{أَفَأَمِنَ أَهْلُ الْقُرَى} الَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا، يَعْنِي: أَهْلَ مَكَّةَ وَمَا حَوْلَهَا، {أَنْ يَأْتِيَهُمْ بَأْسُنَا} عَذَابُنَا، {بَيَاتًا} لَيْلًا {وَهُمْ نَائِمُونَ}
{أَفَأَمِنَ أَهْلُ الْقُرَى} “O memleketlerin halkı güvende mi oldu?” inkâr edip yalanlayanlar, yani Mekke ve çevresinin halkı, {أَنْ يَأْتِيَهُمْ بَأْسُنَا} “azabımızın kendilerine gelivermesinden” azabımızın, {بَيَاتًا} “geceleyin” gece vaktinde, {وَهُمْ نَائِمُونَ} “uyurlarken?”
{أَوَأَمِنَ} قَرَأَ أَهْلُ الْحِجَازِ وَالشَّامِ: "أَوْ أَمِنَ" بِسُكُونِ الْوَاوِ، وَالْبَاقُونَ بِفَتْحِهَا، {أَهْلُ الْقُرَى أَنْ يَأْتِيَهُمْ بَأْسُنَا ضُحًى} أَيْ: نَهَارًا، وَالضُّحَى: صَدْرُ النَّهَارِ، وَوَقْتُ انْبِسَاطِ الشَّمْسِ، {وَهُمْ يَلْعَبُونَ} سَاهُونَ لَاهُونَ.
{أَوَأَمِنَ} Hicaz ve Şam ehli vav harfinin sükûnu ile "ev emine" (أَوْ أَمِنَ) şeklinde okudular; diğerleri ise fetha ile okudular. {أَهْلُ الْقُرَى أَنْ يَأْتِيَهُمْ بَأْسُنَا ضُحًى} “Yoksa o memleketlerin halkı, kuşluk vakti azabımızın kendilerine gelivermesinden güvende mi oldular?” yani gündüzün; ed-Duhâ (الضُّحَى) ise gündüzün başı ve güneşin yayılma vaktidir. {وَهُمْ يَلْعَبُونَ} “onlar eğlenirlerken?” gafil ve oyalanır bir hâldeyken.
{أَفَأَمِنُوا مَكْرَ اللَّهِ فَلَا يَأْمَنُ مَكْرَ اللَّهِ إِلَّا الْقَوْمُ الْخَاسِرُونَ} وَمَكْرُ اللَّهِ اسْتِدْرَاجُهُ إِيَّاهُمْ بِمَا أَنْعَمَ عَلَيْهِمْ فِي دُنْيَاهُمْ. وَقَالَ عَطِيَّةُ: يَعْنِي أَخْذَهُ وَعَذَابَهُ.
{أَفَأَمِنُوا مَكْرَ اللَّهِ فَلَا يَأْمَنُ مَكْرَ اللَّهِ إِلَّا الْقَوْمُ الْخَاسِرُونَ} “Allah'ın tuzağından emin mi oldular? Hüsrana uğrayan topluluktan başkası Allah'ın tuzağından emin olmaz.” Allah'ın mekri (tuzağı), dünyalarında onlara verdiği nimetlerle onları istidrâca uğratmasıdır (derece derece helake yaklaştırmasıdır). Atıyye ise: "Yani O'nun yakalaması ve azabıdır." demiştir.
{أَوَلَمْ يَهْدِ} قَرَأَ قَتَادَةُ وَيَعْقُوبُ: "نَهْدِ" بِالنُّونِ عَلَى التَّعْظِيمِ، وَالْبَاقُونَ بِالْيَاءِ عَلَى التَّفْرِيدِ
{أَوَلَمْ يَهْدِ} Katâde ve Ya'kûb ta'zim (yüceltme) üzere nûn ile "nehdi" (نَهْدِ) şeklinde okudular; diğerleri ise tefrid (tekil) üzere yâ ile okudular.
يَعْنِي أَوَلَمْ نُبَيِّنُ، {لِلَّذِينَ يَرِثُونَ الْأَرْضَ مِنْ بَعْدِ} هَلَاكِ {أَهْلِهَا} الَّذِينَ كَانُوا فِيهَا قَبْلَهُمْ {أَنْ لَوْ نَشَاءُ أَصَبْنَاهُمْ} أَيْ: أَخَذْنَاهُمْ وَعَاقَبْنَاهُمْ، {بِذُنُوبِهِمْ} كَمَا عَاقَبْنَا مَنْ قَبْلَهُمْ، {وَنَطْبَعُ} نَخْتِمُ {عَلَى قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لَا يَسْمَعُونَ} الْإِيمَانَ وَلَا يَقْبَلُونَ الْمَوْعِظَةَ، قَالَ الزَّجَّاجُ: قَوْلُهُ {وَنَطْبَعُ عَلَى} مُنْقَطِعٌ عَمَّا قَبْلَهُ لِأَنَّ قَوْلَهُ {أَصَبْنَاهُمْ} مَاضٍ وَ" نَطْبَعُ " مُسْتَقْبَلٌ.
Yani açıklamadık mı, {لِلَّذِينَ يَرِثُونَ الْأَرْضَ مِنْ بَعْدِ} helakinden sonra {أَهْلِهَا} kendilerinden önce orada bulunan "halkından sonra yeryüzüne vâris olanlara", {أَنْ لَوْ نَشَاءُ أَصَبْنَاهُمْ} “ki dileseydik onları da çarptırırdık” yani onları yakalar ve cezalandırırdık, {بِذُنُوبِهِمْ} “günahları yüzünden” kendilerinden öncekileri cezalandırdığımız gibi. {وَنَطْبَعُ} mühürleriz {عَلَى قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لَا يَسْمَعُونَ} “kalplerini; artık onlar işitmezler” imanı [işitmezler] ve öğüdü kabul etmezler. ez-Zeccâc şöyle demiştir: O'nun {وَنَطْبَعُ عَلَى} sözü kendisinden öncesinden munkatıdır (bağımsızdır); çünkü {أَصَبْنَاهُمْ} sözü mazi (geçmiş zaman), "natba'u" ise müstakbeldir (gelecek/geniş zaman).
{تِلْكَ الْقُرَى نَقُصُّ عَلَيْكَ مِنْ أَنْبَائِهَا وَلَقَدْ جَاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ فَمَا كَانُوا لِيُؤْمِنُوا بِمَا كَذَّبُوا مِنْ قَبْلُ كَذَلِكَ يَطْبَعُ اللَّهُ عَلَى قُلُوبِ الْكَافِرِينَ (١٠١) وَمَا وَجَدْنَا لِأَكْثَرِهِمْ مِنْ عَهْدٍ وَإِنْ وَجَدْنَا أَكْثَرَهُمْ لَفَاسِقِينَ (١٠٢) }
{تِلْكَ الْقُرَى نَقُصُّ عَلَيْكَ مِنْ أَنْبَائِهَا وَلَقَدْ جَاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ فَمَا كَانُوا لِيُؤْمِنُوا بِمَا كَذَّبُوا مِنْ قَبْلُ كَذَلِكَ يَطْبَعُ اللَّهُ عَلَى قُلُوبِ الْكَافِرِينَ (١٠١) وَمَا وَجَدْنَا لِأَكْثَرِهِمْ مِنْ عَهْدٍ وَإِنْ وَجَدْنَا أَكْثَرَهُمْ لَفَاسِقِينَ (١٠٢) } “İşte o memleketler... Onların haberlerinden bir kısmını sana anlatıyoruz. Andolsun, peygamberleri onlara apaçık deliller getirmişti. Fakat daha önce yalanladıklarına inanacak değillerdi. İşte Allah, kâfirlerin kalplerini böyle mühürler. Onların çoğunda bir ahde vefa görmedik; aksine onların çoğunu fasıklar olarak bulduk.”
{تِلْكَ الْقُرَى} أَيْ: هَذِهِ الْقُرَى الَّتِي ذَكَرْتُ لَكَ أَمْرَهَا وَأَمْرَ أَهْلِهَا، يَعْنِي: قُرَى قَوْمِ نُوحٍ وَعَادٍ وَثَمُودَ وَقَوْمِ لُوطٍ وَشُعَيْبٍ، {نَقُصُّ عَلَيْكَ مِنْ أَنْبَائِهَا} أَخْبَارِهَا لِمَا فِيهَا مِنَ الِاعْتِبَارِ، {وَلَقَدْ جَاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ} بِالْآيَاتِ وَالْمُعْجِزَاتِ وَالْعَجَائِبِ، {فَمَا كَانُوا لِيُؤْمِنُوا بِمَا كَذَّبُوا مِنْ قَبْلُ} أَيْ: فَمَا كَانُوا لِيُؤْمِنُوا بَعْدَ رُؤْيَةِ الْمُعْجِزَاتِ وَالْعَجَائِبِ بِمَا كَذَّبُوا مِنْ قَبْلِ رُؤْيَتِهِمْ تِلْكَ الْعَجَائِبَ، نَظِيرُهُ قَوْلُهُ ﷿: (قَدْ سَأَلَهَا قَوْمٌ مِنْ قَبْلِكُمْ ثُمَّ أَصْبَحُوا بِهَا كَافِرِينَ) (الْمَائِدَةُ-١٠٢) .
{تِلْكَ الْقُرَى} “İşte o memleketler” yani sana durumlarını ve halkının durumunu anlattığım bu memleketler; yani Nûh kavminin, Âd, Semûd, Lût kavminin ve Şuayb'ın memleketleri. {نَقُصُّ عَلَيْكَ مِنْ أَنْبَائِهَا} “onların haberlerinden bir kısmını sana anlatıyoruz” içindeki ibretlerden ötürü haberlerini [anlatıyoruz]. {وَلَقَدْ جَاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ} “Andolsun, peygamberleri onlara apaçık deliller getirmişti” ayetlerle, mucizelerle ve harikalarla. {فَمَا كَانُوا لِيُؤْمِنُوا بِمَا كَذَّبُوا مِنْ قَبْلُ} “Fakat daha önce yalanladıklarına inanacak değillerdi” yani mucizeleri ve harikaları gördükten sonra, o harikaları görmeden önce yalanlamış oldukları şeylere inanacak değillerdi. Bunun benzeri, Azîz ve Celîl olan [Allah'ın] şu buyruğudur: {قَدْ سَأَلَهَا قَوْمٌ مِنْ قَبْلِكُمْ ثُمَّ أَصْبَحُوا بِهَا كَافِرِينَ} (el-Mâide-102).
قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَالسُّدِّيُّ: يَعْنِي فَمَا كَانَ هَؤُلَاءِ الْكُفَّارُ الَّذِينَ أَهْلَكْنَاهُمْ لِيُؤْمِنُوا عِنْدَ إِرْسَالِ الرُّسُلِ بِمَا كَذَّبُوا مِنْ قَبْلُ يَوْمَ أُخِذَ مِيثَاقُهُمْ حِينَ أَخْرَجَهُمْ مِنْ ظَهْرِ آدَمَ، فَأَقَرُّوا بِاللِّسَانِ وَأَضْمَرُوا التَّكْذِيبَ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: مَعْنَاهُ فَمَا كَانُوا لَوْ أَحْيَيْنَاهُمْ بَعْدَ إِهْلَاكِهِمْ لِيُؤْمِنُوا بِمَا كَذَّبُوا بِهِ مِنْ قَبْلِ هَلَاكِهِمْ، لِقَوْلِهِ ﷿: (وَلَوْ رُدُّوا لَعَادُوا لِمَا نُهُوا عَنْهُ) (الْأَنْعَامُ-٢٨) .
İbn Abbâs ve es-Süddî şöyle dediler: Yani helak ettiğimiz bu kâfirler, peygamberler gönderildiğinde, daha önce Âdem'in sırtından çıkarıldıkları mîsâk gününde dilleriyle ikrar edip içlerinde yalanlamayı gizledikleri şeylere inanacak değillerdi. Mücâhid ise şöyle dedi: Bunun anlamı; şayet onları helak ettikten sonra diriltseydik, helak edilmelerinden önce yalanlamış oldukları şeylere inanacak değillerdi; zira Azîz ve Celîl olan [Allah] şöyle buyurmuştur: {وَلَوْ رُدُّوا لَعَادُوا لِمَا نُهُوا عَنْهُ} (el-En'âm-28).
قَالَ يَمَانُ بْنُ رَبَابٍ: هَذَا عَلَى مَعْنَى أَنَّ كُلَّ نَبِيٍّ أَنْذَرَ قَوْمَهُ بِالْعَذَابِ فَكَذَّبُوهُ، يَقُولُ: مَا كَانُوا لِيُؤْمِنُوا بِمَا كَذَّبَ بِهِ أَوَائِلُهُمْ مِنَ الْأُمَمِ الْخَالِيَةِ، بَلْ كَذَّبُوا بِمَا كَذَّبَ أَوَائِلُهُمْ، نَظِيرُهُ قَوْلُهُ ﷿: (كَذَلِكَ مَا أَتَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ مِنْ رَسُولٍ إِلَّا قَالُوا سَاحِرٌ أَوْ مَجْنُونٌ) (الذَّارِيَاتُ-٥٢) . {كَذَلِكَ يَطْبَعُ اللَّهُ عَلَى قُلُوبِ الْكَافِرِينَ} أَيْ: كَمَا طَبَعَ اللَّهُ عَلَى قُلُوبِ الْأُمَمِ الْخَالِيَةِ الَّتِي أَهْلَكَهَا، كَذَلِكَ يَطْبَعُ اللَّهُ عَلَى قُلُوبِ الْكُفَّارِ الَّذِينَ كَتَبَ عَلَيْهِمْ أَنْ لَا يُؤْمِنُوا مَنْ قَوْمِكَ.
Yemân b. Ribâb şöyle dedi: Bu, her peygamberin kavmini azapla uyardığı ve onların da onu yalanladığı anlamına göredir; [şöyle] buyurur: Geçmiş ümmetlerden öncekilerinin yalanladığı şeylere inanacak değillerdi, bilakis öncekilerinin yalanladığı şeyleri yalanladılar. Bunun benzeri, Azîz ve Celîl olan [Allah'ın] şu buyruğudur: {كَذَلِكَ مَا أَتَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ مِنْ رَسُولٍ إِلَّا قَالُوا سَاحِرٌ أَوْ مَجْنُونٌ} (ez-Zâriyât-52). {كَذَلِكَ يَطْبَعُ اللَّهُ عَلَى قُلُوبِ الْكَافِرِينَ} “İşte Allah, kâfirlerin kalplerini böyle mühürler” yani Allah'ın helak ettiği geçmiş ümmetlerin kalplerini mühürlediği gibi, kavminden inanmayacakları hükme bağlanmış olan kâfirlerin kalplerini de böyle mühürler.
{وَمَا وَجَدْنَا لِأَكْثَرِهِمْ مِنْ عَهْدٍ} أَيْ: وَفَاءً بِالْعَهْدِ الَّذِي عَاهَدَهُمْ يَوْمَ الْمِيثَاقِ، حِينَ أَخْرَجَهُمْ مِنْ صُلْبِ آدَمَ {وَإِنْ وَجَدْنَا أَكْثَرَهُمْ لَفَاسِقِينَ} أَيْ: مَا وَجَدْنَا أَكْثَرَهُمْ إِلَّا فَاسِقِينَ نَاقِضِينَ لِلْعَهْدِ.
{وَمَا وَجَدْنَا لِأَكْثَرِهِمْ مِنْ عَهْدٍ} “Onların çoğunda bir ahit bulmadık” yani Âdem'in sulbünden çıkarıldıkları mîsâk gününde onlarla yaptığı ahde vefa [bulmadık]. {وَإِنْ وَجَدْنَا أَكْثَرَهُمْ لَفَاسِقِينَ} “aksine onların çoğunu fasıklar olarak bulduk” yani onların çoğunu ahdi bozan fasıklardan başkası olarak bulmadık.
{ثُمَّ بَعَثْنَا مِنْ بَعْدِهِمْ مُوسَى بِآيَاتِنَا إِلَى فِرْعَوْنَ وَمَلَئِهِ فَظَلَمُوا بِهَا فَانْظُرْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُفْسِدِينَ (١٠٣) وَقَالَ مُوسَى يَا فِرْعَوْنُ إِنِّي رَسُولٌ مِنْ رَبِّ الْعَالَمِينَ (١٠٤) }
{ثُمَّ بَعَثْنَا مِنْ بَعْدِهِمْ مُوسَى بِآيَاتِنَا إِلَى فِرْعَوْنَ وَمَلَئِهِ فَظَلَمُوا بِهَا فَانْظُرْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُفْسِدِينَ (١٠٣) وَقَالَ مُوسَى يَا فِرْعَوْنُ إِنِّي رَسُولٌ مِنْ رَبِّ الْعَالَمِينَ (١٠٤) } “Sonra onların ardından Mûsâ'yı ayetlerimizle Firavun'a ve onun ileri gelenlerine gönderdik; fakat onlar bunlara karşı haksızlık ettiler (zulmettiler). Bak işte bozguncuların akıbeti nasıl oldu! Mûsâ dedi ki: Ey Firavun! Şüphesiz ben, Âlemlerin Rabbi tarafından gönderilmiş bir elçiyim.”
{حَقِيقٌ عَلَى أَنْ لَا أَقُولَ عَلَى اللَّهِ إِلَّا الْحَقَّ قَدْ جِئْتُكُمْ بِبَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ فَأَرْسِلْ مَعِيَ بَنِي إِسْرَائِيلَ (١٠٥) قَالَ إِنْ كُنْتَ جِئْتَ بِآيَةٍ فَأْتِ بِهَا إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ (١٠٦) فَأَلْقَى عَصَاهُ فَإِذَا هِيَ ثُعْبَانٌ مُبِينٌ (١٠٧) }
{حَقِيقٌ عَلَى أَنْ لَا أَقُولَ عَلَى اللَّهِ إِلَّا الْحَقَّ قَدْ جِئْتُكُمْ بِبَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ فَأَرْسِلْ مَعِيَ بَنِي إِسْرَائِيلَ (١٠٥) قَالَ إِنْ كُنْتَ جِئْتَ بِآيَةٍ فَأْتِ بِهَا إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ (١٠٦) فَأَلْقَى عَصَاهُ فَإِذَا هِيَ ثُعْبَانٌ مُبِينٌ (١٠٧) } “Bana yaraşan, Allah hakkında gerçekten başkasını söylememektir. Rabbinizden size apaçık bir delil getirdim; artık İsrâiloğullarını benimle beraber salıver! (Firavun) dedi ki: Eğer bir mucize getirdiysen ve doğru sözlülerden isen haydi onu getir! Bunun üzerine (Mûsâ) asâsını attı; bir de ne görsünler, o apaçık bir ejderha (büyük bir yılan) oluverdi!”
قَوْلُهُ تَعَالَى: {ثُمَّ بَعَثْنَا مِنْ بَعْدِهِمْ} أَيْ: مِنْ بَعْدِ نُوحٍ وَهُودٍ وَصَالِحٍ وَشُعَيْبٍ، {مُوسَى بِآيَاتِنَا} بِأَدِلَّتِنَا، {إِلَى فِرْعَوْنَ وَمَلَئِهِ فَظَلَمُوا بِهَا} فَجَحَدُوا بِهَا، وَالظُّلْمُ: وَضْعُ الشَّيْءِ فِي غَيْرِ مَوْضِعِهِ، فَظُلْمُهُمْ وَضَعَ الْكُفْرَ مَوْضِعَ الْإِيمَانِ، {فَانْظُرْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُفْسِدِينَ} وَكَيْفَ فَعَلْنَا بِهِمْ.
Allah Teâlâ'nın: {ثُمَّ بَعَثْنَا مِنْ بَعْدِهِمْ} “Sonra onların ardından gönderdik” yani Nûh, Hûd, Sâlih ve Şuayb'ın ardından, {مُوسَى بِآيَاتِنَا} “Mûsâ'yı ayetlerimizle” delillerimizle, {إِلَى فِرْعَوْنَ وَمَلَئِهِ فَظَلَمُوا بِهَا} “Firavun'a ve onun ileri gelenlerine; fakat onlar bunlara karşı haksızlık ettiler” onları inkâr ettiler. Zulüm, bir şeyi yerine koymamaktır; onların zulmü de imanın yerine küfrü koymalarıdır. {فَانْظُرْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُفْسِدِينَ} “Bak işte bozguncuların akıbeti nasıl oldu!” ve onlara ne yaptığımıza [bak].
{وَقَالَ مُوسَى} لَمَّا دَخَلَ عَلَى فِرْعَوْنَ، {يَا فِرْعَوْنُ إِنِّي رَسُولٌ مِنْ رَبِّ الْعَالَمِينَ} إِلَيْكَ، فَقَالَ فِرْعَوْنُ: كَذَبْتَ فَقَالَ مُوسَى:
{وَقَالَ مُوسَى} Firavun'un huzuruna girdiğinde: {يَا فِرْعَوْنُ إِنِّي رَسُولٌ مِنْ رَبِّ الْعَالَمِينَ} “Ey Firavun! Şüphesiz ben, Âlemlerin Rabbi tarafından” sana “gönderilmiş bir elçiyim” [dedi]. Firavun: "Yalan söyledin!" dedi. Bunun üzerine Mûsâ şöyle dedi:
{حَقِيقٌ عَلَى أَنْ لَا أَقُولَ عَلَى اللَّهِ إِلا الْحَقَّ} ١٣٤/ب أَيْ: أَنَا خَلِيقٌ بِأَنْ لَا أَقُولُ عَلَى اللَّهِ إِلَّا الْحَقَّ، فَتَكُونُ " عَلَى " بِمَعْنَى الْبَاءِ كَمَا يُقَالُ: رَمَيْتُ بِالْقَوْسِ وَرَمَيْتُ عَلَى الْقَوْسِ، وَجِئْتُ عَلَى حَالٍ حَسَنَةٍ وَبِحَالٍ حَسَنَةٍ، يَدُلُّ عَلَيْهِ قِرَاءَةُ أُبَيٍّ والأعمش " حقيق بأن لَا أَقُولَ عَلَى اللَّهِ إِلَّا الْحَقَّ " وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: مَعْنَاهُ حَرِيصٌ عَلَى أَنْ لَا أَقُولَ عَلَى اللَّهِ إِلَّا الْحَقَّ، وَقَرَأَ نَافِعٌ (عَلَيَّ) بِتَشْدِيدِ الْيَاءِ أَيْ حَقٌّ وَاجِبٌ عَلَيَّ أَنْ لَا أَقُولَ عَلَى اللَّهِ إِلَّا الْحَقَّ. {قَدْ جِئْتُكُمْ بِبَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ} يَعْنِي الْعَصَا، {فَأَرْسِلْ مَعِيَ بَنِي إِسْرَائِيلَ} أَيْ: أَطْلِقْ عَنْهُمْ وَخَلِّهِمْ يَرْجِعُونَ إِلَى الْأَرْضِ الْمُقَدَّسَةِ، وَكَانَ فِرْعَوْنُ قَدِ اسْتَخْدَمَهُمْ فِي الْأَعْمَالِ الشَّاقَّةِ مِنْ ضَرْبِ اللَّبِنِ وَنَقْلِ التُّرَابِ وَنَحْوِهِمَا.
{حَقِيقٌ عَلَى أَنْ لَا أَقُولَ عَلَى اللَّهِ إِلا الْحَقَّ} “Bana yaraşan, Allah hakkında gerçekten başkasını söylememektir.” [134/b] Yani: Ben Allah hakkında doğrudan başkasını söylememeye layığım. Buradaki 'alâ (عَلَى), bâ (بِ) anlamındadır; nitekim "rameytü bi'l-kavsi" ve "rameytü 'ale'l-kavsi" (yayla attım) denildiği, "ci'tü 'alâ hâlin hasenetin" ve "bi-hâlin hasenetin" (güzel bir hâl ile geldim) denildiği gibi. Übeyy ve el-A'meş'in “hakîkun bi-en lâ ekûle 'alallâhi ille'l-hakka” (حقيق بأن لَا أَقُولَ عَلَى اللَّهِ إِلَّا الْحَقَّ) kıraati de buna delalet eder. Ebû Ubeyde ise şöyle demiştir: Bunun manası, "Allah hakkında gerçekten başkasını söylememeye hırslıyım/özenliyim" demektir. Nâfi' ise yâ'nın şeddesiyle ("aleyye" - عَلَيَّ) okumuştur; yani: "Allah hakkında gerçekten başkasını söylememek benim üzerime bir haktır, vaciptir." {قَدْ جِئْتُكُمْ بِبَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ} “Rabbinizden size apaçık bir delil getirdim” yani asâyı, {فَأَرْسِلْ مَعِيَ بَنِي إِسْرَائِيلَ} “artık İsrâiloğullarını benimle beraber salıver!” yani onları serbest bırak ve bırak da Mukaddes Topraklar'a dönsünler. Firavun onları kerpiç dökme ve toprak taşıma gibi ağır işlerde çalıştırmaktaydı.
فَقَالَ فِرْعَوْنُ مُجِيبًا لِمُوسَى: {قَالَ إِنْ كُنْتَ جِئْتَ بِآيَةٍ فَأْتِ بِهَا إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ}
Bunun üzerine Firavun Mûsâ'ya cevap vererek şöyle dedi: {قَالَ إِنْ كُنْتَ جِئْتَ بِآيَةٍ فَأْتِ بِهَا إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ} “(Firavun) dedi ki: Eğer bir mucize getirdiysen ve doğru sözlülerden isen haydi onu getir!”
{فَأَلْقَى} مُوسَى {عَصَاهُ} مِنْ يَدِهِ {فَإِذَا هِيَ ثُعْبَانٌ مُبِينٌ} وَالثُّعْبَانُ: الذَّكَرُ الْعَظِيمُ مِنَ الْحَيَّاتِ، فَإِنْ قِيلَ: أَلَيْسَ قَالَ فِي مَوْضِعٍ: (كَأَنَّهَا جَانٌّ) (النَّمْلُ-١٠) ، وَالْجَانُّ الْحَيَّةُ الصَّغِيرَةُ؟ قِيلَ: إِنَّهَا كَانَتْ كَالْجَانِّ فِي الْحَرَكَةِ وَالْخِفَّةِ، وَهِيَ فِي جُثَّتِهَا حَيَّةٌ عَظِيمَةٌ.
{فَأَلْقَى} Bunun üzerine Mûsâ {عَصَاهُ} elindeki asâsını attı; {فَإِذَا هِيَ ثُعْبَانٌ مُبِينٌ} “bir de ne görsünler, o apaçık bir ejderha (büyük yılan) oluverdi!” es-Su'bân (الثُّعْبَانُ): Yılanların iri ve erkek olanıdır. Eğer: "Başka bir yerde: {كَأَنَّهَا جَانٌّ} (en-Neml-10) ‘Sanki o bir cÂN (küçük ve çevik bir yılan) gibiydi’ buyurmamış mıdır? Cânn ise küçük yılandır?" denilirse, şöyle denir: O, hareket ve çeviklik bakımından cânn gibiydi, gövdesi bakımından ise devasa bir yılandı.
قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَالسُّدِّيُّ: إِنَّهُ لَمَّا أَلْقَى الْعَصَا صَارَتْ حَيَّةً عَظِيمَةً صَفْرَاءَ شَعْرَاءَ فَاغِرَةً فَاهَا مَا بَيْنَ لِحْيَيْهَا ثَمَانُونَ ذِرَاعًا وَارْتَفَعَتْ مِنَ الْأَرْضِ بِقَدْرِ مِيلٍ، وَقَامَتْ لَهُ عَلَى ذَنَبِهَا وَاضِعَةً لِحْيَهَا الْأَسْفَلَ فِي
İbn Abbâs ve es-Süddî şöyle dediler: Asâyı attığında o; sarı, kıllı, iki çenesi arası seksen arşın olan, ağzını açmış, yerden bir mil kadar yükselmiş, kuyruğu üzerinde dikilmiş, alt çenesini
الْأَرْضِ وَالْأَعْلَى عَلَى سُورِ الْقَصْرِ، وَتَوَجَّهَتْ نَحْوَ فِرْعَوْنَ لِتَأْخُذَهُ، وَرُوِيَ أَنَّهَا أَخَذَتْ قُبَّةَ فِرْعَوْنَ بَيْنَ نَابَيْهَا فَوَثَبَ فِرْعَوْنُ مِنْ سَرِيرِهِ هَارِبًا وَأَحْدَثَ.
yere, üst çenesini ise sarayın suruna dayamış devasa bir yılan hâline geldi ve onu yakalamak için Firavun'a doğru yöneldi. Rivayet edildiğine göre Firavun'un kubbesini iki azı dişi arasına aldı. Firavun tahtından kaçarak fırladı ve altına kaçırdı.
قِيلَ: أَخَذَهُ الْبَطْنُ فِي ذَلِكَ الْيَوْمِ أَرْبَعَمِائَةِ مَرَّةٍ، وَحَمَلَتْ عَلَى النَّاسِ فَانْهَزَمُوا وَصَاحُوا وَمَاتَ مِنْهُمْ خَمْسَةٌ وَعِشْرُونَ أَلْفًا قَتَلَ بَعْضُهُمْ بَعْضًا وَدَخَلَ فِرْعَوْنُ الْبَيْتَ وَصَاحَ يَا مُوسَى أُنْشَدُكَ بِالَّذِي أَرْسَلَكَ خُذْهَا وَأَنَا أُؤْمِنُ بِكَ وَأُرْسِلُ مَعَكَ بَنِي إِسْرَائِيلَ، فَأَخَذَهَا مُوسَى فَعَادَتْ عَصَا كَمَا كَانَتْ ثُمَّ قَالَ فِرْعَوْنُ: هَلْ مَعَكَ آيَةٌ أُخْرَى؟ قَالَ: نَعَمْ.
Denildi ki: O gün Firavun dört yüz defa ishal oldu. Yılan insanlara yöneldi; insanlar kaçıştılar, çığlık attılar ve birbirlerini ezerek yirmi beş bin kişi öldü. Firavun eve girdi ve: "Ey Mûsâ! Seni gönderen hakkı için sana yalvarıyorum, onu al! Ben de sana iman edeceğim ve İsrâiloğullarını seninle göndereceğim" diye bağırdı. Mûsâ onu tuttu ve asâ eskisi gibi oldu. Sonra Firavun: "Seninle beraber başka bir mucize var mı?" dedi. [Mûsâ]: "Evet" dedi.
{وَنَزَعَ يَدَهُ فَإِذَا هِيَ بَيْضَاءُ لِلنَّاظِرِينَ (١٠٨) قَالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِ فِرْعَوْنَ إِنَّ هَذَا لَسَاحِرٌ عَلِيمٌ (١٠٩) يُرِيدُ أَنْ يُخْرِجَكُمْ مِنْ أَرْضِكُمْ فَمَاذَا تَأْمُرُونَ (١١٠) قَالُوا أَرْجِهْ وَأَخَاهُ وَأَرْسِلْ فِي الْمَدَائِنِ حَاشِرِينَ (١١١) يَأْتُوكَ بِكُلِّ سَاحِرٍ عَلِيمٍ (١١٢) }
{وَنَزَعَ يَدَهُ فَإِذَا هِيَ بَيْضَاءُ لِلنَّاظِرِينَ (١٠٨) قَالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِ فِرْعَوْنَ إِنَّ هَذَا لَسَاحِرٌ عَلِيمٌ (١٠٩) يُرِيدُ أَنْ يُخْرِجَكُمْ مِنْ أَرْضِكُمْ فَمَاذَا تَأْمُرُونَ (١١٠) قَالُوا أَرْجِهْ وَأَخَاهُ وَأَرْسِلْ فِي الْمَدَائِنِ حَاشِرِينَ (١١١) يَأْتُوكَ بِكُلِّ سَاحِرٍ عَلِيمٍ (١١٢) } “(Mûsâ) elini çekip çıkardı; bir de ne görsünler, o bakanlar için bembeyaz parıldayan bir el oluverdi! Firavun kavminden ileri gelenler dediler ki: Şüphesiz bu, çok bilgili bir sihirbazdır. Sizi yerinizden çıkarmak istiyor. Artık ne buyurursunuz? Dediler ki: Onu ve kardeşini alıkoy ve şehirlere toplayıcılar gönder. Bütün bilgili sihirbazları sana getirsinler.”
{وَنَزَعَ يَدَهُ فَإِذَا هِيَ بَيْضَاءُ لِلنَّاظِرِينَ} فَأَدْخَلَ يَدَهُ فِي جَيْبِهِ ثُمَّ نَزَعَهَا، وَقِيلَ: أَخْرَجَهَا مِنْ تَحْتِ إِبِطَهَ فَإِذَا هِيَ بَيْضَاءُ لَهَا شُعَاعٌ غَلَبَ نُورَ الشَّمْسِ، وَكَانَ مُوسَى آدَمَ، ثُمَّ أَدْخَلَهَا جَيْبَهُ فَصَارَتْ كَمَا كَانَتْ.
{وَنَزَعَ يَدَهُ فَإِذَا هِيَ بَيْضَاءُ لِلنَّاظِرِينَ} “(Mûsâ) elini çekip çıkardı; bir de ne görsünler, o bakanlar için bembeyaz parıldayan bir el oluverdi!” Elini koynuna soktu, sonra çekip çıkardı. Koltuğunun altından çıkardığı da söylenmiştir; bir de baktılar ki güneşin ışığını bastıran bir parlaklığa sahip bembeyaz bir el. Mûsâ ise esmer tenliydi. Sonra onu tekrar koynuna soktu ve eskisi gibi oldu.
{قَالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِ فِرْعَوْنَ إِنَّ هَذَا لَسَاحِرٌ عَلِيمٌ} يَعْنُونَ أَنَّهُ لَيَأْخُذُ بِأَعْيُنِ النَّاسِ حَتَّى يُخَيِّلَ إِلَيْهِمُ الْعَصَا حَيَّةً وَالْآدَمَ أَبْيَضَ، وَيُرِيَ الشَّيْءَ بِخِلَافِ مَا هُوَ بِهِ.
{قَالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِ فِرْعَوْنَ إِنَّ هَذَا لَسَاحِرٌ عَلِيمٌ} “Firavun kavminden ileri gelenler dediler ki: Şüphesiz bu, çok bilgili bir sihirbazdır”; yani o, insanların gözlerini öyle bağlıyor ki asâyı yılan, esmer teni beyaz gösteriyor ve bir şeyi olduğunun aksine gösteriyor, demek istediler.
{يُرِيدُ أَنْ يُخْرِجَكُمْ} يَا مَعْشَرَ الْقِبْطِ، {مِنْ أَرْضِكُمْ} مِصْرَ، {فَمَاذَا تَأْمُرُونَ} أَيْ: تُشِيرُونَ إِلَيْهِ، هَذَا يَقُولُهُ فِرْعَوْنُ وَإِنْ لَمْ يَذْكُرْهُ، وَقِيلَ: هَذَا مِنْ قَوْلِ الْمَلَأِ لِفِرْعَوْنَ وَخَاصَّتِهِ.
{يُرِيدُ أَنْ يُخْرِجَكُمْ} “Sizi çıkarmak istiyor” ey Kıbtîler topluluğu, {مِنْ أَرْضِكُمْ} “yerinizden” Mısır'dan, {فَمَاذَا تَأْمُرُونَ} “Artık ne buyurursunuz?” yani ne tavsiye edersiniz? Bunu, [ayet metninde] adı anılmasa da Firavun söylemektedir. Bunun, ileri gelenlerin Firavun'a ve yakın çevresine söyledikleri bir söz olduğu da söylenmiştir.
{قَالُوا} يَعْنِي الْمَلَأَ {أَرْجِهْ} قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَأَهْلُ الْبَصْرَةِ وَابْنُ عَامِرٍ بِالْهَمْزَةِ وَضَمِّ الْهَاءِ، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِلَا هَمْزٍ، ثُمَّ نَافِعٌ بِرِوَايَةِ وَرْشٍ وَالْكِسَائِيُّ يُشْبِعَانِ الْهَاءَ كَسْرًا، وَيُسَكِّنُهَا عَاصِمٌ وَحَمْزَةُ، وَيَخْتَلِسُهَا أَبُو جَعْفَرٍ وَقَالُونَ.
{قَالُوا} Yani ileri gelenler dediler ki: {أَرْجِهْ} “Onu alıkoy”. İbn Kesîr, Basra ehli ve İbn Âmir hemze ve he'nin zammesiyle ("erci'hü") okudular; diğerleri ise hemzesiz okudular. Ardından Nâfi', Verş rivayetiyle ve el-Kisâî he'yi kesre ile doyumlu okudular (işbâ' yaptılar); Âsım ve Hamza onu sakin kıldı; Ebû Ca'fer ve Kālûn ise ihtilâs ile (kısa) okudular.
قَالَ عَطَاءٌ، مَعْنَاهُ أَخِّرْهُ. وَقِيلَ: احْبِسْهُ، {وَأَخَاهُ} مَعْنَاهُ أَشَارُوا عَلَيْهِ بِتَأْخِيرِ أَمْرِهِ وَتَرْكِ التَّعَرُّضِ لَهُ بِالْقَتْلِ، {وَأَرْسِلْ فِي الْمَدَائِنِ حَاشِرِينَ} يَعْنِي الشُّرَطَ وَالْمَدَائِنَ، وَهِيَ مَدَائِنُ الصَّعِيدِ مِنْ نَوَاحِي مِصْرَ، قَالُوا: أَرْسَلَ إِلَى هَذَا الْمَدَائِنِ رِجَالًا يَحْشُرُونَ إِلَيْكَ مَنْ فِيهَا مِنَ السَّحَرَةِ، وَكَانَ رُؤَسَاءُ السَّحَرَةِ بِأَقْصَى مَدَائِنِ الصَّعِيدِ، فَإِنْ غَلَبَهُمْ مُوسَى صَدَقْنَاهُ وَإِنْ غَلَبُوا عَلِمْنَا أَنَّهُ سَاحِرٌ.
Atâ: "Bunun anlamı, onu ertele demektir" dedi. "Onu hapset" de denilmiştir. {وَأَخَاهُ} “ve kardeşini”; manası: Onun işini ertelemesini ve onu öldürmeye kalkışmamasını ona tavsiye ettiler. {وَأَرْسِلْ فِي الْمَدَائِنِ حَاشِرِينَ} “ve şehirlere toplayıcılar gönder” yani muhafızları [gönder]; şehirler ise Mısır yöresindeki Saîd şehirleridir. Şöyle dediler: "Bu şehirlere adamlar gönder, oradaki sihirbazları sana toplasınlar." Sihirbazların reisleri Saîd'in en uzak şehirlerindeydi. "Şayet Mûsâ onlara üstün gelirse onu doğrularız, eğer onlar üstün gelirse onun bir sihirbaz olduğunu anlarız."
فَذَلِكَ قَوْلُهُ: {يَأْتُوكَ بِكُلِّ سَاحِرٍ عَلِيمٍ} قَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ: "سَحَّارٍ" هَاهُنَا وَفِي سُورَةِ يُونُسَ، وَلَمْ يَخْتَلِفُوا فِي الشُّعَرَاءِ أَنَّهُ "سَحَّارٍ".
İşte Allah'ın şu buyruğu budur: {يَأْتُوكَ بِكُلِّ سَاحِرٍ عَلِيمٍ} “Bütün bilgili sihirbazları sana getirsinler.” Hamza ve el-Kisâî burada ve Yûnus sûresinde "sehhâr" (سَحَّارٍ - usta sihirbaz) şeklinde okudular; Şuarâ sûresinde ise "sehhâr" olduğu hususunda ihtilaf etmediler.
قِيلَ: السَّاحِرُ: الَّذِي يَعْلَمُ السِّحْرَ وَلَا يُعَلِّمُ، وَالسَّحَّارُ: الَّذِي يُعَلِّمُ، وَقِيلَ: السَّاحِرُ مَنْ يَكُونُ سِحْرُهُ فِي وَقْتٍ دُونَ وَقْتٍ، وَالسَّحَّارُ مَنْ يُدِيمُ السِّحْرَ.
Denildi ki: es-Sâhir (السَّاحِرُ), sihri bilip öğretmeyendir; es-Sehhâr (السَّحَّارُ) ise öğretendir. Yine denildi ki: es-Sâhir, sihri bazen yapan kimsedir; es-Sehhâr ise sihri sürekli yapandır.
قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَابْنُ إِسْحَاقَ وَالسُّدِّيُّ: قَالَ فِرْعَوْنُ لَمَّا رَأَى مِنْ سُلْطَانِ اللَّهِ فِي الْعَصَا مَا رَأَى: إِنَّا لَا نُغَالِبُ إِلَّا بِمَنْ هُوَ +أَعْلَمُ مِنْهُ، فَاتَّخَذَ غِلْمَانًا مَنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ فَبَعَثَ بِهِمْ إِلَى قَرْيَةٍ يُقَالُ لَهَا الْفَرْحَاءُ يُعَلِّمُونَهُمُ السِّحْرَ، فَعَلَّمُوهُمْ سِحْرًا كَثِيرًا، وَوَاعَدَ فِرْعَوْنُ مُوسَى مَوْعِدًا فَبَعَثَ إِلَى السَّحَرَةِ فَجَاءُوا وَمُعَلِّمُهُمْ مَعَهُمْ، فَقَالَ لَهُ: مَاذَا صَنَعْتَ؟ قَالَ: قَدْ عَلَّمْتُهُمْ سِحْرًا لَا يُطِيقُهُ سَحَرَةُ أَهْلِ الْأَرْضِ إِلَّا أَنْ يَكُونَ أَمْرًا مِنَ السَّمَاءِ، فَإِنَّهُ لَا طَاقَةَ لَهُمْ بِهِ، ثُمَّ بَعَثَ فِرْعَوْنُ فِي مَمْلَكَتِهِ فَلَمْ يَتْرُكْ فِي سُلْطَانِهِ سَاحِرًا +إِلَّا أَتَى بِهِ.
İbn Abbâs, İbn İshâk ve es-Süddî şöyle dediler: Firavun asâda Allah'ın kudretini görünce: "Biz ona ancak ondan daha bilgili olan biriyle galip gelebiliriz" dedi. Bunun üzerine İsrâiloğullarından bazı gençleri alıp kendilerine sihir öğretsinler diye el-Ferhâ denilen bir köye gönderdi. Onlara çokça sihir öğrettiler. Firavun Mûsâ ile randevulaştı ve sihirbazlara haber gönderdi; onlar da hocalarıyla beraber geldiler. Firavun ona: "Ne yaptın?" dedi. O: "Onlara öyle bir sihir öğrettim ki yeryüzü sihirbazlarının buna gücü yetmez; meğerki gökten bir iş ola, zira ona güçleri yetmez" dedi. Sonra Firavun memleketine haber saldı ve hükümranlığında hiçbir sihirbaz bırakmayıp getirdi.
وَاخْتَلَفُوا فِي عَدَدِهِمْ، فَقَالَ مُقَاتِلٌ: كَانُوا اثْنَيْنِ وَسَبْعِينَ، اثْنَانِ مِنَ الْقِبْطِ، وَهُمَا رَأْسَا الْقَوْمِ، وَسَبْعُونَ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ.
Onların sayısında ihtilaf ettiler. Mukātil: "Yetmiş iki kişiydiler; ikisi Kıbtîlerdendi ki onlar topluluğun reisleriydi, yetmişi ise İsrâiloğullarındandı" dedi.
وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: كان الذين يعملونهم رَجُلَيْنِ مَجُوسِيَّيْنِ مِنْ أَهْلِ نِينَوَى، وَكَانُوا سَبْعِينَ غَيْرَ رَئِيسِهِمْ.
el-Kelbî ise şöyle dedi: Onlara öğretenler Ninova halkından iki Mecûsî adamdı. Reisleri hariç yetmiş kişiydiler.
وَقَالَ كَعْبٌ: كَانُوا اثْنَيْ عَشَرَ أَلْفًا. وَقَالَ السُّدِّيُّ: كَانُوا بِضْعَةً وَثَلَاثِينَ أَلْفًا.
Ka'b: "On iki bin kişiydiler" dedi. es-Süddî ise: "Otuz küsur bin kişiydiler" dedi.
وَقَالَ عِكْرِمَةُ: كَانُوا سَبْعِينَ أَلْفًا. وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ الْمُنْكَدِرِ: كَانُوا ثَمَانِينَ أَلْفًا، وَقَالَ مُقَاتِلٌ: كَانَ رَئِيسُ السَّحَرَةِ شَمْعُونَ. وَقَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ: رَئِيسُ السَّحَرَةِ يُوحَنَّا.
İkrime: "Yetmiş bin kişiydiler" dedi. Muhammed b. el-Münkedir: "Seksen bin kişiydiler" dedi. Mukātil: "Sihirbazların reisi Şem'ûn idi" dedi. İbn Cüreyc ise: "Sihirbazların reisi Yuhannâ idi" dedi.
{وَجَاءَ السَّحَرَةُ فِرْعَوْنَ قَالُوا إِنَّ لَنَا لَأَجْرًا إِنْ كُنَّا نَحْنُ الْغَالِبِينَ (١١٣) قَالَ نَعَمْ وَإِنَّكُمْ لَمِنَ الْمُقَرَّبِينَ (١١٤) قَالُوا يَا مُوسَى إِمَّا أَنْ تُلْقِيَ وَإِمَّا أَنْ نَكُونَ نَحْنُ الْمُلْقِينَ (١١٥) قَالَ أَلْقُوا فَلَمَّا أَلْقَوْا سَحَرُوا أَعْيُنَ النَّاسِ وَاسْتَرْهَبُوهُمْ وَجَاءُوا بِسِحْرٍ عَظِيمٍ (١١٦) وَأَوْحَيْنَا إِلَى مُوسَى أَنْ أَلْقِ عَصَاكَ فَإِذَا هِيَ تَلْقَفُ مَا يَأْفِكُونَ (١١٧) }
{وَجَاءَ السَّحَرَةُ فِرْعَوْنَ قَالُوا إِنَّ لَنَا لَأَجْرًا إِنْ كُنَّا نَحْنُ الْغَالِبِينَ (١١٣) قَالَ نَعَمْ وَإِنَّكُمْ لَمِنَ الْمُقَرَّبِينَ (١١٤) قَالُوا يَا مُوسَى إِمَّا أَنْ تُلْقِيَ وَإِمَّا أَنْ نَكُونَ نَحْنُ الْمُلْقِينَ (١١٥) قَالَ أَلْقُوا فَلَمَّا أَلْقَوْا سَحَرُوا أَعْيُنَ النَّاسِ وَاسْتَرْهَبُوهُمْ وَجَاءُوا بِسِحْرٍ عَظِيمٍ (١١٦) وَأَوْحَيْنَا إِلَى مُوسَى أَنْ أَلْقِ عَصَاكَ فَإِذَا هِيَ تَلْقَفُ مَا يَأْفِكُونَ (١١٧) } “Sihirbazlar Firavun'a geldiler ve: Eğer üstün gelen biz olursak, bize mutlaka bir mükâfat var değil mi? dediler. (Firavun): Evet, üstelik siz şüphesiz en yakınlarımdan olacaksınız, dedi. (Sihirbazlar): Ey Mûsâ! Ya sen at yahut ilk atanlar biz olalım, dediler. (Mûsâ): Siz atın! dedi. Onlar (ellerindekini) atınca insanların gözlerini büyülediler, onlara korku saldılar ve büyük bir sihir getirdiler. Biz de Mûsâ'ya: Asânı at! diye vahyettik. Bir de baktılar ki o, onların uydurduklarını yutuveriyor!”
{وَجَاءَ السَّحَرَةُ فِرْعَوْنَ} وَاجْتَمَعُوا، {قَالُوا} لِفِرْعَوْنَ {إِنَّ لَنَا لَأَجْرًا} أَيْ جُعْلًا وَمَالًا
{وَجَاءَ السَّحَرَةُ فِرْعَوْنَ} “Sihirbazlar Firavun'a geldiler” ve toplandılar, Firavun'a {قَالُوا} “dediler ki:” {إِنَّ لَنَا لَأَجْرًا} “Bize mutlaka bir mükâfat var değil mi?” yani bir bahşiş ve mal,
{إِنْ كُنَّا نَحْنُ الْغَالِبِينَ} قَرَأَ أَهْلُ الْحِجَازِ وَحَفْصٌ: "إِنَّ لَنَا" عَلَى الْخَبَرِ، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِالِاسْتِفْهَامِ، وَلَمْ يَخْتَلِفُوا فِي الشُّعَرَاءِ أَنَّهُ مُسْتَفْهِمٌ.
{إِنْ كُنَّا نَحْنُ الْغَالِبِينَ} “Eğer üstün gelen biz olursak?” Hicaz ehli ve Hafs: "inne lenâ" (إِنَّ لَنَا) şeklinde haber cümlesi olarak okudular; diğerleri ise istifham (soru) olarak okudular. Şuarâ sûresinde ise istifham olduğu hususunda ihtilaf etmediler.
{قَالَ} فِرْعَوْنُ {نَعَمْ وَإِنَّكُمْ لَمِنَ الْمُقَرَّبِينَ} فِي الْمَنْزِلَةِ الرَّفِيعَةِ عِنْدِي مَعَ الْأَجْرِ، قَالَ الْكَلْبِيُّ: يَعْنِي أَوَّلَ مَنْ يَدْخُلُ وَآخِرَ مَنْ يَخْرُجُ.
Firavun {قَالَ} “dedi ki:” {نَعَمْ وَإِنَّكُمْ لَمِنَ الْمُقَرَّبِينَ} “Evet, üstelik siz şüphesiz en yakınlarımdan olacaksınız”; mükâfatın yanı sıra benim yanımda yüksek bir mevkiye sahip olacaksınız. el-Kelbî: "Yani ilk giren ve en son çıkan kimselerden [olacaksınız]" dedi.
{قَالُوا} يَعْنِي السَّحَرَةَ {يَا مُوسَى إِمَّا أَنْ تُلْقِيَ} عَصَاكَ {وَإِمَّا أَنْ نَكُونَ نَحْنُ الْمُلْقِينَ} لِعِصِيِّنَا وَحِبَالِنَا.
Yani sihirbazlar {قَالُوا} “dediler ki:” {يَا مُوسَى إِمَّا أَنْ تُلْقِيَ} asânı “ya sen at”, {وَإِمَّا أَنْ نَكُونَ نَحْنُ الْمُلْقِينَ} asâlarımızı ve iplerimizi “yahut ilk atanlar biz olalım.”
{قَالَ} مُوسَى بَلْ {أَلْقُوا} أَنْتُمْ، {فَلَمَّا أَلْقَوْا سَحَرُوا أَعْيُنَ النَّاسِ} أَيْ: صَرَفُوا أَعْيُنَهُمْ عَنْ إِدْرَاكِ حَقِيقَةِ مَا فَعَلُوهُ مِنَ التَّمْوِيهِ وَالتَّخْيِيلِ، وَهَذَا هُوَ السِّحْرُ، {وَاسْتَرْهَبُوهُمْ} أَيْ: أَرْهَبُوهُمْ وَأَفْزَعُوهُمْ، {وَجَاءُوا بِسِحْرٍ عَظِيمٍ} وَذَلِكَ أَنَّهُمْ أَلْقَوْا حِبَالًا غِلَاظًا وَخَشَبًا طِوَالًا فَإِذَا هِيَ حَيَّاتٌ كَأَمْثَالِ الْجِبَالِ قَدْ مَلَأَتِ الْوَادِي يَرْكَبُ بَعْضُهَا بَعْضًا. وَفِي الْقِصَّةِ أَنَّ الْأَرْضَ كَانَتْ مِيلَا فِي مِيلٍ صَارَتْ حَيَّاتٍ وَأَفَاعِيَ فِي أَعْيُنِ النَّاسِ.
Mûsâ: Hayır, {قَالَ} “dedi ki:” {أَلْقُوا} siz “atın!” {فَلَمَّا أَلْقَوْا سَحَرُوا أَعْيُنَ النَّاسِ} “Onlar atınca insanların gözlerini büyülediler” yani yaptıkları aldatmaca ve göz boyamanın hakikatini idrak etmekten insanların gözlerini çevirdiler; sihir de işte budur. {وَاسْتَرْهَبُوهُمْ} “onlara korku saldılar” yani onları dehşete düşürdüler ve ürküttüler, {وَجَاءُوا بِسِحْرٍ عَظِيمٍ} “ve büyük bir sihir getirdiler.” Şöyle ki kalın ipleri ve uzun tahtaları attılar; bir de ne görsünler, vadiyi dolduran, birbiri üstüne binen dağlar gibi yılanlar [oluverdi]. Kıssada anlatıldığına göre, bir mil karelik bir alan insanların gözünde yılanlar ve engereklerle doldu.
{وَأَوْحَيْنَا إِلَى مُوسَى أَنْ أَلْقِ عَصَاكَ} فَأَلْقَاهَا فَصَارَتْ حَيَّةً عَظِيمَةً حَتَّى سَدَّتِ الْأُفُقَ. قَالَ ابْنُ زَيْدٍ: كَانَ اجْتِمَاعُهُمْ بِالْإِسْكَنْدَرِيَّةِ. وَيُقَالُ: بَلَغَ ذَنَبُ الْحَيَّةِ مِنْ وَرَاءِ الْبُحَيْرَةِ ثُمَّ فَتَحَتْ فَاهَا ثَمَانِينَ ذِرَاعًا، {فَإِذَا هِيَ تَلْقَفُ} قَرَأَ حَفْصٌ: "تَلْقَفُ" سَاكِنَةَ اللَّامِ، خَفِيفَةً، حَيْثُ كَانَ، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ: بِفَتْحِ اللَّامِ وَتَشْدِيدِ الْقَافِ، أَيْ: تَبْتَلِعُ، {مَا يَأْفِكُونَ} يَكْذِبُونَ مِنَ التَّخَايِيلِ وَقِيلَ: يُزَوِّرُونَ عَلَى النَّاسِ. فَكَانَتْ تَلْتَقِمُ حِبَالَهُمْ وَعِصِيَّهُمْ وَاحِدًا واحدا حتى ابتعلت الْكُلَّ وَقَصَدَتِ الْقَوْمَ الَّذِينَ حَضَرُوا فَوَقَعَ الزِّحَامُ عَلَيْهِمْ فَهَلَكَ مِنْهُمْ فِي الزِّحَامِ خَمْسَةٌ وَعِشْرُونَ أَلْفًا، ثُمَّ أَخَذَهَا مُوسَى فَصَارَتْ عَصًا كَمَا كَانَتْ.
{وَأَوْحَيْنَا إِلَى مُوسَى أَنْ أَلْقِ عَصَاكَ} “Biz de Mûsâ'ya: Asânı at! diye vahyettik.” Mûsâ asâyı attı ve asâ ufku kaplayan devasa bir yılan hâline geldi. İbn Zeyd: "Onların toplanması İskenderiye'de idi" dedi. Yılanın kuyruğunun gölün arkasına kadar uzandığı, sonra ağzını seksen arşın açtığı söylenir. {فَإِذَا هِيَ تَلْقَفُ} Hafs her geçtiği yerde lâm'ın sükûnu ve hafifle (şeddesiz kâf ile) "telkafü" (تَلْقَفُ) şeklinde okudu; diğerleri ise lâm'ın fethası ve kâf'ın şeddesiyle okudular; yani yutuveriyor, {مَا يَأْفِكُونَ} göz boyama olarak “uydurdukları yalanları”; insanlara karşı uydurdukları şeyleri [yutuveriyor] da denilmiştir. Yılan onların iplerini ve asâlarını birer birer yutmaya başladı, nihayet hepsini yuttu. Sonra orada bulunan topluluğa yöneldi; üzerlerine izdiham çöktü ve izdihamda onlardan yirmi beş bin kişi öldü. Sonra Mûsâ onu tuttu ve eskisi gibi bir asâ oldu.
{فَوَقَعَ الْحَقُّ وَبَطَلَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ (١١٨) فَغُلِبُوا هُنَالِكَ وَانْقَلَبُوا صَاغِرِينَ (١١٩) وَأُلْقِيَ السَّحَرَةُ سَاجِدِينَ (١٢٠) }
{فَوَقَعَ الْحَقُّ وَبَطَلَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ (١١٨) فَغُلِبُوا هُنَالِكَ وَانْقَلَبُوا صَاغِرِينَ (١١٩) وَأُلْقِيَ السَّحَرَةُ سَاجِدِينَ (١٢٠) } “Böylece hak gerçekleşti ve onların yapmakta oldukları şeyler boşa çıktı. Orada yenildiler ve küçük düşerek geri döndüler. Sihirbazlar ise secdeye kapandılar.”
{قَالُوا آمَنَّا بِرَبِّ الْعَالَمِينَ (١٢١) رَبِّ مُوسَى وَهَارُونَ (١٢٢) قَالَ فِرْعَوْنُ آمَنْتُمْ بِهِ قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَكُمْ إِنَّ هَذَا لَمَكْرٌ مَكَرْتُمُوهُ فِي الْمَدِينَةِ لِتُخْرِجُوا مِنْهَا أَهْلَهَا فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ (١٢٣) لَأُقَطِّعَنَّ أَيْدِيَكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ مِنْ خِلَافٍ ثُمَّ لَأُصَلِّبَنَّكُمْ أَجْمَعِينَ (١٢٤) }
{قَالُوا آمَنَّا بِرَبِّ الْعَالَمِينَ (١٢١) رَبِّ مُوسَى وَهَارُونَ (١٢٢) قَالَ فِرْعَوْنُ آمَنْتُمْ بِهِ قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَكُمْ إِنَّ هَذَا لَمَكْرٌ مَكَرْتُمُوهُ فِي الْمَدِينَةِ لِتُخْرِجُوا مِنْهَا أَهْلَهَا فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ (١٢٣) لَأُقَطِّعَنَّ أَيْدِيَكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ مِنْ خِلَافٍ ثُمَّ لَأُصَلِّبَنَّكُمْ أَجْمَعِينَ (١٢٤) } “Dediler ki: Âlemlerin Rabbine iman ettik; Mûsâ ve Hârûn'un Rabbine. Firavun dedi ki: Ben size izin vermeden önce ona iman mı ettiniz? Şüphesiz bu, halkını oradan çıkarmak için şehirde kurduğunuz bir tuzaktır; ama yakında bileceksiniz! Mutlaka ellerinizi ve ayaklarınızı çaprazlama keseceğim, sonra da hepinizi asacağım!”
{فَوَقَعَ الْحَقُّ} قَالَ الْحَسَنُ وَمُجَاهِدٌ: ظَهَرَ الْحَقُّ، {وَبَطَلَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ} ١٣٥/أمِنَ السِّحْرِ
{فَوَقَعَ الْحَقُّ} “Böylece hak gerçekleşti” Hasan ve Mücâhid: "Hak ortaya çıktı" dediler, {وَبَطَلَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ} [135/a] sihirden “yapmakta oldukları şeyler boşa çıktı.”
وَذَلِكَ أَنَّ السَّحَرَةَ قَالُوا: لَوْ كَانَ مَا يَصْنَعُ مُوسَى سِحْرًا لَبَقِيَتْ حِبَالُنَا وَعِصِيُّنَا فَلَمَّا فُقِدَتْ عَلِمُوا أَنَّ ذَلِكَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ.
Bunun sebebi şudur: Sihirbazlar: "Eğer Mûsâ'nın yaptığı sihir olsaydı, iplerimiz ve asâlarımız geride kalırdı" dediler. Onlar yok olunca, bunun Allah'ın emrinden olduğunu anladılar.
{فَغُلِبُوا هُنَالِكَ وَانْقَلَبُوا صَاغِرِينَ} ذَلِيلِينَ مَقْهُورِينَ.
{فَغُلِبُوا هُنَالِكَ وَانْقَلَبُوا صَاغِرِينَ} “Orada yenildiler ve küçük düşerek geri döndüler” zelil ve mağlup olarak.
{وَأُلْقِيَ السَّحَرَةُ سَاجِدِينَ} لِلَّهِ تَعَالَى. قَالَ مُقَاتِلٌ: أَلْقَاهُمُ اللَّهُ. وَقِيلَ: أَلْهَمَهُمُ اللَّهُ أَنْ يَسْجُدُوا فَسَجَدُوا. وَقَالَ الْأَخْفَشُ: مِنْ سُرْعَةِ مَا سَجَدُوا كَأَنَّهُمْ أُلْقُوا.
{وَأُلْقِيَ السَّحَرَةُ سَاجِدِينَ} “Sihirbazlar ise secdeye kapandılar” Allah Teâlâ için. Mukātil: "Onları Allah secdeye kapandırdı" dedi. "Allah onlara secde etmeyi ilham etti, onlar da secde ettiler" de denildi. el-Ahfeş ise: "Secdeye varışlarındaki süratten ötürü sanki yere atılmış gibi oldular" dedi.
{قَالُوا آمَنَّا بِرَبِّ الْعَالَمِينَ} فَقَالَ فِرْعَوْنُ: إِيَّايَ تَعْنُونَ فَقَالُوا، {رَبِّ مُوسَى وَهَارُونَ}
{قَالُوا آمَنَّا بِرَبِّ الْعَالَمِينَ} “Dediler ki: Âlemlerin Rabbine iman ettik”. Bunun üzerine Firavun: "Beni mi kastediyorsunuz?" dedi. Onlar da şöyle dediler:
{رَبِّ مُوسَى وَهَارُونَ} قَالَ مُقَاتِلٌ: قَالَ مُوسَى لِكَبِيرِ السَّحَرَةِ تُؤْمِنُ بِي إِنْ غَلَبْتُكَ؟ فَقَالَ: لَآتِيَنَّ بِسِحْرٍ لَا يَغْلِبُهُ سِحْرٌ، وَلَئِنْ غَلَبْتَنِي لِأُومِنَنَّ بِكَ، وَفِرْعَوْنُ يَنْظُرُ.
{رَبِّ مُوسَى وَهَارُونَ} “Mûsâ ve Hârûn'un Rabbine.” Mukātil şöyle dedi: Mûsâ sihirbazların reisine: "Sana galip gelirsem bana iman eder misin?" dedi. O da: "Hiçbir sihrin üstün gelemeyeceği bir sihir getireceğim; eğer bana galip gelirsen kesinlikle sana iman edeceğim" dedi; Firavun da bakıyordu.
{قَالَ} لَهُمْ {فِرْعَوْنُ} حِينَ آمَنُوا {آمَنْتُمْ بِهِ} قَرَأَ حَفْصٌ "آمَنْتُمْ" عَلَى الْخَبَرِ هَاهُنَا وَفِي طَهَ وَالشُّعَرَاءِ، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِالِاسْتِفْهَامِ أَآمَنْتُمْ بِهِ، {قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَكُمْ} أَصَدَّقْتُمْ مُوسَى مِنْ غَيْرِ أَمْرِي إِيَّاكُمْ، {إِنَّ هَذَا لَمَكْرٌ مَكَرْتُمُوهُ} أَيْ: صَنِيعٌ صَنَعْتُمُوهُ أَنْتُمْ وَمُوسَى: {فِي الْمَدِينَةِ} فِي مِصْرَ قَبْلَ خُرُوجِكُمْ إِلَى هَذَا الْمَوْضِعِ لِتَسْتَوْلُوا عَلَى مِصْرَ، {لِتُخْرِجُوا مِنْهَا أَهْلَهَا فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ} مَا أَفْعَلُ بِكُمْ.
İman ettikleri zaman {فِرْعَوْنُ} Firavun onlara {قَالَ} “dedi ki:” {آمَنْتُمْ بِهِ} Hafs burada, Tâhâ ve Şuarâ sûrelerinde "âmentüm" (آمَنْتُمْ) şeklinde haber cümlesi olarak okudu; diğerleri ise soru olarak "e-âmentüm bihî" (أَآمَنْتُمْ بِهِ) şeklinde okudular. {قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَكُمْ} “Ben size izin vermeden önce mi ona iman ettiniz?” Ben size emretmeksizin Mûsâ'yı mı doğruladınız? {إِنَّ هَذَا لَمَكْرٌ مَكَرْتُمُوهُ} “Şüphesiz bu, kurduğunuz bir tuzaktır” yani siz ve Mûsâ'nın yaptığı bir düzenbazlıktır: {فِي الْمَدِينَةِ} “şehirde” Mısır'a hâkim olmak için buraya çıkmadan önce Mısır'da [kurduğunuz bir tuzaktır], {لِتُخْرِجُوا مِنْهَا أَهْلَهَا فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ} “halkını oradan çıkarmak için; ama yakında bileceksiniz!” size ne yapacağımı.
{لَأُقَطِّعَنَّ أَيْدِيَكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ مِنْ خِلَافٍ} وَهُوَ أَنْ يَقْطَعَ مِنْ كُلِّ شِقٍّ طَرَفًا. قَالَ الْكَلْبِيُّ: لَأُقَطِّعَنَّ أَيْدِيَكُمُ الْيُمْنَى وَأَرْجُلَكُمُ الْيُسْرَى، {ثُمَّ لَأُصَلِّبَنَّكُمْ أَجْمَعِينَ} عَلَى شَاطِئِ [نَهْرِ] مِصْرَ.
{لَأُقَطِّعَنَّ أَيْدِيَكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ مِنْ خِلَافٍ} “Mutlaka ellerinizi ve ayaklarınızı çaprazlama keseceğim” ki bu, her taraftan bir uzvu kesmektir. el-Kelbî: "Sağ ellerinizi ve sol ayaklarınızı keseceğim" dedi. {ثُمَّ لَأُصَلِّبَنَّكُمْ أَجْمَعِينَ} “Sonra da hepinizi asacağım!” Mısır [nehrinin] kıyısında.
{قَالُوا إِنَّا إِلَى رَبِّنَا مُنْقَلِبُونَ (١٢٥) وَمَا تَنْقِمُ مِنَّا إِلَّا أَنْ آمَنَّا بِآيَاتِ رَبِّنَا لَمَّا جَاءَتْنَا رَبَّنَا أَفْرِغْ عَلَيْنَا صَبْرًا وَتَوَفَّنَا مُسْلِمِينَ (١٢٦) وَقَالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِ فِرْعَوْنَ أَتَذَرُ مُوسَى وَقَوْمَهُ لِيُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ وَيَذَرَكَ وَآلِهَتَكَ قَالَ سَنُقَتِّلُ أَبْنَاءَهُمْ وَنَسْتَحْيِي نِسَاءَهُمْ وَإِنَّا فَوْقَهُمْ قَاهِرُونَ (١٢٧) }
{قَالُوا إِنَّا إِلَى رَبِّنَا مُنْقَلِبُونَ (١٢٥) وَمَا تَنْقِمُ مِنَّا إِلَّا أَنْ آمَنَّا بِآيَاتِ رَبِّنَا لَمَّا جَاءَتْنَا رَبَّنَا أَفْرِغْ عَلَيْنَا صَبْرًا وَتَوَفَّنَا مُسْلِمِينَ (١٢٦) وَقَالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِ فِرْعَوْنَ أَتَذَرُ مُوسَى وَقَوْمَهُ لِيُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ وَيَذَرَكَ وَآلِهَتَكَ قَالَ سَنُقَتِّلُ أَبْنَاءَهُمْ وَنَسْتَحْيِي نِسَاءَهُمْ وَإِنَّا فَوْقَهُمْ قَاهِرُونَ (١٢٧) } “(Sihirbazlar) dediler ki: «Şüphesiz biz Rabbimize döneceğiz. Sen bizden, sadece Rabbimizin ayetleri bize geldiğinde onlara iman ettiğimiz için intikam alıyorsun. Ey Rabbimiz! Üzerimize sabır yağdır ve bizi Müslümanlar olarak vefat ettir!» Firavun kavminin ileri gelenleri dediler ki: «Mûsâ'yı ve kavmini, yeryüzünde bozgunculuk yapsınlar, seni ve ilahlarını terk etsinler diye mi bırakacaksın?» (Firavun): «Onların oğullarını öldüreceğiz, kadınlarını sağ bırakacağız ve şüphesiz biz onların üzerinde mutlak hâkimleriz!» dedi.”
{قَالُوا} يَعْنِي السَّحَرَةَ لِفِرْعَوْنَ، {إِنَّا إِلَى رَبِّنَا مُنْقَلِبُونَ} رَاجِعُونَ فِي الْآخِرَةِ.
{قَالُوا} Yani sihirbazlar Firavun'a {إِنَّا إِلَى رَبِّنَا مُنْقَلِبُونَ} “Şüphesiz biz Rabbimize döneceğiz” ahirette O'na döneceğiz, {قَالُوا} “dediler”.
{وَمَا تَنْقِمُ مِنَّا} أَيْ: مَا تَكْرَهُ مِنَّا. وَقَالَ الضَّحَّاكُ وَغَيْرُهُ: وَمَا تَطْعَنُ عَلَيْنَا. وَقَالَ عَطَاءٌ: مَا لَنَا عِنْدَكَ مِنْ ذَنْبٍ تُعَذِّبُنَا عَلَيْهِ، {إِلَّا أَنْ آمَنَّا بِآيَاتِ رَبِّنَا لَمَّا جَاءَتْنَا} ثُمَّ فَزِعُوا إِلَى اللَّهِ ﷿ فَقَالُوا:
{وَمَا تَنْقِمُ مِنَّا} “Sen bizden sadece intikam alıyorsun / hoşlanmıyorsun” yani: Bizden hoşlanmıyorsun/nefret ediyorsun. ed-Dahhâk ve başkaları: “Bizi ayıplamıyorsun / kusur bulmuyorsun.” dedi. Atâ ise: “Bize kendisinden dolayı azap edeceğin hiçbir günahımız yoktur, {إِلَّا أَنْ آمَنَّا بِآيَاتِ رَبِّنَا لَمَّا جَاءَتْنَا} ‘ancak Rabbimizin ayetleri bize gelince onlara iman etmemiz başka’ [bir suçumuz yoktur].” dedi. Sonra azîz ve celîl olan Allah'a sığındılar ve şöyle dediler:
{رَبَّنَا أَفْرِغْ} اصْبُبْ، {عَلَيْنَا صَبْرًا وَتَوَفَّنَا مُسْلِمِينَ} ذَكَرَ الْكَلْبِيُّ: أَنَّ فِرْعَوْنَ قَطَعَ أَيْدِيَهُمْ وَأَرْجُلَهُمْ وَصَلَبَهُمْ وَذَكَرَ غَيْرُهُ: أَنَّهُ لَمْ يَقْدِرْ عَلَيْهِمْ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: (فَلَا يَصِلُونَ إِلَيْكُمَا بِآيَاتِنَا أَنْتُمَا وَمَنِ اتَّبَعَكُمَا الْغَالِبُونَ) [الْقَصَصُ-٣٥] .
{رَبَّنَا أَفْرِغْ} dök/boşalt, {عَلَيْنَا صَبْرًا وَتَوَفَّنَا مُسْلِمِينَ} “üzerimize sabır yağdır ve bizi Müslümanlar olarak vefat ettir!” el-Kelbî, Firavun'un onların ellerini ve ayaklarını kestiğini ve onları astığını zikretti. Başkaları ise Allah Teâlâ'nın: (فَلَا يَصِلُونَ إِلَيْكُمَا بِآيَاتِنَا أَنْتُمَا وَمَنِ اتَّبَعَكُمَا الْغَالِبُونَ) [Kasas-35] “Ayetlerimiz sayesinde onlar size erişemezler; siz ve size tabi olanlar üstün geleceksiniz” buyruğu gereğince Firavun'un onlara güç yetiremediğini zikretmiştir.
{وَقَالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِ فِرْعَوْنَ} لَهُ {أَتَذَرُ مُوسَى وَقَوْمَهُ لِيُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ} وَأَرَادُوا بِالْإِفْسَادِ فِي الْأَرْضِ دُعَاءَهُمُ النَّاسَ إِلَى مُخَالَفَةِ فِرْعَوْنَ فِي عِبَادَتِهِ، {وَيَذَرَكَ} أَيْ: وَلِيَذَرَكَ، {وَآلِهَتَكَ} فُلَا يَعْبُدُكَ وَلَا يَعْبُدُهَا. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: كَانَ لِفِرْعَوْنَ بَقَرَةٌ يَعْبُدُهَا، وَكَانَ إِذَا رَأَى بَقَرَةً حَسْنَاءَ أَمَرَهُمْ أَنْ يَعْبُدُوهَا، فَلِذَلِكَ أَخْرَجَ السَّامِرِيُّ لَهُمْ عِجْلًا. وَقَالَ الْحَسَنُ: كَانَ قَدْ عَلَّقَ عَلَى عُنُقِهِ صَلِيبًا يَعْبُدُهُ. وَقَالَ السُّدِّيُّ: كَانَ فِرْعَوْنُ قَدِ اتَّخَذَ لِقَوْمِهِ أَصْنَامًا وَأَمَرَهَمْ بِعِبَادَتِهَا، وَقَالَ لِقَوْمِهِ هَذِهِ آلِهَتُكُمْ وَأَنَا رَبُّهَا وَرَبُّكُمْ، فَذَلِكَ قَوْلُهُ (أَنَا رَبُّكُمُ الْأَعْلَى) (النَّازِعَاتُ-٢٤) ، وَقَرَأَ ابْنُ مَسْعُودٍ وَابْنُ عَبَّاسٍ وَالشَّعْبِيُّ وَالضَّحَّاكُ: "وَيَذَرَكَ وَإَلِاهَتِكَ" بِكَسْرِ الْأَلِفِ، أَيْ: عِبَادَتَكَ فَلَا يَعْبُدُكَ، لِأَنَّ فِرْعَوْنَ كَانَ يُعْبَدُ وَلَا يَعْبُدُ وَقِيلَ: أَرَادَ بِالْآلِهَةِ الشَّمْسَ. وَكَانُوا يَعْبُدُونَهَا قَالَ الشَّاعِرُ: تَرَوَّحْنَا مِنَ اللَّعْبَاءِ قَصْرًا ... وَأَعْجَلْنَا الْإِلَاهَةَ أَنْ تَؤُبَا
{وَقَالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِ فِرْعَوْنَ} “Firavun kavminin ileri gelenleri” ona {أَتَذَرُ مُوسَى وَقَوْمَهُ لِيُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ} “«Mûsâ'yı ve kavmini, yeryüzünde bozgunculuk yapsınlar diye mi bırakacaksın?» dediler.” Yeryüzünde bozgunculuk yapmaktan kasıtları, insanları ibadet hususunda Firavun'a muhalefet etmeye davet etmeleriydi. {وَيَذَرَكَ} “ve seni terk etsin[ler]” yani seni bıraksın[lar], {وَآلِهَتَكَ} “ve ilahlarını da” böylece ne sana ne de onlara ibadet etsinler. İbn Abbâs şöyle dedi: Firavun'un ibadet ettiği bir ineği vardı; güzel bir inek gördüğünde halka ona tapmalarını emrederdi; işte Sâmirî de bu yüzden onlar için bir buzağı [heykeli] çıkarmıştı. el-Hasan: "Boynuna taptığı bir haç asmıştı" dedi. es-Süddî ise şöyle dedi: Firavun kavmi için putlar edinmiş ve onlara bunlara tapmalarını emretmişti; kavmine: "Bunlar sizin ilahlarınızdır, ben de onların rabbi ve sizin rabbinizim" demişti. İşte onun: (أَنَا رَبُّكُمُ الْأَعْلَى) (en-Nâziât-24) “Ben sizin en yüce rabbinizim” sözü bundandır. İbn Mes'ûd, İbn Abbâs, eş-Şa'bî ve ed-Dahhâk, elifin kesresiyle "veyezerake ve ilâheteke" (وَيَذَرَكَ وَإِلَاهَتِكَ) şeklinde okumuşlardır; yani "senin ibadetini terk etsinler de sana ibadet etmesinler"; çünkü Firavun'a ibadet edilirdi, kendisi ibadet etmezdi. Bir görüşe göre de ilahlar ile güneş kastedilmiştir; nitekim ona tapıyorlardı. Şair şöyle demiştir: La'bâ'dan kuşluk vakti döndük ... ve güneşin batmasını aceleye getirdik.
{قَالَ} فِرْعَوْنُ {سَنُقَتِّلُ أَبْنَاءَهُمْ} قَرَأَ أَهْلُ الْحِجَازِ: "سَنَقْتُلُ" بِالتَّخْفِيفِ مِنَ الْقَتْلِ، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِالتَّشْدِيدِ مِنَ التَّقْتِيلِ عَلَى التَّكْثِيرِ، {وَنَسْتَحْيِي نِسَاءَهُمْ} نَتْرُكُهُنَّ أَحْيَاءً، {وَإِنَّا فَوْقَهُمْ قَاهِرُونَ} غَالِبُونَ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: كَانَ فِرْعَوْنُ يُقَتِّلُ أَبْنَاءَ بَنِي إِسْرَائِيلَ فِي الْعَامِ الَّذِي قِيلَ أَنَّهُ يُولَدُ مَوْلُودٌ يَذْهَبُ بِمُلْكِكَ، فَلَمْ يَزَلْ يَقْتُلُهُمْ حَتَّى أَتَاهُمْ مُوسَى بِالرِّسَالَةِ، وَكَانَ مِنْ أَمْرِهِ مَا كَانَ، فَقَالَ فِرْعَوْنُ: أَعِيدُوا عَلَيْهِمُ الْقَتْلَ، فَأَعَادُوا عَلَيْهِمُ الْقَتْلَ، فَشَكَتْ ذَلِكَ بَنُو إِسْرَائِيلَ.
Firavun {قَالَ} “dedi ki:” {سَنُقَتِّلُ أَبْنَاءَهُمْ} “Onların oğullarını öldüreceğiz”. Hicaz ehli, katl masdarından hafifleterek "senaktülü" (سَنَقْتُلُ) şeklinde okudu; diğerleri ise çokluk ifade eden taktîl masdarından şeddeli olarak okudular. {وَنَسْتَحْيِي نِسَاءَهُمْ} “kadınlarını sağ bırakacağız” onları hayatta bırakacağız, {وَإِنَّا فَوْقَهُمْ قَاهِرُونَ} “ve şüphesiz biz onların üzerinde mutlak hâkimleriz” üstünüz/galibiz. İbn Abbâs şöyle dedi: Firavun, "Mülkünü elinden alacak bir çocuk doğacak" denildiği sene İsrâiloğullarının erkek çocuklarını öldürüyordu. Mûsâ onlara peygamberlikle gelinceye kadar onları öldürmeye devam etti. Olanlar olunca Firavun: "Onları öldürmeyi tekrar başlatın" dedi; onlar da öldürmeyi tekrar başlattılar. Bunun üzerine İsrâiloğulları bu durumu şikâyet etti.
{قَالَ مُوسَى لِقَوْمِهِ اسْتَعِينُوا بِاللَّهِ وَاصْبِرُوا إِنَّ الْأَرْضَ لِلَّهِ يُورِثُهَا مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ وَالْعَاقِبَةِ لِلْمُتَّقِينَ (١٢٨) قَالُوا أُوذِينَا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَأْتِيَنَا وَمِنْ بَعْدِ مَا جِئْتَنَا قَالَ عَسَى رَبُّكُمْ أَنْ يُهْلِكَ عَدُوَّكُمْ وَيَسْتَخْلِفَكُمْ فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرَ كَيْفَ تَعْمَلُونَ (١٢٩) وَلَقَدْ أَخَذْنَا آلَ فِرْعَوْنَ بِالسِّنِينَ وَنَقْصٍ مِنَ الثَّمَرَاتِ لَعَلَّهُمْ يَذَّكَّرُونَ (١٣٠) }
{قَالَ مُوسَى لِقَوْمِهِ اسْتَعِينُوا بِاللَّهِ وَاصْبِرُوا إِنَّ الْأَرْضَ لِلَّهِ يُورِثُهَا مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ وَالْعَاقِبَةِ لِلْمُتَّقِينَ (١٢٨) قَالُوا أُوذِينَا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَأْتِيَنَا وَمِنْ بَعْدِ مَا جِئْتَنَا قَالَ عَسَى رَبُّكُمْ أَنْ يُهْلِكَ عَدُوَّكُمْ وَيَسْتَخْلِفَكُمْ فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرَ كَيْفَ تَعْمَلُونَ (١٢٩) وَلَقَدْ أَخَذْنَا آلَ فِرْعَوْنَ بِالسِّنِينَ وَنَقْصٍ مِنَ الثَّمَرَاتِ لَعَلَّهُمْ يَذَّكَّرُونَ (١٣٠) } “Mûsâ kavmine dedi ki: «Allah'tan yardım isteyin ve sabredin! Şüphesiz yeryüzü Allah'ındır; kullarından dilediğini ona mirasçı kılar. Güzel son ise takva sahiplerinindir.» Onlar dediler ki: «Sen bize gelmeden önce de geldikten sonra da eziyet gördük.» (Mûsâ) dedi ki: «Umulur ki Rabbiniz düşmanınızı helak eder ve nasıl davranacağınızı görmek için sizi yeryüzünde onların yerine geçirir.» Andolsun ki biz Firavun hanedanını, düşünüp ibret alsınlar diye yıllar süren kuraklık ve ürün kıtlığı ile yakaladık.”
{قَالَ مُوسَى لِقَوْمِهِ اسْتَعِينُوا بِاللَّهِ وَاصْبِرُوا إِنَّ الْأَرْضَ لِلَّهِ} يَعْنِي أَرْضَ مِصْرَ، {يُورِثُهَا} يُعْطِيهَا {مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ وَالْعَاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ} بِالنَّصْرِ وَالظَّفَرِ. وَقِيلَ: السَّعَادَةُ وَالشَّهَادَةُ. وَقِيلَ: الْجَنَّةُ.
{قَالَ مُوسَى لِقَوْمِهِ اسْتَعِينُوا بِاللَّهِ وَاصْبِرُوا إِنَّ الْأَرْضَ لِلَّهِ} “Mûsâ kavmine: «Allah'tan yardım isteyin ve sabredin! Şüphesiz yeryüzü Allah'ındır» dedi” yani Mısır toprağı, {يُورِثُهَا} “ona mirasçı kılar” verir, {مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ وَالْعَاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ} “kullarından dilediğini. Güzel son ise takva sahiplerinindir” yardım ve zafer ile. "Mutluluk ve şehadet" de denilmiştir; "Cennet" de denilmiştir.
{قَالُوا أُوذِينَا} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: لَمَّا آمَنَتِ السَّحَرَةُ اتَّبَعَ مُوسَى سِتِّمِائَةُ أَلْفٍ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ، فَقَالُوا -يَعْنِي قَوْمَ مُوسَى -إِنَّا أُوذِينَا، {مِنْ قَبْلِ أَنْ تَأْتِيَنَا} بِالرِّسَالَةِ بِقَتْلِ الْأَبْنَاءِ، {وَمِنْ بَعْدِ مَا جِئْتَنَا} بِإِعَادَةِ الْقَتْلِ عَلَيْنَا. وَقِيلَ: فَالْمُرَادُ مِنْهُ أَنَّ فِرْعَوْنَ كَانَ يَسْتَسْخِرُهُمْ قَبْلَ مَجِيءِ مُوسَى إِلَى نِصْفِ النَّهَارِ، فَلَمَّا جَاءَ مُوسَى اسْتَسْخَرَهُمْ جَمِيعَ النَّهَارِ بِلَا أَجْرٍ. وَذَكَرَ الْكَلْبِيُّ أَنَّهُمْ كَانُوا يَضْرِبُونَ لَهُ اللَّبِنَ بِتِبْنِ فِرْعَوْنَ، فَلَمَّا جَاءَ مُوسَى أَجْبَرَهُمْ أَنْ يَضْرِبُوهُ بِتِبْنٍ مِنْ عِنْدِهِمْ. {قَالَ} مُوسَى {عَسَى رَبُّكُمْ أَنْ يُهْلِكَ عَدُوَّكُمْ} فِرْعَوْنَ، {وَيَسْتَخْلِفَكُمْ فِي الْأَرْضِ} أَيْ: يُسْكِنَكُمْ أَرْضَ مِصْرَ مِنْ بَعْدِهِمْ، {فَيَنْظُرَ كَيْفَ تَعْمَلُونَ} فَحَقَّقَ اللَّهُ ذَلِكَ بِإِغْرَاقِ فِرْعَوْنَ وَاسْتِخْلَافِهِمْ فِي دِيَارِهِمْ وَأَمْوَالِهِمْ فَعَبَدُوا الْعِجْلَ.
{قَالُوا أُوذِينَا} “Dediler ki: «Biz eziyet gördük»”. İbn Abbâs şöyle dedi: Sihirbazlar iman edince İsrâiloğullarından altı yüz bin kişi Mûsâ'ya tabi oldu. Mûsâ'nın kavmi: "Biz eziyet gördük", {مِنْ قَبْلِ أَنْ تَأْتِيَنَا} “sen bize gelmeden önce” peygamberlikle gelmenden önce erkek çocukların öldürülmesiyle, {وَمِنْ بَعْدِ مَا جِئْتَنَا} “bize geldikten sonra da” üzerimize öldürmenin tekrar başlatılmasıyla [eziyet gördük] dediler. Bir görüşe göre bundan kasıt şudur: Firavun Mûsâ gelmeden önce onları günün yarısına kadar angaryada çalıştırırdı; Mûsâ gelince ise onları bütün gün ücretsiz olarak angaryada çalıştırdı. el-Kelbî de onların Firavun'un temin ettiği samanla kerpiç döktüklerini, Mûsâ gelince ise kerpici kendi samanlarıyla dökmeye onları zorladığını zikretti. Mûsâ {قَالَ} “dedi ki:” {عَسَى رَبُّكُمْ أَنْ يُهْلِكَ عَدُوَّكُمْ} “Umulur ki Rabbiniz düşmanınızı helak eder” Firavun'u, {وَيَسْتَخْلِفَكُمْ فِي الْأَرْضِ} “ve sizi yeryüzünde onların yerine geçirir” yani onlardan sonra sizi Mısır yurduna yerleştirir, {فَيَنْظُرَ كَيْفَ تَعْمَلُونَ} “böylece nasıl amel edeceğinize bakar”. Allah bunu Firavun'u suda boğarak ve onları Firavun hanedanının yurtlarına ve mallarına vâris kılarak gerçekleştirdi; fakat onlar buzağıya taptılar.
قَوْلُهُ ﷿: {وَلَقَدْ أَخَذْنَا آلَ فِرْعَوْنَ بِالسِّنِينَ} أَيْ: بِالْجُدُوبِ وَالْقَحْطِ. تَقُولُ الْعَرَبُ: مَسَّتْهُمُ السَّنَةُ، أَيْ: جَدْبُ السَّنَةِ وَشِدَّةُ السَّنَةِ. وَقِيلَ: أَرَادَ بِالسِّنِينَ الْقَحْطَ سَنَةً بَعْدَ سَنَةٍ، {وَنَقْصٍ مِنَ الثَّمَرَاتِ} وَالْغَلَّاتِ بِالْآفَاتِ وَالْعَاهَاتِ. وَقَالَ قَتَادَةُ: أَمَّا السِّنِينَ فَلِأَهْلِ الْبَوَادِي، وَأَمَّا نَقْصِ الثَّمَرَاتِ فَلِأَهْلِ الْأَمْصَارِ، {لَعَلَّهُمْ يَذَّكَّرُونَ} أَيْ: يَتَّعِظُونَ وَذَلِكَ لِأَنَّ الشدة ترقق القوب وَتُرَغِّبُهَا فِيمَا عِنْدَ اللَّهِ ﷿.
Allah azze ve celle'nin şu buyruğu: {وَلَقَدْ أَخَذْنَا آلَ فِرْعَوْنَ بِالسِّنِينَ} “Andolsun ki biz Firavun hanedanını yıllar süren kuraklıkla yakaladık” yani kıtlık ve kuraklıklarla. Araplar: "Onlara sene dokundu" yani senenin kıtlığı ve senenin şiddeti dokundu derler. Bir görüşe göre sinîn (سنِينَ) ile peş peşe gelen kıtlık yılları kastedilmiştir; {وَنَقْصٍ مِنَ الثَّمَرَاتِ} “ve ürün kıtlığı ile” afetler ve hastalıklar sebebiyle mahsullerin azalmasıyla. Katâde şöyle dedi: Yıllar (kuraklık) çöl halkı için, ürünlerin noksanlığı ise şehir halkı içindi. {لَعَلَّهُمْ يَذَّكَّرُونَ} “umulur ki düşünüp ibret alırlar” yani öğüt alırlar. Çünkü şiddet kalpleri yumuşatır ve onları Allah azze ve celle'nin katındakine yöneltir.
{فَإِذَا جَاءَتْهُمُ الْحَسَنَةُ قَالُوا لَنَا هَذِهِ وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ يَطَّيَّرُوا بِمُوسَى وَمَنْ مَعَهُ أَلَا إِنَّمَا طَائِرُهُمْ عِنْدَ اللَّهِ وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ (١٣١) وَقَالُوا مَهْمَا تَأْتِنَا بِهِ مِنْ آيَةٍ لِتَسْحَرَنَا بِهَا فَمَا نَحْنُ لَكَ بِمُؤْمِنِينَ (١٣٢) فَأَرْسَلْنَا عَلَيْهِمُ الطُّوفَانَ وَالْجَرَادَ وَالْقُمَّلَ وَالضَّفَادِعَ وَالدَّمَ آيَاتٍ مُفَصَّلَاتٍ فَاسْتَكْبَرُوا وَكَانُوا قَوْمًا مُجْرِمِينَ (١٣٣) }
{فَإِذَا جَاءَتْهُمُ الْحَسَنَةُ قَالُوا لَنَا هَذِهِ وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ يَطَّيَّرُوا بِمُوسَى وَمَنْ مَعَهُ أَلَا إِنَّمَا طَائِرُهُمْ عِنْدَ اللَّهِ وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ (١٣١) وَقَالُوا مَهْمَا تَأْتِنَا بِهِ مِنْ آيَةٍ لِتَسْحَرَنَا بِهَا فَمَا نَحْنُ لَكَ بِمُؤْمِنِينَ (١٣٢) فَأَرْسَلْنَا عَلَيْهِمُ الطُّوفَانَ وَالْجَرَادَ وَالْقُمَّلَ وَالضَّفَادِعَ وَالدَّمَ آيَاتٍ مُفَصَّلَاتٍ فَاسْتَكْبَرُوا وَكَانُوا قَوْمًا مُجْرِمِينَ (١٣٣) } “Onlara bir iyilik geldiğinde «Bu bizim hakkımızdır» derlerdi. Başlarına bir kötülük geldiğinde ise Mûsâ ve beraberindekilerin uğursuzluğuna yorarlardı. Dikkat edin! Onların uğursuzluğu ancak Allah katındadır; fakat onların çoğu bilmezler. Ve dediler ki: «Bizi büyülemek için ne mucize getirirsen getir, biz sana inanacak değiliz!» Biz de onların üzerine açık seçik ayetler (mucizeler) olarak tufan, çekirge, haşere, kurbağalar ve kan gönderdik. Yine de büyüklük tasladılar ve günahkâr bir kavim oldular.”
{فَإِذَا جَاءَتْهُمُ الْحَسَنَةُ} يَعْنِي: الْخِصْبَ وَالسَّعَةَ وَالْعَافِيَةِ، {قَالُوا لَنَا هَذِهِ} أَيْ: نَحْنُ أَهْلُهَا وَمُسْتَحِقُّوهَا عَلَى الْعَادَةِ الَّتِي جَرَتْ لَنَا فِي سَعَةِ أَرْزَاقِنَا وَلَمْ يَرَوْهَا تَفَضُّلًا مِنَ اللَّهِ ﷿ فَيَشْكُرُوا عَلَيْهَا، {وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ} جَدْبٌ وَبَلَاءٌ وَرَأَوْا مَا يَكْرَهُونَ، {يَطَّيَّرُوا} يَتَشَاءَمُوا، {بِمُوسَى وَمَنْ مَعَهُ} وَقَالُوا: مَا أَصَابَنَا بَلَاءٌ حَتَّى رَأَيْنَاهُمْ، فَهَذَا مِنْ شُؤْمِ مُوسَى وَقَوْمِهِ.
{فَإِذَا جَاءَتْهُمُ الْحَسَنَةُ} “Onlara bir iyilik geldiğinde” yani bolluk, genişlik ve afiyet, {قَالُوا لَنَا هَذِهِ} “«Bu bizim hakkımızdır» derlerdi” yani rızıklarımızın genişliği hususunda bizim için süregelen âdete binaen biz buna layığız ve bunu hak ediyoruz [derlerdi]; onu Allah azze ve celle'den bir lütuf olarak görmezlerdi ki şükretsinler. {وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ} “Başlarına bir kötülük geldiğinde” kıtlık, bela ve hoşlanmadıkları bir şey gördüklerinde, {يَطَّيَّرُوا} uğursuz sayarlardı, {بِمُوسَى وَمَنْ مَعَهُ} “Mûsâ ve beraberindekilerin uğursuzluğuna yorarlardı” ve: "Onları görünceye kadar başımıza bir bela gelmemişti; bu Mûsâ ve kavminin uğursuzluğundandır" derlerdi.
قَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ وَمُحَمَّدُ بْنُ الْمُنْكَدِرِ: كَانَ مُلْكُ فِرْعَوْنَ أَرْبَعَمِائَةِ سَنَةٍ، وَعَاشَ سِتَّمِائَةٍ وَعِشْرِينَ سَنَةً لَا يَرَى مَكْرُوهًا، وَلَوْ كَانَ لَهُ فِي تِلْكَ الْمُدَّةِ جُوعُ يَوْمٍ أَوْ حُمَّى لَيْلَةٍ، أَوْ وَجَعُ سَاعَةٍ، لَمَا ادَّعَى الرُّبُوبِيَّةَ قَطُّ. قَالَ اللَّهُ تَعَالَى {أَلَا إِنَّمَا طَائِرُهُمْ عِنْدَ اللَّهِ} أَيْ: انْصِبَاؤُهُمْ مِنَ الْخِصْبِ وَالْجَدْبِ
Saîd b. Cübeyr ve Muhammed b. el-Münkedir şöyle dediler: Firavun'un hükümdarlığı dört yüz yıldı; altı yüz yirmi yıl yaşadı ve hoşlanmadığı hiçbir şey görmedi. Şayet o süre zarfında bir gün açlık, bir gece sıtma veya bir saatlik bir ağrı çekseydi asla ilahlık iddia etmezdi. Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {أَلَا إِنَّمَا طَائِرُهُمْ عِنْدَ اللَّهِ} “Dikkat edin! Onların uğursuzluğu ancak Allah katındadır” yani bolluk, kıtlık,
وَالْخَيْرِ وَالشَّرِّ كُلُّهُ مِنَ اللَّهِ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: طَائِرُهُمْ مَا قَضَى اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَقَدَّرَ لَهُمْ. وَفِي رِوَايَةٍ عَنْهُ: شُؤْمُهُمْ عِنْدَ اللَّهِ وَمِنْ قِبَلِ اللَّهِ. أَيْ: إِنَّمَا جَاءَهُمُ الشُّؤْمُ بِكُفْرِهِمْ بِاللَّهِ. وَقِيلَ: مَعْنَاهُ الشُّؤْمُ الْعَظِيمُ الَّذِي لَهُمْ عِنْدَ اللَّهِ مِنْ عَذَابِ النَّارِ، {وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ} أَنَّ الَّذِي أَصَابَهُمْ مِنَ اللَّهِ.
hayır ve şerden nasiplerinin hepsi Allah'tandır. İbn Abbâs şöyle dedi: Onların tâiri (طَائِرُهُمْ), Allah'ın haklarında takdir edip hükmettiği şeydir. Ondan gelen bir rivayette de: Onların uğursuzluğu Allah katındadır ve Allah tarafındandır; yani onlara uğursuzluk ancak Allah'ı inkâr etmeleri sebebiyle gelmiştir. Bir görüşe göre bunun anlamı: Cehennem azabından Allah katında onlar için bulunan büyük uğursuzluktur. {وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ} “fakat onların çoğu bilmezler” başlarına gelen şeyin Allah'tan olduğunu.
{وَقَالُوا} يَعْنِي: الْقِبْطَ لِمُوسَى {مَهْمَا تَأْتِنَا} مَتَى مَا كَلِمَةٌ تُسْتَعْمَلُ لِلشَّرْطِ وَالْجَزَاءِ، {تَأْتِنَا بِهِ مِنْ آيَةٍ} مِنْ عَلَامَةٍ، {لِتَسْحَرَنَا بِهَا} لِتَنْقِلَنَا عَمَّا نَحْنُ عَلَيْهِ مِنَ الدِّينِ، {فَمَا نَحْنُ لَكَ بِمُؤْمِنِينَ} بِمُصَدِّقِينَ.
{وَقَالُوا} “Ve dediler ki:” yani Kıptîler Mûsâ'ya şöyle dediler: {مَهْمَا تَأْتِنَا} Ne zaman [getirirsen getir]; şart ve ceza için kullanılan bir kelimedir; {تَأْتِنَا بِهِ مِنْ آيَةٍ} “bize her ne mucize/ayet getirirsen getir” her ne işaret, {لِتَسْحَرَنَا بِهَا} “bizi onunla büyülemek” üzerinde bulunduğumuz dinden bizi döndürmek için, {فَمَا نَحْنُ لَكَ بِمُؤْمِنِينَ} “biz sana inanacak değiliz” seni tasdik edecek değiliz.
{فَأَرْسَلْنَا عَلَيْهِمُ الطُّوفَانَ} قَالَ ابن عباس ١٣٥/ب وَسَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ وَقَتَادَةُ وَمُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ -دَخَلَ كَلَامُ بَعْضِهِمْ فِي بَعْضٍ -: لَمَّا آمَنَتِ السَّحَرَةُ، وَرَجَعَ فِرْعَوْنُ مَغْلُوبًا، أَبَى هُوَ وَقَوْمُهُ إِلَّا الْإِقَامَةَ عَلَى الْكُفْرِ وَالتَّمَادِي فِي الشَّرِّ، فَتَابَعَ اللَّهُ عَلَيْهِمُ الْآيَاتِ وَأَخَذَهُمْ بِالسِّنِينَ وَنَقَصٍ مِنَ الثَّمَرَاتِ، فَلَمَّا عَالَجَ مِنْهُمْ بِالْآيَاتِ الْأَرْبَعِ: الْعَصَا، وَالْيَدِ، وَالسِّنِينَ، وَنَقْصِ الثِّمَارِ، فَأَبَوْا أَنْ يُؤْمِنُوا فَدَعَا عَلَيْهِمْ، فَقَالَ: يَا رَبِّ إِنَّ عَبْدَكَ فِرْعَوْنَ عَلَا فِي الْأَرْضِ وَبَغَى وَعَتَا وَإِنَّ قَوْمَهُ قَدْ نَقَضُوا عَهْدَكَ، رَبِّ فَخُذْهُمْ بِعُقُوبَةٍ تَجْعَلُهَا لَهُمْ نِقْمَةً وَلِقَوْمِي عِظَةً وَلِمَنْ بَعْدَهُمْ آيَةً وَعِبْرَةً، فَبَعَثَ اللَّهُ عَلَيْهِمُ الطُّوفَانَ، وَهُوَ الْمَاءُ، أَرْسَلَ اللَّهُ عَلَيْهِمُ الْمَاءَ وَبُيُوتُ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَبُيُوتُ الْقِبْطِ مُشْتَبِكَةٌ مُخْتَلِطَةٌ، فَامْتَلَأَتْ بُيُوتُ الْقِبْطِ حَتَّى قَامُوا فِي الْمَاءِ إِلَى تَرَاقِيهِمْ وَمَنْ جَلَسَ مِنْهُمْ غَرِقَ، وَلَمْ يَدْخُلْ بُيُوتَ بَنِي إِسْرَائِيلَ مِنَ الْمَاءِ قَطْرَةٌ، وَرَكَدَ الْمَاءُ عَلَى أَرْضِهِمْ لَا يَقْدِرُونَ أَنْ يَحْرُثُوا وَلَا يَعْمَلُوا شَيْئًا، وَدَامَ ذَلِكَ عَلَيْهِمْ سَبْعَةَ أَيَّامٍ مِنَ السَّبْتِ إِلَى السَّبْتِ.
{فَأَرْسَلْنَا عَلَيْهِمُ الطُّوفَانَ} “Biz de onların üzerine tufan gönderdik”. İbn Abbâs 135/b, Saîd b. Cübeyr, Katâde ve Muhammed b. İshâk -sözleri birbirine karışmış olarak- şöyle dediler: Sihirbazlar iman edip Firavun da mağlup olarak geri dönünce, o ve kavmi küfürde kalmaktan ve kötülükte ısrar etmekten başka bir şey yapmadılar. Allah da peş peşe üzerlerine ayetler gönderdi ve onları kuraklık yılları ve mahsul kıtlığı ile yakaladı. Dört ayetle (mucizeyle) -yani asâ, el, kıtlık yılları ve meyvelerin noksanlaşmasıyla- onları terbiye etmeye çalıştığında iman etmekten kaçındılar; bunun üzerine Mûsâ onların aleyhine beddua etti ve şöyle dedi: "Ey Rabbim! Kulun Firavun yeryüzünde büyüklük tasladı, azgınlaştı ve haddi aştı. Kavmi de Senin ahdini bozdu. Rabbim! Onları öyle bir cezayla yakala ki bu ceza onlar için bir intikam, kavmim için bir ibret, onlardan sonrakiler için de bir ayet ve ibret vesilesi olsun!" Bunun üzerine Allah onların üzerine tufanı gönderdi; tufan sudur. İsrâiloğullarının evleri ile Kıptîlerin evleri birbirine bitişik ve karışık olduğu halde Allah Kıptîlerin üzerine suyu gönderdi. Kıptîlerin evleri öyle doldu ki köprücük kemiklerine kadar suyun içinde dikildiler; onlardan kim oturduysa boğuldu. İsrâiloğullarının evlerine ise sudan tek bir damla bile girmedi. Su topraklarının üzerinde öylece durdu, ne çift sürebildiler ne de bir iş yapabildiler. Bu durum cumartesiden cumartesiye yedi gün boyunca sürdü.
وَقَالَ مُجَاهِدٌ وَعَطَاءٌ: الطُّوفَانُ الْمَوْتُ. وَقَالَ وَهْبٌ: الطُّوفَانُ الطَّاعُونُ بِلُغَةِ الْيَمَنِ، وَقَالَ أَبُو قِلَابَةَ: الطُّوفَانُ الْجُدَرِيُّ، وَهُمْ أَوَّلُ مَنْ عُذِّبُوا بِهِ فَبَقِيَ فِي الْأَرْضِ.
Mücâhid ve Atâ: "Tufan, ölümdür" dediler. Vehb: "Tufan, Yemen lügatinde taundur (vebadır)" dedi. Ebû Kılâbe ise: "Tufan, çiçek hastalığıdır; onlar bu hastalıkla azap gören ilk kimselerdir ve bu hastalık yeryüzünde kalmıştır" dedi.
وَقَالَ مُقَاتِلٌ: الطُّوفَانُ الْمَاءُ طَغَى فَوْقَ حُرُوثِهِمْ.
Mukātil: "Tufan, ekinlerini basan taşkın sudur" dedi.
وَرَوَى ابْنُ ظَبْيَانَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: الطُّوفَانُ أَمْرٌ مِنَ اللَّهِ طَافَ بِهِمْ، ثُمَّ قَرَأَ (فَطَافَ عَلَيْهَا طَائِفٌ مِنْ رَبِّكَ وَهُمْ نَائِمُونَ) (الْقَلَمُ-١٩) .
İbn Zabyân, İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o şöyle dedi: Tufan, Allah'tan gelen ve onları kuşatan bir emirdir. Sonra şu ayeti okudu: (فَطَافَ عَلَيْهَا طَائِفٌ مِنْ رَبِّكَ وَهُمْ نَائِمُونَ) (el-Kalem-19) “Onlar uyurken Rabbin tarafından kuşatıcı bir afet onu sardı”.
قَالَ نُحَاةُ الْكُوفَةِ: الطُّوفَانُ مَصْدَرٌ لَا يُجْمَعُ، كَالرُّجْحَانِ وَالنُّقْصَانِ.
Kûfe dilcileri şöyle dediler: Tûfân (طُوفَان), "rüchân" ve "nuksân" gibi çoğulu olmayan bir masdardır.
وَقَالَ أَهْلُ الْبَصْرَةِ: هُوَ جَمْعٌ، وَاحِدُهَا طُوفَانَةٌ، فَقَالَ لِمُوسَى ادْعُ لَنَا رَبَّكَ يَكْشِفُ عَنَّا الْمَطَرَ فَنُؤْمِنُ بِكَ وَنُرْسِلُ مَعَكَ بَنِي إِسْرَائِيلَ، فَدَعَا رَبَّهُ فَرَفَعَ عَنْهُمُ الطُّوفَانَ، فَأَنْبَتَ اللَّهُ لَهُمْ فِي تِلْكَ السَّنَةِ شيئا لم ينتبه لَهُمْ قَبْلَ ذَلِكَ مِنَ الْكَلَأِ وَالزَّرْعِ وَالثَّمَرِ وَأَخْصَبَتْ بِلَادُهُمْ، فَقَالُوا: مَا كَانَ هَذَا الْمَاءُ إِلَّا
Basra ehli ise şöyle dedi: O bir çoğuldur, tekili "tûfâne"dir (طُوفَانَة). [Firavun kavmi] Mûsâ'ya: "Bizim için Rabbine dua et, yağmuru üzerimizden kaldırsın; o zaman sana iman edeceğiz ve İsrâiloğullarını seninle göndereceğiz" dediler. Mûsâ Rabbine dua etti ve Allah tufanı üzerlerinden kaldırdı. Allah o sene onlar için daha önce hiç bitirmediği şekilde ot, ekin ve meyve bitirdi ve beldeleri bolluk içine girdi. Bunun üzerine dediler ki: "Bu su ancak
نِعْمَةً عَلَيْنَا وَخِصْبًا، فَلَمْ يُؤْمِنُوا وَأَقَامُوا شَهْرًا فِي عَافِيَةٍ، فَبَعَثَ اللَّهُ عَلَيْهِمُ الْجَرَادَ فَأَكَلَ عَامَّةَ زُرُوعِهِمْ وَثِمَارِهِمْ وَأَوْرَاقِ الشَّجَرِ حَتَّى كَانَتْ تَأْكُلُ الْأَبْوَابَ وَسُقُوفَ الْبُيُوتِ وَالْخَشَبِ وَالثِّيَابِ وَالْأَمْتِعَةِ وَمَسَامِيرِ الْأَبْوَابِ مِنَ الْحَدِيدِ حَتَّى تَقَعَ دُورُهُمْ، وَابْتُلِيَ الْجَرَادُ بِالْجُوعِ، فَكَّانِ لَا يَشْبَعُ وَلَمْ يُصِبْ بَنِي إِسْرَائِيلَ شَيْءٌ مِنْ ذَلِكَ فَعَجُّوا وَضَجُّوا، وَقَالُوا: يَا مُوسَى ادْعُ لَنَا رَبَّكَ لَئِنْ كَشَفْتَ عَنَّا الرِّجْزَ لَنُؤْمِنَنَّ لَكَ، وَأَعْطَوْهُ عَهْدَ اللَّهِ وَمِيثَاقَهُ، فَدَعَا مُوسَى ﵇ فَكَشَفَ اللَّهُ عَنْهُمُ الْجَرَادَ بَعْدَمَا أَقَامَ عَلَيْهِ سَبْعَةَ أَيَّامٍ مِنَ السَّبْتِ إِلَى السَّبْتِ.
bizim için bir nimet ve bolluktu." Böylece iman etmediler ve bir ay boyunca afiyet içinde yaşadılar. Bunun üzerine Allah onların üzerine çekirgeleri gönderdi. Çekirgeler ekinlerinin, meyvelerinin ve ağaç yapraklarının çoğunu yedi; hatta kapıları, evlerin tavanlarını, ahşapları, elbiseleri, eşyaları ve kapıların demir çivilerini bile yiyorlardı, öyle ki evleri yıkılıyordu. Çekirgelere açlık müptela kılındı, bu yüzden doymuyorlardı. İsrâiloğullarına ise bundan hiçbir şey isabet etmedi. Kıptîler feryat edip bağrıştılar ve: "Ey Mûsâ! Bizim için Rabbine dua et; eğer bu azabı üzerimizden kaldırırsan kesinlikle sana inanacağız" dediler ve ona Allah adına söz ve teminat verdiler. Mûsâ aleyhisselâm dua etti; cumartesiden cumartesiye yedi gün sürdükten sonra Allah çekirgeleri üzerlerinden kaldırdı.
وَفِي الْخَبَرِ: "مَكْتُوبٌ عَلَى صَدْرِ كُلِّ جَرَادَةٍ جُنْدُ اللَّهِ الْأَعْظَمِ" .
Rivayette şöyle geçer: "Her çekirgenin göğsünde 'Allah'ın en büyük ordusu' yazılıdır."
وَيُقَالُ إِنَّ مُوسَى بَرَزَ إِلَى الْفَضَاءِ فَأَشَارَ بِعَصَاهُ نَحْوَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ فَرَجَعَتِ الْجَرَادُ مِنْ حَيْثُ جَاءَتْ، وَكَانَتْ قَدْ بَقِيَتْ مِنْ زُرُوعِهِمْ وَغَلَّاتِهِمْ بَقِيَّةٌ، فَقَالُوا: قَدْ بَقِيَ لَنَا مَا هُوَ كَافِينَا فَمَا نَحْنُ بِتَارِكِي دِينِنَا، فَلَمْ يَفُوا بِمَا عَاهَدُوا، وَعَادُوا لِأَعْمَالِهِمِ السُّوءِ، فَأَقَامُوا شَهْرًا فِي عَافِيَةٍ، ثُمَّ بَعَثَ اللَّهُ عَلَيْهِمُ الْقُمَّلَ.
Rivayet edilir ki Mûsâ açık alana çıkıp asâsıyla doğuya ve batıya doğru işaret etti, bunun üzerine çekirgeler geldikleri yere geri döndüler. Ekinlerinden ve mahsullerinden bir miktar geriye kalmıştı. Dediler ki: "Bize yetecek kadarı kaldı, biz dinimizi bırakacak değiliz!" Böylece verdikleri sözü tutmadılar ve kötü amellerine geri döndüler. Bir ay boyunca afiyet içinde yaşadılar; sonra Allah üzerlerine kummeli (haşereyi) gönderdi.
[وَاخْتَلَفُوا فِي الْقُمَّلِ] فَرَوَى سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: الْقُمَّلُ السُّوسُ الَّذِي يَخْرُجُ مِنَ الْحِنْطَةِ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ وَالسُّدِّيُّ وَقَتَادَةُ وَالْكَلْبِيُّ: الْقُمَّلُ الدَّبَى وَالْجَرَادُ الطَّيَّارَةُ الَّتِي لَهَا أَجْنِحَةٌ، وَالدَّبَى الصِّغَارُ الَّتِي لَا أَجْنِحَةَ لَهَا. وَقَالَ [عِكْرِمَةُ: هِيَ بَنَاتُ] الْجَرَادِ. وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: وَهُوَ الْحَمْنَانُ وَهُوَ ضَرْبٌ مِنَ الْقُرَادِ. وقال عطاء الخرساني: هُوَ الْقُمَّلُ. وَبِهِ قَرَأَ أَبُو الْحَسَنِ (الْقَمْلُ) بِفَتْحِ الْقَافِ وَسُكُونِ الْمِيمِ.
[Kummel hakkında ihtilaf ettiler.] Saîd b. Cübeyr, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etti: Kummel (الْقُمَّلُ), buğdaydan çıkan güvedir (buğday biti). Mücâhid, es-Süddî, Katâde ve el-Kelbî ise şöyle dediler: Kummel, dabâdır (دَبَى). Cerâd kanatları olan uçucu çekirgedir; dabâ ise henüz kanatları olmayan küçük çekirgedir. [İkrime: Onlar çekirge yavrularıdır] dedi. Ebû Ubeyde: O hamnândır (حَمْنَان), bu da bir kene türüdür, dedi. Atâ el-Horasânî: O bittir (الْقُمَّلُ), dedi. Ebu'l-Hasan da kāf'ın fethası ve mîm'in sükûnu ile "el-kaml" (الْقَمْلُ) şeklinde okumuştur.
قَالُوا: أَمَرُ اللَّهُ مُوسَى أَنْ يَمْشِيَ إِلَى كَثِيبٍ أَعْفَرَ، بِقَرْيَةٍ مِنْ قُرَى مِصْرَ تُدْعَى عَيْنَ الشَّمْسِ، فَمَشَى مُوسَى إِلَى ذَلِكَ الْكَثِيبِ وَكَانَ أَهْيَلُ فَضَرَبَهُ بِعَصَاهُ فَانْثَالَ عَلَيْهِمُ الْقَمْلُ، فَتَتَبَّعَ مَا بَقِيَ مِنْ حروثهم وأشجارهم وبناتهم فَأَكَلَهُ، وَلَحَسَ الْأَرْضَ كُلَّهَا وَكَانَ يَدْخُلُ بَيْنَ ثَوْبِ أَحَدِهِمْ وَجِلْدِهِ فَيَعُضُّهُ، وَكَانَ أَحَدُهُمْ يَأْكُلُ الطَّعَامَ فَيَمْتَلِئُ قَمْلًا.
Dediler ki: Allah Mûsâ'ya, Mısır köylerinden Aynüşşems denilen bir köydeki bozkır bir kum tepesine yürümesini emretti. Mûsâ o kum tepesine yürüdü; tepe akıcı kumdandı. Asâsıyla ona vurdu ve üzerlerine kummel/bit dökülüverdi. Ekinlerinden, ağaçlarından ve bitkilerinden geriye ne kaldıysa takip edip yedi; bütün toprağı yalayıp bitirdi. Onlardan birinin elbisesi ile derisi arasına girip ısırıyordu; birisi yemek yerken yemek bitle doluyordu.
قَالَ سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيِّبِ: الْقُمَّلُ السُّوسُ الَّذِي يَخْرُجُ مِنَ الْحُبُوبِ، وَكَانَ الرَّجُلُ يُخْرِجُ عَشْرَةَ أَجْرِبَةٍ إِلَى الرَّحَا فَلَا يَرُدُّ مِنْهَا ثَلَاثَةَ أَقْفِزَةٍ، فَلَمْ يُصَابُوا بِبَلَاءٍ كَانَ أَشَدَّ عَلَيْهِمْ مِنَ الْقَمْلِ، وَأَخَذَ أَشْعَارَهُمْ
Saîd b. el-Müseyyeb şöyle dedi: Kummel (الْقُمَّلُ), tahıllardan çıkan güvedir (tahıl biti). [Öyle ki] kişi değirmene on cerîb [buğday] götürür, fakat geriye üç kafîz bile döndüremezdi. Kendilerine kummelden/bitten daha şiddetli gelen hiçbir belaya uğramamışlardı; [bu haşereler] onların saçlarını...
وَأَبْشَارَهُمْ وَأَشْفَارَ عُيُونِهِمْ وَحَوَاجِبِهِمْ وَلَزِمَ جُلُودَهُمْ كَأَنَّهُ الْجُدَرِيُّ عَلَيْهِمْ وَمَنَعَهُمُ النَّوْمَ وَالْقَرَارَ فَصَرَخُوا وَصَاحُوا إِلَى مُوسَى أَنَّا نَتُوبُ فَادْعُ لَنَا رَبَّكَ يَكْشِفْ عَنَّا الْبَلَاءَ، فَدَعَا مُوسَى ﵇ اللَّهَ فَرَفَعَ اللَّهُ الْقَمْلَ عَنْهُمْ بَعْدَمَا أَقَامَ عَلَيْهِمْ سَبْعَةَ أَيَّامٍ مِنَ السَّبْتِ إِلَى السَّبْتِ، فَنَكَثُوا وَعَادُوا إِلَى أَخْبَثِ أَعْمَالِهِمْ. وَقَالُوا: مَا كُنَّا قَطُّ أَحَقَّ أَنْ نَسْتَيْقِنَ أَنَّهُ سَاحِرٌ مِنَّا الْيَوْمَ يَجْعَلُ الرَّمْلَ دَوَابَّ. فَدَعَا مُوسَى بَعْدَمَا أَقَامُوا شَهْرًا فِي عَافِيَةٍ، فَأَرْسَلَ اللَّهُ عَلَيْهِمُ الضَّفَادِعَ فَامْتَلَأَتْ مِنْهَا بُيُوتُهُمْ وَأَفْنِيَتُهُمْ وَأَطْعِمَتُهُمْ وَآنِيَتُهُمْ، فَلَا يَكْشِفُ أَحَدٌ إِنَاءً وَلَا طَعَامًا إِلَّا وَجَدَ فِيهِ الضَّفَادِعَ، وَكَانَ الرَّجُلُ يَجْلِسُ فِي الضَّفَادِعِ إِلَى ذَقْنِهِ، وَيَهُمُّ أَنْ يَتَكَلَّمَ فَيَثِبُ الضُّفْدَعُ فِي فِيهِ، وَكَانَتْ تَثِبُ فِي قُدُورِهِمْ فَتُفْسِدُ عَلَيْهِمْ طَعَامَهُمْ وَتُطْفِئُ نِيرَانَهُمْ، وَكَانَ أَحَدُهُمْ يَضْطَجِعُ فَتَرْكَبُهُ الضَّفَادِعُ فَتَكُونُ عَلَيْهِ رُكَامًا حَتَّى مَا يَسْتَطِيعُ أَنْ يَنْصَرِفَ إِلَى شَقِّهِ الْآخَرِ، وَيَفْتَحُ فَاهُ لِأَكْلَتِهِ فَيَسْبِقُ الضُّفْدَعُ أَكْلَتَهُ إِلَى فِيهِ، وَلَا يَعْجِنُ عَجِينًا إِلَّا تَشَدَّخَتْ فِيهِ، وَلَا يَفْتَحُ قِدْرًا إِلَّا امْتَلَأَتْ ضَفَادِعَ، فَلَقُوا مِنْهَا أَذًى شَدِيدًا.
derilerini, kirpiklerini ve kaşlarını sardı; derilerine adeta çiçek hastalığı gibi yapıştı. Onları uykudan ve huzurdan alıkoydu. Bunun üzerine feryat edip Mûsâ'ya: "Biz tövbe ediyoruz; bizim için Rabbine dua et, bu belayı üzerimizden kaldırsın" diye seslendiler. Mûsâ aleyhisselâm Allah'a dua etti; cumartesiden cumartesiye yedi gün sürdükten sonra Allah biti üzerlerinden kaldırdı. Fakat sözlerinden döndüler ve en pis amellerine geri döndüler. Dediler ki: "Bugün onun kumu haşereye dönüştürdüğünü gördüğümüz kadar sihirbaz olduğuna kesin inanmaya hiçbir zaman bu kadar layık olmamıştık." Onlar bir ay boyunca afiyet içinde yaşadıktan sonra Mûsâ tekrar dua etti. Bunun üzerine Allah onların üzerine kurbağaları gönderdi; evleri, avluları, yiyecekleri ve kapları kurbağalarla doldu. Hiç kimse bir kabı veya bir yemeği açmazdı ki içinde kurbağalar bulmasın. Adam kurbağaların içinde çenesine kadar otururdu; konuşmak istediğinde kurbağa ağzına sıçrardı. Tencerelerine sıçrayıp yemeklerini bozar ve ateşlerini söndürürlerdi. Biri yattığında kurbağalar üzerine biner ve üzerinde yığın oluştururdu; öyle ki diğer yanına dönemezdi. Lokmasını yemek için ağzını açtığında kurbağa ağzına lokmasından önce girerdi. Biri hamur yoğurmaya kalksa kurbağalar içinde ezilirdi; tencere açsa kurbağalarla dolardı. Böylece onlardan çok şiddetli bir eziyet gördüler.
رَوَى عِكْرِمَةُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: كَانَتِ الضَّفَادِعُ بَرِّيَّةً، فَلَمَّا أَرْسَلَهَا اللَّهُ عَلَى آلِ فِرْعَوْنَ سَمِعَتْ وَأَطَاعَتْ فَجَعَلَتْ تَقْذِفُ أَنْفُسَهَا فِي الْقُدُورِ وَهِيَ تَغْلِي، وَفِي التَّنَانِيرِ وَهِيَ تَفُورُ، فَأَثَابَهَا اللَّهُ بِحُسْنِ طَاعَتِهَا بِرْدَ الْمَاءِ، فَلَمَّا رَأَوْا ذَلِكَ بَكَوْا وَشَكَوْا ذَلِكَ إِلَى مُوسَى، وَقَالُوا هَذِهِ الْمَرَّةُ نَتُوبُ وَلَا نَعُودُ، فَأَخَذَ عُهُودَهُمْ وَمَوَاثِيقَهُمْ، ثُمَّ دَعَا رَبَّهُ فَكَشَفَ عَنْهُمُ الضَّفَادِعَ بَعْدَمَا أَقَامَ سَبْعًا مِنَ السَّبْتِ إِلَى السَّبْتِ، فَأَقَامُوا شَهْرًا فِي عَافِيَةٍ ثُمَّ نَقَضُوا الْعَهْدَ وَعَادُوا لِكُفْرِهِمْ، فَدَعَا عَلَيْهِمْ مُوسَى فَأَرْسَلَ اللَّهُ عَلَيْهِمُ الدَّمَ، فَسَالَ النِّيلُ عَلَيْهِمْ دَمًا وَصَارَتْ مِيَاهُهُمْ دَمًا وَمَا يَسْتَقُونَ مِنَ الْآبَارِ وَالْأَنْهَارِ إِلَّا وَجَدُوهُ دَمًا عَبِيطًا أَحْمَرَ، فَشَكَوَا إِلَى فِرْعَوْنَ وَقَالُوا لَيْسَ لَنَا شَرَابٌ، فَقَالَ: إِنَّهُ سَحَرَكُمْ، فَقَالُوا: مِنْ أَيْنَ سَحَرَنَا وَنَحْنُ لَا نَجِدُ فِي أَوْعِيَتِنَا شَيْئًا مِنَ الْمَاءِ إِلَّا دَمًا عَبِيطًا؟ وَكَانَ فِرْعَوْنُ يَجْمَعُ بَيْنَ الْقِبْطِيِّ وَالْإِسْرَائِيلِيِّ عَلَى الْإِنَاءِ الْوَاحِدِ فَيَكُونُ مَا يَلِي الْإِسْرَائِيلِيَّ مَاءٌ وَالْقِبْطِيَّ دَمًا [وَيَقُومَانِ إِلَى الْجَرَّةِ فِيهَا الْمَاءُ فَيَخْرُجُ لِلْإِسْرَائِيلِيِّ مَاءٌ وَلِلْقِبْطِيِّ دَمٌ] حَتَّى كَانَتِ الْمَرْأَةُ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ تَأْتِي الْمَرْأَةَ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ حِينَ جَهَدَهُمُ الْعَطَشُ فَتَقُولُ اسْقِنِي مِنْ مَائِكِ فَتَصُبُّ لَهَا مِنْ قِرْبَتِهَا فَيَعُودُ فِي الْإِنَاءِ دَمًا حَتَّى كَانَتْ تَقُولُ اجْعَلِيهِ فِي فِيكِ ثُمَّ مُجِّيهِ فِي فِيَّ فَتَأْخُذُ فِي فِيهَا مَاءً فإذا مجَّته ١٣٦/أفِي فِيهَا صَارَ دَمًا، وَإِنَّ فِرْعَوْنَ اعْتَرَاهُ الْعَطَشُ حَتَّى إِنَّهُ لَيَضْطَرُّ إِلَى مَضْغِ الْأَشْجَارِ الرَّطْبَةِ، فَإِذَا مَضَغَهَا يَصِيرُ مَاؤُهَا فِي فِيهِ مِلْحًا أُجَاجًا، فَمَكَثُوا فِي ذَلِكَ سَبْعَةَ أَيَّامٍ لَا يَشْرَبُونَ إِلَّا الدَّمَ.
İkrime, İbn Abbâs'tan [şöyle dediğini] rivayet etti: “Kurbağalar karada yaşardı. Allah onları Firavun kavminin üzerine gönderdiğinde dinleyip itaat ettiler; kaynayan kazanlara ve harlayan fırınlara kendilerini atmaya başladılar. Allah da bu güzel itaatlerine karşılık onlara suyun serinliğini mükâfat olarak bahşetti. Onlar bu hâli görünce ağlaştılar ve bu durumu Mûsâ'ya şikâyet edip: 'Bu sefer tövbe ediyoruz, bir daha [inkâra] dönmeyeceğiz' dediler. [Mûsâ] onlardan kesin sözler ve teminatlar aldı; ardından Rabbine dua etti ve cumartesiden cumartesiye yedi gün [süren bu belanın] ardından Allah kurbağaları üzerlerinden kaldırdı. Bir ay boyunca esenlik içinde yaşadılar, sonra ahitlerini bozup yeniden küfürlerine döndüler. Bunun üzerine Mûsâ onlara beddua etti ve Allah üzerlerine kan gönderdi. Nil nehri onlar için kan olarak aktı, bütün suları kana dönüştü; kuyulardan ve nehirlerden çektikleri her su taptaze, kıpkırmızı bir kan oluverdi. Firavun'a gidip şikâyette bulundular ve: 'Bizim içecek suyumuz kalmadı' dediler. Firavun: 'O [Mûsâ] sizi büyüledi' dedi. Onlar ise: 'Nasıl büyülemiş olabilir ki? Kaplarımızda taptaze kandan başka sudan eser bulamıyoruz' dediler. Firavun bir Kıbtî ile bir İsrâilli'yi tek bir kabın başına oturturdu; İsrâilli'nin tarafındaki su, Kıbtî'nin tarafındaki ise kan olurdu. [İçinde su bulunan bir testinin başına varırlardı; İsrâilli'ye su, Kıbtî'ye ise kan akardı.] Hatta susuzluk canlarına tak ettiğinde Firavun kavminden bir kadın İsrâiloğullarından bir kadına gelir ve: 'Bana suyundan içir' derdi. Kadın su tulumundan ona döker dökmez su kapta kana dönüşürdü. Hatta kadın: 'Suyu kendi ağzına al, sonra benim ağzıma püskürt' derdi; İsrâilli kadın ağzına su alır, onun ağzına püskürttüğünde ise derhal kan olurdu. Hatta Firavun'u dahi öyle şiddetli bir susuzluk sardı ki yaş ağaçları çiğnemek zorunda kaldı; fakat onları çiğnediğinde özsuyu ağzında acı ve tuzlu hale gelirdi. Bu şekilde yedi gün kaldılar ve kandan başka bir şey içemediler.”
قَالَ زَيْدُ بْنُ أَسْلَمَ: الدَّمُ الَّذِي سُلِّطَ عَلَيْهِمْ كَانَ الرُّعَافَ، فَأَتَوْا مُوسَى وَقَالُوا يَا مُوسَى ادْعُ رَبَّكَ يَكْشِفُ عَنَّا هَذَا الدَّمَ فَنُؤْمِنُ بِكَ وَنُرْسِلُ مَعَكَ بَنِي إِسْرَائِيلَ، فَدَعَا رَبَّهُ ﷿ فَكَشَفَ عَنْهُمْ، فَلَمْ يُؤْمِنُوا، فَذَلِكَ قَوْلُهُ ﷿: {فَأَرْسَلْنَا عَلَيْهِمُ الطُّوفَانَ وَالْجَرَادَ وَالْقُمَّلَ وَالضَّفَادِعَ وَالدَّمَ آيَاتٍ مُفَصَّلَاتٍ} يَتْبَعُ بَعْضُهَا بَعْضًا. وَتَفْصِيلُهَا أَنَّ كُلَّ عَذَابٍ يَمْتَدُّ أُسْبُوعًا، وَبَيْنَ كُلِّ عَذَابَيْنِ شَهْرًا، {فَاسْتَكْبَرُوا وَكَانُوا قَوْمًا مُجْرِمِينَ}
Zeyd b. Eslem şöyle dedi: Onların üzerine musallat kılınan kan, burun kanamasıydı. Mûsâ'ya gelip dediler ki: "Ey Mûsâ! Rabbine dua et, şu kanı üzerimizden kaldırsın; sana iman edeceğiz ve İsrâiloğullarını seninle göndereceğiz." Mûsâ Rabbine azze ve celle dua etti; Allah da bunu üzerlerinden kaldırdı, fakat yine iman etmediler. İşte Allah azze ve celle'nin şu buyruğu bundandır: {فَأَرْسَلْنَا عَلَيْهِمُ الطُّوفَانَ وَالْجَرَادَ وَالْقُمَّلَ وَالضَّفَادِعَ وَالدَّمَ آيَاتٍ مُفَصَّلَاتٍ} “Biz de onların üzerine açık seçik ayetler (mucizeler) olarak tufan, çekirge, haşere, kurbağalar ve kan gönderdik” birbirini takip eden [mucizeler olarak]. Bunların tafsilatı şudur: Her bir azap bir hafta sürmüş ve her iki azap arasında bir ay geçmiştir. {فَاسْتَكْبَرُوا وَكَانُوا قَوْمًا مُجْرِمِينَ} “Yine de büyüklük tasladılar ve günahkâr bir kavim oldular.”
{وَلَمَّا وَقَعَ عَلَيْهِمُ الرِّجْزُ قَالُوا يَا مُوسَى ادْعُ لَنَا رَبَّكَ بِمَا عَهِدَ عِنْدَكَ لَئِنْ كَشَفْتَ عَنَّا الرِّجْزَ لَنُؤْمِنَنَّ لَكَ وَلَنُرْسِلَنَّ مَعَكَ بَنِي إِسْرَائِيلَ (١٣٤) فَلَمَّا كَشَفْنَا عَنْهُمُ الرِّجْزَ إِلَى أَجَلٍ هُمْ بَالِغُوهُ إِذَا هُمْ يَنْكُثُونَ (١٣٥) فَانْتَقَمْنَا مِنْهُمْ فَأَغْرَقْنَاهُمْ فِي الْيَمِّ بِأَنَّهُمْ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا وَكَانُوا عَنْهَا غَافِلِينَ (١٣٦) }
{وَلَمَّا وَقَعَ عَلَيْهِمُ الرِّجْزُ قَالُوا يَا مُوسَى ادْعُ لَنَا رَبَّكَ بِمَا عَهِدَ عِنْدَكَ لَئِنْ كَشَفْتَ عَنَّا الرِّجْزَ لَنُؤْمِنَنَّ لَكَ وَلَنُرْسِلَنَّ مَعَكَ بَنِي إِسْرَائِيلَ (١٣٤) فَلَمَّا كَشَفْنَا عَنْهُمُ الرِّجْزَ إِلَى أَجَلٍ هُمْ بَالِغُوهُ إِذَا هُمْ يَنْكُثُونَ (١٣٥) فَانْتَقَمْنَا مِنْهُمْ فَأَغْرَقْنَاهُمْ فِي الْيَمِّ بِأَنَّهُمْ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا وَكَانُوا عَنْهَا غَافِلِينَ (١٣٦) } “Üzerlerine azap çökünce dediler ki: «Ey Mûsâ! Sana verdiği ahit hürmetine bizim için Rabbine dua et! Eğer bu azabı üzerimizden kaldırırsan kesinlikle sana iman edeceğiz ve İsrâiloğullarını mutlaka seninle göndereceğiz.» Fakat ulaşacakları bir süreye kadar azabı üzerlerinden kaldırdığımızda, bir de bakarsın ki onlar yeminlerini bozuyorlar! Biz de ayetlerimizi yalanlamaları ve onlardan gafil kalmaları sebebiyle onlardan intikam aldık ve onları denizde boğduk.”
{وَلَمَّا وَقَعَ عَلَيْهِمُ الرِّجْزُ} أَيْ: نَزَلَ بِهِمُ الْعَذَابُ وَهُوَ مَا ذَكَرَ اللَّهُ ﷿ مِنَ الطُّوفَانِ وَغَيْرِهِ.. وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: الرِّجْزُ الطَّاعُونُ، وَهُوَ الْعَذَابُ السَّادِسُ بَعْدَ الْآيَاتِ [الْخَمْسِ] حَتَّى مَاتَ مِنْهُمْ سَبْعُونَ أَلْفًا فِي يَوْمٍ احد، فأمسوا وهو لَا يَتَدَافَنُونَ {قَالُوا} لِمُوسَى {يَا مُوسَى ادْعُ لَنَا رَبَّكَ بِمَا عَهِدَ عِنْدَكَ} أَيْ: بِمَا أَوْصَاكَ.
{وَلَمَّا وَقَعَ عَلَيْهِمُ الرِّجْزُ} “Üzerlerine azap çökünce” yani azap indiğinde; bu da Allah azze ve celle'nin zikrettiği tufan ve diğerleridir. Saîd b. Cübeyr: "Ricz, taundur (vebadır); bu da [beş] ayetten sonraki altıncı azaptır; öyle ki onlardan bir günde yetmiş bin kişi öldü ve akşam olduğunda birbirlerini defnedemez hale geldiler" dedi. Mûsâ'ya {قَالُوا} “dediler ki:” {يَا مُوسَى ادْعُ لَنَا رَبَّكَ بِمَا عَهِدَ عِنْدَكَ} “«Ey Mûsâ! Sana verdiği ahit hürmetine bizim için Rabbine dua et!»” yani sana tavsiye ettiği/bildirdiği hürmetine.
وَقَالَ عَطَاءٌ: بِمَا نَبَّأَكَ. وَقِيلَ: بِمَا عَهِدَ عِنْدَكَ مِنْ إِجَابَةِ دَعْوَتِكَ {لَئِنْ كَشَفْتَ عَنَّا الرِّجْزَ} وَهُوَ الطَّاعُونُ {لَنُؤْمِنَنَّ لَكَ وَلَنُرْسِلَنَّ مَعَكَ بَنِي إِسْرَائِيلَ}
Atâ: "Sana peygamberlik verdiği hürmetine" dedi. Bir görüşe göre de: "Duana icabet etme hususunda katındaki ahdi hürmetine" [dua et dediler]. {لَئِنْ كَشَفْتَ عَنَّا الرِّجْزَ} “Eğer bu azabı” yani vebayı “üzerimizden kaldırırsan” {لَنُؤْمِنَنَّ لَكَ وَلَنُرْسِلَنَّ مَعَكَ بَنِي إِسْرَائِيلَ} “kesinlikle sana iman edeceğiz ve İsrâiloğullarını mutlaka seninle göndereceğiz.”
أَخْبَرَنَا أَبُو الْحَسَنِ السَّرَخْسِيُّ ثَنَا زَاهِرُ بْنُ أَحْمَدَ ثَنَا أَبُو إِسْحَاقَ الْهَاشِمِيُّ ثَنَا أَبُو مُصْعَبٍ عَنْ مَالِكٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْمُنْكَدِرِ عَنْ أَبِي النَّضْرِ مَوْلَى عُمَرَ بْنِ عُبَيْدِ اللَّهِ عَنْ عَامِرِ بْنِ سَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ عَنْ أَبِيهِ أَنَّهُ سَمِعَهُ يَسْأَلُ أُسَامَةَ بْنِ زَيْدٍ: أَسَمِعْتَ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فِي الطَّاعُونِ؟ فَقَالَ أُسَامَةُ بْنُ زَيْدٍ: [قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ] "الطَّاعُونُ رِجْزٌ أُرْسِلَ عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ أَوْ عَلَى مَنْ كَانَ قَبْلَكُمْ، فَإِذَا سَمِعْتُمْ بِهِ بِأَرْضٍ فَلَا تَقْدُمُوا عَلَيْهِ، وَإِذَا وَقَعَ بِأَرْضٍ وَأَنْتُمْ بِهَا فَلَا تَخْرُجُوا فِرَارًا مِنْهُ"
Bize Ebu'l-Hasan es-Serahsî haber verdi, bize Zâhir b. Ahmed anlattı, bize Ebû İshâk el-Hâşimî anlattı, bize Ebû Mus'ab, Mâlik'ten, o Muhammed b. el-Münkedir'den, o Ömer b. Ubeydullah'ın azatlısı Ebu'n-Nadr'dan, o Âmir b. Sa'd b. Ebî Vakkās'tan, o babasından rivayet etti ki; babası, Üsâme b. Zeyd'e: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den taun hakkında bir şey duydun mu?" diye sorarken kendisini işitmiştir. Bunun üzerine Üsâme b. Zeyd şöyle dedi: [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki:] "Taun, İsrâiloğullarına -veya sizden öncekilere- gönderilmiş bir azaptır (riczdir). Bir yerde olduğunu işittiğinizde oraya gitmeyiniz; bulunduğunuz bir yerde meydana gelirse de ondan kaçmak için oradan çıkmayınız."
قَوْلُهُ ﷿: {فَلَمَّا كَشَفْنَا عَنْهُمُ الرِّجْزَ إِلَى أَجَلٍ هُمْ بَالِغُوهُ} يَعْنِي: إِلَى الْغَرَقِ فِي الْيَمِّ {إِذَا هُمْ يَنْكُثُونَ} يَنْقُضُونَ الْعَهْدَ.
Azîz ve Celîl olan Allah'ın şu kavli: {فَلَمَّا كَشَفْنَا عَنْهُمُ الرِّجْزَ إِلَى أَجَلٍ هُمْ بَالِغُوهُ} “Fakat ulaşacakları bir süreye kadar üzerlerinden azabı kaldırdığımızda” yani: denizde boğulacakları vakte kadar, {إِذَا هُمْ يَنْكُثُونَ} “bir de bakarsın ki onlar ahitlerini bozuyorlar”, [verdikleri] sözü bozuyorlar demektir.
{فَانْتَقَمْنَا مِنْهُمْ فَأَغْرَقْنَاهُمْ فِي الْيَمِّ} يَعْنِي: الْبَحْرَ {بِأَنَّهُمْ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا وَكَانُوا عَنْهَا غَافِلِينَ} أَيْ: عَنِ النِّقْمَةِ قَبْلَ حُلُولِهَا غَافِلِينَ. وَقِيلَ: مَعْنَاهُ عَنْ آيَاتِنَا مُعْرِضِينَ.
{فَانْتَقَمْنَا مِنْهُمْ فَأَغْرَقْنَاهُمْ فِي الْيَمِّ} “Biz de onlardan intikam aldık ve onları denizde boğduk” yani denizde, {بِأَنَّهُمْ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا وَكَانُوا عَنْهَا غَافِلِينَ} “ayetlerimizi yalanlamaları ve onlardan gafil kalmaları sebebiyle” yani başlarına gelmeden önce intikamdan/azaptan gafil idiler. Bir görüşe göre manası: Ayetlerimizden yüz çeviriyorlardı.
{وَأَوْرَثْنَا الْقَوْمَ الَّذِينَ كَانُوا يُسْتَضْعَفُونَ مَشَارِقَ الْأَرْضِ وَمَغَارِبَهَا الَّتِي بَارَكْنَا فِيهَا وَتَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ الْحُسْنَى عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ بِمَا صَبَرُوا وَدَمَّرْنَا مَا كَانَ يَصْنَعُ فِرْعَوْنُ وَقَوْمُهُ وَمَا كَانُوا يَعْرِشُونَ (١٣٧) }
{وَأَوْرَثْنَا الْقَوْمَ الَّذِينَ كَانُوا يُسْتَضْعَفُونَ مَشَارِقَ الْأَرْضِ وَمَغَارِبَهَا الَّتِي بَارَكْنَا فِيهَا وَتَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ الْحُسْنَى عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ بِمَا صَبَرُوا وَدَمَّرْنَا مَا كَانَ يَصْنَعُ فِرْعَوْنُ وَقَوْمُهُ وَمَا كَانُوا يَعْرِشُونَ (١٣٧) } “Hor görülüp ezilmekte olan o kavmi de bereketli kıldığımız yeryüzünün doğularına ve batılarına mirasçı yaptık. Sabretmelerine karşılık Rabbinin İsrâiloğullarına verdiği o güzel söz tam olarak yerine geldi. Firavun ve kavminin yapmakta olduklarını ve yükselttikleri binaları ise yerle bir ettik.”
{وَجَاوَزْنَا بِبَنِي إِسْرَائِيلَ الْبَحْرَ فَأَتَوْا عَلَى قَوْمٍ يَعْكُفُونَ عَلَى أَصْنَامٍ لَهُمْ قَالُوا يَا مُوسَى اجْعَلْ لَنَا إِلَهًا كَمَا لَهُمْ آلِهَةٌ قَالَ إِنَّكُمْ قَوْمٌ تَجْهَلُونَ (١٣٨) إِنَّ هَؤُلَاءِ مُتَبَّرٌ مَا هُمْ فِيهِ وَبَاطِلٌ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ (١٣٩) قَالَ أَغَيْرَ اللَّهِ أَبْغِيكُمْ إِلَهًا وَهُوَ فَضَّلَكُمْ عَلَى الْعَالَمِينَ (١٤٠) }
{وَجَاوَزْنَا بِبَنِي إِسْرَائِيلَ الْبَحْرَ فَأَتَوْا عَلَى قَوْمٍ يَعْكُفُونَ عَلَى أَصْنَامٍ لَهُمْ قَالُوا يَا مُوسَى اجْعَلْ لَنَا إِلَهًا كَمَا لَهُمْ آلِهَةٌ قَالَ إِنَّكُمْ قَوْمٌ تَجْهَلُونَ (١٣٨) إِنَّ هَؤُلَاءِ مُتَبَّرٌ مَا هُمْ فِيهِ وَبَاطِلٌ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ (١٣٩) قَالَ أَغَيْرَ اللَّهِ أَبْغِيكُمْ إِلَهًا وَهُوَ فَضَّلَكُمْ عَلَى الْعَالَمِينَ (١٤٠) } “İsrâiloğullarını denizden geçirdik. Kendilerine ait putlara tapan bir topluluğa rastladılar. Dediler ki: «Ey Mûsâ! Onların ilahları olduğu gibi sen de bize bir ilah yap!» (Mûsâ) dedi ki: «Şüphesiz siz cahillik eden bir topluluksunuz! Şüphe yok ki bunların içinde bulundukları şey helak olmuştur ve yapmakta oldukları ameller de batıldır.» (Mûsâ): «O sizi âlemlere üstün kılmışken, ben sizin için Allah'tan başka bir ilah mı arayayım?» dedi.”
{وَأَوْرَثْنَا الْقَوْمَ الَّذِينَ كَانُوا يُسْتَضْعَفُونَ} يُقْهَرُونَ وَيُسْتَذَلُّونَ بِذَبْحِ الْأَبْنَاءِ وَاسْتِخْدَامِ النِّسَاءِ [وَالِاسْتِعْبَادِ وَهُمْ بَنُو إِسْرَائِيلَ] {مَشَارِقَ الْأَرْضِ وَمَغَارِبَهَا} يَعْنِي مِصْرَ وَالشَّامَ {الَّتِي بَارَكْنَا فِيهَا} بِالْمَاءِ وَالْأَشْجَارِ وَالثِّمَارِ وَالْخِصْبِ وَالسَّعَةِ {وَتَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ الْحُسْنَى عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ} يَعْنِي: وَفَتْ كَلِمَةُ اللَّهِ وَهِيَ وَعْدُهُ إِيَّاهُمْ بِالنَّصْرِ وَالتَّمْكِينِ فِي الْأَرْضِ، وَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَنُرِيدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَى الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا فِي الْأَرْضِ) [الْقَصَصُ-٥) {بِمَا صَبَرُوا} عَلَى دِينِهِمْ وَعَلَى عَذَابِ فِرْعَوْنَ {وَدَمَّرْنَا} أَهْلَكْنَا {مَا كَانَ يَصْنَعُ فِرْعَوْنُ وَقَوْمُهُ} فِي أَرْضِ مِصْرَ مِنَ الْعِمَارَاتِ، {وَمَا كَانُوا يَعْرِشُونَ} قَالَ مُجَاهِدٌ: يَبْنُونَ مِنَ الْبُيُوتِ وَالْقُصُورِ. وَقَالَ الْحَسَنُ: يَعْرِشُونَ مِنَ الْأَشْجَارِ وَالثِّمَارِ وَالْأَعْنَابِ. وَقَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ وَأَبُو بَكْرٍ {يَعْرُشُونَ} بِضَمِّ الرَّاءِ هَاهُنَا وَفِي النَّحْلِ، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِكَسْرِهَا.
{وَأَوْرَثْنَا الْقَوْمَ الَّذِينَ كَانُوا يُسْتَضْعَفُونَ} “Hor görülüp ezilmekte olan o kavmi de mirasçı yaptık” oğullarının boğazlanması, kadınlarının hizmetçi yapılması [ve köleleştirilmek suretiyle ezilen ve hor görülen o kavmi -ki onlar İsrâiloğullarıdır-], {مَشَارِقَ الْأَرْضِ وَمَغَارِبَهَا} “yeryüzünün doğularına ve batılarına” yani Mısır ve Şam'a, {الَّتِي بَارَكْنَا فِيهَا} “bereketli kıldığımız” suyla, ağaçlarla, meyvelerle, bolluk ve genişlikle, {وَتَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ الْحُسْنَى عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ} “Rabbinin İsrâiloğullarına verdiği o güzel söz tam olarak yerine geldi” yani Allah'ın sözü yerine geldi; bu da onlara yardım etme ve yeryüzünde hâkim kılma vaadidir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: (وَنُرِيدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَى الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا فِي الْأَرْضِ) [el-Kasas-5] “Biz ise istiyorduk ki yeryüzünde güçsüz düşürülenlere lütufta bulunalım”. {بِمَا صَبَرُوا} “Sabretmelerine karşılık” dinleri üzerinde ve Firavun'un işkencelerine karşı, {وَدَمَّرْنَا} helak ettik, {مَا كَانَ يَصْنَعُ فِرْعَوْنُ وَقَوْمُهُ} “Firavun ve kavminin yapmakta olduklarını” Mısır topraklarında yaptıkları binaları, {وَمَا كَانُوا يَعْرِشُونَ} “ve yükselttiklerini”. Mücâhid: "İnşa ettikleri evleri ve köşkleri" dedi. el-Hasan: "Dikip çardak kurdukları ağaçları, meyveleri ve üzüm bağlarını" dedi. İbn Âmir ve Ebû Bekr, burada ve Nahl sûresinde râ'nın zammesiyle {يَعْرُشُونَ} şeklinde okumuşlardır; diğerleri ise kesresiyle okumuşlardır.
قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَجَاوَزْنَا بِبَنِي إِسْرَائِيلَ الْبَحْرَ} قَالَ الْكَلْبِيُّ: عَبَرَ بِهِمْ مُوسَى الْبَحْرَ يَوْمَ عَاشُورَاءَ بَعْدَ مَهْلِكِ فِرْعَوْنَ وَقَوْمِهِ فَصَامَهُ شُكْرًا لِلَّهِ ﷿ {فَأَتَوْا} فَمَرُّوا {عَلَى قَوْمٍ يَعْكُفُونَ} يُقِيمُونَ قَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ " يَعْكِفُونَ " بِكَسْرِ الْكَافِ وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِضَمِّهَا وَهُمَا لُغَتَانِ، {عَلَى أَصْنَامٍ} أَوْثَانٍ {لَهُمْ} يَعْبُدُونَهَا مِنْ دُونِ اللَّهِ.
Allah Teâlâ'nın şu buyruğu: {وَجَاوَزْنَا بِبَنِي إِسْرَائِيلَ الْبَحْرَ} “İsrâiloğullarını denizden geçirdik”. el-Kelbî şöyle dedi: Mûsâ, Firavun ve kavminin helak olmasından sonra Aşure gününde onları denizden geçirdi; Allah azze ve celle'ye şükür olarak da o gün oruç tuttu. {فَأَتَوْا} uğradılar, {عَلَى قَوْمٍ يَعْكُفُونَ} “ibadete devam eden / ikamet eden bir kavme”. Hamza ve el-Kisâî kâf'ın kesresiyle "ya'kifûne" (يَعْكِفُونَ) şeklinde, diğerleri ise zammesiyle okumuşlardır; bunlar iki ayrı şivedir. {عَلَى أَصْنَامٍ} putlara {لَهُمْ} “kendilerine ait” Allah'ı bırakıp kendilerine taptıkları [putlara].
قَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ: كَانَتْ تَمَاثِيلَ بَقَرٍ، وَذَلِكَ أَوَّلُ شَأْنِ الْعِجْلِ. قَالَ قَتَادَةُ: كَانَ أُولَئِكَ الْقَوْمُ مِنْ
İbn Cüreyc şöyle dedi: [Bunlar] sığır heykelleriydi; bu da buzağı hâdisesinin başlangıcıydı. Katâde şöyle dedi: O kavim...
لَخْمٍ وَكَانُوا نُزُولًا بِالرِّقَّةِ، فَقَالَتْ بَنُو إِسْرَائِيلَ لَمَّا رَأَوْا ذَلِكَ: {قَالُوا يَا مُوسَى اجْعَلْ لَنَا إِلَهًا} أَيْ: مِثَالًا نَعْبُدُهُ {كَمَا لَهُمْ آلِهَةٌ} وَلَمْ يَكُنْ ذَلِكَ شَكًّا مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ فِي وَحْدَانِيَّةِ اللَّهِ، وَإِنَّمَا مَعْنَاهُ: اجْعَلْ لَنَا شَيْئًا نُعَظِّمُهُ وَنَتَقَرَّبُ بِتَعْظِيمِهِ إِلَى اللَّهِ ﷿ وَظَنُّوا أَنَّ ذَلِكَ لَا يَضُرُّ الدِّيَانَةَ وَكَانَ ذَلِكَ لِشِدَّةِ جَهْلِهِمْ. {قَالَ} مُوسَى {إِنَّكُمْ قَوْمٌ تَجْهَلُونَ} عَظَمَةَ اللَّهِ.
Lahm kabilesindendi ve Rakka'da konaklamışlardı" dedi. İsrâiloğulları bunu görünce şöyle dediler: {قَالُوا يَا مُوسَى اجْعَلْ لَنَا إِلَهًا} “«Ey Mûsâ! Bize bir ilah yap!» dediler” yani tapacağımız bir heykel yap, {كَمَا لَهُمْ آلِهَةٌ} “onların ilahları olduğu gibi”. Bu durum İsrâiloğullarının Allah'ın birliği hususunda şüpheye düşmelerinden ötürü değildi; bilakis anlamı şuydu: "Bize tazim edeceğimiz ve onu yücelterek Allah azze ve celle'ye yaklaşacağımız bir şey yap!" Bunun dine zarar vermeyeceğini zannetmişlerdi ve bu durum onların aşırı cehaletinden ileri geliyordu. Mûsâ {قَالَ} “dedi ki:” {إِنَّكُمْ قَوْمٌ تَجْهَلُونَ} “Şüphesiz siz cahillik eden bir topluluksunuz!” Allah'ın büyüklüğünü [bilmiyorsunuz].
{إِنَّ هَؤُلَاءِ مُتَبَّرٌ} مُهْلَكٌ، {مَا هُمْ فِيهِ} وَالتَّتْبِيرُ الْإِهْلَاكُ، {وَبَاطِلٌ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ}
{إِنَّ هَؤُلَاءِ مُتَبَّرٌ} helak olmuştur, {مَا هُمْ فِيهِ} “Şüphe yok ki bunların içinde bulundukları şey”; tetbîr (تَتْبِير), helak etmektir; {وَبَاطِلٌ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ} “ve yapmakta oldukları ameller de batıldır.”
{قَالَ} يَعْنِي مُوسَى {أَغَيْرَ اللَّهِ أَبْغِيكُمْ} أَيْ: أَبْغِي لَكُمْ وَأَطْلُبُ، {إِلَهًا وَهُوَ فَضَّلَكُمْ عَلَى الْعَالَمِينَ} أَيْ: عَلَى عَالَمَيْ زَمَانِكُمْ.
Mûsâ {قَالَ} “dedi ki:” {أَغَيْرَ اللَّهِ أَبْغِيكُمْ} yani sizin için isteyip arayayım mı, {إِلَهًا وَهُوَ فَضَّلَكُمْ عَلَى الْعَالَمِينَ} “ilah olarak? Oysa O sizi âlemlere” yani çağınızın insanlarına “üstün kılmıştır.”
أَخْبَرَنَا أَبُو سَعِيدٍ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَحْمَدَ الطَّاهِرِيُّ، أَنَا جَدِّي أَبُو سَهْلٍ عَبْدُ الصَّمَدِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْبَزَّارُ، أَنَا أَبُو بَكْرٍ مُحَمَّدُ بْنُ زَكَرِيَّا الْعُذَافِرِيُّ، أَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الدَّيْرِيُّ أَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ أَنَا مَعْمَرٌ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ سِنَانِ بْنِ أَبِي سِنَانٍ الدِّيلِيِّ عَنْ أَبِي وَاقَدٍ اللَّيْثِيِّ، قَالَ: خَرَجْنَا مَعَ النَّبِيِّ ﷺ قِبَلَ حُنَيْنٍ، فَمَرَرْنَا بِسِدْرَةٍ، فَقُلْنَا: يَا رَسُولَ اللَّهِ اجْعَلْ لَنَا ذَاتَ أَنْوَاطٍ كَمَا كَانَ لِلْكُفَّارِ ذَاتُ أَنْوَاطٍ، وَكَانَ الْكُفَّارُ يَنُوطُونَ سِلَاحَهُمْ بِسِدْرَةٍ يَعْكُفُونَ حَوْلَهَا، فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: اللَّهُ أَكْبَرُ، هَذَا كَمَا قَالَتْ بَنُو إِسْرَائِيلَ لِمُوسَى "اجْعَلْ لَنَا إِلَهًا كَمَا لَهُمْ آلِهَةٌ إِنَّكُمْ تَرْكَبُونَ سُنَنَ مَنْ قَبْلَكُمْ" .
Bize Ebû Saîd Abdullah b. Ahmed et-Tâhirî haber verdi, bana dedem Ebû Sehl Abdüssamed b. Abdurrahman el-Bezzâr bildirdi, bana Ebû Bekr Muhammed b. Zekeriyyâ el-Uzâfirî bildirdi, bana İshâk b. İbrâhîm ed-Deyrî bildirdi, bana Abdürrezzâk bildirdi, bana Ma'mer, ez-Zührî'den, o Sinân b. Ebî Sinân ed-Dîlî'den, o da Ebû Vâkıd el-Leysî'den bildirdi; o şöyle dedi: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte Huneyn tarafına çıktık. Bir sidre ağacına uğradık ve: "Ey Allah'ın Resûlü! Kâfirlerin Zâtü Envât'ı olduğu gibi bizim için de bir Zâtü Envât kıl!" dedik. Kâfirler etrafında ibadet amacıyla durdukları bir sidre ağacına silahlarını asarlardı. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Allahu ekber! Bu, İsrâiloğullarının Mûsâ'ya: 'Onların ilahları olduğu gibi bize de bir ilah yap!' demesi gibidir. Muhakkak ki siz, sizden öncekilerin yollarına uyacaksınız!"
{وَإِذْ أَنْجَيْنَاكُمْ مِنَ آلِ فِرْعَوْنَ يَسُومُونَكُمْ سُوءَ الْعَذَابِ يُقَتِّلُونَ أَبْنَاءَكُمْ وَيَسْتَحْيُونَ نِسَاءَكُمْ وَفِي ذَلِكُمْ بَلَاءٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَظِيمٌ (١٤١) وَوَاعَدْنَا مُوسَى ثَلَاثِينَ لَيْلَةً وَأَتْمَمْنَاهَا بِعَشْرٍ فَتَمَّ مِيقَاتُ رَبِّهِ أَرْبَعِينَ لَيْلَةً وَقَالَ مُوسَى لِأَخِيهِ هَارُونَ اخْلُفْنِي فِي قَوْمِي وَأَصْلِحْ وَلَا تَتَّبِعْ سَبِيلَ الْمُفْسِدِينَ (١٤٢) }
{وَإِذْ أَنْجَيْنَاكُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ يَسُومُونَكُمْ سُوءَ الْعَذَابِ يُقَتِّلُونَ أَبْنَاءَكُمْ وَيَسْتَحْيُونَ نِسَاءَكُمْ وَفِي ذَلِكُمْ بَلَاءٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَظِيمٌ (١٤١) وَوَاعَدْنَا مُوسَى ثَلَاثِينَ لَيْلَةً وَأَتْمَمْنَاهَا بِعَشْرٍ فَتَمَّ مِيقَاتُ رَبِّهِ أَرْبَعِينَ لَيْلَةً وَقَالَ مُوسَى لِأَخِيهِ هَارُونَ اخْلُفْنِي فِي قَوْمِي وَأَصْلِحْ وَلَا تَتَّبِعْ سَبِيلَ الْمُفْسِدِينَ (١٤٢) } “Hani sizi, size azabın en kötüsünü reva gören, oğullarınızı öldürüp kadınlarınızı sağ bırakan Firavun hanedanından kurtarmıştık. Bunda sizin için Rabbinizden büyük bir imtihan vardı. Mûsâ ile otuz gece için sözleştik ve buna on gece daha ekledik; böylece Rabbinin belirlediği vakit kırk geceye tamamlandı. Mûsâ kardeşi Hârûn'a: «Kavmim içinde benim yerime geç, ıslah et ve bozguncuların yoluna uyma!» dedi.”
قَوْلُهُ ﷿: {وَإِذْ أَنْجَيْنَاكُمْ} قَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ "أَنْجَاكُمْ" وَكَذَلِكَ هُوَ فِي مَصَاحِفِ أَهْلِ الشَّامِ، {مِنَ آلِ فِرْعَوْنَ يَسُومُونَكُمْ سُوءَ الْعَذَابِ يُقَتِّلُونَ أَبْنَاءَكُمْ} قَرَأَ نَافِعٌ "يَقْتُلُونَ" خَفِيفَةً، مِنَ الْقَتْلِ، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِالتَّشْدِيدِ عَلَى التَّكْثِيرِ مِنَ التَّقْتِيلِ، {وَيَسْتَحْيُونَ نِسَاءَكُمْ وَفِي ذَلِكُمْ بَلَاءٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَظِيمٌ}
Allah Azze ve Celle'nin: {وَإِذْ أَنْجَيْنَاكُمْ} “Hani sizi kurtarmıştık” kavli: İbn Âmir "أَنْجَاكُمْ" (sizi kurtardı) şeklinde okumuştur; Şam ehlinin mushaflarında da böyledir. {مِنَ آلِ فِرْعَوْنَ يَسُومُونَكُمْ سُوءَ الْعَذَابِ يُقَتِّلُونَ أَبْنَاءَكُمْ} “Firavun ailesinden; onlar size azabın en kötüsünü reva görüyor, oğullarınızı öldürüyor...” kavli: Nâfi‘, el-katl (الْقَتْل) kökünden şeddesiz olarak "يَقْتُلُونَ" şeklinde okumuştur. Diğerleri ise et-taktîl (التَّقْتِيل) kökünden [eylemin] çokluğunu/şiddetini ifade etmek üzere şeddeli okumuşlardır. {وَيَسْتَحْيُونَ نِسَاءَكُمْ وَفِي ذَلِكُمْ بَلَاءٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَظِيمٌ} “...ve kadınlarınızı sağ bırakıyorlardı. Bunda sizin için Rabbinizden büyük bir imtihan vardı.”
{وَوَاعَدْنَا مُوسَى ثَلَاثِينَ لَيْلَةً} ذِي الْقِعْدَةِ، {وَأَتْمَمْنَاهَا بِعَشْرٍ} مِنْ ذِي الْحِجَّةِ، {فَتَمَّ مِيقَاتُ رَبِّهِ أَرْبَعِينَ لَيْلَةً وَقَالَ مُوسَى} عِنْدَ انْطِلَاقِهِ إِلَى الْجَبَلِ لِلْمُنَاجَاةِ {لِأَخِيهِ هَارُونَ اخْلُفْنِي} كُنْ خَلِيفَتِي، {فِي قَوْمِي وَأَصْلِحْ} أَيْ أَصْلِحْهُمْ بِحَمْلِكَ إِيَّاهُمْ عَلَى طَاعَةِ اللَّهِ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: يُرِيدُ الرِّفْقَ بِهِمْ وَالْإِحْسَانَ إِلَيْهِمْ {وَلَا تَتَّبِعْ سَبِيلَ الْمُفْسِدِينَ} أَيْ: لَا تُطِعْ مَنْ عَصَى اللَّهَ وَلَا تُوَافِقْهُ عَلَى أَمْرِهِ، وَذَلِكَ أَنْ مُوسَى ﵇ وَعَدَ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَهُمْ بِمِصْرَ: أَنَّ اللَّهَ إِذَا أَهْلَكَ عَدُوَّهُمْ أَتَاهُمْ بِكِتَابٍ فِيهِ بَيَانُ مَا يَأْتُونَ وَمَا يَذَرُوَنَ! فَلَمَّا فَعَلَ اللَّهُ ذَلِكَ بِهِمْ سَأَلَ مُوسَى رَبَّهُ الْكِتَابَ، فَأَمَرَهُ اللَّهُ ﷿ أَنْ يَصُومَ ثَلَاثِينَ يَوْمًا، فَلَمَّا تَمَّتْ ثَلَاثُونَ أَنْكَرَ خُلُوفَ فَمِهِ، فَتَسَوَّكَ بِعُودِ خَرُّوبٍ.
{وَوَاعَدْنَا مُوسَى ثَلَاثِينَ لَيْلَةً} Zilkade ayından otuz gece, {وَأَتْمَمْنَاهَا بِعَشْرٍ} Zilhicce ayından on gece ile, {فَتَمَّ مِيقَاتُ رَبِّهِ أَرْبَعِينَ لَيْلَةً} “böylece Rabbinin belirlediği vakit kırk geceye tamamlandı.” {وَقَالَ مُوسَى} Mûsâ münacat için dağa giderken {لِأَخِيهِ هَارُونَ اخْلُفْنِي} “kardeşi Hârûn'a: «Benim yerime geç»” benim vekilim/halifem ol, {فِي قَوْمِي وَأَصْلِحْ} “kavmim içinde ve ıslah et!” yani onları Allah'a itaate sevk ederek durumlarını düzelt. İbn Abbâs: "Onlara yumuşak davranmayı ve iyilik etmeyi kastetmektedir" dedi. {وَلَا تَتَّبِعْ سَبِيلَ الْمُفْسِدِينَ} “ve bozguncuların yoluna uyma!” yani Allah'a isyan eden kimseye itaat etme ve onun işine uyma. Bu durum şundandı: Mûsâ aleyhisselâm Mısır'dayken İsrâiloğullarına, Allah düşmanlarını helak ettiğinde kendilerine neyi yapıp neyi terk edeceklerini açıklayan bir kitap getireceğini vadetmişti. Allah bunu onlar için gerçekleştirince Mûsâ Rabbinden kitabı istedi; Allah azze ve celle de ona otuz gün oruç tutmasını emretti. Otuz gün tamamlanınca ağız kokusunun değiştiğini fark etti ve keçiboynuzu dalıyla misvaklandı.
وَقَالَ أَبُو الْعَالِيَةِ: أَكَلَ مِنْ لِحَاءِ شَجَرَةٍ، فَقَالَتْ لَهُ الْمَلَائِكَةُ: كُنَّا نَشُمُّ مِنْ فِيكَ رَائِحَةَ الْمِسْكِ، فَأَفْسَدْتَهُ بِالسِّوَاكِ، فَأَمَرَهُ اللَّهُ تَعَالَى أَنْ يَصُومَ عَشْرَةَ أَيَّامٍ مِنْ ذِي الْحِجَّةِ، وَقَالَ: أَمَا عَلِمْتَ أَنَّ خُلُوفَ فَمِ الصَّائِمِ أَطْيَبُ عِنْدِي مِنْ رِيحِ الْمِسْكِ، فَكَانَتْ فِتْنَتُهُمْ فِي الْعَشْرِ الَّتِي زَادَهَا.
Ebu'l-Âliye şöyle dedi: Bir ağacın kabuğundan yedi; melekler ona: "Biz senin ağzından misk kokusu alıyorduk, onu misvakla bozdun" dediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ ona Zilhicce'den on gün oruç tutmasını emretti ve şöyle buyurdu: "Oruçlunun ağız kokusunun Benim katımda misk kokusundan daha hoş olduğunu bilmedin mi?" İşte kavminin imtihanı/fitnesi, eklediği bu on gün içinde oldu.
{وَلَمَّا جَاءَ مُوسَى لِمِيقَاتِنَا وَكَلَّمَهُ رَبُّهُ قَالَ رَبِّ أَرِنِي أَنْظُرْ إِلَيْكَ قَالَ لَنْ تَرَانِي وَلَكِنِ انْظُرْ إِلَى الْجَبَلِ فَإِنِ اسْتَقَرَّ مَكَانَهُ فَسَوْفَ تَرَانِي فَلَمَّا تَجَلَّى رَبُّهُ لِلْجَبَلِ جَعَلَهُ دَكًّا وَخَرَّ مُوسَى صَعِقًا فَلَمَّا أَفَاقَ قَالَ سُبْحَانَكَ تُبْتُ إِلَيْكَ وَأَنَا أَوَّلُ الْمُؤْمِنِينَ (١٤٣) }
{وَلَمَّا جَاءَ مُوسَى لِمِيقَاتِنَا وَكَلَّمَهُ رَبُّهُ قَالَ رَبِّ أَرِنِي أَنْظُرْ إِلَيْكَ قَالَ لَنْ تَرَانِي وَلَكِنِ انْظُرْ إِلَى الْجَبَلِ فَإِنِ اسْتَقَرَّ مَكَانَهُ فَسَوْفَ تَرَانِي فَلَمَّا تَجَلَّى رَبُّهُ لِلْجَبَلِ جَعَلَهُ دَكًّا وَخَرَّ مُوسَى صَعِقًا فَلَمَّا أَفَاقَ قَالَ سُبْحَانَكَ تُبْتُ إِلَيْكَ وَأَنَا أَوَّلُ الْمُؤْمِنِينَ (١٤٣) } “Mûsâ belirlediğimiz vakitte gelip Rabbi onunla konuşunca: «Rabbim! Bana (kendini) göster, Sana bakayım!» dedi. (Rabbi): «Beni asla göremezsin; fakat şu dağa bak, eğer o yerinde durabilirse sen de Beni görürsün» buyurdu. Rabbi dağa tecelli edince onu yerle bir etti ve Mûsâ baygın halde yere düştü. Kendine gelince: «Seni tenzih ederim, Sana tövbe ettim ve ben müminlerin ilkiyim!» dedi.”