وَكَانَ النَّاسُ فِي ذَلِكَ الزَّمَانِ إِذَا نَزَلَ بِهِمْ بَلَاءٌ فَطَلَبُوا الْفَرَجَ كَانَتْ طِلْبَتُهُمْ إِلَى اللَّهِ ﷿ عِنْدَ بَيْتِهِ الْحَرَامِ بِمَكَّةَ مُسْلِمُهُمْ وَمُشْرِكُهُمْ، فَيَجْتَمِعُ بِمَكَّةَ نَاسٌ كَثِيرٌ شَتَّى، مُخْتَلِفَةٌ أَدْيَانُهُمْ وَكُلُّهُمْ مُعَظِّمٌ لِمَكَّةَ، وَأَهْلُ مَكَّةَ يَوْمَئِذٍ الْعَمَالِيقُ سُمُّوا عَمَالِيقَ، لِأَنَّ أَبَاهُمْ عِمْلِيقُ بْنُ لَاذَا بْنِ سَامِ بْنِ نُوحٍ، وَكَانَ سَيِّدَ الْعَمَالِيقِ إِذْ ذَاكَ بِمَكَّةَ رَجُلٌ يُقَالُ لَهُ مُعَاوِيَةُ بْنُ بَكْرٍ وَكَانَتْ أَمُّ مُعَاوِيَةَ كَلَهْدَةَ بِنْتَ الْخَيْبَرِيِّ رَجُلٌ مِنْ عَادٍ، فَلَمَّا قَحَطَ الْمَطَرُ عَنْ عَادٍ وَجَهِدُوا قَالُوا جَهِّزُوا وَافِدًا مِنْكُمْ إِلَى مَكَّةَ فَلْيَسْتَسْقُوا لَكُمْ، فَبَعَثُوا قَيْلَ بْنَ عَنْزٍ وَلِقِيَمَ بْنَ هُزَالٍ مِنْ هَزِيلٍ، وَعَقِيلَ بْنَ صَنْدِينَ بْنِ عَادٍ الْأَكْبَرِ، وَمَرْثَدُ بْنُ سَعْدِ بْنِ عَفِيرٍ وَكَانَ مُسْلِمًا يَكْتُمُ إِسْلَامَهُ، وَجَلْهَمَةَ بْنَ الْخَيْبَرِيِّ خَالَ مُعَاوِيَةَ بْنِ بَكْرٍ، ثُمَّ بَعَثُوا لُقْمَانَ بْنَ عَادِ الْأَصْغَرِ بْنِ صَنْدِينَ بْنِ عَادِ الْأَكْبَرِ، فَانْطَلَقَ كُلُّ رَجُلٍ مِنْ هَؤُلَاءِ وَمَعَهُ رَهْطٌ مِنْ قَوْمِهِ حَتَّى بَلَغَ عَدَدُ وَفْدِهِمْ سَبْعِينَ رَجُلًا.
O dönemde insanlar başlarına bir bela geldiğinde feraha çıkmak istediklerinde, Müslüman olsun müşrik olsun Allah Azze ve Celle'den olan dileklerini Mekke'deki Beyt-i Harâm'ın yanında dilerlerdi. Bu yüzden Mekke'de dinleri farklı pek çok çeşitli insan toplanırdı ve hepsi Mekke'ye saygı gösterirdi. O günlerde Mekke halkı Amâlika idi; Amâlika olarak isimlendirilmelerinin sebebi, atalarının Nûh oğlu Sâm oğlu Lâzâ oğlu Imîk (Amâlika) olmasıydı. O vakit Mekke'deki Amâlika'nın reisi Muâviye b. Bekr adında bir adamdı. Muâviye'nin annesi ise Âd kavminden bir adam olan Hayberî'nin kızı Kelehde idi. Âd kavminin yağmuru kesilip perişan olduklarında: "İçinizden Mekke'ye bir heyet hazırlayın da sizin için yağmur duasında bulunsunlar" dediler. Bunun üzerine Kayl b. Anz'ı, Hezl'den Lıkaym b. Hüzâl'i, Âd-ı Ekber'in oğlu Sandîn'in oğlu Akîl'i, Müslüman olup İslâm'ını gizleyen Mersed b. Sa'd b. Afîr'i ve Muâviye b. Bekr'in dayısı Celheme b. el-Hayberî'yi gönderdiler. Sonra Âd-ı Ekber'in oğlu Sandîn'in oğlu Âd-ı Asgar'ın oğlu Lokmân'ı gönderdiler. Bu adamlardan her biri yanında kavminden bir toplulukla yola çıktı; nihayet heyetlerinin sayısı yetmiş adama ulaştı.
فَلَمَّا قَدِمُوا مَكَّةَ نَزَلُوا عَلَى مُعَاوِيَةَ بْنِ بَكْرٍ وَهُوَ بِظَاهِرِ مَكَّةَ خَارِجًا مِنَ الْحَرَمِ، فَأَنْزَلَهُمْ وَأَكْرَمَهُمْ وَكَانُوا أَخْوَالَهُ وَأَصْهَارَهُ فَأَقَامُوا عِنْدَهُ شَهْرًا يَشْرَبُونَ الْخَمْرَ وَتُغَنِّيهِمُ الْجَرَادَتَانِ، قَيْنَتَانِ لِمُعَاوِيَةَ بْنِ بَكْرٍ، وَكَانَ مَسِيِرُهُمْ شَهْرًا وَمَقَامُهُمْ شَهْرًا فَلَمَّا رَأَى مُعَاوِيَةُ بْنُ بَكْرٍ طُولَ مَقَامِهِمْ وَقَدْ بَعَثَهُمْ قَوْمُهُمْ يَتَغَوَّثُونَ بِهِمْ مِنَ الْبَلَاءِ الَّذِي أَصَابَهُمْ شَقَّ ذَلِكَ عَلَيْهِ، وَقَالَ هَلَكَ أَخْوَالِي وَأَصْهَارِي وَهَؤُلَاءِ مُقِيمُونَ عِنْدِي وَهُمْ ضَيْفِي، وَاللَّهِ مَا أَدْرِي كَيْفَ أَصْنَعُ بِهِمْ، أَسْتَحِي أَنْ آمُرَهُمْ بِالْخُرُوجِ إِلَى مَا بُعِثُوا إِلَيْهِ، فَيَظُنُّونَ أَنَّهُ ضِيقٌ مِنِّي بِمَقَامِهِمْ عِنْدِي، وَقَدْ هَلَكَ مَنْ وَرَاءَهُمْ مِنْ قَوْمِهِمْ جُهْدًا وَعَطَشَا، فَشَكَا ذَلِكَ مِنْ أَمْرِهِمْ إِلَى قَيْنَتَيْهِ الْجَرَادَتَيْنِ، فَقَالَتَا: قُلْ شِعْرًا نُغَنِّيهِمْ بِهِ، لَا يَدْرُونَ مَنْ قَالَهُ، لَعَلَّ ذَلِكَ أَنْ يُحَرِّكَهُمْ، فَقَالَ مُعَاوِيَةُ بْنُ بَكْرٍ: أَلَا يَا قَيْلُ وَيْحَكَ قُمْ فَهَيْنِمْ ... لَعَلَّ اللَّهَ يَسْقِينَا غَمَامَا
Mekke'ye vardıklarında Mekke'nin dışında, Harem sınırlarının haricinde bulunan Muâviye b. Bekr'in yanına indiler. O da onları ağırlayıp ikramda bulundu; çünkü onlar onun dayıları ve hısımlarıydı. Onun yanında bir ay boyunca şarap içerek ve Muâviye b. Bekr'in iki şarkıcı cariyesi olan Cerâdetân'ın (İki Çekirge) şarkılarını dinleyerek kaldılar. Yolculukları bir ay, kalışları da bir ay sürdü. Muâviye b. Bekr, kavimlerinin başlarına gelen beladan dolayı kendilerini feryatla yardım istemek üzere göndermiş olmasına rağmen onların bu uzun kalışını görünce, bu durum ona ağır geldi ve şöyle dedi: "Dayılarım ve hısımlarım helak oldu, bunlarsa benim yanımda ikamet ediyorlar ve onlar benim misafirimdir. Vallahi onlara ne yapacağımı bilemiyorum. Gönderildikleri iş için çıkmalarını emretmekten utanıyorum; böyle yaparsam yanımda kalmalarından sıkıldığımı sanacaklar. Oysa arkalarında kalan kavimleri açlık ve susuzluktan helak oldu." Bu durumu iki şarkıcı cariyesi olan Cerâdetân'a açtı. Onlar da: "Onlara söyleyeceğimiz bir şiir söyle; kimin söylediğini bilmesinler, belki bu onları harekete geçirir" dediler. Bunun üzerine Muâviye b. Bekr şöyle dedi: Ey Kayl! Yazıklar olsun sana, kalk da dua edip fısılda! Belki Allah bize bulutla su verir,
فَيَسْقِي أَرْضَ عَادٍ إِنَّ عَادًا ... قَدْ أَمْسَوْا لَا يُبِينُونَ الْكَلَامَا
Âd kavminin toprağını sular; zira Âd kavmi, Artık sözü ayırt edemez hale geldi.
مِنَ الْعَطَشِ الشَّدِيدِ فَلَيْسَ نَرْجُو ... بِهِ الشَّيْخَ الْكَبِيَرَ وَلَا الْغُلَامَا
Şiddetli susuzluktan dolayı; bu yüzden biz, Ne yaşlı bir ihtiyardan ne de bir çocuktan [yaşam] umuyoruz.
وَقَدْ كَانَتْ نِسَاؤُهُمُ بِخَيْرٍ ... فَقَدْ أَمْسَتْ نِسَاؤُهُمُ أَيَامَى
Oysa kadınları daha önce refah içindeydi, Şimdiyse kadınları dul kaldı.
وَإِنَّ الْوَحْشَ تَأْتِيهِمْ جِهَارًا ... فَلَا تَخْشَى لِعَادِيٍّ سِهَامَا
Vahşi hayvanlar onların yanına uluorta gelir oldu, Âd kavminden hiçbirinin okundan korkmaz oldu.
وَأَنْتُمْ هَاهُنَا فِيمَا اشْتَهَيْتُمْ ... نَهَارُكُمُو وَلَيْلُكُمُو التَّمَامَا
Sizler ise burada canınızın çektiği şeylerle meşgulsünüz, Bütün gündüzünüz ve bütün geceniz boyunca.
فَقُبِّحَ وَفْدُكُمْ مِنْ وَفْدِ قَوْمٍ ... وَلَا لُقُّوا التَّحِيَّةَ وَالسَّلَامَا
Bir kavmin heyeti olarak heyetiniz ne çirkinleşti! Hiçbir hürmet ve selamla karşılaşmasınlar!
فَلَمَّا غَنَّتْهُمُ الْجَرَادَتَانِ هَذَا قَالَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ: يَا قَوْمِ إِنَّمَا بَعَثَكُمْ قَوْمُكُمْ يَتَغَوَّثُونَ بِكُمْ مِنَ الْبَلَاءِ الَّذِي نَزَلَ بِهِمْ، وَقَدْ أَبْطَأْتُمْ عَلَيْهِمْ، فَادْخُلُوا هَذَا الْحَرَمَ فَاسْتَسْقُوا لِقَوْمِكُمْ، فَقَالَ مَرْثَدُ بْنُ سَعْدِ بْنِ
Cerâdetân onlara bu şarkıyı söyleyince, birbirlerine şöyle dediler: "Ey kavmimiz! Kavminiz sizi ancak başlarına gelen beladan dolayı kendilerine yardım dileyesiniz diye gönderdi; oysa siz onlara geç kaldınız. Şu Harem'e girin de kavminiz için yağmur dileyin." Bunun üzerine Mersed b. Sa'd b.
عَفِيرٍ، وَكَانَ قَدْ آمَنَ بِهُودٍ سِرًّا: إِنَّكُمْ وَاللَّهِ لَا تُسْقَوْنَ بِدُعَائِكُمْ، وَلَكِنْ إِنْ أَطَعْتُمْ نَبِيَّكُمْ وَأَنَبْتُمْ إِلَى رَبِّكُمْ سُقِيتُمْ، فَأَظْهَرَ إِسْلَامَهُ عِنْدَ ذَلِكَ وَقَالَ: عَصَتْ عَادٌ رَسُولَهُمْ فَأَمْسَوْا ... عِطَاشًا مَا تَبُلُّهُمُ السَّمَاءُ
Afîr -ki Hûd'a gizlice iman etmişti- şöyle dedi: "Vallahi siz duanızla yağmura kavuşamazsınız. Ancak peygamberinize itaat eder ve Rabbinize yönelirseniz size yağmur verilir." Bunun üzerine Müslüman olduğunu açıkladı ve şöyle dedi: Âd kavmi peygamberlerine isyan etti de, Sabahı susuz karşıladılar; gök onları ıslatmaz oldu.
لَهُمْ صَنَمٌ يُقَالُ لَهُ صُمُودٌ ... يُقَابِلُهُ صَدَاءٌ وَالْهَبَاءُ
Onların 'Samûd' denilen bir putları vardır, Karşısında ise 'Sadâ' ve 'Hebâ' bulunur.
فَبَصَّرَنَا الرَّسُولُ سَبِيلَ رُشْدٍ ... فَأَبْصَرْنَا الْهُدَى وَجَلَى الْعَمَاءُ
Peygamber bize doğru yolu gösterdi, Böylece hidayeti gördük ve körlük ortadan kalktı.
وَإِنَّ إِلَهَ هُودٍ هُو إِلَهِي ... عَلَى اللَّهِ التَّوَكُّلُ وَالرَّجَاءُ
Şüphesiz Hûd'un ilahı benim de ilahımdır, Tevekkül ve umut ancak Allah'adır.
فَقَالُوا لِمُعَاوِيَةَ بْنِ بَكْرٍ: احْبِسْ عَنَّا مَرْثَدَ بْنَ سَعْدٍ فَلًّا يَقْدُمَنَّ مَعَنَا مَكَّةَ، فَإِنَّهُ قَدِ اتَّبَعَ دِينَ هُودٍ، وَتَرَكَ دِينَنَا، ثُمَّ خَرَجُوا إِلَى مَكَّةَ يَسْتَسْقُونَ لِعَادٍ، فَلَمَّا وَلَّوْا إِلَى مَكَّةَ خَرَجَ مَرْثَدُ بْنُ سَعْدٍ مِنْ مَنْزِلِ مُعَاوِيَةَ حَتَّى أَدْرَكَهُمْ قَبْلَ أَنْ يَدْعُوَا اللَّهَ بِشَيْءٍ مِمَّا خَرَجُوا لَهُ، فَلَمَّا انْتَهَى إِلَيْهِمْ قَامَ يَدْعُو اللَّهَ، وَبِهَا وَفْدُ عَادٍ يَدْعُونَ، فَقَالَ: اللَّهُمَّ أَعْطِنِي سُؤْلِي وَحْدِي وَلَا تُدْخِلْنِي فِي شَيْءٍ مِمَّا يَدْعُوكَ بِهِ وَفْدُ عَادٍ، وَكَانَ قَيْلُ بْنُ عَنْزٍ رَأْسَ وَفْدِ عَادٍ، فَقَالَ وَفْدُ عَادٍ: اللَّهُمَّ أَعْطِ قَيْلًا مَا سَأَلَكَ وَاجْعَلْ سُؤْلَنَا مَعَ سُؤْلِهِ.
Bunun üzerine Muâviye b. Bekr'e şöyle dediler: "Mersed b. Sa'd'ı bizden uzak tut, bizimle Mekke'ye girmesin; çünkü o Hûd'un dinine uydu ve bizim dinimizi terk etti." Sonra Âd kavmi için yağmur dilemek üzere Mekke'ye çıktılar. Onlar Mekke'ye yönelince Mersed b. Sa'd, onlar için çıktıkları şey hususunda Allah'a dua etmeden önce onlara yetişmek üzere Muâviye'nin evinden çıktı. Yanlarına vardığında, Âd heyeti dua ederken o da Allah'a dua etmek üzere durdu ve şöyle dedi: "Allahım! Benim dileğimi yalnızca bana ver ve beni Âd heyetinin Senden dilediği hiçbir şeye dahil etme!" Kayl b. Anz ise Âd heyetinin başı idi. Âd heyeti de şöyle dedi: "Allahım! Kayl'e Senden ne istediyse onu ver ve bizim dileğimizi de onun dileğiyle beraber kıl!"
وَكَانَ قَدْ تَخَلَّفَ عَنْ وَفْدِ عَادٍ -حِينَ دَعَوْا -لُقْمَانُ بْنُ عَادٍ، وَكَانَ سَيِّدَ عَادٍ، حَتَّى إِذَا فَرَغُوا مِنْ دَعْوَتِهِمْ قَامَ، فَقَالَ: اللَّهُمَّ إِنِّي جِئْتُكَ وَحْدِي فِي حَاجَتِي فَأَعْطِنِي سُؤْلِي، وَسَأَلَ اللَّهَ طُولَ الْعُمْرِ فَعُمِّرَ عُمَرَ سَبْعَةِ أَنَسُرٍ، وَقَالَ قَيْلُ بْنُ عَنْزٍ حِينَ دَعَا: يَا إِلَهَنَا إِنْ كَانَ هُودٌ صَادِقًا فَاسْقِنَا فَإِنَّا قَدْ هَلَكْنَا، فَأَنْشَأَ اللَّهُ سَحَائِبَ ثَلَاثًا بَيْضَاءَ وَحَمْرَاءَ وَسَوْدَاءَ، ثُمَّ نَادَاهُ مُنَادٍ مِنَ السَّحَايِبِ [يَا قَيْلُ] (١) اخْتَرْ لِنَفْسِكَ وَقَوْمِكَ مِنْ هَذِهِ السَّحَائِبِ [مَا شِئْتَ] (٢) فقال قيل: ١٣٢/أاخْتَرْتُ السَّحَابَةَ السَّوْدَاءَ فَإِنَّهَا أَكْثَرُ السَّحَابِ مَاءً فَنَادَاهُ مُنَادٍ: اخْتَرْتَ رَمَادًا رِمْدِدًا لَا تُبْقِي مِنْ آلِ عَادٍ أَحَدًا، وَسَاقَ اللَّهُ ﷾ السَّحَابَةَ السَّوْدَاءَ الَّتِي اخْتَارَهَا قَيْلٌ بِمَا فِيهَا مِنَ النِّقْمَةِ إِلَى عَادٍ حَتَّى خَرَجَتْ عَلَيْهِمْ مِنْ وَادٍ لَهُمْ يُقَالُ لَهُ "الْمُغِيثُ" فَلَمَّا رَأَوْهَا اسْتَبْشَرُوا وَقَالُوا: هَذَا عَارَضٌ مُمْطِرُنَا، يَقُولُ اللَّهُ تَعَالَى: (بَلْ هُوَ مَا اسْتَعْجَلْتُمْ بِهِ رِيحٌ فِيهَا عَذَابٌ أَلِيمٌ تُدَمِّرُ كُلَّ شَيْءٍ بِأَمْرِ رَبِّهَا) (الْأَحْقَافُ-٢٤-٢٥) أَيْ: كُلَّ شَيْءٍ مَرَّتْ بِهِ.
Lokmân b. Âd ise onlar dua ederken Âd heyetinden geride kalmıştı; o Âd'ın efendisiydi. Onlar dualarını bitirince kalktı ve: "Allahım! Ben Sana kendi ihtiyacım için yalnız başıma geldim, dileğimi bana ver" dedi ve Allah'tan uzun ömür diledi; ona yedi akbabanın ömrü kadar ömür verildi. Kayl b. Anz ise dua ettiği vakit şöyle dedi: "Ey ilahımız! Eğer Hûd doğru sözlüyse bize su ver, zira biz helak olduk." Bunun üzerine Allah beyaz, kırmızı ve siyah olmak üzere üç bulut var etti. Sonra bulutların içinden bir seslenen ona seslendi: ["Ey Kayl!"] (١) "Kendin ve kavmin için bu bulutlardan [dilediğini] (٢) seç!" Kayl dedi ki: ١٣٢/a "Siyah bulutu seçtim, çünkü o bulutların suyu en bol olanıdır." Bunun üzerine bir seslenen ona şöyle seslendi: "Sen savrulup kül olan bir külü seçtin; Âd ailesinden hiç kimseyi geride bırakmaz!" Allah Azze ve Celle, Kayl'in seçtiği siyah bulutu içindeki intikamla birlikte Âd kavmine doğru sevk etti; öyle ki "Mugîs" denilen vadilerinden üzerlerine çıktı. Onu gördüklerinde sevindiler ve: "Bu bize yağmur getiren bir buluttur!" dediler. Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: (بَلْ هُوَ مَا اسْتَعْجَلْتُمْ بِهِ رِيحٌ فِيهَا عَذَابٌ أَلِيمٌ تُدَمِّرُ كُلَّ شَيْءٍ بِأَمْرِ رَبِّهَا) (el-Ahkâf, 24-25) "Hayır, o aceleyle gelmesini istediğiniz şeydir; içinde elem dolu bir azap bulunan bir rüzgârdır! Rabbinin emriyle her şeyi yerle bir eder." Yani uğradığı her şeyi.
وَكَانَ أَوَّلَ مَنْ أَبْصَرَ مَا فِيهَا وَعَرَفَ أَنَّهَا رِيحٌ مُهْلِكَةٌ امْرَأَةٌ مِنْ عَادٍ يُقَالُ لَهَا مُهَدَّدٌ، فَلَمَّا تَبَيَّنَتْ مَا فِيهَا صَحَّتْ ثُمَّ صَعِقَتْ، فَلَمَّا أَفَاقَتْ قَالُوا لَهَا: مَاذَا رَأَيْتِ؟ قَالَتْ: رَأَيْتُ الرِّيحَ فِيهَا كَشُهُبِ النَّارِ أَمَامَهَا رِجَالٌ يَقُودُونَهَا، فَسَخَّرَهَا اللَّهُ عَلَيْهِمْ سَبْعَ لَيَالٍ وَثَمَانِيَةَ أَيَّامٍ حُسُومًا، فَلَمْ تَدَعْ مِنْ آلِ عَادٍ أَحَدًا إِلَّا هَلَكَ، وَاعْتَزَلَ هُودٌ وَمَنْ مَعَهُ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فِي حَظِيرَةٍ مَا يُصِيبُهُ هُوَ وَمَنْ مَعَهُ مِنَ الرِّيحِ إِلَّا مَا تَلِينُ عَلَيْهِ الْجُلُودُ وَتَلَذُّ الْأَنْفُسُ، وَإِنَّهَا لَتَمُرُّ مِنْ عَادٍ بِالظَّعْنِ فَتَحْمِلُهُمْ بَيْنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ وَتَدْمَغُهُمْ بِالْحِجَارَةِ،
Onun içinde ne olduğunu ilk gören ve helak edici bir rüzgâr olduğunu anlayan kişi, Âd kavminden kendisine Mühedded denilen bir kadındı. Kadın onun içinde ne olduğunu açıkça görünce çığlık attı, sonra da bayılıp düştü. Kendine gelince ona: "Ne gördün?" dediler. O da: "İçinde ateş şuleleri gibi [kıvılcımlar] bulunan ve önünde kendisini sevk eden adamların yer aldığı bir rüzgâr gördüm" dedi. Bunun üzerine Allah, o [rüzgârı] peş peşe yedi gece sekiz gün onların üzerine musallat kıldı. Âd kavminden hiç kimseyi bırakmadı, hepsi helak oldu. Hûd ve beraberindeki müminler ise bir ağıla çekildiler; rüzgârdan ona ve beraberindekilere ancak tenleri yumuşatan ve nefislerin lezzet alacağı kadarı isabet ediyordu. Rüzgâr Âd kavminden deve üzerindeki yolculara uğruyor, onları gökle yer arasında savurup başlarına taş yağdırarak beyinlerini parçalıyordu.
وَخَرَجَ وَفْدُ عَادٍ مِنْ مَكَّةَ حَتَّى مَرُّوا بِمُعَاوِيَةَ بْنِ بَكْرٍ فَنَزَلُوا عَلَيْهَا فَبَيْنَمَا هم عنده إذا أَقْبَلَ رَجُلٌ عَلَى نَاقَةٍ فِي لَيْلَةٍ مُقْمِرَةٍ مَسَاءَ ثَالِثَةٍ مِنْ مُصَابِ عَادٍ فَأَخْبَرَهُمُ الْخَبَرَ، فَقَالُوا لَهُ فَأَيْنَ فَارَقْتَ هُودًا وَأَصْحَابَهُ؟ فَقَالَ: فَارَقْتُهُمْ بِسَاحِلِ الْبَحْرِ فَكَأَنَّهُمْ شَكُّوا فِيمَا حَدَّثَهُمْ بِهِ، فَقَالَتْ هَزِيلَةُ بِنْتُ بَكْرٍ: صَدَقَ وَرَبِّ مَكَّةَ.
Âd heyeti Mekke'den ayrılıp Muâviye b. Bekr'in yanına uğradı ve onun yanına indiler. Onlar onun yanındayken Âd'ın felakete uğradığı günün üçüncü akşamında, mehtaplı bir gecede devesi üzerinde bir adam çıka geldi ve onlara haberi verdi. Ona: "Peki, Hûd'u ve arkadaşlarını nerede bıraktın?" dediler. O da: "Onları deniz sahilinde bıraktım" dedi. Sanki onun kendilerine anlattığı şeyden şüphe etmiş gibiydiler. Bunun üzerine Bekr'in kızı Hezîle: "Mekke'nin Rabbine andolsun ki doğru söyledi" dedi.
وَذَكَرُوا أَنَّ مَرْثَدَ بْنَ سَعْدٍ وَلُقْمَانَ بْنَ عَادٍ، وَقَيْلَ بْنَ عَنْزٍ حِينَ دَعَوْا بِمَكَّةَ، قِيلَ لَهُمْ: قَدْ أَعْطَيْتُكُمْ مُنَاكُمْ فَاخْتَارُوا لِأَنْفُسِكُمْ، إِلَّا أَنَّهُ لَا سَبِيلَ إِلَى الْخُلُودِ، وَلَا بُدَّ مِنَ الْمَوْتِ، فَقَالَ مَرْثَدٌ: اللَّهُمَّ أَعْطِنِي صِدْقًا وَبِرًّا فَأُعْطِيَ ذَلِكَ، وَقَالَ لُقْمَانُ: أَعْطِنِي يَا رَبِّ عُمْرًا، فَقِيلَ لَهُ: اخْتَرْ، فَاخْتَارَ عُمْرَ سَبْعَةِ أَنْسُرٍ، فَكَانَ يَأْخُذُ الْفَرْخَ حِينَ يَخْرُجُ مِنْ بَيْضَتِهِ فَيَأْخُذُ الذَّكَرَ مِنْهَا لِقُوَّتِهِ، حَتَّى إِذَا مَاتَ أَخَذَ غَيْرَهُ فَلَمْ يَزَلْ يَفْعَلُ ذَلِكَ حَتَّى أَتَى عَلَى السَّابِعِ، وَكَانَ كُلُّ نَسْرٍ يَعِيشُ ثَمَانِينَ سَنَةً، وَكَانَ آخِرُهَا لَبَدٌ فَلَمَّا مَاتَ لَبَدٌ مَاتَ لُقْمَانُ مَعَهُ.
Rivayet ettiklerine göre Mersed b. Sa'd, Lokmân b. Âd ve Kayl b. Anz Mekke'de dua ettiklerinde onlara şöyle denildi: "Dilekleriniz size verildi; kendiniz için seçin! Ancak ebediyete bir yol yoktur ve ölüm muhakkaktır." Mersed: "Allahım! Bana doğruluk ve iyilik ver" dedi ve bu ona verildi. Lokmân ise: "Ey Rabbim! Bana ömür ver" dedi. Ona: "Seç!" denildi. O da yedi akbabanın ömrünü seçti. Akbaba yavrusunu yumurtasından çıktığı anda alır, gücünden dolayı erkeğini seçerdi; o ölünce bir başkasını alırdı. Yedincisine gelene kadar bunu yapmaya devam etti. Her bir akbaba seksen yıl yaşıyordu; sonuncusunun adı Lebed idi. Lebed ölünce Lokmân da onunla birlikte öldü.
وَأَمَّا قَيْلٌ فَإِنَّهُ قَالَ: أَخْتَارُ أَنْ يُصِيبَنِي مَا أَصَابَ قَوْمِي فَقِيلَ لَهُ: إِنَّ الْهَلَاكَ، فَقَالَ: لَا أُبَالِي لَا حَاجَةَ لِي فِي الْبَقَاءِ بِعَدَّهُمْ، فَأَصَابَهُ الَّذِي أَصَابَ عَادًا مِنَ الْعَذَابِ فَهَلَكَ.
Kayl'e gelince, o şöyle dedi: "Kavmime isabet eden şeyin bana da isabet etmesini seçiyorum." Ona: "O helaktir!" denildi. O da: "Umurumda değil; onlardan sonra hayatta kalmaya ihtiyacım yok" dedi. Bunun üzerine azaptan Âd kavmine isabet eden şey ona da isabet etti ve helak oldu.
قَالَ السُّدِّيُّ: بَعَثَ اللَّهُ عَلَى عَادٍ الرِّيحَ الْعَقِيمَ فَلَمَّا دَنَتْ مِنْهُمْ نَظَرُوا إِلَى الْإِبِلِ وَالرِّجَالِ، تَطِيرُ بِهِمُ الرِّيحُ بَيْنَ السَّمَاءِ والأرض، فلما رأواها تَبَادَرُوا الْبُيُوتَ فَدَخَلُوهَا وَأَغْلَقُوا أَبْوَابَهُمْ، فَجَاءَتِ الرِّيحُ فَقَلَعَتْ أَبْوَابَهُمْ فَدَخَلَتْ عَلَيْهِمْ فَأَهْلَكَتْهُمْ فِيهَا، ثُمَّ أَخْرَجَتْهُمْ مِنَ الْبُيُوتِ، فَلَمَّا أَهْلَكَهُمُ اللَّهُ أَرْسَلَ عَلَيْهِمْ طَيْرًا سَوْدَاءَ فَنَقَلَتْهُمْ إِلَى الْبَحْرِ فَأَلْقَتْهُمْ فِيهِ.
Süddî şöyle dedi: Allah Âd kavminin üzerine kasıp kavuran kısır rüzgârı gönderdi. Rüzgâr onlara yaklaştığında develerin ve adamların yer ile gök arasında rüzgâr tarafından uçurulduğunu gördüler. Onu görünce evlere koşup içeri girdiler ve kapılarını kilitlediler. Rüzgâr gelip kapılarını kopardı, üzerlerine içeri girdi ve onları orada helak etti; sonra onları evlerden dışarı çıkardı. Allah onları helak edince üzerlerine siyah kuşlar gönderdi; onlar da onları denize taşıyıp içine attılar.
وَرُوِيَ أَنَّ اللَّهَ ﷿ أَمَرَ الرِّيحِ فَأَهَالَتْ عَلَيْهِمُ الرِّمَالَ، فَكَانُوا تَحْتَ الرَّمْلِ سَبْعَ لَيَالٍ وَثَمَانِيَةَ أَيَّامٍ لَهُمْ أَنِينٌ تَحْتَ الرَّمْلِ، ثُمَّ أَمَرَ الرِّيحَ فَكَشَفَتْ عَنْهُمُ الرِّمَالِ فَاحْتَمَلَتْهُمْ فَرَمَتْ بِهِمْ فِي الْبَحْرِ وَلَمْ تَخْرُجْ رِيحٌ قَطُّ إِلَّا بِمِكْيَالٍ إِلَّا يَوْمَئِذٍ فَإِنَّهَا عَتَتْ عَلَى الْخَزَنَةِ فَغَلَبَتْهُمْ فَلَمْ يَعْلَمُوا كَمْ كَانَ مِكْيَالُهَا.
Rivayet edildiğine göre Allah Azze ve Celle rüzgâra emretti, o da üzerlerine kum yığdı. Kumun altında yedi gece sekiz gün kaldılar; kumun altından iniltileri geliyordu. Sonra rüzgâra emretti, o da üzerlerindeki kumları açtı, onları yüklenip denize fırlattı. Hiçbir rüzgâr bir ölçü olmaksızın çıkmamıştır; ancak o gün müstesnadır, zira o gün [rüzgâr] bekçilerine karşı başkaldırıp onlara galip geldi ve onun ölçüsünün ne kadar olduğunu bilemediler.
وَفِي الْحَدِيثِ: "إِنَّهَا خَرَجَتْ عَلَيْهِمْ عَلَى قَدْرِ خَرْقِ الْخَاتَمِ" وَرُوِيَ عَنْ عَلَيٍّ ﵁: أَنَّ قَبْرَ هُودٍ ﵇ بِحَضْرَمَوْتَ فِي كَثِيبٍ أَحْمَرَ. وَقَالَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ سَابِطٍ: بَيْنَ الرُّكْنِ وَالْمَقَامِ وَزَمْزَمَ قَبْرُ تِسْعَةٍ وَتِسْعِينَ نَبِيًّا، وَإِنَّ قَبْرَ هُودٍ وَشُعَيْبٍ وَصَالِحٍ وَإِسْمَاعِيلَ ﵈ فِي تِلْكَ الْبُقْعَةِ. وَيُرْوَى: أَنَّ النَّبِيَّ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ إِذَا هَلَكَ قَوْمُهُ جَاءَ هُوَ وَالصَّالِحُونَ مَعَهُ إِلَى مَكَّةَ يَعْبُدُونَ اللَّهَ فِيهَا حَتَّى يَمُوتُوا.
Hadiste [şöyle] gelmiştir: «إِنَّهَا خَرَجَتْ عَلَيْهِمْ عَلَى قَدْرِ خَرْقِ الْخَاتَمِ» «O [rüzgâr], üzerlerine ancak bir yüzük deliği kadar [bir delikten] çıkmıştı.» Ali radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre Hûd aleyhisselâm'ın kabri Hadramut'ta kırmızı bir kum tepesindedir. Abdurrahman b. Sâbıt şöyle dedi: Rükn, Makam ve Zemzem arasında doksan dokuz peygamberin kabri bulunmaktadır. Hûd, Şuayb, Sâlih ve İsmâil aleyhimüsselâm'ın kabirleri de o mekândadır. Şöyle de rivayet edilir: Peygamberlerden birinin kavmi helak olduğunda, kendisi ve beraberindeki salih kimseler Mekke'ye gelir, ölünceye kadar orada Allah'a ibadet ederlerdi.
{وَإِلَى ثَمُودَ أَخَاهُمْ صَالِحًا قَالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ غَيْرُهُ قَدْ جَاءَتْكُمْ بَيِّنَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ هَذِهِ نَاقَةُ اللَّهِ لَكُمْ آيَةً فَذَرُوهَا تَأْكُلْ فِي أَرْضِ اللَّهِ وَلَا تَمَسُّوهَا بِسُوءٍ فَيَأْخُذَكُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ (٧٣) }
{وَإِلَى ثَمُودَ أَخَاهُمْ صَالِحًا قَالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ غَيْرُهُ قَدْ جَاءَتْكُمْ بَيِّنَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ هَذِهِ نَاقَةُ اللَّهِ لَكُمْ آيَةً فَذَرُوهَا تَأْكُلْ فِي أَرْضِ اللَّهِ وَلَا تَمَسُّوهَا بِسُوءٍ فَيَأْخُذَكُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ} “Semûd kavmine de kardeşleri Sâlih'i [gönderdik]. Dedi ki: 'Ey kavmim! Allah'a kulluk edin; sizin O'ndan başka hiçbir ilahınız yoktur. Size Rabbinizden apaçık bir delil gelmiştir. İşte size bir mucize olarak Allah'ın şu dişi devesi! Bırakın onu, Allah'ın arzında otlasın; ona bir kötülükle dokunmayın, yoksa sizi elem dolu bir azap yakalar.'” (A'râf, 73)
{وَاذْكُرُوا إِذْ جَعَلَكُمْ خُلَفَاءَ مِنْ بَعْدِ عَادٍ وَبَوَّأَكُمْ فِي الْأَرْضِ تَتَّخِذُونَ مِنْ سُهُولِهَا قُصُورًا وَتَنْحِتُونَ الْجِبَالَ بُيُوتًا فَاذْكُرُوا آلَاءَ اللَّهِ وَلَا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ (٧٤) قَالَ الْمَلَأُ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا مِنْ قَوْمِهِ لِلَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا لِمَنْ آمَنَ مِنْهُمْ أَتَعْلَمُونَ أَنَّ صَالِحًا مُرْسَلٌ مِنْ رَبِّهِ قَالُوا إِنَّا بِمَا أُرْسِلَ بِهِ مُؤْمِنُونَ (٧٥) }
{وَاذْكُرُوا إِذْ جَعَلَكُمْ خُلَفَاءَ مِنْ بَعْدِ عَادٍ وَبَوَّأَكُمْ فِي الْأَرْضِ تَتَّخِذُونَ مِنْ سُهُولِهَا قُصُورًا وَتَنْحِتُونَ الْجِبَالَ بُيُوتًا فَاذْكُرُوا آلَاءَ اللَّهِ وَلَا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ (٧٤) قَالَ الْمَلَأُ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا مِنْ قَوْمِهِ لِلَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا لِمَنْ آمَنَ مِنْهُمْ أَتَعْلَمُونَ أَنَّ صَالِحًا مُرْسَلٌ مِنْ رَبِّهِ قَالُوا إِنَّا بِمَا أُرْسِلَ بِهِ مُؤْمِنُونَ (٧٥) } “'Hatırlayın ki O sizi Âd kavminden sonra halifeler kıldı ve sizi yeryüzüne yerleştirdi; onun düzlüklerinde saraylar ediniyor, dağları yontup evler yapıyorsunuz. Artık Allah'ın nimetlerini anın ve yeryüzünde bozguncular olarak fesat çıkarmayın!' (74) Kavminden büyüklük taslayan ileri gelenler, içlerinden ezilen kimselere, aralarından iman edenlere dediler ki: 'Sâlih'in gerçekten Rabbi tarafından gönderilmiş bir elçi olduğunu biliyor musunuz?' Onlar da: 'Doğrusu biz onunla gönderilen şeye iman edenleriz' dediler. (75)”
قَوْلُهُ ﷿: {وَإِلَى ثَمُودَ أَخَاهُمْ صَالِحًا} وَهُوَ ثَمُودُ بْنُ عَابِرِ بْنِ إِرَمِ بْنِ سَامِ بْنِ نُوحٍ، وَأَرَادَ هَاهُنَا الْقَبِيلَةَ.
Allah Azze ve Celle'nin şu buyruğudur: {وَإِلَى ثَمُودَ أَخَاهُمْ صَالِحًا} “Semûd kavmine de kardeşleri Sâlih'i...” O, Nûh oğlu Sâm oğlu İrem oğlu Âbir oğlu Semûd'dur; burada kastedilen ise kabiledir.
قَالَ أَبُو عَمْرِو بْنِ الْعَلَاءِ: سُمِّيَتْ ثَمُودُ لِقِلَّةِ مَائِهَا، وَالثَّمْدُ: الْمَاءُ الْقَلِيلُ، وَكَانَتْ مَسَاكِنُهُمُ الْحِجْرَ بَيْنَ الْحِجَازِ وَالشَّامِ إِلَى وَادِي الْقُرَى {أَخَاهُمْ صَالِحًا} أَيْ: أَرْسَلْنَا إِلَى ثَمُودَ أَخَاهُمْ فِي النَّسَبِ، لَا فِي الدِّينِ صَالِحًا، وَهُوَ صَالِحُ بْنُ عَبِيدِ بْنِ آسَفَ بْنِ مَاشِيحَ بْنِ عَبِيدِ بْنِ خَادِرِ بْنِ ثَمُودَ، {قَالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ غَيْرُهُ قَدْ جَاءَتْكُمْ بَيِّنَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ} حُجَّةٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَلَى صِدْقِي، {هَذِهِ نَاقَةُ اللَّهِ} أَضَافَهَا إِلَيْهِ عَلَى التَّفْضِيلِ وَالتَّخْصِيصِ، كَمَا يُقَالُ بَيْتُ اللَّهِ، {لَكُمْ آيَةً} نَصْبٌ عَلَى الْحَالِ، {فَذَرُوهَا تَأْكُلْ} الْعُشْبَ، {فِي أَرْضِ اللَّهِ وَلَا تَمَسُّوهَا بِسُوءٍ} لَا تُصِيبُوهَا بِعَقْرٍ، {فَيَأْخُذَكُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ}
Ebû Amr b. el-Alâ şöyle demiştir: Semûd, suyunun azlığından dolayı bu adı almıştır; es-Semd (الثَّمْد) ise az su demektir. Onların yurtları Hicaz ile Şam arasında, Vâdilkurâ'ya kadar uzanan el-Hicr idi. {أَخَاهُمْ صَالِحًا} “kardeşleri Sâlih'i” yani Semûd'a, dinde değil nesepten kardeşleri olan Sâlih'i gönderdik. O, Semûd oğlu Hâdir oğlu Ubeyd oğlu Mâşih oğlu Âsef oğlu Ubeyd oğlu Sâlih'tir. {قَالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ غَيْرُهُ قَدْ جَاءَتْكُمْ بَيِّنَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ} “Dedi ki: 'Ey kavmim! Allah'a kulluk edin; sizin O'ndan başka hiçbir ilahınız yoktur. Size Rabbinizden apaçık bir delil gelmiştir'” doğruluğuma dair Rabbinizden bir hüccet [gelmiştir]. {هَذِهِ نَاقَةُ اللَّهِ} “İşte Allah'ın şu dişi devesi!” 'Beytullah' (Allah'ın evi) denildiği gibi, üstünlük ve tahsis amacıyla deveyi Kendisine nispet etmiştir. {لَكُمْ آيَةً} “size bir mucize olarak” hal konumunda mansubdur. {فَذَرُوهَا تَأْكُلْ} “artık bırakın onu otlasın” otu [yesin], {فِي أَرْضِ اللَّهِ وَلَا تَمَسُّوهَا بِسُوءٍ} “Allah'ın arzında; ona bir kötülükle dokunmayın” boğazlayarak ona zarar vermeyin, {فَيَأْخُذَكُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ} “yoksa sizi elem dolu bir azap yakalar.”
{وَاذْكُرُوا إِذْ جَعَلَكُمْ خُلَفَاءَ مِنْ بَعْدِ عَادٍ وَبَوَّأَكُمْ} أَسْكَنَكُمْ وَأَنْزَلَكُمْ، {فِي الْأَرْضِ تَتَّخِذُونَ مِنْ سُهُولِهَا قُصُورًا وَتَنْحِتُونَ الْجِبَالَ بُيُوتًا} كَانُوا يَنْقُبُونَ فِي الْجِبَالِ الْبُيُوتَ فَفِي الصَّيْفِ يَسْكُنُونَ بُيُوتَ الطِّينِ، وَفِي الشِّتَاءِ بُيُوتَ الْجِبَالِ. وَقِيلَ: كَانُوا يَنْحِتُونَ الْبُيُوتَ فِي الْجَبَلِ لِأَنَّ بُيُوتَ الطِّينِ مَا كَانَتْ تَبْقَى مُدَّةَ أَعْمَارِهِمْ لِطُولِ أَعْمَارِهِمْ، {فَاذْكُرُوا آلَاءَ اللَّهِ وَلَا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ} وَالْعَيْثُ: أَشَدُّ الْفَسَادِ.
{وَاذْكُرُوا إِذْ جَعَلَكُمْ خُلَفَاءَ مِنْ بَعْدِ عَادٍ وَبَوَّأَكُمْ} “Hatırlayın ki O sizi Âd kavminden sonra halifeler kıldı ve sizi yerleştirdi” sizi iskân edip yerleştirdi, {فِي الْأَرْضِ تَتَّخِذُونَ مِنْ سُهُولِهَا قُصُورًا وَتَنْحِتُونَ الْجِبَالَ بُيُوتًا} “yeryüzüne; onun düzlüklerinde saraylar ediniyor, dağları yontup evler yapıyorsunuz.” Dağları oyup evler yaparlardı; yazın kerpiç evlerde, kışın ise dağ evlerinde otururlardı. Bir rivayete göre ömürlerinin uzunluğundan dolayı kerpiç evler onların ömürleri boyunca dayanmadığı için evleri dağda yontarlardı. {فَاذْكُرُوا آلَاءَ اللَّهِ وَلَا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ} “Artık Allah'ın nimetlerini anın ve yeryüzünde bozguncular olarak fesat çıkarmayın!” el-AYS (الْعَيْثُ), fesadın en şiddetlisidir.
{قَالَ الْمَلَأُ} قَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ: (وَقَالَ الْمَلَأُ) بِالْوَاوِ {الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا مِنْ قَوْمِهِ} يَعْنِي الْأَشْرَافَ وَالْقَادَةَ الَّذِينَ تَعَظَّمُوا عَنِ الْإِيمَانِ بِصَالِحٍ، {لِلَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا} يَعْنِي الْأَتْبَاعَ، {لِمَنْ آمَنَ مِنْهُمْ}
{قَالَ الْمَلَأُ} “İleri gelenler dediler ki” İbn Âmir vâv ile (وَقَالَ الْمَلَأُ) şeklinde okumuştur. {الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا مِنْ قَوْمِهِ} “kavminden büyüklük taslayan” yani Sâlih'e iman etmeyi gururlarına yediremeyen ileri gelenler ve reisler, {لِلَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا} “içlerinden ezilen kimselere” yani tâbi olanlara, {لِمَنْ آمَنَ مِنْهُمْ} “aralarından iman edenlere”
يَعْنِي: قَالَ الْكُفَّارُ لِلْمُؤْمِنِينَ، {أَتَعْلَمُونَ أَنَّ صَالِحًا مُرْسَلٌ مِنْ رَبِّهِ} إِلَيْكُمْ، {قَالُوا إِنَّا بِمَا أُرْسِلَ بِهِ مُؤْمِنُونَ}
Yani: Kâfirler müminlere dediler ki: {أَتَعْلَمُونَ أَنَّ صَالِحًا مُرْسَلٌ مِنْ رَبِّهِ} “Sâlih'in gerçekten Rabbi tarafından gönderilmiş bir elçi olduğunu biliyor musunuz?” size [gönderildiğini], {قَالُوا إِنَّا بِمَا أُرْسِلَ بِهِ مُؤْمِنُونَ} “Onlar da: 'Doğrusu biz onunla gönderilen şeye iman edenleriz' dediler.”
{قَالَ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا إِنَّا بِالَّذِي آمَنْتُمْ بِهِ كَافِرُونَ (٧٦) فَعَقَرُوا النَّاقَةَ وَعَتَوْا عَنْ أَمْرِ رَبِّهِمْ وَقَالُوا يَا صَالِحُ ائْتِنَا بِمَا تَعِدُنَا إِنْ كُنْتَ مِنَ الْمُرْسَلِينَ (٧٧) فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ فَأَصْبَحُوا فِي دَارِهِمْ جَاثِمِينَ (٧٨) فَتَوَلَّى عَنْهُمْ وَقَالَ يَا قَوْمِ لَقَدْ أَبْلَغْتُكُمْ رِسَالَةَ رَبِّي وَنَصَحْتُ لَكُمْ وَلَكِنْ لَا تُحِبُّونَ النَّاصِحِينَ (٧٩) }
{قَالَ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا إِنَّا بِالَّذِي آمَنْتُمْ بِهِ كَافِرُونَ (٧٦) فَعَقَرُوا النَّاقَةَ وَعَتَوْا عَنْ أَمْرِ رَبِّهِمْ وَقَالُوا يَا صَالِحُ ائْتِنَا بِمَا تَعِدُنَا إِنْ كُنْتَ مِنَ الْمُرْسَلِينَ (٧٧) فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ فَأَصْبَحُوا فِي دَارِهِمْ جَاثِمِينَ (٧٨) فَتَوَلَّى عَنْهُمْ وَقَالَ يَا قَوْمِ لَقَدْ أَبْلَغْتُكُمْ رِسَالَةَ رَبِّي وَنَصَحْتُ لَكُمْ وَلَكِنْ لَا تُحِبُّونَ النَّاصِحِينَ (٧٩) } “Büyüklük taslayanlar dediler ki: 'Şüphesiz biz sizin inandığınız şeyi inkâr edenleriz.' (76) Nihayet o dişi deveyi boğazladılar, Rablerinin emrinden dışarı çıktılar ve: 'Ey Sâlih! Eğer sen gönderilmiş elçilerdensen, bizi tehdit ettiğin şeyi bize getir!' dediler. (77) Bunun üzerine onları o şiddetli sarsıntı yakalayıverdi de yurtlarında diz üstü çökekaldılar. (78) Bunun üzerine [Sâlih] onlardan yüz çevirdi ve: 'Ey kavmim! Andolsun ki ben size Rabbimin mesajını tebliğ ettim ve size öğüt verdim; fakat siz öğüt verenleri sevmiyorsunuz' dedi. (79)”
{قَالَ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا إِنَّا بِالَّذِي آمَنْتُمْ بِهِ كَافِرُونَ} جَاحِدُونَ.
{قَالَ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا إِنَّا بِالَّذِي آمَنْتُمْ بِهِ كَافِرُونَ} “Büyüklük taslayanlar dediler ki: 'Şüphesiz biz sizin inandığınız şeyi inkâr edenleriz.'” reddedenleriz.
{فَعَقَرُوا النَّاقَةَ} قَالَ الْأَزْهَرِيُّ: الْعَقْرُ هُوَ قَطْعُ عُرْقُوبِ الْبَعِيرِ، ثُمَّ جَعَلَ النَّحْرَ عَقْرًا لِأَنَّ نَاحِرَ الْبَعِيرِ يَعْقِرُهُ ثُمَّ يَنْحَرُهُ، {وَعَتَوْا عَنْ أَمْرِ رَبِّهِمْ} وَالْعُتُوُّ الْغُلُوُّ فِي الْبَاطِلِ، يُقَالُ: عَتَا يَعْتُو عُتُوًّا: إِذَا اسْتَكْبَرُوا، وَالْمَعْنَى: عَصَوُا اللَّهَ وَتَرَكُوا أَمْرَهُ فِي النَّاقَةِ وَكَذَّبُوا نَبِيَّهُمْ. {وَقَالُوا يَا صَالِحُ ائْتِنَا بِمَا تَعِدُنَا} أَيْ: مِنَ الْعَذَابِ، {إِنْ كُنْتَ مِنَ الْمُرْسَلِينَ}
{فَعَقَرُوا النَّاقَةَ} “Nihayet o dişi deveyi boğazladılar” Ezherî şöyle demiştir: el-Akr (الْعَقْرُ), devenin incik kemiğini kesmektir. Sonra boğazlama (nahr) eylemine de 'akr' denilmiştir; çünkü deveyi boğazlayan kimse önce onun inciğini keser, ardından onu boğazlar. {وَعَتَوْا عَنْ أَمْرِ رَبِّهِمْ} “Rablerinin emrinden dışarı çıktılar” el-Utuvv (الْعُتُوُّ), bâtılda aşırı gitmektir. Büyüklük tasladıklarında: 'عَتَا يَعْتُو عُتُوًّا' denir. Manası şudur: Allah'a isyan ettiler, deve hakkındaki emrini terk ettiler ve peygamberlerini yalanladılar. {وَقَالُوا يَا صَالِحُ ائْتِنَا بِمَا تَعِدُنَا} “ve: 'Ey Sâlih! Bizi tehdit ettiğin şeyi bize getir!' dediler” yani azaptan [vaat ettiğin şeyi], {إِنْ كُنْتَ مِنَ الْمُرْسَلِينَ} “eğer sen gönderilmiş elçilerdensen.”
{فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ} وَهِيَ زَلْزَلَةُ الْأَرْضِ وَحَرَكَتُهَا وَأَهْلَكُوا بِالصَّيْحَةِ وَالرَّجْفَةِ، {فَأَصْبَحُوا فِي دَارِهِمْ} قِيلَ: أَرَادَ الدِّيَارَ. وَقِيلَ: أَرَادَ فِي أَرْضِهِمْ وَبَلْدَتِهِمْ، وَلِذَلِكَ وَحَّدَ الدَّارَ، {جَاثِمِينَ} خَامِدَيْنِ مَيِّتِينِ. قِيلَ: سَقَطُوا عَلَى وُجُوهِهِمْ مَوْتَى عَنْ آخِرِهِمْ.
{فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ} “Bunun üzerine onları o şiddetli sarsıntı yakalayıverdi” o, yerin sarsılması ve hareket etmesidir; korkunç bir çığlık (sayha) ve şiddetli sarsıntı (racfe) ile helak edildiler. {فَأَصْبَحُوا فِي دَارِهِمْ} “de yurtlarında sabahladılar” 'diyâr' (yurtlar) kelimesini kastettiği söylenmiştir. Topraklarını ve beldelerini kastettiği de söylenmiştir; bu yüzden 'ed-Dâr' kelimesi tekil getirilmiştir. {جَاثِمِينَ} “diz üstü çökekaldılar” sönüp gitmiş, ölmüş kimseler olarak. Son ferdine kadar yüzüstü düşüp öldükleri söylenmiştir.
{فَتَوَلَّى} أَعْرَضَ صَالِحٌ، {عَنْهُمْ وَقَالَ يَا قَوْمِ لَقَدْ أَبْلَغْتُكُمْ رِسَالَةَ رَبِّي وَنَصَحْتُ لَكُمْ وَلَكِنْ لَا تُحِبُّونَ النَّاصِحِينَ} فَإِنْ قِيلَ: كَيْفَ خَاطَبَهُمْ بِقَوْلِهِ لَقَدْ أَبْلَغْتُكُمْ رِسَالَةَ رَبِّي وَنَصَحْتُ لَكُمْ بَعْدَمَا هَلَكُوا بِالرَّجْفَةِ؟
{فَتَوَلَّى} “Bunun üzerine yüz çevirdi” Sâlih yüz çevirdi, {عَنْهُمْ وَقَالَ يَا قَوْمِ لَقَدْ أَبْلَغْتُكُمْ رِسَالَةَ رَبِّي وَنَصَحْتُ لَكُمْ وَلَكِنْ لَا تُحِبُّونَ النَّاصِحِينَ} “onlardan ve: 'Ey kavmim! Andolsun ki ben size Rabbimin mesajını tebliğ ettim ve size öğüt verdim; fakat siz öğüt verenleri sevmiyorsunuz' dedi.” Eğer: Onlar sarsıntıyla helak olduktan sonra, onlara: 'Andolsun ki ben size Rabbimin mesajını tebliğ ettim ve size öğüt verdim' diye nasıl hitap etti? denilirse,
قِيلَ: كَمَا خَاطَبَ النَّبِيُّ ﷺ الْكُفَّارَ مِنْ قَتْلَى بَدْرٍ حِينَ أَلْقَاهُمْ فِي الْقَلِيبِ، فَجَعَلَ يُنَادِيهِمْ بِأَسْمَائِهِمْ وَأَسْمَاءِ آبَائِهِمْ: أَيَسُرُّكُمْ أَنَّكُمْ أَطَعْتُمُ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَإِنَّا قَدْ وَجَدْنَا مَا وَعَدَنَا رَبُّنَا حَقًّا، فَهَلْ وَجَدْتُمْ مَا وَعَدَ رَبُّكُمْ حَقًّا؟ فَقَالَ عُمَرُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ مَا تُكَلِّمُ مِنْ أَجْسَادٍ لَا أَرْوَاحَ لَهَا؟ فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: ["وَالَّذِي نَفْسُ مُحَمَّدٍ بِيَدِهِ"] مَا أَنْتُمْ بِأَسْمَعَ لِمَا أَقُولُ مِنْهُمْ، وَلَكِنْ لَا يُجِيبُونَ" .
Şöyle denilmiştir: Tıpkı Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in, Bedir'de öldürülen kâfirleri kuyuya (kalîb) attıklarında onlara hitap ettiği gibi. Onlara kendi isimleri ve babalarının isimleriyle seslenmeye başlayarak şöyle buyurmuştu: «Allah'a ve Resûlü'ne itaat etmiş olmanız sizi sevindirir miydi? Çünkü biz Rabbimizin bize vadettiği şeyi hak olarak bulduk; siz de Rabbinizin size vadettiğini hak olarak buldunuz mu?» Bunun üzerine Ömer: "Ey Allah'ın Resûlü! Ruhları olmayan cesetlerle mi konuşuyorsun?" dedi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de: «[Muhammed'in canı elinde olan [Allah]'a yemin olsun ki] benim söylediklerimi siz onlardan daha iyi işitir değilsiniz; fakat onlar cevap veremezler» buyurdu.
وَقِيلَ: خَاطَبَهُمْ لِيَكُونَ عِبْرَةً لِمَنْ خَلْفَهُمْ.
Onlardan sonrakilere bir ibret olsun diye onlara hitap ettiği de söylenmiştir.
وَقِيلَ: فِي الْآيَةِ تَقْدِيمٌ وَتَأْخِيرٌ تَقْدِيرُهَا: فَتَوَلَّى عَنْهُمْ، وَقَالَ يَا قَوْمِ لَقَدْ أبلغتكم رسالة ١٣٢/ب رَبِّي فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ.
Ayrıca ayette bir takdim ve tehir (yer değiştirme) olduğu da söylenmiştir; takdiri şöyledir: Onlardan yüz çevirdi ve: "Ey kavmim! Andolsun ki ben size ١٣٢/b Rabbimin mesajını tebliğ ettim" dedi; bunun üzerine onları o şiddetli sarsıntı yakalayıverdi.
وَكَانَ قِصَّةُ ثَمُودٍ عَلَى مَا ذَكَرَهُ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ وَوَهْبٌ وغيرهما: أن عاد لَمَّا هَلَكَتْ وَانْقَضَى أَمْرُهَا عَمَّرَتْ ثَمُودُ بَعْدَهَا، وَاسْتُخْلِفُوا فِي الْأَرْضِ فَدَخَلُوا فِيهَا وَكَثُرُوا وَعَمَّرُوا، حَتَّى جَعَلَ أَحَدُهُمْ يَبْنِي الْمَسْكَنَ مِنَ الْمَدَرِ فَيَنْهَدِمُ وَالرَّجُلُ حَيٌّ، فَلَمَّا رَأَوْا ذَلِكَ اتَّخَذُوا مِنَ الْجِبَالِ بُيُوتًا، وَكَانُوا فِي سَعَةٍ مِنْ مَعَاشِهِمْ فَعَثَوْا وَأَفْسَدُوا فِي الْأَرْضِ وَعَبَدُوا غَيْرَ اللَّهِ، فَبَعَثَ اللَّهُ إِلَيْهِمْ صَالِحًا وَكَانُوا قَوْمًا عَرَبًا، وَكَانَ صَالِحٌ مِنْ أَوْسَطِهِمْ نَسَبًا وَأَفْضَلِهِمْ حَسَبًا وَمَوْضِعًا، فَبَعَثَهُ اللَّهُ إِلَيْهِمْ غُلَامًا شَابًّا، فَدَعَاهُمْ إِلَى اللَّهِ حَتَّى شَمِطَ وَكَبِرَ لَا يَتْبَعُهُ مِنْهُمْ إِلَّا قَلِيلٌ مُسْتَضْعَفُونَ، فَلَمَّا أَلَحَّ عَلَيْهِمْ صَالِحٌ بِالدُّعَاءِ وَالتَّبْلِيغِ وَأَكْثَرَ لَهُمُ التَّحْذِيرَ وَالتَّخْوِيفَ سَأَلُوهُ أَنْ يُرِيَهُمْ آيَةً تَكُونُ مِصْدَاقًا لِمَا يَقُولُ، فَقَالَ لَهُمْ: أَيَّ آيَةٍ تُرِيدُونَ؟ قَالُوا: تَخْرُجُ مَعَنَا غَدًا إِلَى عِيدِنَا، وَكَانَ لَهُمْ عِيدٌ يَخْرُجُونَ فِيهِ بِأَصْنَامِهِمْ فِي يَوْمٍ مَعْلُومٍ مِنَ السَّنَةِ فَتَدْعُو إِلَهَكَ وَنَدْعُو آلِهَتَنَا، فَإِنِ اسْتُجِيبَ لَكَ اتَّبَعْنَاكَ وَإِنِ اسْتُجِيبَ لَنَا اتَّبَعْتَنَا، فَقَالَ لَهُمْ صَالِحٌ: نَعَمْ، فَخَرَجُوا بِأَوْثَانِهِمْ إِلَى عِيدِهِمْ، وَخَرَجَ صَالِحٌ مَعَهُمْ فَدَعَوْا أَوْثَانَهُمْ، وَسَأَلُوهَا أَنْ لَا يُسْتَجَابُ لِصَالِحٍ فِي شَيْءٍ مِمَّا يَدْعُو بِهِ، ثُمَّ قَالَ جُنْدَعُ بْنُ عَمْرِو بْنِ حَوَّاسٍ وَهُوَ يَوْمَئِذٍ سَيِّدُ ثَمُودَ: يَا صَالِحُ أَخْرِجْ لَنَا مِنْ هَذِهِ الصَّخْرَةِ -لِصَخْرَةٍ مُنْفَرِدَةٍ فِي نَاحِيَةٍ مِنَ الْحِجْرِ يُقَالُ لَهَا الْكَاثِبَةُ -نَاقَةً مُخْتَرِجَةٍ جَوْفَاءَ وَبْرَاءَ عُشَرَاءَ
Muhammed b. İshâk, Vehb ve başkalarının anlattığına göre Semûd kavminin kıssası şöyledir: Âd helak olup işi bittiğinde, onlardan sonra Semûd imar etti; yeryüzünde onların yerine geçirildiler, oraya girdiler, çoğaldılar ve uzun ömürler sürdüler. Öyle ki içlerinden biri topraktan mesken inşa eder, kişi daha hayattayken o [ev] yıkılırdı. Bunu görünce dağlardan evler edindiler. Geçimlerinde genişlik içindeydiler; yeryüzünde taşkınlık yapıp fesat çıkardılar ve Allah'tan başkasına taptılar. Bunun üzerine Allah onlara Sâlih'i gönderdi. Onlar bir Arap kavmiydi; Sâlih de onların nesepçe en mutedil (en asil), hasep ve konumca en üstün olanlarındandı. Allah onu kendilerine genç bir delikanlı iken gönderdi. Onları saçları ağarıp yaşlanıncaya kadar Allah'a davet etti; içlerinden ezilen az bir topluluk dışında hiç kimse ona uymadı. Sâlih onlara davet ve tebliğde ısrar edip uyarı ve korkutmayı artırınca, söylediklerinin doğruluğuna bir delil olacak bir mucize göstermesini istediler. Onlara: "Nasıl bir mucize istiyorsunuz?" dedi. Dediler ki: "Yarın bizimle beraber bayramımıza çıkarsın" -onların yılın belirli bir gününde putlarıyla birlikte çıktıkları bir bayramları vardı- "sen kendi İlahına dua edersin, biz de kendi ilahlarımıza dua ederiz. Eğer senin duan kabul edilirse sana uyarız, eğer bizim duamız kabul edilirse sen bize uyarsın." Sâlih onlara: "Olur" dedi. Putlarıyla beraber bayramlarına çıktılar; Sâlih de onlarla beraber çıktı. Onlar putlarına dua ettiler ve Sâlih'in dua edeceği hiçbir şeyin kabul olunmamasını dilediler. Sonra o gün Semûd'un efendisi olan Cünda' b. Amr b. Havvâs şöyle dedi: "Ey Sâlih! Bize şu kayadan -el-Hicr bölgesinin bir kenarında bulunan ve el-Kâsibe denilen tek başına duran bir kaya için- karnı geniş, tüylü ve on aylık gebe, heybetli bir dişi deve çıkar!"
-وَالْمُخْتَرِجَةُ مَا شَاكَلَ الْبُخْتَ مِنَ الْإِبِلِ -، فَإِنْ فَعَلْتَ صَدَّقْنَاكَ وَآمَنَّا بِكَ، فَأَخَذَ عَلَيْهِمْ صَالِحٌ مَوَاثِيقَهُمْ لَئِنْ فَعَلْتُ لَتُصَدِّقُنِّي وَلَتُؤْمِنُنَّ بِي، قَالُوا: نَعَمْ، فَصَلَّى صَالِحٌ رَكْعَتَيْنِ وَدَعَا رَبَّهُ فَتَمَخَّضَتِ الصَّخْرَةُ تَمَخُّضَ النَّتُوجِ بِوَلَدِهَا، ثُمَّ تَحَرَّكَتِ الْهَضْبَةُ فَانْصَدَعَتْ عَنْ نَاقَةٍ عُشَرَاءَ جَوْفَاءَ وَبْرَاءَ كَمَا وَصَفُوا لَا يَعْلَمُ مَا بَيْنَ جَنْبَيْهَا عِظَمًا إِلَّا اللَّهُ، وَهُمْ يَنْظُرُونَ ثُمَّ نَتَجَتْ سَقْيًا مِثْلَهَا فِي الْعِظَمِ، فَآمَنَ بِهِ جُنْدَعُ بْنُ عَمْرٍو وَرَهْطٌ مِنْ قَوْمِهِ، وَأَرَادَ أَشْرَافُ ثَمُودَ أَنْ يُؤْمِنُوا بِهِ وَيُصَدِّقُوهُ فَنَهَاهُمْ ذُؤَابُ بْنُ عَمْرِو بْنِ لَبِيدٍ وَالْحُبَابُ صَاحِبُ أَوْثَانِهِمْ وَرَبَابُ بْنُ صَمْغَرَ وَكَانَ كَاهِنَهُمْ وَكَانُوا مِنْ أَشْرَافِ ثَمُودَ.
-el-Muhtevice (الْمُخْتَرِجَةُ), develerden Buht (Buhârî/çift hörgüçlü iri) devesine benzeyenidir- "Eğer bunu yaparsan seni doğrular ve sana iman ederiz." Sâlih onlardan: "Eğer bunu yaparsam beni doğrulayacak ve bana iman edecek misiniz?" diye sözlerini aldı. "Evet" dediler. Bunun üzerine Sâlih iki rekât namaz kıldı ve Rabbine dua etti. Kaya, gebe bir devenin yavrusunu doğururken sancılanması gibi sancılandı; ardından tepe hareket etti ve onların tarif ettiği gibi, iki yanı arasındaki büyüklüğü Allah'tan başkasının bilmediği, on aylık gebe, karnı geniş ve tüylü bir deve şeklinde yarıldı. Onlar bakıp dururken o da kendisi gibi iri bir yavru doğurdu. Bunun üzerine Cünda' b. Amr ve kavminden bir grup ona iman etti. Semûd'un ileri gelenleri de ona iman edip onu doğrulamak istediler; fakat Züâb b. Amr b. Lebîd, putlarının bakıcısı Hubâb ve kâhinleri olan Rebâb b. Samgar onları engelledi. Bunlar Semûd'un ileri gelenlerindendi.
فَلَمَّا خَرَجَتِ النَّاقَةُ قَالَ لَهُمْ صَالِحٌ: هَذِهِ نَاقَةُ اللَّهِ، لَهَا شِرْبٌ وَلَكُمْ شِرْبُ يَوْمٍ مَعْلُومٍ، فَمَكَثَتِ النَّاقَةُ وَمَعَهَا سَقْيُهَا فِي أَرْضِ ثَمُودَ، تَرْعَى الشَّجَرَ وَتَشْرَبُ الْمَاءَ، فَكَانَتْ تَرِدُ الْمَاءَ غِبًّا، فَإِذَا كَانَ يَوْمُهَا وَضَعَتْ رَأْسَهَا فِي بِئْرٍ فِي الْحِجْرِ يُقَالُ لَهَا بِئْرُ النَّاقَةِ فَمَا تَرْفَعُ رَأْسَهَا حَتَّى تَشْرَبَ كُلَّ مَاءٍ فِيهَا، فَلَا تَدَعُ قَطْرَةً، ثُمَّ تَرْفَعُ رَأْسَهَا فَتَنْفَشِخُ حَتَّى تَفْحَجَ لَهُمْ فَيَحْلِبُونَ مَا شَاءُوا مِنْ لَبَنٍ، فَيَشْرَبُونَ وَيَدَّخِرُونَ، حَتَّى +يَمْلَئُوا أَوَانِيَهِمْ كُلَّهَا ثُمَّ تَصْدُرُ مِنْ غَيْرِ الْفَجِّ الَّذِي وَرَدَتْ مِنْهُ لَا تَقْدِرُ أَنْ تَصْدُرَ مِنْ حَيْثُ تَرِدُ، يَضِيقُ عَنْهَا، حَتَّى إِذَا كَانَ الْغَدُ كَانَ يَوْمُهُمْ فَيَشْرَبُونَ مَا شَاءُوا مِنَ الْمَاءِ وَيَدَّخِرُونَ مَا شَاءُوا لِيَوْمِ النَّاقَةِ، فَهُمْ مِنْ ذَلِكَ فِي سَعَةٍ وَدَعَةٍ، وَكَانَتِ النَّاقَةُ تُصَيِّفُ إِذَا كَانَ الْحُرُّ بِظَهْرِ الْوَادِي، فَتَهْرُبُ مِنْهَا الْمَوَاشِي، أَغْنَامُهُمْ وَبَقْرُهُمْ وَإِبِلُهُمْ، فَتَهْبِطُ إِلَى بَطْنِ الْوَادِي فِي حَرِّهِ وَجَدْبِهِ، وَتَشْتُو بِبَطْنِ الْوَادِي إِذَا كَانَ الشِّتَاءُ، فَتَهْرُبُ مَوَاشِيهِمْ إِلَى [ظَهْرِ] (١) الْوَادِي فِي الْبَرْدِ وَالْجَدَبِ فَأَضَرَّ ذَلِكَ بِمَوَاشِيهِمْ لِلْبَلَاءِ وَالِاخْتِبَارِ، فَكَبُرَ ذَلِكَ عَلَيْهِمْ فَعَتَوَا عَنْ أَمْرِ رَبِّهِمْ وَحَمَلَهُمْ ذَلِكَ عَلَى عَقْرِ النَّاقَةِ، فَأَجْمَعُوا عَلَى عَقْرِهَا.
Deve çıkınca Sâlih onlara: "İşte Allah'ın dişi devesi; belirli bir günün su içme hakkı onun, belirli bir günün su içme hakkı da sizindir" dedi. Deve ve yavrusu Semûd topraklarında kaldı; ağaçlardan otluyor ve su içiyordu. Suya gün aşırı gelirdi. Onun günü geldiğinde, başını el-Hicr'de 'Bîrü'n-Nâka' (Devenin Kuyusu) denilen bir kuyuya sokar, içindeki bütün suyu içene kadar başını kaldırmaz, bir damla bile bırakmazdı. Sonra başını kaldırır, onlar için bacaklarını açıp durur, onlar da diledikleri kadar süt sağarlardı; öyle ki içerler, depolarlar ve bütün kaplarını doldururlardı. Sonra geldiği boğazdan başka bir yoldan geri dönerdi; geldiği yerden dönmeye güç yetiremezdi, ona dar gelirdi. Ertesi gün olduğunda onların günü olurdu; sudan diledikleri kadar içerler ve devenin günü için diledikleri kadar depolarlardı. Bu durumdan ötürü bolluk ve rahatlık içindeydiler. Sıcak bastırdığında deve vadinin sırtında yazlar, davarları, sığırları ve develeri ondan kaçarak sıcağına ve kuraklığına rağmen vadinin tabanına inerdi. Kış olduğunda ise vadinin tabanında kışlar, hayvanları soğuk ve kuraklıkta vadinin [sırtına] (١) kaçardı. Bu durum bir imtihan ve sınama olarak hayvanlarına zarar verdi; bu onlara ağır geldi, Rablerinin emrinden dışarı çıktılar ve bu durum onları deveyi boğazlamaya sevk etti; böylece onu boğazlamaya karar verdiler.
وَكَانَتِ امْرَأَتَانِ مِنْ ثَمُودَ إِحْدَاهُمَا يُقَالُ لَهَا عُنَيْزَةُ بِنْتُ غَنْمِ بْنِ مِجْلِزِ تُكَنَّى بِأُمِّ غَنْمٍ، وَكَانَتِ امْرَأَةَ ذُؤَابِ بْنِ عَمْرٍو وَكَانَتْ عَجُوزًا مُسِنَّةً، وَكَانَتْ ذَاتَ بَنَاتٍ حِسَانٍ وَذَاتَ مَالٍ مِنْ إِبِلٍ وَبَقَرٍ وَغَنَمٍ، وَامْرَأَةٌ أُخْرَى يُقَالُ لَهَا صُدُوفُ بِنْتُ الْمَحْيَا وَكَانَتْ جَمِيلَةً غَنِيَّةً ذَاتَ مواشي كَثِيرَةٍ، وَكَانَتَا مِنْ أَشَدِّ النَّاسِ عَدَاوَةً لِصَالِحٍ وَكَانَتَا تُحِبَّانِ عَقْرَ النَّاقَةِ [لِمَا أَضَرَّتْ] بِهِمَا مِنْ مَوَاشِيهِمَا فَتَحَيَّلَتَا فِي عَقْرِ النَّاقَةِ فَدَعَتْ صَدُوفُ رَجُلًا مِنْ ثَمُودَ يُقَالُ لَهُ الْحُبَابُ لِعَقْرِ النَّاقَةِ، وَعَرَضَتْ عَلَيْهِ نَفْسَهَا إِنْ هُوَ فَعَلَ فَأَبَى عَلَيْهَا فَدَعَتِ ابْنَ عَمٍّ لَهَا يُقَالُ لَهُ مُصَدَّعُ بْنُ مُهَرِّجِ بْنِ الْمَحْيَا، وَجَعَلَتْ لَهُ نَفْسَهَا عَلَى أَنْ يَعْقِرَ النَّاقَةَ وَكَانَتْ مِنْ أَحْسَنِ النَّاسِ وَأَكْثَرِهِمْ مَالًا فَأَجَابَهَا إِلَى ذَلِكَ وَدَعَتْ عُنَيْزَةُ بِنْتُ غَنْمٍ قِدَارَ بْنَ سَالِفٍ، وَكَانَ رَجُلًا أَحْمَرَ أَزْرَقَ قَصِيرًا، يَزْعُمُونَ أَنَّهُ كَانَ لِزَانِيَةٍ، وَلَمْ يَكُنْ لِسَالِفٍ، وَلَكِنَّهُ وُلِدَ عَلَى فِرَاشِ سَالِفٍ، فَقَالَتْ: أُعْطِيكَ أَيَّ
Semûd kavminden iki kadın vardı. Bunlardan birine Ümmü Ganem künyeli Uneyze bint Ganm b. Micliz denilirdi. Züâb b. Amr'ın hanımıydı ve yaşlı bir kadındı. Güzel kızları ile deve, sığır ve koyunlardan oluşan malları vardı. Diğer kadına ise Sadûf bint el-Mahyâ denilirdi; güzel, zengin ve çok sayıda hayvanı olan bir kadındı. Bu ikisi, insanların Sâlih'e karşı en şiddetli düşmanlık besleyenlerindendi ve hayvanlarına [verdiği zarardan dolayı] devenin kesilmesini istiyorlardı. Bunun üzerine devenin kesilmesi için hileye başvurdular. Sadûf, deveyi kesmesi için Semûd'dan el-Hubâb denilen bir adamı çağırdı ve eğer bunu yaparsa kendisini ona sunacağını teklif etti; fakat adam bunu reddetti. Bunun üzerine Musaddâ' b. Müherric b. el-Mahyâ denilen amcasının oğlunu çağırdı ve deveyi kesmesi karşılığında kendisini ona vereceğini vadetti. Kadın insanların en güzellerinden ve malca en çok olanlarındandı; adam da bu teklifini kabul etti. Uneyze bint Ganm ise Kıdâr b. Sâlif'i çağırdı. O; kızıl tenli, gök gözlü ve kısa boylu bir adamdı. İddia ettiklerine göre o, zina eden bir kadının çocuğuydu; Sâlif'ten değildi, fakat Sâlif'in nikâhlı yatağında doğmuştu. [Uneyze ona]: "Sana hangi...
بَنَاتِي شِئْتَ عَلَى أَنْ تَعْقِرَ النَّاقَةَ، وَكَانَ قِدَارٌ عَزِيزًا مَنِيعًا فِي قَوْمِهِ.
kızımı dilersen vereyim" dedi. Kıdâr ise kavmi içinde itibarlı ve sözü dinlenir güçlü bir kimseydi.
أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ الْمَلِيحِيُّ أَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النَّعِيمِيُّ أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ حَدَّثَنَا وَهَيْبٌ حَدَّثَنَا هِشَامٌ عَنْ أَبِيهِ أَنَّهُ أَخْبَرَهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ زَمْعَةَ أَنَّهُ سَمِعَ النَّبِيَّ ﷺ يَخْطُبُ وَذَكَرَ النَّاقَةَ وَالَّذِي عَقَرَهَا، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: (إِذِ انْبَعَثَ أَشْقَاهَا) (الشَّمْسُ-١٢) ، انْبَعَثَ لَهَا رَجُلٌ عَزِيزٌ عَارِمٌ مَنِيعٌ فِي قَوْمِهِ مِثْلَ أَبِي زَمْعَةَ (١) .
Bize Abdülvâhid el-Melîhî haber verip dedi ki: Bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Yûsuf anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. İsmâil anlattı, dedi ki: Bize Mûsâ b. İsmâil anlattı, dedi ki: Bize Vüheyb anlattı, dedi ki: Bize Hişâm babasından anlattı; ona da Abdullah b. Zem'a haber vermiş ki kendisi Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i hutbe verirken işitmiş; deveden ve onu boğazlayandan bahsetmiş. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuş: (إِذِ انْبَعَثَ أَشْقَاهَا) (eş-Şems, 12) "Onların en azgını öne atıldığı zaman..." "Onun için, kavmi içinde Ebû Zem'a gibi itibarlı, zorba ve sözü geçen güçlü bir adam öne atıldı." (١)
رَجَعْنَا إِلَى الْقِصَّةِ، قَالُوا: فَانْطَلَقَ قِدَارُ بْنُ سَالِفٍ وَمُصَدَّعُ بْنُ مُهَرِّجٍ فَاسْتَغْوَيَا غُوَاةَ ثَمُودَ فَاتَّبَعَهُمْ سَبْعَةُ نَفَرٍ فَكَانُوا تِسْعَةَ رَهْطٍ، فَانْطَلَقَ قِدَارٌ وَصَدْعٌ وَأَصْحَابُهُمَا فَرَصَدُوا النَّاقَةَ حِينَ صَدَرَتْ عَنِ الْمَاءِ، وَقَدْ كَمَنَ لَهَا قِدَارٌ فِي أَصْلِ صَخْرَةٍ عَلَى طَرِيقِهَا، وَكَمَنَ لَهَا مُصَدَّعٌ فِي طَرِيقٍ آخَرَ فَمَرَّتْ عَلَى مُصَدَّعٍ، فَرَمَاهَا بِسَهْمٍ فَانْتَظَمَ بِهِ فِي عَضَلَةِ سَاقِهَا، وَخَرَجَتْ بِنْتُ غَنْمٍ عُنَيْزَةُ، وَأَمَرَتِ ابْنَتَهَا، وَكَانَتْ مِنْ أَحْسَنِ النَّاسِ، فَأَسْفَرَتْ لِقِدَارٍ ثُمَّ ذَمَرَتْهُ (٢) فَشَدَّ عَلَى النَّاقَةِ بِالسَّيْفِ فَكَشَفَتْ عُرْقُوبَهَا فَخَرَّتْ وَرَغَتْ رُغَاةً وَاحِدَةً تُحَذِّرُ سَقْبَهَا (٣) ثُمَّ طَعَنَ فِي لُبَتِّهَا فَنَحَرَهَا، وَخَرَجَ أَهْلُ الْبَلْدَةِ وَاقْتَسَمُوا لَحْمَهَا وَطَبَخُوهُ، فَلَمَّا رَأَى سَقْبُهَا ذَلِكَ انْطَلَقَ حَتَّى أَتَى جَبَلًا مُنِيفًا يُقَالُ لَهُ: صِنْوٌ، وَقِيلَ: اسْمُهُ قَارَّةٌ، وَأَتَى صَالِحٌ فَقِيلَ لَهُ: أَدْرِكِ النَّاقَةَ فَقَدْ عُقِرَتْ، فَأَقْبَلَ وَخَرَجُوا يَتَلَقَّوْنَهُ وَيَعْتَذِرُونَ إِلَيْهِ: يَا نَبِيَّ اللَّهِ إِنَّمَا عَقَرَهَا فُلَانٌ وَلَا ذَنْبَ لَنَا، فَقَالَ صَالِحٌ: انظروا هل تدكرون فَصِيلَهَا، فَإِنْ أَدْرَكْتُمُوهُ فَعَسَى أَنْ يُرْفَعَ عَنْكُمُ الْعَذَابُ، فَخَرَجُوا يَطْلُبُونَهُ، فَلَمَّا رَأَوْهُ عَلَى الْجَبَلِ ذَهَبُوا لِيَأْخُذُوهُ، فَأَوْحَى اللَّهُ تَعَالَى إِلَى الْجَبَلِ فَتَطَاوَلَ فِي السَّمَاءِ حَتَّى مَا تَنَالُهُ الطَّيْرُ.
Kıssaya dönelim: Anlattıklarına göre Kıdâr b. Sâlif ile Musadda' b. Müherric yola çıktılar ve Semûd'un azgınlarını yoldan çıkardılar; yedi kişi onlara uydu ve böylece dokuz kişilik bir çete oldular. Kıdâr, Sad' (Musadda') ve arkadaşları gidip sudan döndüğü vakit deveyi gözetlediler. Kıdâr yolunun üzerindeki bir kayanın dibinde ona pusu kurmuş, Musadda' da başka bir yolda pusuya yatmıştı. Deve Musadda'ın önünden geçti; o da ona bir ok attı ve ok bacağının baldırına saplandı. Gunm'un kızı Uneyze dışarı çıktı ve insanların en güzellerinden olan kızına emretti; o da yüzünü Kıdâr'a açtı, sonra da onu kışkırttı. (٢) Bunun üzerine Kıdâr kılıçla devenin üzerine yürüdü, onun incik kemiğini kesti; deve yere yıkıldı ve yavrusunu uyarmak için bir kez böğürdü. (٣) Sonra boğaz çukuruna saplayıp onu kesti. Belde halkı çıkıp onun etini paylaştılar ve pişirdiler. Yavrusu bunu görünce kaçıp "Sinv" denilen, adının "Kâre" olduğu da söylenen yüksek bir dağa vardı. Sâlih'e gelinip: "Deveye yetiş, o boğazlandı!" denildi. O da geldi; halk onu karşılamaya çıkıp özür dilediler: "Ey Allah'ın peygamberi! Onu ancak falan kimse boğazladı, bizim hiçbir günahımız yoktur." Sâlih: "Bakın bakalım, yavrusuna yetişebilecek misiniz? Eğer ona yetişirseniz umulur ki azap sizden kaldırılır" dedi. Onu aramak için çıktılar. Onu dağın üzerinde görünce yakalamak için gittiler; fakat Allah Teâlâ dağa vahyetti de dağ göğe doğru öyle yükseldi ki kuşlar bile ona ulaşamaz oldu.
وَجَاءَ صَالِحٌ فَلَمَّا رَآهُ الْفَصِيلُ بَكَى حَتَّى سَالَتْ دُمُوعُهُ، ثُمَّ رَغَا ثَلَاثًا، وَانْفَجَرَتِ الصَّخْرَةُ فَدَخَلَهَا. فَقَالَ صَالِحٌ لِكُلِّ رَغْوَةٍ أَجْلُ يَوْمٍ فَتَمَتَّعُوا فِي دَارِكُمْ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ ذَلِكَ وَعْدٌ غَيْرُ مَكْذُوبٍ.
Sâlih geldi. Yavru deve onu görünce gözyaşları akacak kadar ağladı, sonra üç kez böğürdü ve kaya yarıldı, o da içine girdi. Sâlih dedi ki: "Her böğürme için bir günlük mühlet vardır; artık yurdunuzda üç gün yaşayıp eğlenin! Bu, yalanlanamayacak bir vaattir."
وَقَالَ ابْنُ إِسْحَاقَ: اتَّبَعَ السَّقْبَ أَرْبَعَةُ نَفَرٍ مِنَ التِّسْعَةِ الَّذِينَ عَقَرُوا النَّاقَةَ، وَفِيهِمْ مُصَدَّعُ بْنُ مُهَرِّجٍ وَأَخُوهُ ذَابُ بْنُ مُهَرِّجٍ، فَرَمَاهُ مُصَدَّعٌ بِسَهْمٍ فَانْتَظَمَ قَلْبَهُ، ثُمَّ جَرَّ بِرِجْلِهِ فَأَنْزَلَهُ، فَأَلْقَوْا لَحْمَهُ مَعَ لَحْمِ أُمِّهِ، وَقَالَ لَهُمْ صَالِحٌ: انْتَهَكْتُمْ حُرْمَةَ اللَّهِ فَأَبْشِرُوا بِعَذَابِ اللَّهِ وَنِقْمَتِهِ، قَالُوا وَهُمْ يَهْزَءُونَ بِهِ: وَمَتَى ذَلِكَ يَا صَالِحُ؟ وَمَا آيَةُ ذَلِكَ؟ وَكَانُوا يُسَمُّونَ الْأَيَّامَ فِيهِمْ: الْأَحَدُ أَوَّلٌ، وَالِاثْنَيْنِ أَهْوَنُ، وَالثُّلَاثَاءَ
İbn İshâk şöyle dedi: Deveyi boğazlayan dokuz kişiden dördü yavru devenin (es-sakb) peşine düştü; aralarında Musadda‘ b. Müherric ve kardeşi Zâb b. Müherric de vardı. Musadda‘ ona bir ok attı ve [ok] kalbine saplandı. Sonra ayağından çekip onu [yere] indirdi ve etini annesinin etiyle bir araya getirdiler. Sâlih onlara: "Allah'ın hürmetini çiğnediniz! Artık Allah'ın azabı ve cezalandırmasıyla müjdeleniverin!" dedi. Onlar ise onunla alay ederek: "Bu ne zaman [olacak] ey Sâlih? Bunun alameti nedir?" dediler. Onlar kendi aralarında günleri şöyle isimlendirirlerdi: Pazara Evvel, pazartesiye Ehven, salıya...
دبار والأربعاء ١٣٣/أجُبَارٌ، وَالْخَمِيسُ مُؤْنِسٌ وَالْجُمُعَةُ الْعَرُوبَةُ، وَالسَّبْتُ شِيَارٌ، وَكَانُوا عَقَرُوا النَّاقَةَ يَوْمَ الْأَرْبِعَاءَ، فَقَالَ لَهُمْ صَالِحٌ حِينَ قَالُوا ذَلِكَ: تُصْبِحُونَ غَدَاةَ يَوْمِ مُؤْنِسٍ وَوُجُوهُكُمْ مُصْفَرَّةٌ، ثُمَّ تُصْبِحُونَ يَوْمَ الْعَرُوبَةِ وَوُجُوهُكُمْ مُحْمَرَّةٌ، ثُمَّ تُصْبِحُونَ يَوْمَ شِيَارٍ وَوُجُوهُكُمْ مُسْوَدَّةٌ، ثُمَّ يُصَبِّحُكُمُ الْعَذَابُ يَوْمَ أَوَّلٍ.
Dübâr, çarşambaya ١٣٣/a Cübâr, perşembeye Mûnis, cumaya Arûbe, cumartesiye Şiyâr derlerdi. Deveyi çarşamba günü boğazlamışlardı. Onlar böyle söyleyince Sâlih onlara şöyle dedi: "Mûnis günü sabahında yüzleriniz sararmış olarak sabahlayacaksınız; sonra Arûbe günü yüzleriniz kızarmış olarak sabahlayacaksınız; sonra Şiyâr günü yüzleriniz kararmış olarak sabahlayacaksınız; sonra Evvel günü azap sizi sabahleyin yakalayacaktır."
فَلَمَّا قَالَ لَهُمْ صَالِحٌ ذَلِكَ قَالَ التِّسْعَةُ الَّذِينَ عَقَرُوا النَّاقَةَ: هَلُمَّ فَلْنَقْتُلْ صَالِحًا فَإِنْ كَانَ صَادِقًا عَجَّلْنَاهُ قَبْلَنَا، وَإِنْ كَانَ كَاذِبًا قَدْ كُنَّا أَلْحَقْنَاهُ بِنَاقَتِهِ، فَأَتَوْهُ لَيْلًا لِيُبَيِّتُوهُ فِي أَهْلِهِ، فَدَمَغَتْهُمُ الْمَلَائِكَةُ بِالْحِجَارَةِ، فَلَمَّا أَبْطَأُوا عَلَى أَصْحَابِهِمْ أَتَوْا مَنْزِلَ صَالِحٍ فَوَجَدُوهُمْ قَدْ رُضِخُوا بِالْحِجَارَةِ، فَقَالُوا لِصَالِحٍ: أَنْتَ قَتَلْتَهُمْ، ثُمَّ هَمُّوا بِهِ فَقَامَتْ عَشِيرَتُهُ دُونَهُ وَلَبِسُوا السِّلَاحَ، وَقَالُوا لَهُمْ: وَاللَّهِ لَا تَقْتُلُونَهُ أَبَدًا فَقَدْ وَعَدَكُمْ أَنَّ الْعَذَابَ نَازِلٌ بِكُمْ بَعْدَ ثَلَاثٍ، فَإِنْ كَانَ صَادِقًا لَمْ تَزِيدُوا رَبَّكُمْ عَلَيْكُمْ إِلَّا غَضَبًا وَإِنْ كَانَ كَاذِبًا فَأَنْتُمْ مِنْ وَرَاءِ مَا تُرِيدُونَ، فَانْصَرَفُوا عَنْهُمْ لَيْلَتَهُمْ فَأَصْبَحُوا يَوْمَ الْخَمِيسَ وَوُجُوهُهُمْ مُصْفَرَّةٌ كَأَنَّمَا طُلِيَتْ بِالْخَلُوقِ، صَغِيرُهُمْ وَكَبِيرُهُمْ، ذِكْرُهُمْ وَأُنْثَاهُمْ، فَأَيْقَنُوا بِالْعَذَابِ وَعَرَفُوا أَنَّ صَالِحًا قَدْ صَدَقَهُمْ، فَطَلَبُوهُ لِيَقْتُلُوهُ، وَخَرَجَ صَالِحٌ هَارِبًا مِنْهُمْ حَتَّى جَاءَ إِلَى بَطْنٍ مِنْ ثَمُودَ يُقَالُ لَهُمْ بَنِي غَنْمٍ، فَنَزَلَ عَلَى سَيِّدِهِمْ، رَجُلٌ يُقَالُ لَهُ نُفَيْلٌ وَيُكَنَّى بِأَبِي هُدْبٍ، وَهُوَ مُشْرِكٌ فَغَيَّبَهُ، وَلَمْ يَقْدِرُوا عَلَيْهِ، فَغَدَوَا عَلَى أَصْحَابِ صَالِحٍ يُعَذِّبُونَهُمْ لِيَدُلُّوهُمْ عَلَيْهِ، فَقَالَ رَجُلٌ مِنْ أَصْحَابِ صَالِحٍ يُقَالُ لَهُ مُبْدِعُ بْنُ هَرَمٍ: يَا نَبِيَّ اللَّهِ إِنَّهُمْ لَيُعَذِّبُونَنَا لِنَدُلَّهُمْ عَلَيْكَ، أَفَنَدُلُّهُمْ؟ قَالَ: نَعِمَ، فَدَلَّهُمْ عَلَيْهِ، وَأَتَوْا أَبَا هُدْبٍ فَكَلَّمُوهُ فِي ذَلِكَ، فَقَالَ: نَعِمَ عِنْدِي صَالِحٌ وَلَيْسَ لَكُمْ عَلَيْهِ سَبِيلٌ، فَأَعْرَضُوا عَنْهُ وَتَرَكُوهُ وَشَغَلَهُمْ عَنْهُ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ بِهِمْ مِنْ عَذَابِهِ، فَجَعَلَ بَعْضُهُمْ يُخْبِرُ بَعْضًا بِمَا يَرَوْنَ فِي وُجُوهِهِمْ فَلَمَّا أَمْسَوْا صَاحُوا بِأَجْمَعِهِمْ أَلَّا قَدْ مَضَى يَوْمٌ مِنَ الْأَجَلِ، فَلَمَّا أَصْبَحُوا الْيَوْمَ الثَّانِي إِذَا وُجُوهُهُمْ مُحْمَرَّةٌ كَأَنَّمَا خُضِبَتْ بِالدِّمَاءِ فَصَاحُوا وَضَجُّوا وَبَكَوْا، وَعَرَفُوا أَنَّهُ الْعَذَابُ، فَلَمَّا أَمْسَوْا صَاحُوا بِأَجْمَعِهِمْ: أَلَّا قَدْ مَضَى يَوْمَانِ مِنَ الْأَجَلِ وَحَضَرَكُمُ الْعَذَابُ، فَلَمَّا أَصْبَحُوا الْيَوْمَ الثَّالِثَ إِذَا وُجُوهُهُمْ مُسْوَدَّةٌ كَأَنَّمَا طُلِيَتْ بِالْقَارِ، فَصَاحُوا جَمِيعًا: أَلَا قَدْ حَضَرَكُمُ الْعَذَابُ.
Sâlih onlara bunu söyleyince deveyi boğazlayan dokuz kişi: "Gelin Sâlih'i öldürelim; eğer doğru söylüyorsa bizden önce onun işini bitirmiş oluruz, eğer yalancıysa onu da devesine katmış oluruz" dediler. Geceleyin ailesiyle birlikteyken ona baskın yapmak için geldiler; melekler taşlarla kafalarını eziverdi. Arkadaşlarına gecikince Sâlih'in evine geldiler ve onları taşlarla ezilmiş halde buldular. Sâlih'e: "Onları sen öldürdün!" dediler, sonra ona saldırmaya yeltendiler; fakat akrabaları onun önünde durup silah kuşandılar ve onlara: "Vallahi onu asla öldüremezsiniz! O size azabın üç gün sonra ineceğini vaat etti; eğer doğru söylüyorsa Rabbinizin size olan öfkesini artırmaktan başka bir şey yapmazsınız, eğer yalancıysa zaten istediğinizi yaparsınız" dediler. O gece onların yanından ayrıldılar. Perşembe günü sabahladıklarında, küçüğüyle büyüğüyle, erkeğiyle kadınıyla hepsi yüzleri sanki halûk (kokulu sarı boya) sürülmüş gibi sapsarı olarak sabahladılar. Azabın geleceğine kesin olarak inandılar ve Sâlih'in kendilerine doğru söylediğini anladılar; onu öldürmek için aradılar. Sâlih onlardan kaçarak Semûd'dan Benî Ganm denilen bir kola sığındı ve reislerinin yanına indi. O Ebû Hüdbe künyeli Nüfeyl adında bir adamdı; müşrik olmasına rağmen onu gizledi ve onu ele geçiremediler. Sâlih'in ashabının üzerine sabah erkenden gidip yerini göstermeleri için onlara işkence etmeye başladılar. Sâlih'in ashabından Mübdi' b. Herem denilen bir adam: "Ey Allah'ın peygamberi! Senin yerini göstermemiz için bize işkence ediyorlar; yerini gösterelim mi?" dedi. O da: "Evet" dedi. O da yerini gösterdi. Ebû Hüdbe'ye gelip bu hususta onunla konuştular; o da: "Evet, Sâlih yanımdadır ve ona ulaşmaya hiçbir yolunuz yoktur" dedi. Bunun üzerine ondan yüz çevirip onu bıraktılar; Allah'ın üzerlerine indirdiği azap onları onunla uğraşmaktan alıkoydu. Yüzlerinde gördükleri şeyleri birbirlerine haber vermeye başladılar. Akşam olunca hep birlikte: "Dikkat edin, mühletten bir gün geçti!" diye bağırdılar. İkinci gün sabahladıklarında yüzleri sanki kanla boyanmış gibi kıpkırmızıydı; çığlık atıp feryat ettiler, ağladılar ve bunun azap olduğunu anladılar. Akşam olunca hep birlikte: "Dikkat edin, mühletten iki gün geçti ve azap başınıza geldi!" diye bağırdılar. Üçüncü gün sabahladıklarında yüzleri sanki katran sürülmüş gibi simsiyahtı; hepsi birden: "Dikkat edin, azap başınıza geldi!" diye haykırdılar.
فَلَمَّا كَانَ لَيْلَةُ الْأَحَدِ خَرَجَ صَالِحٌ مِنْ بَيْنِ أَظْهُرِهِمْ وَمَنْ أَسْلَمَ مَعَهُ إِلَى الشَّامِ، فَنَزَلَ رَمَلَةَ فِلَسْطِينَ، فَلَمَّا أَصْبَحَ الْقَوْمُ تُكَفَّنُوا وَتَحَنَّطُوا وَأَلْقَوْا أَنْفُسَهُمْ إِلَى الْأَرْضِ يُقَلِّبُونَ أَبْصَارَهُمْ إِلَى السَّمَاءِ مَرَّةً وَإِلَى الْأَرْضِ مَرَّةً، لَا يَدْرُونَ مِنْ أَيْنَ يَأْتِيهِمُ الْعَذَابُ، فَلَمَّا اشْتَدَّ الضُّحَى مِنْ يَوْمِ الْأَحَدِ أَتَتْهُمْ صَيْحَةٌ مِنَ السَّمَاءِ فِيهَا صَوْتُ كل صاعقة، وصت كُلِّ شَيْءٍ لَهُ صَوْتٌ فِي الْأَرْضِ، فَقَطَّعَتْ قُلُوبَهُمْ فِي صُدُورِهِمْ، فَلَمْ يَبْقَ مِنْهُمْ صَغِيرٌ وَلَا كَبِيرٌ إِلَّا هَلَكَ كَمَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: "فَأَصْبَحُوا فِي دَارِهِمْ جَاثِمِينَ"ُ
Pazar gecesi olunca Sâlih ve beraberindeki Müslümanlar aralarından çıkıp Şam'a gittiler ve Filistin'in Remle bölgesine indiler. Sabah olunca kavim kefenlendi, üzerlerine koku sürüldü ve gözlerini bir göğe bir yere çevirerek kendilerini yere bıraktılar; azabın nereden geleceğini bilmiyorlardı. Pazar günü kuşluk vakti iyice ilerleyince gökten içinde her bir yıldırımın sesini ve yeryüzünde sesi olan her şeyin sesini barındıran bir çığlık (sayha) geldi; göğüslerindeki kalplerini parçaladı. Allah Teâlâ'nın: "De yurtlarında diz üstü çökekaldılar" buyurduğu gibi içlerinden küçüğüyle büyüğüyle helak olmayan hiç kimse kalmadı.
إِلَّا جَارِيَةً مُقْعَدَةً يُقَالُ لَهَا ذَرِيعَةُ بِنْتُ سَالِفٍ، وَكَانَتْ كَافِرَةً شَدِيدَةَ الْكُفْرِ وَالْعَدَاوَةِ لِصَالِحٍ، فَأَطْلَقَ اللَّهُ رِجْلَيْهَا بَعْدَمَا عَايَنَتِ الْعَذَابَ، فَخَرَجَتْ كَأَسْرَعِ مَا يُرَى شَيْءٌ قَطُّ حَتَّى أَتَتْ قزح، وهو واد الْقُرَى، فَأَخْبَرَتْهُمْ بِمَا عَايَنَتْهُ مِنَ الْعَذَابِ وَمَا أَصَابَ ثَمُودَ، ثُمَّ اسْتَقَتْ مِنَ الْمَاءِ فَسُقِيَتْ فَلَمَّا شَرِبَتْ مَاتَتْ.
Ancak Sâlif'in kızı Zerîa denilen kötürüm bir cariye müstesna; o son derece kâfir ve Sâlih'e aşırı düşmandı. Azabı gözleriyle gördükten sonra Allah onun ayaklarını çözdü; görülebilecek en hızlı şekilde fırlayıp çıktı, nihayet Vâdilkurâ olan Kuzeh'e vardı. Gözleriyle gördüğü azabı ve Semûd kavminin başına gelenleri onlara haber verdi; sonra su isteyip kendisine su verildi, suyu içince de öldü.
وَذَكَرَ السُّدِّيُّ فِي عَقْرِ النَّاقَةِ وَجْهًا آخَرَ قَالَ: فَأَوْحَى اللَّهُ تَعَالَى إِلَى صَالِحٍ ﵇ أَنَّ قَوْمَكَ سَيَعْقِرُونَ نَاقَتَكَ، فَقَالَ لَهُمْ ذَلِكَ فَقَالُوا: مَا كُنَّا نَفْعَلُ، فَقَالَ صَالِحٌ: إِنَّهُ يُولَدُ فِي شَهْرِكُمْ هَذَا غُلَامٌ يَعْقِرُهَا فَيَكُونُ هَلَاكُكُمْ عَلَى يَدَيْهِ، فَقَالُوا: لَا يُولَدُ لَنَا وَلَدٌ فِي هَذَا الشَّهْرِ إِلَّا قَتَلْنَاهُ، قَالَ: فَوُلِدَ لِتِسْعَةٍ مِنْهُمْ فِي ذَلِكَ الشَّهْرِ فَذَبَحُوا أَبْنَاءَهُمْ ثُمَّ وُلِدَ لِلْعَاشِرِ فَأَبَى أَنْ يَذْبَحَ ابْنَهُ، وَكَانَ لَمْ يُولَدْ لَهُ قَبْلَ ذَلِكَ، وَكَانَ ابْنُهُ أَزْرَقَ أَحْمَرَ فَنَبَتَ نَبَاتًا سَرِيعًا وَكَانَ إِذَا مَرَّ بِالتِّسْعَةِ وَرَأَوْهُ قَالُوا: لَوْ كَانَ أَبْنَاؤُنَا أَحْيَاءً لَكَانُوا مِثْلَ هَذَا، فَغَضِبَ التِّسْعَةُ عَلَى صَالِحٍ لِأَنَّهُ كَانَ سَبَبَ قَتْلِ أَوْلَادِهِمْ، فَتَقَاسَمُوا بِاللَّهِ لَنُبَيِّتَنَّهُ وَأَهَّلَهُ، قَالُوا: نَخْرُجُ لِيَرَى النَّاسُ أَنَّا قَدْ خَرَجْنَا إِلَى سَفَرٍ فَنَأْتِي الْغَارَ فَنَكُونُ فِيهِ، حَتَّى إِذَا كَانَ اللَّيْلُ وَخَرَجَ صَالِحٌ إِلَى مَسْجِدِهِ أَتَيْنَاهُ فَقَتَلْنَاهُ، ثُمَّ رَجَعْنَا إِلَى الْغَارِ فَكُنَّا فِيهِ فَانْصَرَفْنَا إِلَى رَحْلِنَا فَقُلْنَا: مَا شَهِدْنَا مَهْلِكَ أَهْلِهِ، وَإِنَّا لَصَادِقُونَ، فَيُصَدِّقُونَنَا، يَظُنُّونَ أَنَا قَدْ خَرَجْنَا إِلَى سَفَرٍ. وَكَانَ صَالِحٌ لَا يَنَامُ مَعَهُمْ فِي الْقَرْيَةِ، وَكَانَ يَبِيتُ فِي مَسْجِدٍ يُقَالُ لَهُ مَسْجِدُ صَالِحٍ، فَإِذَا أَصْبَحَ أَتَاهُمْ فَوَعَظَهُمْ وَذَكَّرَهُمْ وَإِذَا أَمْسَى خَرَجَ إِلَى الْمَسْجِدِ فَبَاتَ فِيهِ فَانْطَلَقُوا فَدَخَلُوا الْغَارَ، فَسَقَطَ عَلَيْهِمُ الْغَارُ فَقَتَلَهُمْ، فَانْطَلَقَ رِجَالٌ مِمَّنْ قَدِ اطَّلَعَ عَلَى ذَلِكَ مِنْهُمْ فَإِذَا هُمْ رَضْخٌ، فَرَجَعُوا يَصِيحُونَ فِي الْقَرْيَةِ: أَيْ عِبَادَ اللَّهِ مَا رَضِيَ صَالِحٌ أَنْ أَمَرَهُمْ بِقَتْلِ أَوْلَادِهِمْ حَتَّى قَتَلَهُمْ، فَاجْتَمَعَ أَهْلُ الْقَرْيَةِ عَلَى عَقْرِ النَّاقَةِ.
Süddî, devenin kesilmesi (akr) hakkında başka bir vecih zikrederek şöyle dedi: Allah Teâlâ Sâlih'e (aleyhisselâm): "Kavmin senin deveni kesecektir" diye vahyetti. O da bunu kendilerine söyledi. Onlar: "Biz böyle bir şey yapacak değiliz" dediler. Sâlih: "Bu ayınızda bir erkek çocuk doğacak ve onu kesecek; sizin helakiniz de onun elleriyle olacaktır" dedi. Onlar: "Bu ayda doğacak her erkek çocuğu mutlaka öldürürüz" dediler. Dedi ki: O ay içlerinden dokuz kişinin çocuğu doğdu ve oğullarını boğazladılar. Sonra onuncunun çocuğu doğdu fakat o oğlunu boğazlamaya yanaşmadı; daha önce hiç çocuğu olmamıştı. Oğlu gök gözlü ve kızıl tenliydi; pek hızlı büyüdü. O dokuz kişinin yanından geçtiğinde ve onu gördüklerinde: "Oğullarımız yaşasaydı böyle olurlardı" derlerdi. Dokuz kişi, evlatlarının öldürülmesine sebep olduğu için Sâlih'e öfkelendiler. Birbirlerine Allah adına yemin ederek: "Ona ve ailesine gece baskını düzenleyelim" dediler. Şöyle dediler: "Halkın bizim bir yolculuğa çıktığımızı görmesi için dışarı çıkalım, sonra mağaraya varıp orada kalalım; gece olup Sâlih mescidine çıktığında ise ona varıp onu öldürelim. Sonra mağaraya dönüp orada duralım, ardından bineklerimizin yanına dönüp 'Biz onun ailesinin helak oluşuna şahit olmadık, biz elbette doğru söyleyenleriz' deriz. Bizim yolculuğa çıktığımızı sanarak bize inanırlar." Sâlih onlarla birlikte köyde uyumazdı; Mescid-i Sâlih denilen bir mescidde gecelerdi. Sabah olunca onların yanına gelir, onlara vaaz edip hatırlatmalarda bulunurdu. Akşam olunca da mescide çıkar, orada gecelerdi. Yola çıkıp mağaraya girdiler; mağara üzerlerine çöktü ve onları öldürdü. İçlerinden bu duruma muttali olan bazı adamlar gitti, bir de baktılar ki onlar ezilip kalmışlar. Köyde feryat ederek geri döndüler: "Ey Allah'ın kulları! Sâlih, onlara evlatlarını öldürmelerini emretmekle yetinmedi, nihayet onları da öldürdü!" Bunun üzerine köy halkı deveyi kesmek üzere birleşti.
وَقَالَ ابْنُ إِسْحَاقَ: كَانَ تَقَاسُمُ التِّسْعَةِ عَلَى تَبْيِيتِ صَالِحٍ بَعْدَ عَقْرِهِمُ النَّاقَةَ كَمَا ذَكَرْنَا.
İbn İshâk şöyle dedi: O dokuz kişinin Sâlih'e gece baskını düzenlemek üzere birbirlerine yemin etmesi, zikrettiğimiz üzere deveyi kesmelerinden sonra olmuştu.
قَالَ السُّدِّيُّ وَغَيْرُهُ: فَلَمَّا وُلِدَ ابْنُ الْعَاشِرِ، يَعْنِي: قَذَارَ، شَبَّ فِي الْيَوْمِ شَبَابَ غَيْرِهِ فِي الْجُمُعَةِ، وَشَبَّ فِي شَهْرٍ شَبَابَ غَيْرِهِ فِي السَّنَةِ، فَلَمَّا كَبِرَ جَلَسَ مَعَ أُنَاسٍ يُصِيبُونَ مِنَ الشَّرَابِ، فَأَرَادُوا مَاءً يَمْزِجُونَ بِهِ شَرَابَهُمْ، وَكَانَ ذَلِكَ الْيَوْمَ شِرْبُ النَّاقَةِ، فَوَجَدُوا الْمَاءَ قَدْ شَرِبَتْهُ النَّاقَةُ، فَاشْتَدَّ ذَلِكَ عَلَيْهِمْ وَقَالُوا: مَا نَصْنَعُ نَحْنُ بِاللَّبَنِ؟ لَوْ كُنَّا نَأْخُذُ هَذَا الْمَاءَ الَّذِي تَشْرَبُهُ هَذِهِ النَّاقَةُ فَنَسْقِيهِ أَنْعَامَنَا وَحُرُوثَنَا كَانَ خَيْرًا لَنَا، فَقَالَ ابْنُ الْعَاشِرِ: هَلْ لَكُمْ فِي أَنْ أَعْقِرَهَا لَكُمْ؟ قَالُوا: نَعَمْ، فَعَقَرُوهَا.
Süddî ve başkaları dediler ki: Onuncunun oğlu yani Kındâr doğduğunda, başkasının bir haftada büyüdüğü kadar bir günde büyür; başkasının bir yılda büyüdüğü kadar bir ayda büyürdü. Büyüdüğünde içki içen insanlarla birlikte oturdu. İçkilerini karıştıracakları bir su istediler; o gün ise devenin su içme günüydü. Suyun deve tarafından içilmiş olduğunu gördüler. Bu durum onlara pek ağır geldi ve: "Biz sütü ne yapalım? Bu devenin içtiği bu suyu alıp hayvanlarımıza ve ekinlerimize içirseydik bizim için daha hayırlı olurdu" dediler. Onuncunun oğlu: "Sizin için onu kesmemi ister misiniz?" dedi. Onlar: "Evet" dediler; böylece onu kestiler.
أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ الْمَلِيحِيُّ أَنْبَأَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النَّعِيمِيُّ أَنْبَأَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ ثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ ثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مِسْكِينٍ ثَنَا يَحْيَى بْنُ حَسَّانَ بْنِ حَيَّانَ أَبُو زَكَرِيَّا ثَنَا سُلَيْمَانُ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ دِينَارٍ
Bize Abdülvâhid el-Melîhî haber verdi, bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî bildirdi, bize Muhammed b. Yûsuf bildirdi, bize Muhammed b. İsmâîl anlattı, bize Muhammed b. Miskîn anlattı, bize Yahyâ b. Hassân b. Hayyân Ebû Zekeriyyâ anlattı, bize Süleymân, Abdullâh b. Dînâr'dan anlattı,
عَنِ ابْنِ عُمَرَ: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ لَمَّا نَزَلَ الْحِجْرَ، فِي غَزْوَةِ تَبُوكَ، أَمَرَهُمْ أَنْ لَا يَشْرَبُوا مِنْ بِئْرٍ بِهَا وَلَا يَسْتَقُوا مِنْهَا، فَقَالُوا: قَدْ عَجَنَّا مِنْهَا وَاسْتَقَيْنَا، فَأَمَرَهُمْ أَنْ يَطْرَحُوا ذَلِكَ الْعَجِينَ وَيُهَرِيقُوا ذَلِكَ الْمَاءَ" . وَقَالَ نَافِعٌ عَنِ ابْنِ عُمَرَ: فَأَمَرَهُمْ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ أَنْ يُهَرِيقُوا مَا اسْتَقَوْا مِنْ آبَارِهَا وَأَنْ يَعْلِفُوا الْإِبِلَ الْعَجِينَ، وَأَمَرَهُمْ أَنْ يَسْتَقُوا مِنَ الْبِئْرِ الَّتِي كَانَتْ تَرِدُهَا النَّاقَةُ .
İbn Ömer'den rivayet edildiğine göre Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) Tebük Gazvesi'nde Hicr mevkiine indiğinde, oradaki hiçbir kuyudan su içmemelerini ve oradan su çekmemelerini emretti. Onlar: "Biz o sudan hamur yoğurduk ve su çektik" dediler. Bunun üzerine o hamuru atmalarını ve o suyu dökmelerini emretti. Nâfi' ise İbn Ömer'den şöyle dedi: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) onlara, oranın kuyularından çektikleri suları dökmelerini, hamuru da develere yedirmelerini emretti ve onlara devenin su içmeye geldiği kuyudan su çekmelerini emretti.
وَرَوَى أَبُو الزُّبَيْرِ عَنْ جَابِرٍ قَالَ: لَمَّا مَرَّ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بِالْحِجْرِ فِي غَزْوَةِ تَبُوكَ قَالَ لِأَصْحَابِهِ: لَا يَدْخُلَنَّ أَحَدٌ مِنْكُمُ الْقَرْيَةَ وَلَا تَشْرَبُوا مِنْ مَائِهِمْ وَلَا تَدْخُلُوا عَلَى هَؤُلَاءِ الْمُعَذَّبِينَ إِلَّا أَنْ تَكُونُوا بَاكِينَ أَنْ يُصِيبَكُمْ مِثْلَ مَا أَصَابَهُمْ، ثُمَّ قَالَ: أَمَّا بَعْدُ فَلَا تَسْأَلُوا رَسُولَكُمُ الْآيَاتِ، هَؤُلَاءِ قَوْمُ صَالِحٍ سَأَلُوا رَسُولَهُمْ، فَبَعَثَ اللَّهُ النَّاقَةَ فَكَانَتْ تَرِدُ مِنْ هَذَا الْفَجِّ وَتَصْدُرُ مِنْ هَذَا الْفَجِّ وَتَشْرَبُ مَاءَهُمْ يَوْمَ وُرُودِهَا، وَأَرَاهُمْ مُرْتَقَى الْفَصِيلِ مِنَ الْقَارَةِ، فَعَتَوْا عَنْ أَمْرِ رَبِّهِمْ وَعَقَرُوهَا، فَأَهْلَكَ اللَّهُ تَعَالَى مَنْ تَحْتَ أَدِيمِ السَّمَاءِ مِنْهُمْ فِي مَشَارِقِ الْأَرْضِ وَمَغَارِبِهَا إِلَّا رَجُلًا وَاحِدًا يُقَالُ لَهُ أَبُو رِغَالٍ، وَهُوَ أَبُو ثَقِيفٍ كَانَ فِي حَرَمِ الله، فمنعه ١٣٣/ب حَرَمُ اللَّهِ مِنْ عَذَابِ اللَّهِ، فَلَمَّا خَرَجَ أَصَابَهُ مَا أَصَابَ قَوْمَهُ فَدُفِنَ وَدُفِنَ مَعَهُ غُصْنٌ مِنْ ذَهَبٍ، وَأَرَاهُمْ قَبْرَ أَبِي رِغَالٍ، فَنَزَلَ الْقَوْمُ فَابْتَدَرُوا بِأَسْيَافِهِمْ وَحَفَرُوا عَنْهُ وَاسْتَخْرَجُوا ذَلِكَ الْغُصْنَ .
Ebû ez-Zübeyr, Câbir'den şöyle rivayet etti: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) Tebük Gazvesi'nde Hicr'den geçerken ashabına şöyle dedi: "Sizden hiçbir kimse bu köye girmesin, sularından içmesin ve başlarına gelenlerin sizin de başınıza gelmesinden korkup ağlayanlar olmadıkça bu azap edilmişlerin yanına girmeyin." Sonra şöyle buyurdu: "Emmâ ba'd; peygamberinizden mucizeler istemeyin. İşte Sâlih'in kavmi peygamberlerinden mucize istemişlerdi; Allah da deveyi gönderdi. O, bu boğazdan gelir, şu boğazdan çıkar ve su içme gününde onların sularını içerdi. [Resûlullah] onlara devenin yavrusunun dağa çıktığı yeri gösterdi. Onlar ise Rablerinin emrinden çıkıp onu kestiler. Bunun üzerine Allah Teâlâ, gök kubbenin altında yeryüzünün doğularında ve batılarında bulunanlardan Ebû Riğâl denilen bir adam hariç hepsini helak etti. O, Sekîf'in atası idi ve Allah'ın Harem bölgesindeydi; Allah'ın Haremi onu Allah'ın azabından engelledi. Oradan çıktığında ise kavminin başına gelen onun da başına geldi; defnedildi ve kendisiyle birlikte altından bir dal da gömüldü." [Resûlullah] onlara Ebû Riğâl'in kabrini gösterdi; topluluk inip kılıçlarıyla aceleyle davranarak kabri kazdılar ve o dalı çıkardılar.
وَكَانَتِ الْفِرْقَةُ الْمُؤْمِنَةُ مِنْ قَوْمِ صَالِحٍ أَرْبَعَةَ آلَافٍ خَرَجَ بِهِمْ صَالِحٌ إِلَى حَضْرَمَوْتَ، فَلَمَّا دَخَلُوهَا مَاتَ صَالِحٌ فَسَمَّى حَضْرَمَوْتَ ثُمَّ بَنَى الْأَرْبَعَةُ آلَافٍ مَدِينَةً يُقَالُ لَهَا حَاصُورَاءُ، قَالَ قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ تُوفِي بِمَكَّةَ، وَهُوَ ابْنُ ثَمَانٍ وَخَمْسِينَ سَنَةً، وَأَقَامَ فِي قَوْمِهِ عِشْرِينَ سَنَةً.
Sâlih'in kavminden iman eden zümre dört bin kişiydi. Sâlih onları alıp Hadramut'a gitti; oraya girdiklerinde Sâlih vefat etti ve orası Hadramut (ölüm geldi) diye isimlendirildi. Sonra bu dört bin kişi Hâsûrâ denilen bir şehir kurdular. İlim ehlinden bir topluluk onun Mekke'de elli sekiz yaşındayken vefat ettiğini ve kavmi arasında yirmi yıl kaldığını söylemiştir.
{وَلُوطًا إِذْ قَالَ لِقَوْمِهِ أَتَأْتُونَ الْفَاحِشَةَ مَا سَبَقَكُمْ بِهَا مِنْ أَحَدٍ مِنَ الْعَالَمِينَ (٨٠) إِنَّكُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجَالَ شَهْوَةً مِنْ دُونِ النِّسَاءِ بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ مُسْرِفُونَ (٨١) }
{وَلُوطًا إِذْ قَالَ لِقَوْمِهِ أَتَأْتُونَ الْفَاحِشَةَ مَا سَبَقَكُمْ بِهَا مِنْ أَحَدٍ مِنَ الْعَالَمِينَ (٨٠) إِنَّكُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجَالَ شَهْوَةً مِنْ دُونِ النِّسَاءِ بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ مُسْرِفُونَ (٨١) } “Lût'u da [peygamber olarak gönderdik]. Hani o kavmine şöyle demişti: 'Sizden önce âlemlerden hiçbirinin yapmadığı hayâsızlığı mı yapıyorsunuz? Çünkü siz kadınları bırakıp şehvetle erkeklere varıyorsunuz. Doğrusu siz haddi aşan bir kavimsiniz.'”
قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَلُوطًا} أَيْ: وَأَرْسَلْنَا لُوطًا. وَقِيلَ: مَعْنَاهُ وَاذْكُرْ لُوطًا. وَهُوَ لُوطُ بْنُ هَارَانَ بْنِ تَارِخَ ابْنُ أَخِي إِبْرَاهِيمَ، {إِذْ قَالَ لِقَوْمِهِ} وَهُمْ أَهْلُ سَدُومٍ وَذَلِكَ أَنَّ لُوطًا شَخَصَ مِنْ أَرْضِ بَابِلٍ [سَافَرَ] مَعَ عَمِّهِ إِبْرَاهِيمَ ﵇ مُؤْمِنًا بِهِ مُهَاجِرًا مَعَهُ إِلَى الشَّامِ، فَنَزَلَ إِبْرَاهِيمُ فِلَسْطِينَ وَأَنْزَلَ
Yüce Allah'ın: {وَلُوطًا} “Lût'u da...” buyruğu; yani: "Lût'u da [peygamber olarak] gönderdik" demektir. Bir görüşe göre bunun manası: "[Ey Muhammed!] Lût'u da an" demektir. O, İbrâhim'in kardeşinin oğlu olan Târah oğlu Hârân oğlu Lût'tur. {إِذْ قَالَ لِقَوْمِهِ} “Hani o, kavmine şöyle demişti”; onlar Sedûm halkıdır. Bu da şöyledir: Lût, amcası İbrâhim aleyhisselâm'a iman etmiş ve onunla birlikte Şam'a hicret etmiş olarak Bâbil topraklarından çıkmıştı [yolculuk etmişti]. İbrâhim Filistin'e yerleşti ve...
لُوطًا الْأُرْدُنَ، فَأَرْسَلَهُ اللَّهُ ﷿ إِلَى أَهْلِ سَدُومٍ فَقَالَ لَهُمْ، {أَتَأْتُونَ الْفَاحِشَةَ} يَعْنِي: إِتْيَانَ الذُّكْرَانِ، {مَا سَبَقَكُمْ بِهَا مِنْ أَحَدٍ مِنَ الْعَالَمِينَ} قَالَ عَمْرُو بْنُ دِينَارٍ مَا يُرَى ذَكَرٌ عَلَى ذَكَرٍ فِي الدُّنْيَا إِلَّا كَانَ مِنْ قَوْمِ لُوطٍ.
Lût'u ise Ürdün'e yerleştirdi. Allah (azze ve celle) onu Sedûm halkına gönderdi. O da onlara şöyle dedi: {أَتَأْتُونَ الْفَاحِشَةَ} “O hayâsızlığı mı yapıyorsunuz?” yani erkeklere yaklaşmayı, {مَا سَبَقَكُمْ بِهَا مِنْ أَحَدٍ مِنَ الْعَالَمِينَ} “Sizden önce âlemlerden hiçbirinin yapmadığı [o hayâsızlığı]”. Amr b. Dînâr şöyle dedi: Dünyada Lût kavminden önce bir erkeğin bir erkeğe yaklaştığı görülmemiştir.
{إِنَّكُمْ} قَرَأَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ وَحَفْصٌ (إِنَّكُمْ) بِكَسْرِ الْأَلِفِ عَلَى الْخَبَرِ، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ عَلَى الِاسْتِئْنَافِ، {لَتَأْتُونَ الرِّجَالَ} فِي أَدْبَارِهِمْ، {شَهْوَةً مِنْ دُونِ النِّسَاءِ} فَسَّرَ تِلْكَ الْفَاحِشَةَ يَعْنِي أَدْبَارَ الرِّجَالِ أَشْهَى عِنْدَكُمْ مِنْ فُرُوجِ النِّسَاءِ، {بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ مُسْرِفُونَ} مُجَاوَزُونَ الْحَلَالَ إِلَى الْحَرَامِ.
{إِنَّكُمْ} “Çünkü siz”; Medine ehli ve Hafs, haber cümlesi olarak hemzenin esresiyle (إِنَّكُمْ) okumuştur; diğerleri ise istifham (soru) olarak okumuştur. {لَتَأْتُونَ الرِّجَالَ} “Erkeklere varıyorsunuz” arkalarından, {شَهْوَةً مِنْ دُونِ النِّسَاءِ} “Kadınları bırakıp şehvetle”; o hayâsızlığı tefsir etmiştir; yani erkeklerin arkaları sizin katınızda kadınların tenasül uzuvlarından daha şehvet çekicidir. {بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ مُسْرِفُونَ} “Doğrusu siz haddi aşan bir kavimsiniz”, helali aşıp harama geçenlersiniz.
قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ: كَانَتْ لَهُمْ ثِمَارٌ وَقُرَى لَمْ يَكُنْ فِي الْأَرْضِ مِثْلُهَا فَقَصَدَهُمُ النَّاسُ فَآذَوْهُمْ، فَعَرَضَ لَهُمْ إِبْلِيسُ فِي صُورَةِ شَيْخٍ، فَقَالَ: إِنْ فَعَلْتُمْ بِهِمْ كَذَا نَجَوْتُمْ، فَأَبَوْا فَلَمَّا أَلَحَّ عَلَيْهِمُ النَّاسُ قَصَدُوهُمْ فَأَصَابُوهُمْ غِلْمَانًا صِبَاحًا، فَأَخَذُوهُمْ وَقَهَرُوهُمْ عَلَى أَنْفُسِهِمْ فَأَخْبَثُوا وَاسْتَحْكَمَ ذَلِكَ فِيهِمْ. قَالَ الْحَسَنُ: كَانُوا لَا يَنْكِحُونَ إِلَّا الْغُرَبَاءَ.
Muhammed b. İshâk şöyle dedi: Onların yeryüzünde benzeri olmayan meyveleri ve köyleri vardı; insanlar onlara yönelip onları rahatsız ettiler. İblis onlara yaşlı bir adam kılığında göründü ve: "Eğer onlara şöyle şöyle yaparsanız kurtulursunuz" dedi. Onlar bundan kaçındılar. İnsanlar onlara ısrarla gelmeye devam edince onların üzerine yöneldiler ve güzel yüzlü delikanlılar buldular; onları yakalayıp kendilerine boyun eğdirdiler, böylece kötülük işlediler ve bu durum içlerinde yerleşti. Hasan: "Onlar sadece yabancılarla nikahlanırlardı (ilişkiye girerlerdi)" dedi.
وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: إِنَّ أَوَّلَ مَنْ عَمِلَ عَمَلَ قَوْمِ لُوطٍ إِبْلِيسُ، لِأَنَّ بِلَادَهُمْ أَخْصَبَتْ فَانْتَجَعَهَا أَهْلُ الْبُلْدَانِ، أَيْ: فَتَمَثَّلَ لَهُمْ إِبْلِيسُ فِي صُورَةِ شَابٍّ، ثُمَّ دَعَا إِلَى دُبُرِهِ، فَنُكِحَ فِي دُبُرِهِ، فَأَمَرَ اللَّهُ تَعَالَى السَّمَاءَ أَنْ تَحْصِبَهُمْ وَأَمْرَ الْأَرْضَ أَنْ تَخْسِفَ بِهِمْ.
Kelbî ise şöyle dedi: Lût kavminin amelini ilk yapan İblis'tir. Çünkü onların memleketleri verimliydi ve diğer beldelerin insanları oraya göç edip geldiler. Yani İblis onlara genç bir delikanlı suretinde temessül etti; sonra arkasını teklif etti ve arkasından ilişkiye girildi. Bunun üzerine Allah Teâlâ göğe onları taşlamasını, yere de onları batırmasını emretti.
{وَمَا كَانَ جَوَابَ قَوْمِهِ إِلَّا أَنْ قَالُوا أَخْرِجُوهُمْ مِنْ قَرْيَتِكُمْ إِنَّهُمْ أُنَاسٌ يَتَطَهَّرُونَ (٨٢) فَأَنْجَيْنَاهُ وَأَهْلَهُ إِلَّا امْرَأَتَهُ كَانَتْ مِنَ الْغَابِرِينَ (٨٣) وَأَمْطَرْنَا عَلَيْهِمْ مَطَرًا فَانْظُرْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُجْرِمِينَ (٨٤) وَإِلَى مَدْيَنَ أَخَاهُمْ شُعَيْبًا قَالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ غَيْرُهُ قَدْ جَاءَتْكُمْ بَيِّنَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ فَأَوْفُوا الْكَيْلَ وَالْمِيزَانَ وَلَا تَبْخَسُوا النَّاسَ أَشْيَاءَهُمْ وَلَا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ بَعْدَ إِصْلَاحِهَا ذَلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (٨٥) }
{وَمَا كَانَ جَوَابَ قَوْمِهِ إِلَّا أَنْ قَالُوا أَخْرِجُوهُمْ مِنْ قَرْيَتِكُمْ إِنَّهُمْ أُنَاسٌ يَتَطَهَّرُونَ (٨٢) فَأَنْجَيْنَاهُ وَأَهْلَهُ إِلَّا امْرَأَتَهُ كَانَتْ مِنَ الْغَابِرِينَ (٨٣) وَأَمْطَرْنَا عَلَيْهِمْ مَطَرًا فَانْظُرْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُجْرِمِينَ (٨٤) وَإِلَى مَدْيَنَ أَخَاهُمْ شُعَيْبًا قَالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ غَيْرُهُ قَدْ جَاءَتْكُمْ بَيِّنَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ فَأَوْفُوا الْكَيْلَ وَالْمِيزَانَ وَلَا تَبْخَسُوا النَّاسَ أَشْيَاءَهُمْ وَلَا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ بَعْدَ إِصْلَاحِهَا ذَلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (٨٥) } “Kavminin cevabı ise sadece: 'Onları memleketinizden çıkarın; çünkü onlar fazla temizlenen insanlarmış!' demekten ibaret oldu. Biz de onu ve karısı hariç ailesini kurtardık; karısı geride kalanlardan oldu. Üzerlerine bir [azap] yağmuru yağdırdık. Bak işte, suçluların sonu nasıl oldu! Medyen'e de kardeşleri Şuayb'ı [gönderdik]. Dedi ki: 'Ey kavmim! Allah'a kulluk edin, sizin O'ndan başka hiçbir ilahınız yoktur. Rabbinizden size apaçık bir delil gelmiştir. Artık ölçüyü ve tartıyı tam yapın, insanların mallarını eksiltmeyin ve düzeltildikten sonra yeryüzünde bozgunculuk yapmayın. Eğer inanan kimseler iseniz bu sizin için daha hayırlıdır.'”
قَوْلُهُ ﷿: {وَمَا كَانَ جَوَابَ قَوْمِهِ إِلَّا أَنْ قَالُوا} قَالَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ: {أَخْرِجُوهُمْ} يَعْنِي: لُوطًا وَأَهْلَ دِينِهِ، {مِنْ قَرْيَتِكُمْ إِنَّهُمْ أُنَاسٌ يَتَطَهَّرُونَ} يَتَنَزَّهُونَ عَنْ أَدْبَارِ الرِّجَالِ.
Allah (azze ve celle)'nin: {وَمَا كَانَ جَوَابَ قَوْمِهِ إِلَّا أَنْ قَالُوا} “Kavminin cevabı ise sadece ... demekten ibaret oldu” buyruğunda, birbirlerine şöyle dediler: {أَخْرِجُوهُمْ} “Onları çıkarın” yani Lût'u ve onun dininde olanları, {مِنْ قَرْيَتِكُمْ إِنَّهُمْ أُنَاسٌ يَتَطَهَّرُونَ} “Memleketinizden; çünkü onlar fazla temizlenen insanlarmış”, erkeklerin arkalarından uzak durup sakınan kimselermiş.
{فَأَنْجَيْنَاهُ} يَعْنِي: لُوطًا، {وَأَهْلَهُ} الْمُؤْمِنِينَ، وَقِيلَ: أَهْلُهُ: ابْنَتَاهُ، {إِلَّا امْرَأَتَهُ كَانَتْ مِنَ الْغَابِرِينَ} يَعْنِي: الْبَاقِينَ فِي الْعَذَابِ، وَقِيلَ: مَعْنَاهُ كَانَتْ مِنَ الْبَاقِينَ الْمُعَمِّرِينَ، قَدْ أَتَى عَلَيْهَا دَهْرٌ طَوِيلٌ فَهَلَكَتْ مَعَ مَنْ هَلَكَ مَنْ قَوْمِ لُوطٍ، وَإِنَّمَا قَالَ: "مِنَ الْغَابِرِينَ" لِأَنَّهُ أَرَادَ: مِمَّنْ بَقِيَ مِنَ الرِّجَالِ فَلَمَّا ضُمَّ ذِكْرُهَا إِلَى ذِكْرِ الرِّجَالِ قَالَ: "مِنَ الْغَابِرِينَ".
{فَأَنْجَيْنَاهُ} “Biz de onu kurtardık” yani Lût'u, {وَأَهْلَهُ} “Ve ailesini” mümin olanları; denildi ki ailesi iki kızıdır, {إِلَّا امْرَأَتَهُ كَانَتْ مِنَ الْغَابِرِينَ} “Karısı hariç; o, geride kalanlardan oldu” yani azap içinde kalanlardan. Denildi ki bunun anlamı: Geride kalan ömür sürmüşlerdendi; üzerinden uzun bir zaman geçmişti ve Lût kavminden helak olanlarla birlikte o da helak oldu. Ancak "el-gâbirîn" (müzekker çoğul) buyurmuştur çünkü geride kalan erkekleri kastetmiştir; onun zikri erkeklerin zikrine eklenince "el-gâbirîn" demiştir.
{وَأَمْطَرْنَا عَلَيْهِمْ مَطَرًا} يَعْنِي: حِجَارَةً مِنْ سِجِّيلٍ. قَالَ وَهْبٌ: الْكِبْرِيتُ وَالنَّارُ، {فَانْظُرْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُجْرِمِينَ} قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: يُقَالُ فِي الْعَذَابِ: أُمْطِرُ، وَفِي الرَّحْمَةِ: مَطَرٌ.
{وَأَمْطَرْنَا عَلَيْهِمْ مَطَرًا} “Üzerlerine bir yağmur yağdırdık” yani pişirilmiş balçıktan taşlar. Vehb: Kükürt ve ateş, dedi. {فَانْظُرْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُجْرِمِينَ} “Bak işte, suçluların sonu nasıl oldu!” Ebû Ubeyde şöyle dedi: Azap için "umtira" (üzerine yağdırıldı), rahmet için ise "matar" (yağmur) denir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَإِلَى مَدْيَنَ أَخَاهُمْ شُعَيْبًا} أَيْ: وَأَرْسَلْنَا إِلَى وَلَدِ مَدْيَنَ -وَهُوَ مَدْيَنُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ خَلِيلِ الرَّحْمَنِ ﵇ -وَهُمْ أَصْحَابُ الْأَيْكَةِ: أَخَاهُمْ شُعَيْبًا فِي النَّسَبِ لَا فِي الدِّينِ. قَالَ عَطَاءٌ: هُوَ شُعَيْبُ بْنُ تَوْبَةَ بْنِ مَدْيَنَ بْنِ إِبْرَاهِيمَ. وَقَالَ ابْنُ إِسْحَاقَ: هُوَ شُعَيْبُ بْنُ مِيكَائِيلَ بْنِ يَسْخَرَ بْنِ مَدْيَنَ بْنِ إِبْرَاهِيمَ، وَأُمُّ مِيكَائِيلَ بِنْتُ لُوطٍ. وَقِيلَ: هُوَ شُعَيْبُ بْنُ يَثْرَوُنَ بْنِ مَدْيَنَ وَكَانَ شُعَيْبٌ أَعْمَى وَكَانَ يُقَالُ لَهُ خَطِيبُ الْأَنْبِيَاءِ لِحُسْنِ مُرَاجَعَتِهِ قَوْمَهُ، وَكَانَ قَوْمُهُ أَهْلَ كُفْرٍ وَبَخْسٍ لِلْمِكْيَالِ وَالْمِيزَانِ.
Allah Teâlâ'nın: {وَإِلَى مَدْيَنَ أَخَاهُمْ شُعَيْبًا} “Medyen'e de kardeşleri Şuayb'ı [gönderdik]” buyruğu, yani: Medyen'in evlatlarına -ki o, Rahmân'ın dostu İbrâhim'in (aleyhisselâm) oğlu Medyen'dir ve onlar Eyke halkıdır- dinde değil nesepten kardeşleri olan Şuayb'ı gönderdik demektir. Atâ şöyle dedi: O, İbrâhim oğlu Medyen oğlu Tevbe oğlu Şuayb'dır. İbn İshâk ise: O, İbrâhim oğlu Medyen oğlu Yeshur oğlu Mîkâîl oğlu Şuayb'dır; Mîkâîl'in annesi de Lût'un kızıdır, dedi. Bir görüşe göre de o, Medyen oğlu Yesrûn oğlu Şuayb'dır. Şuayb âmâ idi ve kavmine güzel mukabelede bulunduğu için kendisine "hatîbü'l-enbiyâ" (peygamberlerin hatibi) denilirdi. Kavmi ise küfür ehli olup ölçü ve tartıda eksiltme yapan kimselerdi.
{قَالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنَ إِلَهٍ غَيْرُهُ قَدْ جَاءَتْكُمْ بَيِّنَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ} فَإِنْ قِيلَ: مَا مَعْنَى قَوْلِهِ تَعَالَى: "قَدْ جَاءَتْكُمْ بَيِّنَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ" وَلَمْ تَكُنْ لَهُمْ آيَةٌ؟.
{قَالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ غَيْرُهُ قَدْ جَاءَتْكُمْ بَيِّنَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ} “Dedi ki: 'Ey kavmim! Allah'a kulluk edin, sizin O'ndan başka hiçbir ilahınız yoktur. Rabbinizden size apaçık bir delil gelmiştir.'” Eğer: "Allah Teâlâ'nın 'Rabbinizden size apaçık bir delil gelmiştir' sözünün anlamı nedir, onların bir mucizesi (ayeti) yok muydu?" diye sorulursa,
قِيلَ: قَدْ كَانَتْ لَهُمْ آيَةٌ إِلَّا أَنَّهَا لَمْ تُذْكَرْ، وَلَيْسَتْ كُلُّ الْآيَاتِ مَذْكُورَةً فِي الْقُرْآنِ.
Şöyle denilir: Onların bir mucizesi vardı ancak zikredilmemiştir; bütün mucizeler Kur'an'da zikredilmiş değildir.
وَقِيلَ: أَرَادَ بِالْبَيِّنَةِ مَجِيءَ شُعَيْبٍ.
Denildi ki: Beyyine (açık delil) ile Şuayb'ın gelişini kastetmiştir.
{فَأَوْفُوا الْكَيْلَ} أَتِمُّوا الْكَيْلَ، {وَالْمِيزَانَ وَلَا تَبْخَسُوا النَّاسَ أَشْيَاءَهُمْ} لَا تَظْلِمُوا النَّاسَ حُقُوقَهُمْ وَلَا تَنْقُصُوهُمْ إِيَّاهَا، {وَلَا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ بَعْدَ إِصْلَاحِهَا} أَيْ: بِبَعْثِ الرُّسُلِ وَالْأَمْرِ بِالْعَدْلِ، وَكُلُّ نَبِيٍّ بُعِثَ إِلَى قَوْمٍ فَهُوَ صَلَاحُهُمْ، {ذَلِكُمْ} الَّذِي ذَكَرْتُ لَكُمْ وَأَمَرْتُكُمْ بِهِ، {خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ} مُصَدِّقِينَ بِمَا أَقُولُ.
{فَأَوْفُوا الْكَيْلَ} “Artık ölçüyü tam yapın”, ölçüyü tastamam verin, {وَالْمِيزَانَ وَلَا تَبْخَسُوا النَّاسَ أَشْيَاءَهُمْ} “Ve tartıyı [tam yapın], insanların mallarını eksiltmeyin” insanların haklarına haksızlık etmeyin ve onları eksiltmeyin, {وَلَا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ بَعْدَ إِصْلَاحِهَا} “Ve düzeltildikten sonra yeryüzünde bozgunculuk yapmayın” yani peygamberlerin gönderilmesi ve adalet emriyle [düzeltildikten sonra]; nitekim bir kavme gönderilen her peygamber onların salahıdır (düzelişidir), {ذَلِكُمْ} “İşte bu” size zikrettiğim ve emrettiğim şeyler, {خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ} “Eğer inanan kimseler iseniz sizin için daha hayırlıdır”, söylediklerimi tasdik ediyorsanız.
{وَلَا تَقْعُدُوا بِكُلِّ صِرَاطٍ تُوعِدُونَ وَتَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ مَنْ آمَنَ بِهِ وَتَبْغُونَهَا عِوَجًا وَاذْكُرُوا إِذْ كُنْتُمْ قَلِيلًا فَكَثَّرَكُمْ وَانْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُفْسِدِينَ (٨٦) }
{وَلَا تَقْعُدُوا بِكُلِّ صِرَاطٍ تُوعِدُونَ وَتَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ مَنْ آمَنَ بِهِ وَتَبْغُونَهَا عِوَجًا وَاذْكُرُوا إِذْ كُنْتُمْ قَلِيلًا فَكَثَّرَكُمْ وَانْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُفْسِدِينَ (٨٦) } “Tehdit ederek, O'na inananları Allah'ın yolundan alıkoyarak ve o yolu eğri göstermek isteyerek öyle her yolun başında oturmayın. Hatırlayın ki siz az idiniz de O sizi çoğalttı. Bozgunculuk yapanların sonunun nasıl olduğuna bir bakın!”
{وَلَا تَقْعُدُوا بِكُلِّ صِرَاطٍ} أَيْ: عَلَى كُلِّ طَرِيقٍ، {تُوعِدُونَ} تُهَدِّدُونَ، {وَتَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ}
{وَلَا تَقْعُدُوا بِكُلِّ صِرَاطٍ} “Öyle her yolun başında oturmayın” yani her yol üzerinde, {تُوعِدُونَ} “Tehdit ederek” korkutarak, {وَتَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ} “Ve Allah'ın yolundan alıkoyarak”
دِينِ اللَّهِ، {مَنْ آمَنَ بِهِ وَتَبْغُونَهَا عِوَجًا} زَيْغًا، وَقِيلَ: تَطْلُبُونَ الِاعْوِجَاجَ فِي الدِّينِ وَالْعُدُولَ عَنِ الْقَصْدِ، وَذَلِكَ أَنَّهُمْ كَانُوا يَجْلِسُونَ عَلَى الطَّرِيقِ فَيَقُولُونَ لِمَنْ يُرِيدُ الْإِيمَانَ بشعيب، إن شعيب كَذَّابٌ فَلَا يَفْتِنَنَّكَ عَنْ دِينِكَ وَيَتَوَعَّدُونَ الْمُؤْمِنِينَ بِالْقَتْلِ وَيُخَوِّفُونَهُمْ، وَقَالَ السُّدِّيُّ: كَانُوا عَشَّارِينَ. {وَاذْكُرُوا إِذْ كُنْتُمْ قَلِيلًا فَكَثَّرَكُمْ} فَكَثُرَ عَدَدُهُمْ، {وَانْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُفْسِدِينَ} أَيْ: آخِرُ أَمْرِ قَوْمِ لُوطٍ.
Allah'ın dininden, {مَنْ آمَنَ بِهِ وَتَبْغُونَهَا عِوَجًا} “O'na inananları... ve onu eğri göstermek isteyerek” sapma arayarak. Denildi ki: Dinde eğrilik ve doğruluktan sapma arıyorsunuz. Bu da şöyledir: Onlar yol üzerinde oturur, Şuayb'a iman etmek isteyene: "Şuayb bir yalancıdır, seni dininden saptırmasın" derler, müminleri öldürmekle tehdit eder ve onları korkuturlardı. Süddî: "Onlar haraç/vergi toplayan memurlardı (aşşârîn)" dedi. {وَاذْكُرُوا إِذْ كُنْتُمْ قَلِيلًا فَكَثَّرَكُمْ} “Hatırlayın ki siz az idiniz de O sizi çoğalttı” sayıları çoğaldı, {وَانْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُفْسِدِينَ} “Bozgunculuk yapanların sonunun nasıl olduğuna bir bakın!” yani Lût kavminin akıbetine.
{وَإِنْ كَانَ طَائِفَةٌ مِنْكُمْ آمَنُوا بِالَّذِي أُرْسِلْتُ بِهِ وَطَائِفَةٌ لَمْ يُؤْمِنُوا فَاصْبِرُوا حَتَّى يَحْكُمَ اللَّهُ بَيْنَنَا وَهُوَ خَيْرُ الْحَاكِمِينَ (٨٧) }
{وَإِنْ كَانَ طَائِفَةٌ مِنْكُمْ آمَنُوا بِالَّذِي أُرْسِلْتُ بِهِ وَطَائِفَةٌ لَمْ يُؤْمِنُوا فَاصْبِرُوا حَتَّى يَحْكُمَ اللَّهُ بَيْنَنَا وَهُوَ خَيْرُ الْحَاكِمِينَ (٨٧) } “Eğer içinizden bir grup benimle gönderilene inanmış, bir grup da inanmamışsa, Allah aramızda hükmedinceye kadar sabredin; O, hüküm verenlerin en hayırlısıdır.”
{قَالَ الْمَلَأُ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا مِنْ قَوْمِهِ لَنُخْرِجَنَّكَ يَا شُعَيْبُ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَكَ مِنْ قَرْيَتِنَا أَوْ لَتَعُودُنَّ فِي مِلَّتِنَا قَالَ أَوَلَوْ كُنَّا كَارِهِينَ (٨٨) قَدِ افْتَرَيْنَا عَلَى اللَّهِ كَذِبًا إِنْ عُدْنَا فِي مِلَّتِكُمْ بَعْدَ إِذْ نَجَّانَا اللَّهُ مِنْهَا وَمَا يَكُونُ لَنَا أَنْ نَعُودَ فِيهَا إِلَّا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ رَبُّنَا وَسِعَ رَبُّنَا كُلَّ شَيْءٍ عِلْمًا عَلَى اللَّهِ تَوَكَّلْنَا رَبَّنَا افْتَحْ بَيْنَنَا وَبَيْنَ قَوْمِنَا بِالْحَقِّ وَأَنْتَ خَيْرُ الْفَاتِحِينَ (٨٩) }
{قَالَ الْمَلَأُ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا مِنْ قَوْمِهِ لَنُخْرِجَنَّكَ يَا شُعَيْبُ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَكَ مِنْ قَرْيَتِنَا أَوْ لَتَعُودُنَّ فِي مِلَّتِنَا قَالَ أَوَلَوْ كُنَّا كَارِهِينَ (٨٨) قَدِ افْتَرَيْنَا عَلَى اللَّهِ كَذِبًا إِنْ عُدْنَا فِي مِلَّتِكُمْ بَعْدَ إِذْ نَجَّانَا اللَّهُ مِنْهَا وَمَا يَكُونُ لَنَا أَنْ نَعُودَ فِيهَا إِلَّا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ رَبُّنَا وَسِعَ رَبُّنَا كُلَّ شَيْءٍ عِلْمًا عَلَى اللَّهِ تَوَكَّلْنَا رَبَّنَا افْتَحْ بَيْنَنَا وَبَيْنَ قَوْمِنَا بِالْحَقِّ وَأَنْتَ خَيْرُ الْفَاتِحِينَ (٨٩) } “Kavminden büyüklük taslayan ileri gelenler dediler ki: 'Ey Şuayb! Ya seni ve seninle beraber inananları mutlaka şehrimizden çıkarırız ya da kesinlikle dinimize dönersiniz.' [Şuayb] dedi ki: 'İstemesek de mi? Allah bizi ondan kurtardıktan sonra eğer sizin dininize dönersek muhakkak Allah'a karşı yalan uydurmuş oluruz. Rabbimiz Allah dilemedikçe ona geri dönmemiz bizim için olacak şey değildir. Rabbimizin ilmi her şeyi kuşatmıştır. Biz yalnız Allah'a tevekkül ettik. Rabbimiz! Bizimle kavmimiz arasında hak ile hükmet, sen hüküm verenlerin en hayırlısısın.'”
{وَإِنْ كَانَ طَائِفَةٌ مِنْكُمْ آمَنُوا بِالَّذِي أُرْسِلْتُ بِهِ وَطَائِفَةٌ لَمْ يُؤْمِنُوا} أَيْ: إِنِ اخْتَلَفْتُمْ فِي رِسَالَتِي فَصِرْتُمْ فِرْقَتَيْنِ مُكَذِّبِينَ وَمُصَدِّقِينَ، {فَاصْبِرُوا حَتَّى يَحْكُمَ اللَّهُ بَيْنَنَا} بِتَعْذِيبِ الْمُكَذِّبِينَ وَإِنْجَاءِ الْمُصَدِّقِينَ، {وَهُوَ خَيْرُ الْحَاكِمِينَ}
{وَإِنْ كَانَ طَائِفَةٌ مِنْكُمْ آمَنُوا بِالَّذِي أُرْسِلْتُ بِهِ وَطَائِفَةٌ لَمْ يُؤْمِنُوا} “Eğer içinizden bir grup benimle gönderilene inanmış, bir grup da inanmamışsa” yani risaletim konusunda ihtilaf edip yalanlayanlar ve tasdik edenler olmak üzere iki fırkaya ayrıldıysanız, {فَاصْبِرُوا حَتَّى يَحْكُمَ اللَّهُ بَيْنَنَا} “Allah aramızda hükmedinceye kadar sabredin” yalanlayanlara azap edip tasdik edenleri kurtarmak suretiyle, {وَهُوَ خَيْرُ الْحَاكِمِينَ} “O, hüküm verenlerin en hayırlısıdır”.
{قَالَ الْمَلَأُ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا مِنْ قَوْمِهِ} يَعْنِي الرُّؤَسَاءَ الَّذِينَ تَعَظَّمُوا عَنِ الْإِيمَانِ بِهِ، {لَنُخْرِجَنَّكَ يَا شُعَيْبُ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَكَ مِنْ قَرْيَتِنَا أَوْ لَتَعُودُنَّ فِي مِلَّتِنَا} لِتَرْجِعَنَّ إِلَى دِينِنَا الَّذِي نَحْنُ عَلَيْهِ، {قَالَ} شُعَيْبٌ {أَوَلَوْ كُنَّا كَارِهِينَ} يَعْنِي: لَوْ كُنَّا، أَيْ: وَإِنْ كُنَّا كَارِهِينَ لِذَلِكَ فَتُجْبِرُونَنَا عَلَيْهِ؟
{قَالَ الْمَلَأُ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا مِنْ قَوْمِهِ} “Kavminden büyüklük taslayan ileri gelenler dediler ki” yani ona inanmayı kibirlerine yediremeyen önderler, {لَنُخْرِجَنَّكَ يَا شُعَيْبُ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَكَ مِنْ قَرْيَتِنَا أَوْ لَتَعُودُنَّ فِي مِلَّتِنَا} “Ey Şuayb! Ya seni ve seninle beraber inananları mutlaka memleketimizden çıkarırız ya da kesinlikle dinimize dönersiniz” üzerinde bulunduğumuz dinimize dönersiniz, {قَالَ} “[Şuayb] dedi ki”, Şuayb dedi ki: {أَوَلَوْ كُنَّا كَارِهِينَ} “İstemesek de mi?” yani biz bunu istemesek bile bizi buna zorlayacak mısınız?
{قَدِ افْتَرَيْنَا عَلَى اللَّهِ كَذِبًا إِنْ عُدْنَا فِي مِلَّتِكُمْ بَعْدَ إِذْ نَجَّانَا اللَّهُ مِنْهَا وَمَا يَكُونُ لَنَا أَنْ نَعُودَ فِيهَا} بَعْدَ إِذْ أَنْقَذَنَا اللَّهُ مِنْهَا، {إِلَّا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ رَبُّنَا} يَقُولُ إِلَّا أَنْ يَكُونَ قَدْ سَبَقَ لَنَا فِي عِلْمِ اللَّهِ وَمَشِيئَتِهِ أَنَا نَعُودُ فِيهَا فَحِينَئِذٍ يَمْضِي قَضَاءُ اللَّهِ فِينَا وَيُنَفِّذُ حُكْمَهُ عَلَيْنَا.
{قَدِ افْتَرَيْنَا عَلَى اللَّهِ كَذِبًا إِنْ عُدْنَا فِي مِلَّتِكُمْ بَعْدَ إِذْ نَجَّانَا اللَّهُ مِنْهَا وَمَا يَكُونُ لَنَا أَنْ نَعُودَ فِيهَا} “Allah bizi ondan kurtardıktan sonra eğer sizin dininize dönersek muhakkak Allah'a karşı yalan uydurmuş oluruz. Ona geri dönmemiz bizim için olacak şey değildir” Allah bizi ondan kurtardıktan sonra, {إِلَّا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ رَبُّنَا} “Rabbimiz Allah dilemedikçe”; şöyle demektedir: Meğerki Allah'ın ilminde ve meşietinde bizim ona döneceğimiz önceden geçmiş olsun; işte o zaman Allah'ın hakkımızdaki kazası geçerli olur ve hükmünü üzerimizde icra eder.
فَإِنْ قِيلَ: مَا مَعْنَى قَوْلِهِ: "أَوْ لَتَعُودُنَّ فِي مِلَّتِنَا"، "وَمَا يَكُونُ لَنَا أَنْ نَعُودَ فِيهَا"، وَلَمْ يَكُنْ شُعَيْبٌ قَطُّ عَلَى مِلَّتِهِمْ حَتَّى يَصِحَّ قَوْلُهُمْ تَرْجِعُ إِلَى مِلَّتِنَا؟
Eğer: "Onların 'Dinimize dönersiniz' sözünün ve [Şuayb'ın] 'Ona dönmemiz bizim için olacak şey değildir' sözünün anlamı nedir? Oysa Şuayb hiçbir zaman onların dini üzere olmamıştı ki 'Dinimize dönersin' sözü doğru olsun?" diye sorulursa,
قِيلَ: مَعْنَاهُ: أَوْ لَتَدْخُلَنَّ فِي مِلَّتِنَا، فَقَالَ: وَمَا كَانَ لَنَا أَنْ نَدْخُلَ فِيهَا.
Şöyle denilir: Bunun anlamı: "Ya dinimize girersiniz"dir; o da: "Bizim ona girmemiz olacak şey değildir" demiştir.
وَقِيلَ: مَعْنَاهُ إِنْ صِرْنَا فِي مِلَّتِكُمْ. وَمَعْنَى عَادَ صَارَ.
Denildi ki: Bunun anlamı "Eğer sizin dininizde olursak"tır; zira "âde" (döndü) fiili "sâre" (oldu) anlamındadır.
وَقِيلَ: أَرَادَ بِهِ قَوْمَ شُعَيْبٍ لِأَنَّهُمْ كَانُوا كُفَّارًا فَآمَنُوا فَأَجَابَ شُعَيْبٌ عنهم.
Denildi ki: Bununla Şuayb'ın kavmini kastetmiştir; çünkü onlar kâfir idiler, sonra iman ettiler; Şuayb da onlar adına cevap vermiştir.
قوله تعال: {وَسِعَ رَبُّنَا كُلَّ شَيْءٍ عِلْمًا} أَحَاطَ عِلْمُهُ بِكُلِّ شَيْءٍ، {عَلَى اللَّهِ تَوَكَّلْنَا} فِيمَا تُوعِدُونَنَا بِهِ، ثُمَّ عَادَ شُعَيْبٌ بَعْدَمَا أَيِسَ مِنْ فَلَاحِهِمْ فَقَالَ: {رَبَّنَا افْتَحْ بَيْنَنَا وَبَيْنَ قَوْمِنَا} أَيِ: اقْضِ بَيْنَنَا، {بِالْحَقِّ} وَالْفَتَّاحُ: الْقَاضِي، {وَأَنْتَ خَيْرُ الْفَاتِحِينَ} أَيِ: الْحَاكِمِينَ.
Allah Teâlâ'nın buyruğu: {وَسِعَ رَبُّنَا كُلَّ شَيْءٍ عِلْمًا} “Rabbimizin ilmi her şeyi kuşatmıştır”, O'nun ilmi her şeyi ihata etmiştir. {عَلَى اللَّهِ تَوَكَّلْنَا} “Biz yalnız Allah'a tevekkül ettik” bizi tehdit ettiğiniz şeyler konusunda. Sonra Şuayb, onların kurtuluşundan ümidini kesince tekrar yönelip şöyle dedi: {رَبَّنَا افْتَحْ بَيْنَنَا وَبَيْنَ قَوْمِنَا} “Rabbimiz! Bizimle kavmimiz arasında hükmet” yani aramızda hüküm ver, {بِالْحَقِّ} “Hak ile”; Fettâh: hüküm veren (kadı) demektir, {وَأَنْتَ خَيْرُ الْفَاتِحِينَ} “Sen hüküm verenlerin en hayırlısısın” yani hâkimlerin.
{وَقَالَ الْمَلَأُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ لَئِنِ اتَّبَعْتُمْ شُعَيْبًا إِنَّكُمْ إِذًا لَخَاسِرُونَ (٩٠) فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ فَأَصْبَحُوا فِي دَارِهِمْ جَاثِمِينَ (٩١) الَّذِينَ كَذَّبُوا شُعَيْبًا كَأَنْ لَمْ يَغْنَوْا فِيهَا الَّذِينَ كَذَّبُوا شُعَيْبًا كَانُوا هُمُ الْخَاسِرِينَ (٩٢) }
{وَقَالَ الْمَلَأُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ لَئِنِ اتَّبَعْتُمْ شُعَيْبًا إِنَّكُمْ إِذًا لَخَاسِرُونَ (٩٠) فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ فَأَصْبَحُوا فِي دَارِهِمْ جَاثِمِينَ (٩١) الَّذِينَ كَذَّبُوا شُعَيْبًا كَأَنْ لَمْ يَغْنَوْا فِيهَا الَّذِينَ كَذَّبُوا شُعَيْبًا كَانُوا هُمُ الْخَاسِرِينَ (٩٢) } “Kavminden inkâr eden ileri gelenler dediler ki: 'Eğer Şuayb'a uyarsanız, o takdirde mutlaka hüsrana uğrayanlar olursunuz.' Bunun üzerine onları o şiddetli sarsıntı yakalayıverdi de yurtlarında diz üstü çökekaldılar. Şuayb'ı yalanlayanlar, sanki orada hiç oturmamış gibi oldular. Şuayb'ı yalanlayanlar var ya, asıl hüsrana uğrayanlar onlar oldu.”
{وَقَالَ الْمَلَأُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ لَئِنِ اتَّبَعْتُمْ شُعَيْبًا} وَتَرَكْتُمْ دِينَكُمْ، {إِنَّكُمْ إِذًا لَخَاسِرُونَ} مَغْبُونُونَ، وَقَالَ عَطَاءٌ: جَاهِدُونَ. قَالَ الضَّحَّاكُ: عَجَزَةٌ.
{وَقَالَ الْمَلَأُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ لَئِنِ اتَّبَعْتُمْ شُعَيْبًا} “Kavminden inkâr eden ileri gelenler dediler ki: 'Eğer Şuayb'a uyarsanız'” ve dininizi terk ederseniz, {إِنَّكُمْ إِذًا لَخَاسِرُونَ} “O takdirde mutlaka hüsrana uğrayanlar olursunuz” aldanmış kimseler olursunuz. Atâ: Sıkıntıya düşenler, dedi. Dahhâk ise: Âcizler, dedi.
{فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ} قَالَ الْكَلْبِيُّ: الزَّلْزَلَةُ، وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَغَيْرُهُ: فَتَحَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ بَابًا مِنْ جَهَنَّمَ، فَأَرْسَلَ عَلَيْهِمْ حَرًّا شَدِيدًا، فَأَخَذَ بِأَنْفَاسِهِمْ وَلَمْ يَنْفَعْهُمْ ظِلٌّ وَلَا مَاءٌ، فَكَانُوا يَدْخُلُونَ الْأَسْرَابَ لِيَتَبَرَّدُوا فِيهَا، فَإِذَا دَخَلُوهَا وَجَدُوهَا أَشَدَّ حَرًّا مِنَ الظَّاهِرِ، فَخَرَجُوا هَرَبًا إِلَى الْبَرِيَّةِ فَبَعَثَ اللَّهُ سَحَابَةً فِيهَا رِيحٌ طيبة فأظلتهم ١٣٤/أوَهِيَ الظُّلَّةُ، فَوَجَدُوا لَهَا بَرَدًا وَنَسِيمًا فَنَادَى بَعْضُهُمْ بَعْضًا حَتَّى اجْتَمَعُوا تَحْتَ السَّحَابَةِ، رِجَالُهُمْ وَنِسَاؤُهُمْ وَصِبْيَانُهُمْ، أَلْهَبَهَا اللَّهُ عَلَيْهِمْ نَارًا، وَرَجَفَتْ بِهِمُ الْأَرْضُ فَاحْتَرَقُوا كَمَا يَحْتَرِقُ الْجَرَادُ الْمَقْلِيُّ، وَصَارُوا رَمَادًا.
{فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ} “Bunun üzerine onları o şiddetli sarsıntı yakalayıverdi”; Kelbî: Deprem, dedi. İbn Abbâs ve başkaları ise şöyle dedi: Allah onların üzerine cehennemden bir kapı açtı; üzerlerine nefeslerini kesen şiddetli bir sıcaklık gönderdi. Onlara ne gölge ne de su fayda verdi. Serinlemek için yer altı dehlizlerine giriyorlardı; oraya girdiklerinde içeriyi dışarıdan daha sıcak buluyorlardı. Kaçarak kıra çıktılar. Bunun üzerine Allah içinde tatlı bir rüzgâr bulunan bir bulut gönderdi ve onları gölgeledi; bu "zulle"dir (gölgelik). Onda bir serinlik ve esinti buldular; erkekleri, kadınları ve çocukları bulutun altında toplanıncaya kadar birbirlerine seslendiler. Allah o bulutu üzerlerine ateş olarak tutuşturdu ve yer onları sarstı; böylece kızartılmış çekirge gibi yandılar ve kül oldular.
وَرُوِيَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى حَبَسَ عَنْهُمُ الرِّيحَ سَبْعَةَ أَيَّامٍ ثُمَّ سَلَّطَ عَلَيْهِمُ الْحَرَّ. قَالَ يَزِيدُ الْجَرِيرِيُّ: سَلَّطَ اللَّهُ عَلَيْهِمُ الْحَرَّ سَبْعَةَ أَيَّامٍ ثُمَّ رُفِعَ لَهُمْ جَبَلٌ مِنْ بَعِيدٍ، فَأَتَاهُ رَجُلٌ فَإِذَا تَحْتَهُ أَنْهَارٌ وَعُيُونٌ فَاجْتَمَعُوا تَحْتَهُ كُلُّهُمْ فَوَقَعَ ذَلِكَ الْجَبَلُ عَلَيْهِمْ، فَذَلِكَ قَوْلُهُ (عَذَابُ يَوْمِ الظُّلَّةِ) (الشُّعَرَاءُ-٨٩) ، قَالَ قَتَادَةُ: بَعَثَ اللَّهُ شُعَيْبًا إِلَى أَصْحَابِ الْأَيْكَةِ وَأَصْحَابِ مَدْيَنَ، أَمَّا أَصْحَابُ الْأَيْكَةِ فَأُهْلِكُوا بِالظُّلَّةِ، وَأَمَّا أَصْحَابُ مَدْيَنَ فَأَخَذَتْهُمُ الصَّيْحَةُ، صَاحَ بِهِمْ جِبْرِيلُ ﵇ صَيْحَةً فَهَلَكُوا جَمِيعًا. قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ الْبَجَلِيُّ: كَانَ أَبُو جَادٍ وَهُوزٌ وَحَطِّيٌّ وَكَلَمُنْ وَسَعْفَصْ وَقَرَشَتْ مُلُوكُ مَدْيَنَ، وَكَانَ مَلِكُهُمْ فِي زَمَنِ شُعَيْبٍ عَلَيْهِ
Rivayet edildiğine göre Allah Teâlâ onlardan rüzgârı yedi gün boyunca kesti, sonra üzerlerine sıcağı musallat etti. Yezîd el-Cureyrî şöyle dedi: Allah onların üzerine yedi gün sıcağı musallat etti, sonra onlara uzaktan bir dağ gösterildi; bir adam ona vardı, bir de baktı ki altında nehirler ve pınarlar var. Hepsi onun altında toplandılar ve o dağ üzerlerine düştü. İşte bu, O'nun: {عَذَابُ يَوْمِ الظُّلَّةِ} “Gölgelik gününün azabı” (Şuarâ-189) buyruğudur. Katâde şöyle dedi: Allah, Şuayb'ı Eyke halkına ve Medyen halkına gönderdi. Eyke halkı zulle (gölgelik azabı) ile helak edildi; Medyen halkını ise o korkunç çığlık (sayha) yakaladı; Cibrîl (aleyhisselâm) onlara öyle bir çığlık attı ki hepsi birden helak oldular. Ebû Abdillâh el-Becelî şöyle dedi: Ebû Câd, Hevvez, Huttî, Kelemen, Sa'fas ve Karaşet Medyen hükümdarları idi; Şuayb (aleyhisselâm) zamanında zulle günü onların hükümdarı Kelemen idi. O helak olunca kızı ona ağlayarak şöyle dedi: "Kelemen... Yıkıp geçti direğimi, / Yurdun ortasındaki helaki."
السَّلَامُ يَوْمَ الظُّلَّةِ كَلَمُنْ، فَلَمَّا هَلَكَ قَالَتِ ابْنَتُهُ تَبْكِيهِ: كَلَمُنْ قَدْ هَدَّ رُكْنِي ... هُلْكُهُ وَسْطَ الْمَحِلَّهْ
[Şuayb] (aleyhisselâm) zamanında zulle günü onların hükümdarı Kelemen idi. O helak olunca kızı ona ağlayarak şöyle dedi: "Kelemen... Yıkıp geçti direğimi, / Yurdun ortasındaki helaki.
سَيِّدُ الْقَوْمِ أَتَاهُ ... الْحَتْفُ نَارًا تَحْتَ ظِلِّهْ
Kavmin efendisine geldi... / Ölüm, bir gölge altındaki ateş olarak.
جُعِلَتْ نَارًا عَلَيْهِمْ ... دَارُهُمْ كَالْمُضْمَحِلَّهْ
Ateş kılındı üzerlerine... / Yurtları silinip yok olmuş gibi oldu."
وَقَوْلُهُ تَعَالَى: {كَأَنْ لَمْ يَغْنَوْا فِيهَا} أَيْ: لَمْ يُقِيمُوا وَلَمْ يَنْزِلُوا فِيهَا، مِنْ قَوْلِهِمْ: غَنِيتُ بِالْمَكَانِ إِذَا قُمْتُ بِهِ، وَالْمَغَانِي الْمَنَازِلُ وَاحِدُهَا مَغْنَى، وَقِيلَ: كَأَنَّ لَمْ يَتَنَعَّمُوا فِيهَا. {الَّذِينَ كَذَّبُوا شُعَيْبًا كَانُوا هُمُ الْخَاسِرِينَ} لَا الْمُؤْمِنِينَ كَمَا زَعَمُوا.
Allah Teâlâ'nın: {كَأَنْ لَمْ يَغْنَوْا فِيهَا} “Sanki orada hiç oturmamışlardı” buyruğu; yani orada ikamet etmemiş ve konaklamamışlardı, demektir. Bu, Arapların bir kimse bir yerde ikamet ettiğinde söylediği "غَنِيتُ بِالْمَكَانِ" (o mekânda kaldım) sözünden gelir. el-Meğânî (الْمَغَانِي) konaklar/yurtlar demektir, tekili "mağnâ"dır (مَغْنَى). Bir görüşe göre de: Sanki orada nimet içinde yaşamamışlar gibiydi, demektir. {الَّذِينَ كَذَّبُوا شُعَيْبًا كَانُوا هُمُ الْخَاسِرِينَ} “Şuayb'ı yalanlayanlar asıl hüsrana uğrayanların ta kendileri oldular”; iddia ettikleri gibi müminler değil.
{فَتَوَلَّى عَنْهُمْ وَقَالَ يَا قَوْمِ لَقَدْ أَبْلَغْتُكُمْ رِسَالَاتِ رَبِّي وَنَصَحْتُ لَكُمْ فَكَيْفَ آسَى عَلَى قَوْمٍ كَافِرِينَ (٩٣) وَمَا أَرْسَلْنَا فِي قَرْيَةٍ مِنْ نَبِيٍّ إِلَّا أَخَذْنَا أَهْلَهَا بِالْبَأْسَاءِ وَالضَّرَّاءِ لَعَلَّهُمْ يَضَّرَّعُونَ (٩٤) ثُمَّ بَدَّلْنَا مَكَانَ السَّيِّئَةِ الْحَسَنَةَ حَتَّى عَفَوْا وَقَالُوا قَدْ مَسَّ آبَاءَنَا الضَّرَّاءُ وَالسَّرَّاءُ فَأَخَذْنَاهُمْ بَغْتَةً وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ (٩٥) }
{فَتَوَلَّى عَنْهُمْ وَقَالَ يَا قَوْمِ لَقَدْ أَبْلَغْتُكُمْ رِسَالَاتِ رَبِّي وَنَصَحْتُ لَكُمْ فَكَيْفَ آسَى عَلَى قَوْمٍ كَافِرِينَ (٩٣) وَمَا أَرْسَلْنَا فِي قَرْيَةٍ مِنْ نَبِيٍّ إِلَّا أَخَذْنَا أَهْلَهَا بِالْبَأْسَاءِ وَالضَّرَّاءِ لَعَلَّهُمْ يَضَّرَّعُونَ (٩٤) ثُمَّ بَدَّلْنَا مَكَانَ السَّيِّئَةِ الْحَسَنَةَ حَتَّى عَفَوْا وَقَالُوا قَدْ مَسَّ آبَاءَنَا الضَّرَّاءُ وَالسَّرَّاءُ فَأَخَذْنَاهُمْ بَغْتَةً وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ (٩٥) } “(Şuayb) onlardan yüz çevirdi ve dedi ki: 'Ey kavmim! Andolsun ben size Rabbimin gönderdiği hükümleri duyurdum ve size nasihat ettim. Artık kâfir bir topluluğa nasıl üzüleyim?' (93) Biz hiçbir memlekete bir peygamber göndermedik ki, halkı yalvarıp yakarsınlar diye onları darlık ve sıkıntıya uğratmış olmayalım. (94) Sonra kötülüğün yerine iyiliği getirdik de nihayet çoğaldılar ve: 'Atalarımız da darlığa ve bolluğa uğramıştı' dediler. Biz de onları, hiç farkında olmadıkları bir sırada ansızın yakalayıverdik. (95)”
{فَتَوَلَّى} أَعْرَضَ {عَنْهُمْ} شُعَيْبٌ شَاخِصًا مِنْ بَيْنِ أَظْهَرِهِمْ حِينَ أَتَاهُمُ الْعَذَابُ، {وَقَالَ يَا قَوْمِ لَقَدْ أَبْلَغْتُكُمْ رِسَالَاتِ رَبِّي وَنَصَحْتُ لَكُمْ فَكَيْفَ آسَى} أَحْزَنُ {عَلَى قَوْمٍ كَافِرِينَ} وَالْأَسَى: الْحُزْنُ، وَالْأَسَى: الصَّبْرُ.
{فَتَوَلَّى} Yüz çevirdi, {عَنْهُمْ} Şuayb, azap kendilerine geldiğinde onların arasından ayrılarak onlardan [yüz çevirdi], {وَقَالَ يَا قَوْمِ لَقَدْ أَبْلَغْتُكُمْ رِسَالَاتِ رَبِّي وَنَصَحْتُ لَكُمْ فَكَيْفَ آسَى} “ve dedi ki: 'Ey kavmim! Andolsun ben size Rabbimin gönderdiği hükümleri duyurdum ve size nasihat ettim. Artık nasıl üzüleyim?'” yani nasıl kederleneyim, {عَلَى قَوْمٍ كَافِرِينَ} “kâfir bir topluluğa?” el-Ese (الْأَسَى) hüzün demektir; el-ese aynı zamanda sabır anlamına da gelir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَمَا أَرْسَلْنَا فِي قَرْيَةٍ مِنْ نَبِيٍّ} فِيهِ إِضْمَارٌ، يَعْنِي: فَكَذَّبُوهُ، {إِلَّا أَخَذْنَا} عَاقَبْنَا {أَهْلَهَا} حِينَ لَمْ يُؤْمِنُوا، {بِالْبَأْسَاءِ وَالضَّرَّاءِ} قَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ: الْبَأْسَاءُ: الْفَقْرُ، وَالضَّرَّاءُ: الْمَرَضُ، وَهَذَا مَعْنَى قَوْلِ مَنْ قَالَ: الْبَأْسَاءُ فِي الْمَالِ، وَالضَّرَّاءُ فِي النَّفْسِ، وَقِيلَ: الْبَأْسَاءُ الْبُؤْسُ وَضِيقُ الْعَيْشِ، وَالضَّرَّاءُ وَالضُّرُّ سُوءُ الْحَالِ. وَقِيلَ: الْبَأْسَاءُ فِي الْحَرْبِ وَالضَّرَّاءُ: الْجَدْبُ، {لَعَلَّهُمْ يَضَّرَّعُونَ} لِكَيْ يَتَضَرَّعُوا فَيَتُوبُوا.
Allah Teâlâ'nın: {وَمَا أَرْسَلْنَا فِي قَرْيَةٍ مِنْ نَبِيٍّ} “Biz hiçbir memlekete bir peygamber göndermedik ki” buyruğunda gizli bir ifade (idmâr) vardır; yani: 'onlar da onu yalanladılar da', {إِلَّا أَخَذْنَا} iman etmedikleri zaman cezalandırmış olmayalım, {أَهْلَهَا} “halkını”, {بِالْبَأْسَاءِ وَالضَّرَّاءِ} “darlık ve sıkıntıya”. İbn Mes'ûd şöyle dedi: el-Be'sâ (الْبَأْسَاءِ) fakirlik, ed-darrâ (الضَّرَّاءِ) ise hastalıktır. "el-Be'sâ malda, ed-darrâ ise candadır" diyen kimsenin sözünün anlamı da budur. Bir görüşe göre el-be'sâ şiddetli yoksulluk ve geçim darlığı, ed-darrâ ve ed-durr ise kötü durumdur. Bir görüşe göre de el-be'sâ savaşta, ed-darrâ ise kıtlıktır. {لَعَلَّهُمْ يَضَّرَّعُونَ} “yalvarıp yakarsınlar diye”; boyun eğip tövbe etsinler diye.
{ثُمَّ بَدَّلْنَا مَكَانَ السَّيِّئَةِ الْحَسَنَةَ} يَعْنِي: مَكَانَ الْبَأْسَاءِ وَالضَّرَّاءِ الْحَسَنَةَ، يَعْنِي: النِّعْمَةَ وَالسَّعَةَ وَالْخِصْبَ وَالصِّحَّةَ، {حَتَّى عَفَوْا} أَيْ: كَثُرُوا وَازْدَادُوا، وَكَثُرَتْ أَمْوَالُهُمْ، [يُقَالُ: عَفَا الشَّعْرُ إِذَا كَثُرَ. قَالَ مُجَاهِدٌ: كَثُرَتْ أَمْوَالُهُمْ وَأَوْلَادُهُمْ] {وَقَالُوا} مَنْ غِرَّتِهِمْ وَغَفْلَتِهِمْ بَعْدَ مَا صَارُوا إِلَى
{ثُمَّ بَدَّلْنَا مَكَانَ السَّيِّئَةِ الْحَسَنَةَ} “Sonra kötülüğün yerine iyiliği verdik” yani: darlık ve sıkıntının yerine iyiliği; yani nimeti, bolluğu, bereketi ve sıhhati [verdik], {حَتَّى عَفَوْا} “nihayet çoğaldılar” yani: çoğalıp arttılar ve malları çoğaldı. [Saç çoğalıp gürleştiğinde 'عَفَا الشَّعْرُ' denir. Mücâhid: "Malları ve evlatları çoğaldı" demiştir.] {وَقَالُوا} “ve dediler ki” refaha erdikten sonraki aldanışları ve gafletleri yüzünden:
الرَّخَاءِ، {قَدْ مَسَّ آبَاءَنَا الضَّرَّاءُ وَالسَّرَّاءُ} أَيْ: هَكَذَا كَانَتْ عَادَةُ الدَّهْرِ قَدِيمًا لَنَا وَلِآبَائِنَا، وَلَمْ يَكُنْ مَا مَسَّنَا مِنَ الضَّرَّاءِ عُقُوبَةً مِنَ اللَّهِ، فَكُونُوا عَلَى مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ كَمَا كَانَ آبَاؤُكُمْ فَإِنَّهُمْ لَمْ يَتْرُكُوا دِينَهُمْ لِمَا أَصَابَهُمْ مِنَ الضَّرَّاءِ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: {فَأَخَذْنَاهُمْ بَغْتَةً} فَجْأَةً آمَنَ مَا كَانُوا {وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ} بِنُزُولِ الْعَذَابِ.
bolluğa, {قَدْ مَسَّ آبَاءَنَا الضَّرَّاءُ وَالسَّرَّاءُ} “'Atalarımız da darlığa ve bolluğa uğramıştı'”; yani: Zamanın âdeti öteden beri bizim için de atalarımız için de böyleydi; bize dokunan darlık Allah'tan bir ceza değildi; atalarınızın olduğu gibi siz de olduğunuz hâl üzere devam edin, zira onlar kendilerine dokunan darlıktan ötürü dinlerini terk etmediler [dediler]. Allah Teâlâ buyurdu ki: {فَأَخَذْنَاهُمْ بَغْتَةً} “Biz de onları ansızın yakalayıverdik”; en güvende oldukları anda ansızın, {وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ} “hiç farkında olmadıkları bir sırada”; azabın indiğini hissetmezlerken.
{وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُرَى آمَنُوا وَاتَّقَوْا لَفَتَحْنَا عَلَيْهِمْ بَرَكَاتٍ مِنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ وَلَكِنْ كَذَّبُوا فَأَخَذْنَاهُمْ بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ (٩٦) أَفَأَمِنَ أَهْلُ الْقُرَى أَنْ يَأْتِيَهُمْ بَأْسُنَا بَيَاتًا وَهُمْ نَائِمُونَ (٩٧) أَوَأَمِنَ أَهْلُ الْقُرَى أَنْ يَأْتِيَهُمْ بَأْسُنَا ضُحًى وَهُمْ يَلْعَبُونَ (٩٨) أَفَأَمِنُوا مَكْرَ اللَّهِ فَلَا يَأْمَنُ مَكْرَ اللَّهِ إِلَّا الْقَوْمُ الْخَاسِرُونَ (٩٩) أَوَلَمْ يَهْدِ لِلَّذِينَ يَرِثُونَ الْأَرْضَ مِنْ بَعْدِ أَهْلِهَا أَنْ لَوْ نَشَاءُ أَصَبْنَاهُمْ بِذُنُوبِهِمْ وَنَطْبَعُ عَلَى قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لَا يَسْمَعُونَ (١٠٠) }
{وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُرَى آمَنُوا وَاتَّقَوْا لَفَتَحْنَا عَلَيْهِمْ بَرَكَاتٍ مِنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ وَلَكِنْ كَذَّبُوا فَأَخَذْنَاهُمْ بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ (٩٦) أَفَأَمِنَ أَهْلُ الْقُرَى أَنْ يَأْتِيَهُمْ بَأْسُنَا بَيَاتًا وَهُمْ نَائِمُونَ (٩٧) أَوَأَمِنَ أَهْلُ الْقُرَى أَنْ يَأْتِيَهُمْ بَأْسُنَا ضُحًى وَهُمْ يَلْعَبُونَ (٩٨) أَفَأَمِنُوا مَكْرَ اللَّهِ فَلَا يَأْمَنُ مَكْرَ اللَّهِ إِلَّا الْقَوْمُ الْخَاسِرُونَ (٩٩) أَوَلَمْ يَهْدِ لِلَّذِينَ يَرِثُونَ الْأَرْضَ مِنْ بَعْدِ أَهْلِهَا أَنْ لَوْ نَشَاءُ أَصَبْنَاهُمْ بِذُنُوبِهِمْ وَنَطْبَعُ عَلَى قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لَا يَسْمَعُونَ (١٠٠) } “Eğer o memleketlerin halkı iman edip sakınsalardı, elbette üzerlerine gökten ve yerden bereketler açardık; fakat yalanladılar, Biz de onları kazandıkları şeyler yüzünden yakalayıverdik. (96) Yoksa o memleketlerin halkı, geceleyin kendileri uykudayken azabımızın onlara gelmesinden güvende mi oldular? (97) Yoksa o memleketlerin halkı, kuşluk vakti kendileri oynayıp eğlenirken azabımızın onlara gelmesinden güvende mi oldular? (98) Allah'ın tuzak kurmasından güvende mi oldular? Hüsrana uğrayan topluluktan başkası Allah'ın tuzağından güvende olmaz. (99) Önceki sahiplerinden sonra yeryüzüne varis olanlara hâlâ belli olmadı mı ki, eğer dileseydik onları da günahları yüzünden cezalandırırdık; kalplerini mühürlerdik de hiçbir şey işitmezlerdi? (100)”
{وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُرَى آمَنُوا وَاتَّقَوْا لَفَتَحْنَا عَلَيْهِمْ بَرَكَاتٍ مِنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ} يَعْنِي: الْمَطَرَ مِنَ السَّمَاءِ وَالنَّبَاتَ مِنَ الْأَرْضِ. وَأَصْلُ الْبَرَكَةِ: الْمُوَاظَبَةُ عَلَى الشَّيْءِ، أَيْ: تَابَعْنَا عَلَيْهِمُ الْمَطَرَ وَالنَّبَاتَ وَرَفَعْنَا عَنْهُمُ الْقَحْطَ وَالْجَدْبَ، {وَلَكِنْ كَذَّبُوا فَأَخَذْنَاهُمْ بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ} مِنَ الْأَعْمَالِ الْخَبِيثَةِ.
{وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُرَى آمَنُوا وَاتَّقَوْا لَفَتَحْنَا عَلَيْهِمْ بَرَكَاتٍ مِنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ} “Eğer o memleketlerin halkı iman edip sakınsalardı, elbette üzerlerine gökten ve yerden bereketler açardık”; yani gökten yağmuru, yerden ise bitkileri [açardık]. Bereketin aslı bir şeye devam etmektir; yani: Onların üzerine yağmuru ve bitkiyi aralıksız sürdürürdük, onlardan kıtlığı ve kuraklığı kaldırırdık; {وَلَكِنْ كَذَّبُوا فَأَخَذْنَاهُمْ بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ} “fakat yalanladılar, Biz de onları kazandıkları şeyler yüzünden yakalayıverdik”; [kazandıkları] kötü ameller sebebiyle.