قَوْلُهُ ﷿: {وَالْبَلَدُ الطَّيِّبُ يَخْرُجُ نَبَاتُهُ بِإِذْنِ رَبِّهِ} هَذَا مَثَلٌ ضَرَبَهُ اللَّهُ ﷿ لِلْمُؤْمِنِ وَالْكَافِرِ فَمَثَلُ الْمُؤْمِنِ مَثَلُ الْبَلَدِ الطَّيِّبِ، يُصِيبُهُ الْمَطَرُ فَيَخْرُجُ نَبَاتُهُ بِإِذْنِ رَبِّهِ، {وَالَّذِي خَبُثَ} يُرِيدُ الْأَرْضَ السَّبْخَةَ الَّتِي {لَا يَخْرُجُ} نَبَاتُهَا، {إِلَّا نَكِدًا} قَرَأَ أَبُو جَعْفَرٍ بِفَتْحِ الْكَافِ، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِكَسْرِهَا، أَيْ: عُسْرًا قَلِيلًا بِعَنَاءٍ وَمَشَقَّةٍ.
Allah Azze ve Celle'nin şu buyruğu: {وَالْبَلَدُ الطَّيِّبُ يَخْرُجُ نَبَاتُهُ بِإِذْنِ رَبِّهِ} “Güzel beldenin bitkisi, Rabbinin izniyle çıkar”. Bu, Allah Azze ve Celle'nin mümin ile kâfir için verdiği bir misaldir. Müminin misali güzel beldenin misali gibidir; ona yağmur isabet eder ve bitkisi Rabbinin izniyle çıkar. {وَالَّذِي خَبُثَ} “Kötü [ve çorak] olana gelince” [bununla] bitkisi {لَا يَخْرُجُ} “çıkmayan”, {إِلَّا نَكِدًا} “ancak kıt ve faydasız [çıkan]” çorak toprağı kastetmektedir. Ebû Ca‘fer [kâf harfinin] fethasıyla (nekaden), diğer [kıraat imamları] ise kesresiyle (nekiden) okumuştur. Yani zorluk, meşakkat ve zahmetle, pek az bir şekilde [çıkar].
فَالْأَوَّلُ: مِثْلُ الْمُؤْمِنِ الَّذِي إِذَا سَمِعَ الْقُرْآنَ وَعَاهُ وَعَقَلَهُ وَانْتَفَعَ بِهِ، وَالثَّانِي: مِثْلُ الْكَافِرِ الَّذِي يَسْمَعُ الْقُرْآنَ فَلَا يُؤَثِّرُ فِيهِ، كَالْبَلَدِ الْخَبِيثِ الَّذِي لَا يُتَبَيَّنُ أَثَرُ الْمَطَرِ فِيهِ {كَذَلِكَ نُصَرِّفُ الْآيَاتِ} نُبَيِّنُهَا، {لِقَوْمٍ يَشْكُرُونَ}
Birincisi: Kur'an'ı işittiğinde onu belleyen, kavrayan ve ondan faydalanan müminin misalidir. İkincisi ise: Kur'an'ı işittiği halde onda hiçbir tesir bırakmayan kâfirin misalidir; tıpkı yağmurun eserinin kendisinde belli olmadığı çorak toprak gibi. {كَذَلِكَ نُصَرِّفُ الْآيَاتِ} “İşte ayetleri böyle türlü türlü açıklarız” onları beyan ederiz, {لِقَوْمٍ يَشْكُرُونَ} “şükreden bir kavim için.”
أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ أَحْمَدَ الْمَلِيحِيُّ أَنْبَأَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النَّعِيمِيُّ أَنْبَأَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْعَلَاءِ حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ أُسَامَةَ عَنْ يَزِيدَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِي بُرْدَةَ عَنْ أَبِي مُوسَى ﵁ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: "مَثَلُ مَا بَعَثَنِي اللَّهُ بِهِ مِنَ الْهُدَى وَالْعِلْمِ كَمَثَلِ الْغَيْثِ الْكَثِيرِ أَصَابَ أَرْضًا فَكَانَتْ مِنْهَا طَائِفَةٌ طَيِّبَةٌ قَبِلَتِ الْمَاءَ فَأَنْبَتَتِ الْكَلَأَ وَالْعُشْبَ الْكَثِيرَ، وَكَانَتْ مِنْهَا أَجَادِبُ أَمْسَكَتِ الْمَاءَ فَنَفَعَ اللَّهُ بِهَا النَّاسَ فَشَرِبُوا وَسَقَوْا وَزَرَعُوا، وَأَصَابَ مِنْهَا طَائِفَةٌ أُخْرَى إِنَّمَا هِيَ قِيعَانٌ لَا تُمْسِكُ مَاءً وَلَا تَنْبُتُ كَلَأً فَذَلِكَ مِثْلُ مَنْ فَقِهَ فِي دِينِ اللَّهِ وَنَفَعَهُ مَا بَعَثَنِي اللَّهُ بِهِ فَعَلِمَ وَعَلَّمَ، وَمِثْلُ مَنْ لَمْ يَرْفَعْ بِذَلِكَ رَأْسًا وَلَمْ يَقْبَلْ هُدَى اللَّهِ الَّذِي أُرْسِلْتُ بِهِ" (١) .
Bize Abdülvâhid b. Ahmed el-Melîhî haber verdi, bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî bildirdi, bize Muhammed b. Yûsuf bildirdi, bize Muhammed b. İsmâil anlattı, bize Muhammed b. el-Alâ anlattı, bize Hammâd b. Üsâme, Yezîd b. Abdillâh'tan, o Ebû Bürde'den, o Ebû Mûsâ'dan (radıyallâhu anh), o da Peygamber'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) rivayet etti ki: “Allah'ın benimle gönderdiği hidayet ve ilmin misali, bir toprağa düşen bol yağmurun misali gibidir. O toprağın bir kısmı verimlidir; suyu kabul eder, bolca ot ve çayır bitirir. Bir kısmı da çoraktır fakat suyu tutar; Allah onunla insanları faydalandırır da ondan içerler, hayvanlarını sularlar ve ekin ekerler. O yağmur toprağın başka bir kısmına da isabet eder ki o düzlüktür; ne su tutar ne de ot bitirir. İşte bu, Allah'ın dinini kavrayan, Allah'ın benimle gönderdiği şeyden faydalanıp hem öğrenen hem öğreten kimse ile buna başını kaldırıp bakmayan ve Allah'ın benimle gönderdiği hidayetini kabul etmeyen kimsenin misalidir.” (1)
{لَقَدْ أَرْسَلْنَا نُوحًا إِلَى قَوْمِهِ فَقَالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ غَيْرُهُ إِنِّي أَخَافُ عَلَيْكُمْ عَذَابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ (٥٩) قَالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِهِ إِنَّا لَنَرَاكَ فِي ضَلَالٍ مُبِينٍ (٦٠) قَالَ يَا قَوْمِ لَيْسَ بِي ضَلَالَةٌ وَلَكِنِّي رَسُولٌ مِنْ رَبِ الْعَالَمِينَ (٦١) أُبَلِّغُكُمْ رِسَالَاتِ رَبِّي وَأَنْصَحُ لَكُمْ وَأَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ (٦٢) }
{لَقَدْ أَرْسَلْنَا نُوحًا إِلَى قَوْمِهِ فَقَالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ غَيْرُهُ إِنِّي أَخَافُ عَلَيْكُمْ عَذَابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ (٥٩) قَالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِهِ إِنَّا لَنَرَاكَ فِي ضَلَالٍ مُبِينٍ (٦٠) قَالَ يَا قَوْمِ لَيْسَ بِي ضَلَالَةٌ وَلَكِنِّي رَسُولٌ مِنْ رَبِ الْعَالَمِينَ (٦١) أُبَلِّغُكُمْ رِسَالَاتِ رَبِّي وَأَنْصَحُ لَكُمْ وَأَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ (٦٢) } “Andolsun biz Nûh'u kavmine gönderdik de o: 'Ey kavmim! Allah'a kulluk edin; sizin O'ndan başka hiçbir ilahınız yoktur. Doğrusu ben üzerinize gelecek büyük bir günün azabından korkuyorum' dedi. (59) Kavminden ileri gelenler dediler ki: 'Biz seni apaçık bir sapıklık içinde görüyoruz.' (60) Dedi ki: 'Ey kavmim! Bende hiçbir sapıklık yoktur; fakat ben âlemlerin Rabbi tarafından gönderilmiş bir elçiyim. (61) Size Rabbimin mesajlarını tebliğ ediyorum, size öğüt veriyorum ve Allah katından sizin bilmediklerinizi biliyorum.' (62)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: {لَقَدْ أَرْسَلْنَا نُوحًا إِلَى قَوْمِهِ} وَهُوَ نُوحُ بْنُ لَمْكَ بْنِ مَتُّوشَلَخَ بْنِ أَخَنُوخَ وَهُوَ إِدْرِيسُ، وَهُوَ أَوَّلُ نَبِيٍّ بُعِثَ بَعْدَ إِدْرِيسَ، وَكَانَ نَجَّارًا بَعَثَهُ اللَّهُ إِلَى قَوْمِهِ وَهُوَ ابْنُ خَمْسِينَ سَنَةً. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: ابْنُ أَرْبَعِينَ سَنَةً. وَقِيلَ: بُعِثَ وَهُوَ ابْنُ مِائَتَيْنِ وَخَمْسِينَ سَنَةً (٢) . وَقَالَ مُقَاتِلٌ: ابْنُ مِائَةِ سَنَةٍ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: سَمِّي نُوحًا لِكَثْرَةِ مَا نَاحَ عَلَى نَفْسِهِ.
Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur: {لَقَدْ أَرْسَلْنَا نُوحًا إِلَى قَوْمِهِ} “Andolsun biz Nûh'u kavmine gönderdik” O, Nûh b. Lümek b. Mettûşelah b. Ahnûh -ki o İdrîs'tir- olup, İdrîs'ten sonra gönderilen ilk peygamberdir. Marangozdu; Allah onu elli yaşındayken kavmine peygamber gönderdi. İbn Abbâs: 'Kırk yaşındayken' demiştir. İki yüz elli yaşındayken peygamber gönderildi de denilmiştir. (2) Mukâtil: 'Yüz yaşındayken' demiştir. İbn Abbâs şöyle demiştir: 'Kendisi için çokça ağlayıp inlediği (nâha) için Nûh diye isimlendirildi.'
وَاخْتَلَفُوا فِي سَبَبِ نَوْحِهِ فَقَالَ بَعْضُهُمْ: لِدَعْوَتِهِ عَلَى قَوْمِهِ بِالْهَلَاكِ، وَقِيلَ: لِمُرَاجَعَتِهِ رَبَّهُ فِي شَأْنِ ابْنِهِ كَنْعَانَ. وَقِيلَ: لِأَنَّهُ مَرَّ بِكَلْبٍ مَجْذُومٍ، فَقَالَ: اخْسَأْ يَا قَبِيحُ فَأَوْحَى اللَّهُ تَعَالَى إِلَيْهِ: أَعِبْتَنِي أَمْ عِبْتَ الْكَلْبَ؟ {فَقَالَ} لِقَوْمِهِ، {يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنَ إِلَهٍ غَيْرُهُ} قَرَأَ أَبُو جَعْفَرٍ وَالْكِسَائِيُّ {مِنَ إِلَهٍ غَيْرِهِ}
Onun ağlayıp inlemesinin (nevha etmesinin) sebebi hususunda ihtilaf ettiler. Bazıları: "Kavminin helak olması için beddua etmesinden dolayıdır" dedi. Bir rivayette: "Oğlu Ken‘ân hakkında Rabbine müracaat etmesinden (yakarmasından) dolayıdır" denildi. Bir diğer rivayette ise cüzzamlı bir köpeğin yanından geçtiği ve: "Uzak dur ey çirkin!" dediği, bunun üzerine Allah Teâlâ'nın ona: "Beni mi ayıpladın yoksa köpeği mi?" diye vahyettiği [için sürekli ağladığı] söylenmiştir. {فَقَالَ} Kavmine [şöyle] dedi: {يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ غَيْرُهُ} “Ey kavmim! Allah'a kulluk edin; sizin O'ndan başka hiçbir ilahınız yoktur.” Ebû Ca‘fer ve el-Kisâî {مِنْ إِلَهٍ غَيْرِهِ} [şeklinde] okumuşlardır.
بِكَسْرِ الرَّاءِ حَيْثُ كَانَ، عَلَى نَعْتِ الْإِلَهِ، وَافَقَ حَمْزَةُ فِي سُورَةِ فَاطِرٍ: (هَلْ مِنْ خَالِقٍ غَيْرُ اللَّهِ) (فَاطِرٌ-٣) ، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِرَفْعِ الرَّاءِ عَلَى التَّقْدِيمِ، تَقْدِيرُهُ: مَا لَكَمَ غَيْرُهُ مِنَ إِلَهٍ، {إِنِّي أَخَافُ عَلَيْكُمْ} إِنْ لَمْ تُؤْمِنُوا، {عَذَابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ}
ifadesini geçtiği her yerde ilah kelimesinin sıfatı olarak râ harfinin kesresiyle [ğayrihi] okumuşlardır; Hamza da Fâtır sûresindeki {هَلْ مِنْ خَالِقٍ غَيْرُ اللَّهِ} “Allah'tan başka bir yaratıcı var mı?” [Fâtır 3] ayetinde [kesre ile okuyarak] buna muvafakat etmiştir. Diğerleri ise öne alma takdiriyle râ harfinin dammesiyle [ğayruhu] okumuşlardır; takdiri: 'mâ lekum ğayruhu min ilâhin' (sizin O'ndan başka hiçbir ilahınız yoktur) şeklindedir. {إِنِّي أَخَافُ عَلَيْكُمْ} “Doğrusu ben sizin üzerinize korkuyorum” eğer iman etmezseniz, {عَذَابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ} “büyük bir günün azabından.”
{قَالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِهِ إِنَّا لَنَرَاكَ فِي ضَلَالٍ} خَطَأٍ وَزَوَالٍ عَنِ الْحَقِّ، {مُبِينٍ} بَيِّنٍ.
{قَالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِهِ إِنَّا لَنَرَاكَ فِي ضَلَالٍ} “Kavminden ileri gelenler dediler ki: 'Biz seni sapıklık içinde görüyoruz'” hata ve haktan sapma içinde, {مُبِينٍ} “apaçık” apaşikâr.
{قَالَ} نُوحٌ، {يَا قَوْمِ لَيْسَ بِي ضَلَالَةٌ} وَلَمْ يَقُلْ لَيْسَتْ، لِأَنَّ مَعْنَى الضَّلَالَةِ: الضَّلَالُ أَوْ عَلَى تَقْدِيمِ الْفِعْلِ، {وَلَكِنِّي رَسُولٌ مِنْ رَبِّ الْعَالَمِينَ}
{قَالَ} “Dedi ki” Nûh, {يَا قَوْمِ لَيْسَ بِي ضَلَالَةٌ} “Ey kavmim! Bende hiçbir sapıklık yoktur” [Müennes kalıbıyla] 'leyset' dememiştir; çünkü dalâlet kelimesinin anlamı 'dalâl'dır (müzekkerdir) veya fiilin öne geçmesi sebebiyledir. {وَلَكِنِّي رَسُولٌ مِنْ رَبِّ الْعَالَمِينَ} “fakat ben âlemlerin Rabbi tarafından gönderilmiş bir elçiyim.”
{أُبَلِّغُكُمْ} قَرَأَ أَبُو عَمْرٍو: "أُبْلِغُكُمْ" بِالتَّخْفِيفِ حَيْثُ كَانَ مِنَ الْإِبْلَاغِ. لِقَوْلِهِ: (لَقَدْ أَبْلَغْتُكُمْ) [الْأَعْرَافُ-٩٣] ، {رِسَالَاتِ رَبِّي} ["لِيَعْلَمَ أَنَّ قَدْ أَبْلَغُوا رِسَالَاتِ رَبِّهِمْ"، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِالتَّشْدِيدِ مِنَ التَّبْلِيغِ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى: (بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ) (الْمَائِدَةُ-٦٧) ، رِسَالَاتِ رَبِّي] (١) {وَأَنْصَحُ لَكُمْ} يُقَالُ نَصَحْتُهُ وَنَصَحْتُ لَهُ، وَالنُّصْحُ أَنْ يُرِيدَ لِغَيْرِهِ مِنَ الْخَيْرِ مَا يُرِيدُ لِنَفْسِهِ، {وَأَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ} أَنَّ عَذَابَهُ لَا يُرَدُّ عَنِ الْقَوْمِ الْمُجْرِمِينَ.
{أُبَلِّغُكُمْ} Ebû Amr, geçtiği her yerde 'iblâğ' kökünden şeddesiz olarak “übliğuküm” okumuştur; bu O'nun: {لَقَدْ أَبْلَغْتُكُمْ} “Andolsun size tebliğ ettim” [A'râf 93] {رِسَالَاتِ رَبِّي} ve “Rablerinin mesajlarını tebliğ ettiklerini bilsin diye” buyruğundan dolayıdır. Diğerleri ise Allah Teâlâ'nın: {بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ} “Sana indirileni tebliğ et” [Mâide 67] buyruğu gereğince 'teblîğ' kökünden şeddeli olarak okumuşlardır [übelliğuküm], {رِسَالَاتِ رَبِّي} “Rabbimin mesajlarını” {وَأَنْصَحُ لَكُمْ} “ve size nasihat ediyorum/öğüt veriyorum” 'Nasahtuhu' ve 'nasahtu lehu' denir. Nasihat, kendisi için istediği hayrı başkası için de istemektir. {وَأَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ} “ve Allah katından sizin bilmediklerinizi biliyorum” yani O'nun azabının günahkârlar topluluğundan geri çevrilemeyeceğini.
{أَوَعَجِبْتُمْ أَنْ جَاءَكُمْ ذِكْرٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَلَى رَجُلٍ مِنْكُمْ لِيُنْذِرَكُمْ وَلِتَتَّقُوا وَلَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ (٦٣) فَكَذَّبُوهُ فَأَنْجَيْنَاهُ وَالَّذِينَ مَعَهُ فِي الْفُلْكِ وَأَغْرَقْنَا الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا إِنَّهُمْ كَانُوا قَوْمًا عَمِينَ (٦٤) وَإِلَى عَادٍ أَخَاهُمْ هُودًا قَالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنَ إِلَهٍ غَيْرُهُ أَفَلَا تَتَّقُونَ (٦٥) قَالَ الْمَلَأُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ إِنَّا لَنَرَاكَ فِي سَفَاهَةٍ وَإِنَّا لَنَظُنُّكَ مِنَ الْكَاذِبِينَ (٦٦) قَالَ يَا قَوْمِ لَيْسَ بِي سَفَاهَةٌ وَلَكِنِّي رَسُولٌ مِنْ رَبِّ الْعَالَمِينَ (٦٧) }
{أَوَعَجِبْتُمْ أَنْ جَاءَكُمْ ذِكْرٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَلَى رَجُلٍ مِنْكُمْ لِيُنْذِرَكُمْ وَلِتَتَّقُوا وَلَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ (٦٣) فَكَذَّبُوهُ فَأَنْجَيْنَاهُ وَالَّذِينَ مَعَهُ فِي الْفُلْكِ وَأَغْرَقْنَا الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا إِنَّهُمْ كَانُوا قَوْمًا عَمِينَ (٦٤) وَإِلَى عَادٍ أَخَاهُمْ هُودًا قَالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنَ إِلَهٍ غَيْرُهُ أَفَلَا تَتَّقُونَ (٦٥) قَالَ الْمَلَأُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ إِنَّا لَنَرَاكَ فِي سَفَاهَةٍ وَإِنَّا لَنَظُنُّكَ مِنَ الْكَاذِبِينَ (٦٦) قَالَ يَا قَوْمِ لَيْسَ بِي سَفَاهَةٌ وَلَكِنِّي رَسُولٌ مِنْ رَبِّ الْعَالَمِينَ (٦٧) } “Sizi uyarması, sakınmanız ve böylece merhamete kavuşmanız için içinizden bir adam vasıtasıyla Rabbinizden size bir zikir gelmesine şaştınız mı? (63) Onu yalanladılar; biz de onu ve onunla beraber gemide bulunanları kurtardık, ayetlerimizi yalanlayanları ise suda boğduk. Çünkü onlar kör bir kavim idiler. (64) Âd kavmine de kardeşleri Hûd'u gönderdik. O dedi ki: 'Ey kavmim! Allah'a kulluk edin; sizin O'ndan başka hiçbir ilahınız yoktur. Hâlâ sakınmaz mısınız?' (65) Kavminden inkâr eden ileri gelenler dediler ki: 'Doğrusu biz seni bir beyinsizlik içinde görüyoruz ve kesinlikle senin yalancılardan olduğunu sanıyoruz.' (66) Dedi ki: 'Ey kavmim! Bende hiçbir beyinsizlik yoktur; fakat ben âlemlerin Rabbi tarafından gönderilmiş bir elçiyim.' (67)”
{أَوَعَجِبْتُمْ} أَلْفُ اسْتِفْهَامٍ دَخَلَتْ عَلَى وَاوِ الْعَطْفِ، {أَنْ جَاءَكُمْ ذِكْرٌ مِنْ رَبِّكُمْ} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: مَوْعِظَةٌ. وَقِيلَ: بَيَانٌ. وَقِيلَ: رِسَالَةٌ. {عَلَى رَجُلٍ مِنْكُمْ لِيُنْذِرَكُمْ} عَذَابَ اللَّهِ إِنْ لَمْ تُؤْمِنُوا، {وَلِتَتَّقُوا} أَيْ: لِكَيْ تَتَّقُوا اللَّهَ، {وَلَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ} لِكَيْ تُرْحَمُوا.
{أَوَعَجِبْتُمْ} “Şaştınız mı?” Soru hemzesi atıf vavının üzerine girmiştir, {أَنْ جَاءَكُمْ ذِكْرٌ مِنْ رَبِّكُمْ} “Rabbinizden size bir zikir gelmesine” İbn Abbâs (radıyallâhu anhümâ): 'Bir öğüt' dedi. Beyan denilmiştir. Risalet/mesaj denilmiştir. {عَلَى رَجُلٍ مِنْكُمْ لِيُنْذِرَكُمْ} “içinizden bir adam vasıtasıyla sizi uyarması için” iman etmezseniz Allah'ın azabıyla [uyarması için], {وَلِتَتَّقُوا} “ve sakınmanız için” yani Allah'tan sakınmanız için, {وَلَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ} “ve umulur ki merhamete kavuşursunuz” merhamet olunasınız diye.
{فَكَذَّبُوهُ} يَعْنِي: كَذَّبُوا نُوحًا، {فَأَنْجَيْنَاهُ} مِنَ الطُّوفَانِ، {وَالَّذِينَ مَعَهُ فِي الْفُلْكِ} فِي
{فَكَذَّبُوهُ} “Bunun üzerine onu yalanladılar” yani: Nûh'u yalanladılar, {فَأَنْجَيْنَاهُ} “biz de onu kurtardık” tufandan, {وَالَّذِينَ مَعَهُ فِي الْفُلْكِ} “ve gemide onunla beraber olanları da” [şu] içinde
السَّفِينَةِ، {وَأَغْرَقْنَا الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا إِنَّهُمْ كَانُوا قَوْمًا عَمِينَ} أَيْ: كُفَّارًا، قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: عَمِيَتْ قُلُوبُهُمْ عَنْ مَعْرِفَةِ اللَّهِ. قَالَ الزَّجَّاجُ: عَمُوا عَنِ الْحَقِّ وَالْإِيمَانِ، يُقَالُ رِجْلٌ عَمٍ عَنِ الْحَقِّ وَأَعْمَى فِي الْبَصَرِ. وَقِيلَ: الْعَمِيُّ وَالْأَعْمَى كَالْخَضِرِ وَالْأَخْضَرِ. قَالَ مُقَاتِلٌ: عموات عَنْ نُزُولِ الْعَذَابِ بِهِمْ وَهُوَ الْغَرَقُ.
gemide, {وَأَغْرَقْنَا الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا إِنَّهُمْ كَانُوا قَوْمًا عَمِينَ} “ayetlerimizi yalanlayanları ise suda boğduk. Çünkü onlar kör bir kavim idiler” yani kâfirlerdi. İbn Abbâs: 'Kalpleri Allah'ı tanımaktan yana körleşmişti' dedi. ez-Zeccâc: 'Haktan ve imandan kör idiler; hakka karşı kör olana 'raculun amin ani'l-hakk', gözü görmeyene ise 'a'mâ fi'l-basar' denir' dedi. Amî ve a'mâ kelimelerinin hadır ve ahdar (yeşil) gibi olduğu da söylenmiştir. Mukâtil: 'Üzerlerine inecek azaptan -ki o da suda boğulmaktır- yana kör idiler' dedi.
قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَإِلَى عَادٍ أَخَاهُمْ هُودًا} أَيْ: وَأَرْسَلْنَا إِلَى عَادٍ -وَهُوَ عَادُ بْنُ عَوْصِ بْنِ إِرَمِ بْنِ سَامِ بْنِ نُوحٍ ﵇، وَهِيَ عَادٌ الْأُولَى "أَخَاهُمْ" فِي النَّسَبِ لَا فِي الدِّينِ "هُودًا"، وَهُوَ هُودُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ رَبَاحِ بْنِ الْجلودِ بْنِ عَادِ بْنِ عَوْصٍ. وَقَالَ ابْنُ إِسْحَاقَ: هُوَ بن شَالِخِ بْنِ أَرْفَخَشْذَ بْنِ سَامِ بْنِ نُوحٍ، {قَالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنَ إِلَهٍ غَيْرُهُ أَفَلَا تَتَّقُونَ} أَفَلَا تَخَافُونَ نِقْمَتَهُ؟
Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur: {وَإِلَى عَادٍ أَخَاهُمْ هُودًا} “Âd kavmine de kardeşleri Hûd'u [gönderdik]” yani Âd'a -ki o, Nûh'un (aleyhisselâm) oğlu Sâm'ın oğlu İrem'in oğlu Avs'ın oğlu Âd'dır ve bu ilk Âd kavmidir- dinde değil nesepte "kardeşleri" olan "Hûd'u" gönderdik. O, Avs b. Âd b. el-Celûd b. Rebâh b. Abdillâh b. Hûd'dur. İbn İshâk ise: 'O, Nûh oğlu Sâm oğlu Erfahşez oğlu Şâlih'in oğludur' dedi. {قَالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنَ إِلَهٍ غَيْرُهُ أَفَلَا تَتَّقُونَ} “O dedi ki: 'Ey kavmim! Allah'a kulluk edin; sizin O'ndan başka hiçbir ilahınız yoktur. Hâlâ sakınmaz mısınız?'” O'nun azabından korkmaz mısınız?
{قَالَ الْمَلَأُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ إِنَّا لَنَرَاكَ} يَا هُودُ، {فِي سَفَاهَةٍ} فِي حُمْقٍ وَجَهَالَةٍ، قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: تَدْعُونَا إِلَى دِينٍ لَا نَعْرِفُهُ، {وَإِنَّا لَنَظُنُّكَ مِنَ الْكَاذِبِينَ} أَنَّكَ رَسُولُ اللَّهِ إِلَيْنَا.
{قَالَ الْمَلَأُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ إِنَّا لَنَرَاكَ} “Kavminden inkâr eden ileri gelenler dediler ki: 'Biz seni görüyoruz'” ey Hûd, {فِي سَفَاهَةٍ} “bir beyinsizlik içinde” bir ahmaklık ve cehalet içinde. İbn Abbâs (radıyallâhu anhümâ): 'Bizim bilmediğimiz bir dine bizi davet ediyorsun' dedi. {وَإِنَّا لَنَظُنُّكَ مِنَ الْكَاذِبِينَ} “ve kesinlikle senin yalancılardan olduğunu sanıyoruz” bize Allah'ın elçisi olduğun iddiasında.
{قَالَ} هُودٌ، {يَا قَوْمِ لَيْسَ بِي سَفَاهَةٌ وَلَكِنِّي رَسُولٌ مِنْ رَبِّ الْعَالَمِينَ} ١٣١/ب
{قَالَ} “Dedi ki” Hûd, {يَا قَوْمِ لَيْسَ بِي سَفَاهَةٌ وَلَكِنِّي رَسُولٌ مِنْ رَبِّ الْعَالَمِينَ} “Ey kavmim! Bende hiçbir beyinsizlik yoktur; fakat ben âlemlerin Rabbi tarafından gönderilmiş bir elçiyim.” 131/b
{أُبَلِّغُكُمْ رِسَالَاتِ رَبِّي وَأَنَا لَكُمْ نَاصِحٌ أَمِينٌ (٦٨) أَوَعَجِبْتُمْ أَنْ جَاءَكُمْ ذِكْرٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَلَى رَجُلٍ مِنْكُمْ لِيُنْذِرَكُمْ وَاذْكُرُوا إِذْ جَعَلَكُمْ خُلَفَاءَ مِنْ بَعْدِ قَوْمِ نُوحٍ وَزَادَكُمْ فِي الْخَلْقِ بَسْطَةً فَاذْكُرُوا آلَاءَ اللَّهِ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ (٦٩) قَالُوا أَجِئْتَنَا لِنَعْبُدَ اللَّهَ وَحْدَهُ وَنَذَرَ مَا كَانَ يَعْبُدُ آبَاؤُنَا فَأْتِنَا بِمَا تَعِدُنَا إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ (٧٠) قَالَ قَدْ وَقَعَ عَلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ رِجْسٌ وَغَضَبٌ أَتُجَادِلُونَنِي فِي أَسْمَاءٍ سَمَّيْتُمُوهَا أَنْتُمْ وَآبَاؤُكُمْ مَا نَزَّلَ اللَّهُ بِهَا مِنْ سُلْطَانٍ فَانْتَظِرُوا إِنِّي مَعَكُمْ مِنَ الْمُنْتَظِرِينَ (٧١) فَأَنْجَيْنَاهُ وَالَّذِينَ مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِنَّا وَقَطَعْنَا دَابِرَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا وَمَا كَانُوا مُؤْمِنِينَ (٧٢) }
{أُبَلِّغُكُمْ رِسَالَاتِ رَبِّي وَأَنَا لَكُمْ نَاصِحٌ أَمِينٌ (٦٨) أَوَعَجِبْتُمْ أَنْ جَاءَكُمْ ذِكْرٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَلَى رَجُلٍ مِنْكُمْ لِيُنْذِرَكُمْ وَاذْكُرُوا إِذْ جَعَلَكُمْ خُلَفَاءَ مِنْ بَعْدِ قَوْمِ نُوحٍ وَزَادَكُمْ فِي الْخَلْقِ بَسْطَةً فَاذْكُرُوا آلَاءَ اللَّهِ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ (٦٩) قَالُوا أَجِئْتَنَا لِنَعْبُدَ اللَّهَ وَحْدَهُ وَنَذَرَ مَا كَانَ يَعْبُدُ آبَاؤُنَا فَأْتِنَا بِمَا تَعِدُنَا إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ (٧٠) قَالَ قَدْ وَقَعَ عَلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ رِجْسٌ وَغَضَبٌ أَتُجَادِلُونَنِي فِي أَسْمَاءٍ سَمَّيْتُمُوهَا أَنْتُمْ وَآبَاؤُكُمْ مَا نَزَّلَ اللَّهُ بِهَا مِنْ سُلْطَانٍ فَانْتَظِرُوا إِنِّي مَعَكُمْ مِنَ الْمُنْتَظِرِينَ (٧١) فَأَنْجَيْنَاهُ وَالَّذِينَ مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِنَّا وَقَطَعْنَا دَابِرَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا وَمَا كَانُوا مُؤْمِنِينَ (٧٢) } “Size Rabbimin mesajlarını tebliğ ediyorum ve ben sizin için güvenilir bir öğütçüyüm. (68) Sizi uyarması için içinizden bir adam vasıtasıyla Rabbinizden size bir zikir gelmesine şaştınız mı? Düşünün ki O sizi, Nûh kavminden sonra halifeler kıldı ve yaratılışta boyunuzu posunuzu ve gücünüzü artırdı. O halde Allah'ın nimetlerini hatırlayın ki kurtuluşa eresiniz. (69) Dediler ki: 'Sen bize yalnız Allah'a kulluk edelim ve atalarımızın ibadet ettiklerini bırakalım diye mi geldin? Eğer doğrulardan isen bizi tehdit ettiğin şeyi getir başımıza!' (70) Dedi ki: 'Üzerinize Rabbinizden bir azap ve bir gazap kesinleşmiştir. Haklarında Allah'ın hiçbir delil indirmediği, sadece sizin ve atalarınızın uydurduğu kuru isimler hakkında benimle tartışıyor musunuz? O halde bekleyin, şüphesiz ben de sizinle beraber bekleyenlerdenim.' (71) Bunun üzerine biz de onu ve onunla beraber olanları katımızdan bir rahmetle kurtardık ve ayetlerimizi yalanlayıp iman etmemiş olanların kökünü kazıdık. (72)”
{أُبَلِّغُكُمْ رِسَالَاتِ رَبِّي وَأَنَا لَكُمْ نَاصِحٌ أَمِينٌ} نَاصِحٌ أَدْعُوكُمْ إِلَى التَّوْبَةِ أَمِينٌ عَلَى الرِّسَالَةِ. قَالَ الْكَلْبِيُّ: كُنْتُ فِيكُمْ قَبْلَ الْيَوْمِ أَمِينًا.
{أُبَلِّغُكُمْ رِسَالَاتِ رَبِّي وَأَنَا لَكُمْ نَاصِحٌ أَمِينٌ} “Size Rabbimin mesajlarını tebliğ ediyorum ve ben sizin için güvenilir bir öğütçüyüm” öğüt verenim; sizi tövbeye davet ediyorum, risalet hususunda güvenilirim. el-Kelbî: 'Bugünden önce de içinizde güvenilir biriydim' demiştir.
{أَوَعَجِبْتُمْ أَنْ جَاءَكُمْ ذِكْرٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَلَى رَجُلٍ مِنْكُمْ} يَعْنِي نَفْسَهُ، {لِيُنْذِرَكُمْ وَاذْكُرُوا إِذْ جَعَلَكُمْ خُلَفَاءَ}
{أَوَعَجِبْتُمْ أَنْ جَاءَكُمْ ذِكْرٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَلَى رَجُلٍ مِنْكُمْ} “İçinizden bir adam vasıtasıyla Rabbinizden size bir zikir gelmesine şaştınız mı?” kendisini kastetmektedir, {لِيُنْذِرَكُمْ وَاذْكُرُوا إِذْ جَعَلَكُمْ خُلَفَاءَ} “sizi uyarması için. Düşünün ki O sizi halifeler kıldı”
يَعْنِي فِي الْأَرْضِ، {مِنْ بَعْدِ قَوْمِ نُوحٍ} أَيْ: مِنْ بَعْدِ إِهْلَاكِهِمْ، {وَزَادَكُمْ فِي الْخَلْقِ بَسْطَةً} أَيْ: طُولًا وَقُوَّةً. قَالَ الْكَلْبِيُّ وَالسُّدِّيُّ: كَانَتْ قَامَةُ الطَّوِيلِ مِنْهُمْ مِائَةَ ذِرَاعٍ، وَقَامَةُ الْقَصِيرِ مِنْهُمْ سِتُّونَ ذِرَاعًا. وَقَالَ أَبُو حَمْزَةَ الثُّمَالِيُّ: سَبْعُونَ ذِرَاعًا. وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄: ثَمَانُونَ ذِرَاعًا. وَقَالَ مُقَاتِلٌ: كَانَ طُولُ كُلِّ رَجُلٍ اثْنَيْ عَشَرَ ذِرَاعًا. وَقَالَ وَهْبٌ: كَانَ رَأْسُ أَحَدِهِمْ مِثْلَ الْقُبَّةِ الْعَظِيمَةِ وَكَانَ عَيْنُ الرَّجُلِ تُفْرِخُ فِيهَا الضِّبَاعُ، وَكَذَلِكَ مَنَاخِرُهُمْ. {فَاذْكُرُوا آلَاءَ اللَّهِ} نِعَمَ اللَّهِ، وَاحِدُهَا إِلًى وَآلَاءُ مِثْلَ مِعًى وَأَمْعَاءٍ، وَقَفًا وَأَقْفَاءٍ، وَنَظِيرُهَا: (آنَاءَ اللَّيْلِ) (الزُّمَرُ-٩) ، وَاحِدُهَا أَنَا وَآنَاءٌ، {لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ}
yani yeryüzünde, {مِنْ بَعْدِ قَوْمِ نُوحٍ} “Nûh kavminden sonra” yani onların helak edilmesinden sonra, {وَزَادَكُمْ فِي الْخَلْقِ بَسْطَةً} “ve yaratılışta boyunuzu posunuzu ve gücünüzü artırdı” yani boyca uzunluk ve kuvvet bakımından. el-Kelbî ve es-Süddî şöyle dediler: 'Onların uzun boylusunun boyu yüz arşın, kısa boylusunun boyu ise altmış arşındı.' Ebû Hamza es-Sümâlî: 'Yetmiş arşın' dedi. İbn Abbâs'tan (radıyallâhu anhümâ): 'Seksen arşın' rivayet edilmiştir. Mukâtil ise: 'Her bir adamın boyu on iki arşındı' demiştir. Vehb de şöyle demiştir: 'Onlardan birinin başı büyük bir kubbe gibiydi; adamın göz [çukurun]da ve aynı şekilde burun deliklerinde sırtlanlar yavrulardı.' {فَاذْكُرُوا آلَاءَ اللَّهِ} “O halde Allah'ın nimetlerini hatırlayın” Allah'ın nimetlerini; tekili 'ilen' (إلًى) gelir ve 'âlâ' (آلَاءُ), 'mi'an' (مِعًى) - 'em'â' (أَمْعَاء) ile 'kafân' (قَفًا) - 'akfâ' (أَقْفَاء) gibidir. Bunun benzeri: {آنَاءَ اللَّيْلِ} “gecenin saatleri” [Zümer 9] olup tekili 'enen' (أَنًا) ve 'ânâ' (آنَاءٌ) şeklindedir, {لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ} “umulur ki kurtuluşa eresiniz.”
{قَالُوا أَجِئْتَنَا لِنَعْبُدَ اللَّهَ وَحْدَهُ وَنَذَرَ مَا كَانَ يَعْبُدُ آبَاؤُنَا} مِنَ الْأَصْنَامِ، فَأْتِنَا بِمَا تَعِدُنَا، مِنَ الْعَذَابِ، {إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ}
{قَالُوا أَجِئْتَنَا لِنَعْبُدَ اللَّهَ وَحْدَهُ وَنَذَرَ مَا كَانَ يَعْبُدُ آبَاؤُنَا} “Dediler ki: 'Sen bize yalnız Allah'a kulluk edelim ve atalarımızın ibadet ettiklerini bırakalım diye mi geldin?'” putlardan [ibaret olan şeyleri], {فَأْتِنَا بِمَا تَعِدُنَا} “bizi tehdit ettiğin şeyi getir başımıza” azaptan, {إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ} “eğer doğrulardan isen.”
{قَالَ} هُودٌ، {قَدْ وَقَعَ} وَجَبَ وَنَزَلَ، {عَلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ رِجْسٌ} أَيْ عَذَابٌ، وَالسِّينُ مُبْدَلَةٌ مِنَ الزَّايِ، {وَغَضَبٌ} أَيْ: سَخَطٌ، {أَتُجَادِلُونَنِي فِي أَسْمَاءٍ سَمَّيْتُمُوهَا} وَضَعْتُمُوهَا، {أَنْتُمْ وَآبَاؤُكُمْ} قَالَ أَهْلُ التَّفْسِيرِ: كَانَتْ لَهُمْ أَصْنَامٌ يَعْبُدُونَهَا سُمَّوْهَا أَسْمَاءَ مُخْتَلِفَةً، {مَا نَزَّلَ اللَّهُ بِهَا مِنْ سُلْطَانٍ} حُجَّةٍ وَبُرْهَانٍ، {فَانْتَظِرُوا} نُزُولُ الْعَذَابِ، {إِنِّي مَعَكُمْ مِنَ الْمُنْتَظِرِينَ}
{قَالَ} “Dedi ki” Hûd, {قَدْ وَقَعَ} “gerçekleşmiştir / kesinleşmiştir” vacip olmuş ve inmiştir, {عَلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ رِجْسٌ} “üzerinize Rabbinizden bir azap” yani azap; buradaki sîn (س) harfi zây (ز) harfinden bedeldir (ricz anlamındadır), {وَغَضَبٌ} “ve bir gazap” yani öfke, {أَتُجَادِلُونَنِي فِي أَسْمَاءٍ سَمَّيْتُمُوهَا} “isimlendirdiğiniz isimler hakkında benimle tartışıyor musunuz?” sizin koyduğunuz [isimler], {أَنْتُمْ وَآبَاؤُكُمْ} “siz ve atalarınız” Tefsir ehli şöyle dedi: İbadet ettikleri ve farklı isimler verdikleri putları vardı, {مَا نَزَّلَ اللَّهُ بِهَا مِنْ سُلْطَانٍ} “haklarında Allah'ın hiçbir delil indirmediği” hüccet ve bürhan, {فَانْتَظِرُوا} “o halde bekleyin” azabın inişini, {إِنِّي مَعَكُمْ مِنَ الْمُنْتَظِرِينَ} “şüphesiz ben de sizinle beraber bekleyenlerdenim.”
{فَأَنْجَيْنَاهُ} يَعْنِي هُودًا عِنْدَ نُزُولِ الْعَذَابِ، {وَالَّذِينَ مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِنَّا وَقَطَعْنَا دَابِرَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا} أَيْ: اسْتَأْصَلْنَاهُمْ وَأَهْلَكْنَاهُمْ عَنْ آخِرِهِمْ، {وَمَا كَانُوا مُؤْمِنِينَ}
{فَأَنْجَيْنَاهُ} “Bunun üzerine biz de onu kurtardık” yani azap indiğinde Hûd'u, {وَالَّذِينَ مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِنَّا وَقَطَعْنَا دَابِرَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا} “ve onunla beraber olanları katımızdan bir rahmetle ve ayetlerimizi yalanlayanların kökünü kazıdık” yani onların kökünü kuruttuk ve son ferdine kadar onları helak ettik, {وَمَا كَانُوا مُؤْمِنِينَ} “ve onlar iman etmiş kimseler değillerdi.”
وَكَانَتْ قِصَّةُ عَادٍ عَلَى مَا ذَكَرَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ وَغَيْرُهُ: أَنَّهُمْ كَانُوا قَوْمًا يَنْزِلُونَ الْيَمَنَ وَكَانَتْ مَسَاكِنُهُمْ بِالْأَحْقَافِ، وَهِيَ رِمَالٌ بَيْنَ عَمَّانَ وَحَضْرَمَوْتَ، وَكَانُوا قَدْ فَشَوْا فِي الْأَرْضِ كُلِّهَا وَقَهَرُوا أَهْلَهَا بِفَضْلِ قُوَّتِهِمُ الَّتِي آتَاهُمُ اللَّهُ ﷿، وَكَانُوا أَصْحَابَ أَوْثَانٍ يَعْبُدُونَهَا، صَنَمٌ يُقَالُ لَهُ صَدَى، وَصَنَمٌ يُقَالُ لَهُ صَمُودٌ، وَصَنَمٌ يُقَالُ لَهُ الْهَبَاءُ، فَبَعَثَ اللَّهُ إِلَيْهِمْ هُودًا نَبِيًّا، وَهُوَ مِنْ أَوْسَطِهِمْ نَسَبًا وَأَفْضَلِهِمْ حَسَبًا، فَأَمَرَهُمْ أَنْ يُوَحِّدُوا اللَّهَ وَيَكُفُّوا عَنْ ظُلْمِ النَّاسِ وَلَمْ يَأْمُرْهُمْ بِغَيْرِ ذَلِكَ، فَكَذَّبُوهُ فَقَالُوا مِنْ أَشَدُّ مِنَّا قُوَّةً فَبَنَوُا الْمَصَانِعَ وَبَطَشُوا بَطْشَةَ الْجَبَّارِينَ، فَلَمَّا فَعَلُوا ذَلِكَ أَمْسَكَ اللَّهُ عَنْهُمُ الْمَطَرَ ثَلَاثَ سِنِينَ حَتَّى جَهَدَهُمْ ذَلِكَ.
Muhammed b. İshâk ve diğerlerinin zikrettiğine göre Âd [kavminin] kıssası şöyledir: Onlar Yemen'e yerleşen bir kavimdi ve meskenleri Ahkâf'ta idi; orası da Uman ile Hadramut arasındaki kumluklardır. Onlar bütün yeryüzüne yayılmışlar ve Allah Azze ve Celle'nin kendilerine bahşettiği üstün güç sayesinde yeryüzü halkına boyun eğdirmişlerdi. Onlar kendilerine taptıkları putların sahipleriydiler; bu putlardan birine Sadâ, birine Samûd, diğerine de Hebâ denirdi. Bunun üzerine Allah onlara, nesep bakımından en mutedil (en şerefli) ve asalet bakımından en faziletlileri olan Hûd'u peygamber olarak gönderdi. Hûd onlara yalnızca Allah'ı birlemelerini ve insanlara zulmetmekten vazgeçmelerini emretti, bunlardan başka bir şey emretmedi. Fakat onu yalanlayıp “Bizden daha güçlü kim var?” dediler; muhkem kaleler/köşkler inşa ettiler ve zorbaların yakalayışıyla yakalayıp ezdiler. Onlar böyle yapınca Allah, mecalleri kalmayıp perişan oluncaya kadar üç yıl boyunca onlardan yağmuru kesti.