قَوْلُهُ ﷿: {وَلَمَّا جَاءَ مُوسَى لِمِيقَاتِنَا} أَيْ: للوقت الذي ١٣٦/ب ضَرَبْنَا لَهُ أَنْ نُكَلِّمَهُ فِيهِ. قَالَ أَهْلُ التَّفْسِيرِ: إِنَّ مُوسَى ﵇ تَطَهَّرَ وَطَهَّرَ ثِيَابَهُ لِمِيعَادِ رَبِّهِ لَمَّا أَتَى طُورَ سَيْنَاءَ. وَفِي الْقِصَّةِ: إِنَّ اللَّهَ ﷿ أَنْزَلَ ظُلْمَةً عَلَى سَبْعَةِ فَرَاسِخَ وَطَرَدَ عَنْهُ الشَّيْطَانَ وَطَرَدَ عَنْهُ هَوَامَّ الْأَرْضِ وَنَحَّى عَنْهُ الْمَلَكَيْنِ وَكَشَطَ لَهُ السَّمَاءَ وَرَأَى الْمَلَائِكَةَ قِيَامًا فِي الْهَوَاءِ وَرَأَى الْعَرْشَ بَارِزًا وَكَلَّمَهُ اللَّهُ وَنَاجَاهُ حَتَّى أَسْمَعَهُ، وَكَانَ جِبْرِيلُ ﵇ مَعَهُ فَلَمْ يَسْمَعْ مَا كَلَّمَهُ رَبُّهُ وَأَدْنَاهُ حَتَّى سَمِعَ صَرِيرَ الْقَلَمِ فَاسْتَحْلَى مُوسَى ﵇ كَلَامَ رَبِّهِ وَاشْتَاقَ إِلَى رُؤْيَتِهِ {قَالَ رَبِّ أَرِنِي أَنْظُرْ إِلَيْكَ} قَالَ الزَّجَّاجُ: فِيهِ اخْتِصَارٌ تَقْدِيرُهُ: أَرِنِي نَفْسَكَ أَنْظُرْ إِلَيْكَ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: أَعْطِنِي النَّظَرَ إِلَيْكَ. فَإِنْ قِيلَ: كَيْفَ سَأَلَ الرُّؤْيَةَ وَقَدْ عَلِمَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَا يُرَى فِي الدُّنْيَا؟ قَالَ الْحَسَنُ: هَاجَ بِهِ الشَّوْقُ فَسَأَلَ الرُّؤْيَةَ. وَقِيلَ: سَأَلَ الرُّؤْيَةَ ظَنًّا مِنْهُ أَنَّهُ يَجُوزُ أَنْ يُرَى فِي الدُّنْيَا {قَالَ} اللَّهُ تَعَالَى {لَنْ تَرَانِي} وَلَيْسَ لِبَشَرٍ أَنْ يُطِيقَ النَّظَرَ [إِلَيَّ فِي الدُّنْيَا مَنْ نَظَرَ إِلَيَّ] فِي الدُّنْيَا مَاتَ فَقَالَ إِلَهِي سَمِعْتُ كَلَامَكَ فَاشْتَقْتُ إِلَى النَّظَرِ إِلَيْكَ وَلَأَنْ أَنْظُرَ
Allah azze ve celle'nin: {وَلَمَّا جَاءَ مُوسَى لِمِيقَاتِنَا} “Mûsâ belirlediğimiz vakitte gelince” buyruğu; kendisiyle konuşmak üzere ona tayin ettiğimiz vakitte [gelince] demektir. Tefsir ehli şöyle dedi: Mûsâ aleyhisselâm Tûr-i Sînâ'ya geldiğinde Rabbinin belirlediği buluşma vakti için boy abdesti alıp temizlendi ve elbiselerini arındırdı. Kıssada [şöyle] anlatılır: Allah azze ve celle yedi fersahlık bir mesafeye karanlık indirdi; şeytanı ondan uzaklaştırdı, yeryüzünün zararlı haşerelerini ondan uzaklaştırdı, iki meleği ondan ayırdı ve onun için göğü sıyırıp açtı. [Mûsâ] melekleri havada ayakta durur vaziyette gördü, Arş'ı apaçık gördü. Allah onunla konuştu ve işiteceği şekilde ona hitap etti. Cebrâil aleyhisselâm da onunla beraberdi fakat Rabbi'nin onunla konuştuğu şeyleri işitmedi. [Allah] onu öyle yaklaştırdı ki [kaderi yazan] kalemin cızırtısını işitti. Bunun üzerine Mûsâ aleyhisselâm Rabbi'nin kelâmından derin bir lezzet aldı ve O'nu görmeye büyük bir iştiyak duydu: {قَالَ رَبِّ أَرِنِي أَنْظُرْ إِلَيْكَ} “«Rabbim! Bana [Kendini] göster, Sana bakayım» dedi.” Zeccâc şöyle dedi: Burada bir hazif (kısaltma) vardır, takdiri: «Bana Kendini göster, Sana bakayım» şeklindedir. İbn Abbâs: «Sana bakma [imkânını] bana lütfet» [demektir] dedi. Şayet: «Allah Teâlâ'nın dünyada görülemeyeceğini bildiği halde nasıl rüyeti (görmeyi) istedi?» denilirse, Hasan[-ı Basrî] şöyle demiştir: «İçinde [büyük bir] arzu galeyana geldi de rüyeti talep etti.» Şöyle de denildi: «Dünyada görülmesinin caiz olabileceğini zannederek rüyet talebinde bulundu.» Allah Teâlâ: {قَالَ} “Buyurdu ki:” {لَنْ تَرَانِي} “«Beni asla göremezsin.»” Hiçbir beşerin [dünyada Bana bakmaya] gücü yetmez; [dünyada Bana bakan kimse] ölür. [Mûsâ] dedi ki: «İlâhım! Kelâmını işittim, Sana bakmayı çok arzuladım; Sana bakıp
إِلَيْكَ ثُمَّ أَمُوتُ أَحَبُّ إِلَيَّ مِنْ أَنْ أَعِيشَ وَلَا أَرَاكَ فَقَالَ اللَّهُ ﷿: {وَلَكِنِ انْظُرْ إِلَى الْجَبَلِ} وَهُوَ أَعْظَمُ جَبَلٍ بِمَدْيَنَ يُقَالُ لَهُ زُبَيْرٌ.
sonra ölmem, yaşayıp da Seni görmememden bana daha sevimlidir.» Bunun üzerine Allah azze ve celle şöyle buyurdu: {وَلَكِنِ انْظُرْ إِلَى الْجَبَلِ} “fakat şu dağa bak!” O dağ, Medyen'deki en büyük dağ olup ona Zübeyr denir.
قَالَ السُّدِّيُّ: لَمَّا كَلَّمَ اللَّهُ مُوسَى غَاصَ الْخَبِيثُ إِبْلِيسُ فِي الْأَرْضِ حَتَّى خَرَجَ بَيْنَ قَدَمَيْ مُوسَى، فَوَسْوَسَ إِلَيْهِ: أَنْ يُكَلِّمُكَ شَيْطَانٌ فَعِنْدَ ذَلِكَ سَأَلَ مُوسَى الرُّؤْيَةَ فَقَالَ اللَّهُ ﷿: {لَنْ تَرَانِي} وَتَعَلَّقَتْ نُفَاةُ الرُّؤْيَةِ بِظَاهِرِ هَذِهِ الْآيَةِ، وَقَالُوا: قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: {لَنْ تَرَانِي} وَلَنْ تَكُونُ لِلتَّأْبِيدِ، وَلَا حُجَّةَ لَهُمْ فِيهَا وَمَعْنَى الْآيَةِ: لَنْ تَرَانِي فِي الدُّنْيَا أَوْ فِي الْحَالِ، لِأَنَّهُ كَانَ يَسْأَلُ الرُّؤْيَةَ فِي الْحَالِ وَ"لَنْ" لَا تَكُونُ لِلتَّأْبِيدِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: (وَلَنْ يَتَمَنَّوْهُ أَبَدًا) [الْبَقَرَةُ-٩٥] ، إِخْبَارًا عَنِ الْيَهُودِ، ثُمَّ أَخْبَرَ عَنْهُمْ أَنَّهُمْ يَتَمَنَّوْنَ الْمَوْتَ فِي الْآخِرَةِ يَقُولُونَ (يَا مالك ليقض علنيا رَبُّكَ) [الزُّخْرُفُ-٧٧] ، وَ (يَا لَيْتَهَا كَانَتِ الْقَاضِيَةُ) [الْحَاقَّةُ-٢٧] ، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ أَنَّهُ لَمْ يَنْسِبْهُ إِلَى الْجَهْلِ بِسُؤَالِ الرُّؤْيَةِ وَلَمْ يَقُلْ إِنِّي لَا أَرَى حَتَّى تَكُونَ لَهُمْ حُجَّةٌ بَلْ عَلَّقَ الرُّؤْيَةَ عَلَى اسْتِقْرَارِ الْجَبَلِ وَاسْتِقْرَارُ الْجَبَلِ عَلَى التَّجَلِّي غَيْرُ مُسْتَحِيلٍ إِذَا جَعَلَ اللَّهُ تَعَالَى لَهُ تِلْكَ الْقُوَّةَ، وَالْمُعَلَّقَ بِمَا لَا يَسْتَحِيلُ لَا يَكُونُ مُحَالًا.
Süddî şöyle dedi: Allah Mûsâ ile konuşunca o habis İblis yere daldı, ta Mûsâ'nın iki ayağı arasından çıktı ve ona: «Seninle konuşan bir şeytandır» diye vesvese verdi. İşte o vakit Mûsâ rüyeti (görmeyi) istedi. Bunun üzerine Allah azze ve celle: {لَنْ تَرَانِي} “«Beni asla göremezsin»” buyurdu. Rüyeti (Allah'ın görülmesini) inkâr edenler bu ayetin zahirine tutunup: «Allah Teâlâ: {لَنْ تَرَانِي} “Beni asla göremezsin” buyurmuştur; "len (لَنْ)" edatı ise ebedilik bildirir» dediler. Oysa bunda onlar için bir delil yoktur. Ayetin anlamı: "Beni dünyada veya şu anda göremezsin" demektir; çünkü o, rüyeti o anda istemişti. "Len" edatı ise ebedilik ifade etmez. Nitekim Allah Teâlâ Yahudilerden haber vererek: {وَلَنْ يَتَمَنَّوْهُ أَبَدًا} “Onu hiçbir zaman temenni etmeyeceklerdir” [el-Bakara: 95] buyurmuş, sonra da ahirette ölümü temenni edeceklerini bildirip: {يَا مَالِكُ لِيَقْضِ عَلَيْنَا رَبُّكَ} “«Ey Mâlik! Rabbin bizim işimizi bitirsin!»” [ez-Zuhruf: 77] ve {يَا لَيْتَهَا كَانَتِ الْقَاضِيَةَ} “«Keşke o (ölüm) her şeyi bitirmiş olsaydı!»” [el-Hâkka: 27] diyeceklerini haber vermiştir. Bunun diğer bir delili de şudur: Allah, rüyeti istemesinden ötürü onu cehaletle nitelemedi ve onların aleyhine bir delil olsun diye «Ben asla görülmem» de demedi; aksine rüyeti dağın yerinde durmasına bağladı. Allah Teâlâ o gücü dağa verirse tecelli karşısında dağın yerinde durması imkânsız değildir. İmkânsız olmayan bir şarta bağlanan şey de imkânsız olmaz.
قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: {وَلَكِنِ انْظُرْ إِلَى الْجَبَلِ فَإِنِ اسْتَقَرَّ مَكَانَهُ فَسَوْفَ تَرَانِي} قَالَ وَهْبٌ وَابْنُ إِسْحَاقَ لَمَّا سَأَلَ مُوسَى رَبَّهُ الرُّؤْيَةَ أَرْسَلَ اللَّهُ الضَّبَابَ وَالصَّوَاعِقَ وَالظُّلْمَةَ وَالرَّعْدَ وَالْبَرْقَ وَأَحَاطَتْ بِالْجَبَلِ الَّذِي عَلَيْهِ مُوسَى أَرْبَعَةَ فَرَاسِخَ مِنْ كُلِّ جَانِبٍ، وَأَمَرَ اللَّهُ (١) مَلَائِكَةَ السَّمَاءِ أَنْ يَعْتَرِضُوا عَلَى مُوسَى فَمَرَّتْ بِهِ مَلَائِكَةُ السَّمَاءِ الدُّنْيَا كَثِيرَانِ الْبَقَرِ تَنْبُعُ أَفْوَاهُهُمْ بِالتَّسْبِيحِ وَالتَّقْدِيسِ بِأَصْوَاتٍ عَظِيمَةٍ كَصَوْتِ الرَّعْدِ الشَّدِيدِ، ثُمَّ أَمَرَ اللَّهِ مَلَائِكَةَ السَّمَاءِ الثَّانِيَةِ أَنِ اهْبِطُوا عَلَى مُوسَى فَاعْتَرَضُوا عَلَيْهِ، فَهَبَطُوا عَلَيْهِ أَمْثَالَ الْأُسُودِ لَهُمْ لَجَبٌ بِالتَّسْبِيحِ وَالتَّقْدِيسِ، فَفَزِعَ الْعَبْدُ الضَّعِيفُ ابْنُ عِمْرَانَ مِمَّا رَأَى وَسَمِعَ وَاقْشَعَرَّتْ كُلُّ شَعْرَةٍ فِي رَأْسِهِ وَجَسَدِهِ، ثُمَّ قَالَ: لَقَدْ نَدِمْتُ عَلَى مَسْأَلَتِي فَهَلْ يُنْجِينِي مِنْ مَكَانِي الَّذِي أَنَا فِيهِ شَيْءٌ؟ فَقَالَ لَهُ خَيْرُ الْمَلَائِكَةِ وَرَأْسُهُمْ: يَا مُوسَى اصْبِرْ لِمَ سَأَلْتَ، فَقَلِيلٌ مِنْ كَثِيرٍ مَا رَأَيْتَ.
Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {وَلَكِنِ انْظُرْ إِلَى الْجَبَلِ فَإِنِ اسْتَقَرَّ مَكَانَهُ فَسَوْفَ تَرَانِي} “Fakat şu dağa bak, eğer o yerinde durabilirse sen de Beni görürsün.” Vehb ve İbn İshâk şöyle dediler: Mûsâ Rabbinden rüyet isteyince Allah sisi, yıldırımları, karanlığı, gök gürültüsünü ve şimşeği gönderdi; bunlar Mûsâ'nın üzerinde bulunduğu dağı her tarafından dört fersah boyunca kuşattı. Allah dünya semasının meleklerine Mûsâ'nın önünden geçmelerini emretti. Dünya semasının melekleri, sığır boğaları gibi, ağızlarından şiddetli gök gürültüsü gibi büyük seslerle tesbih ve takdis fışkırarak onun yanından geçtiler. Sonra Allah ikinci semanın meleklerine: «Mûsâ'nın üzerine inin ve onun önünden geçin» diye emretti. Onlar da aslanlar gibi, tesbih ve takdis uğultularıyla onun üzerine indiler. Bu zayıf kul İmrân oğlu, gördüğü ve işittiği şeylerden dehşete düştü; başındaki ve bedenindeki her bir kıl ürperdi. Sonra: «İstediğim şeyden dolayı gerçekten pişman oldum, içinde bulunduğum bu yerden beni kurtaracak bir şey var mıdır?» dedi. Meleklerin en hayırlısı ve başı olan [Cibrîl] ona: «Ey Mûsâ! İstediğin şeye sabret; gördüğün şey çoğun azıdır» dedi.
ثُمَّ أَمَرَ اللَّهُ مَلَائِكَةَ السَّمَاءِ الثَّالِثَةِ أَنِ اهْبِطُوا عَلَى مُوسَى فَاعْتَرِضُوا عَلَيْهِ، فَهَبَطُوا أَمْثَالَ النُّسُورِ لَهُمْ قَصْفٌ وَرَجْفٌ شَدِيدٌ، وَأَفْوَاهُهُمْ تَنْبُعُ بِالتَّسْبِيحِ وَالتَّقْدِيسِ كَجَلَبِ الْجَيْشِ الْعَظِيمِ أَلْوَانُهُمْ كَلَهَبِ النَّارِ، فَفَزِعَ مُوسَى وَاشْتَدَّ نَفَسُهُ وَأَيِسَ مِنَ الْحَيَاةِ، فَقَالَ لَهُ خَيْرُ الْمَلَائِكَةِ: مَكَانَكَ يَا ابْنَ عِمْرَانَ حَتَّى تَرَى مَا لَا تَصْبِرُ عَلَيْهِ، ثُمَّ أَمَرَ اللَّهُ تَعَالَى مَلَائِكَةَ السَّمَاءِ الرَّابِعَةِ أَنِ اهْبِطُوا فَاعْتَرِضُوا عَلَى مُوسَى بْنِ
Sonra Allah, üçüncü semanın meleklerine: «Mûsâ'nın üzerine inin ve onun önünden geçin» diye emretti. Onlar kartallar gibi indiler; şiddetli bir gürültüleri ve sarsıntıları vardı. Ağızlarından büyük bir ordunun uğultusu gibi tesbih ve takdis fışkırıyordu, renkleri ise ateş alevi gibiydi. Mûsâ dehşete kapıldı, nefesi daraldı ve hayattan ümidini kesti. Bunun üzerine meleklerin en hayırlısı ona: «Olduğun yerde dur ey İmrân oğlu, ta ki sabredemeyeceğin şeyi göresin!» dedi. Sonra Allah Teâlâ dördüncü semanın meleklerine: «İnin ve İmrân oğlu Mûsâ'nın
عِمْرَانَ فَهَبَطُوا عَلَيْهِ لَا يُشْبِهُهُمْ شَيْءٌ مِنَ الَّذِينَ مَرُّوا بِهِ قَبْلَهُمْ أَلْوَانُهُمْ كَلَهَبِ النَّارِ، وَسَائِرُ خَلْقِهِمْ كَالثَّلْجِ الْأَبْيَضِ أَصْوَاتُهُمْ عَلِيَّةٌ بِالتَّقْدِيسِ وَالتَّسْبِيحِ لَا يُقَارِبُهُمْ شَيْءٌ مِنْ أَصْوَاتِ الَّذِينَ مَرُّوا بِهِ قَبْلَهُمْ، فَاصْطَكَّتْ رُكْبَتَاهُ وَأَرْعَدَ قَلْبُهُ وَاشْتَدَّ بُكَاؤُهُ فَقَالَ لَهُ خَيْرُ الْمَلَائِكَةِ وَرَأْسُهُمْ: يَا ابْنَ عِمْرَانَ اصْبِرْ لِمَا سَأَلْتَ فَقَلِيلٌ مِنْ كَثِيرٍ مَا رَأَيْتَ.
Mûsâ'nın önünden geçin» diye emretti. Onlar da onun üzerine indiler ki, kendilerinden önce geçenlerin hiçbirine benzemiyorlardı; renkleri ateş alevi gibi, yaratılışlarının geri kalanı ise beyaz kar gibiydi. Takdis ve tesbihle yükselen seslerine kendilerinden önce geçenlerin seslerinden hiçbiri yaklaşamazdı. [Mûsâ'nın] dizleri birbirine çarptı, kalbi titredi ve ağlaması şiddetlendi. Meleklerin en hayırlısı ve başı olan [melek] ona: «Ey İmrân oğlu! İstediğin şeye sabret; gördüğün şey çoğun azıdır» dedi.
ثُمَّ أَمَرَ اللَّهُ تَعَالَى مَلَائِكَةَ السَّمَاءِ الْخَامِسَةِ أَنِ اهْبِطُوا فَاعْتَرِضُوا عَلَى مُوسَى فَهَبَطُوا عَلَيْهِ لَهُمْ سَبْعَةُ أَلْوَانٍ فَلَمْ يَسْتَطِعْ مُوسَى أَنْ يُتْبِعَهُمْ بَصَرَهُ، لَمْ يَرَ مِثْلَهُمْ وَلَمْ يَسْمَعْ مِثْلَ أَصْوَاتِهِمْ فَامْتَلَأَ جَوْفُهُ خَوْفًا وَاشْتَدَّ حُزْنُهُ وَكَثُرَ بُكَاؤُهُ، فَقَالَ لَهُ خَيْرُ الْمَلَائِكَةِ وَرَأْسُهُمْ: يَا ابْنَ عِمْرَانَ مَكَانَكَ حَتَّى تَرَى بَعْضَ مَا لَا تَصْبِرُ عَلَيْهِ.
Sonra Allah Teâlâ beşinci semanın meleklerine: «İnin ve Mûsâ'nın önünden geçin» diye emretti. Onlar yedi renge sahip olarak onun üzerine indiler. Mûsâ gözleriyle onları takip etmeye güç yetiremedi; ne onlar gibisini görmüştü ne de sesleri gibisini işitmişti. İçi korkuyla doldu, hüznü şiddetlendi ve ağlaması çoğaldı. Meleklerin en hayırlısı ve başı olan [melek] ona: «Ey İmrân oğlu! Sabredemeyeceğin şeyin bir kısmını görene kadar yerinde dur» dedi.
ثُمَّ أَمَرَ اللَّهُ مَلَائِكَةَ السَّمَاءِ السَّادِسَةِ أَنِ اهْبِطُوا عَلَى عَبْدِي الَّذِي طَلَبَ لِيَرَانِي، فَهَبَطُوا عَلَيْهِ فِي يَدِ كُلِّ مَلَكٍ مِنْهُمْ مِثْلَ النخلة الطويلة، نار أَشَدَّ ضَوْءًا مِنَ الشَّمْسِ، وَلِبَاسُهُمْ كَلَهَبِ النَّارِ إِذَا سَبَّحُوا وَقَدَّسُوا جَاوَبَهُمْ مَنْ كَانَ قَبْلَهُمْ من ملائكة السموات، كُلُّهُمْ يَقُولُونَ بِشِدَّةِ أَصْوَاتِهِمْ: سُبُّوحٌ قُدُّوسٌ، رَبُّ الْعِزَّةِ أَبَدًا لَا يَمُوتُ، فِي رَأْسِ كُلِّ مَلَكٍ مِنْهُمْ أَرْبَعَةُ أَوْجُهٍ، فَلَمَّا رَآهُمْ مُوسَى رَفَعَ صَوْتَهُ يُسَبِّحُ مَعَهُمْ [حِينَ سَبَّحُوا] (١) وَهُوَ يَبْكِي وَيَقُولُ: رَبِّ اذْكُرْنِي وَلَا تَنْسَ عَبْدَكَ لَا أَدْرِي أَأَنْفَلِتُ مِمَّا أَنَا فِيهِ أَمْ لَا؟ إِنْ خَرَجْتُ احْتَرَقْتُ وَإِنْ مَكَثْتُ مِتُّ، فَقَالَ لَهُ كَبِيرُ الْمَلَائِكَةِ وَرَأَسُهُمْ: قَدْ أَوْشَكْتَ يَا ابْنَ عِمْرَانَ أَنْ يَشْتَدَّ خَوْفُكَ وَيَنْخَلِعَ قَلْبُكَ فَاصْبِرْ لِلَّذِي سَأَلْتَ.
Sonra Allah altıncı semanın meleklerine: «Beni görmeyi isteyen kulumun üzerine inin» diye emretti. Onlar da onun üzerine indiler; her bir meleğin elinde uzun bir hurma ağacı gibi, ışıltısı güneşten daha şiddetli olan ateş vardı; elbiseleri ateş alevi gibiydi. Onlar tesbih ve takdis ettiklerinde, kendilerinden önceki sema melekleri de onlara karşılık veriyordu. Hepsi seslerinin olanca gücüyle: «Sübbûh'tur, Kuddûs'tur; İzzet Rabbi ebediyen ölmez!» diyorlardı. Onlardan her bir meleğin başında dört yüz vardı. Mûsâ onları görünce, ağlayarak ve onlar tesbih ettiği vakit sesini yükselterek onlarla birlikte tesbih etmeye başladı ve şöyle dedi: «Rabbim! Beni hatırla ve kulunu unutma; içinde bulunduğum bu durumdan kurtulacak mıyım, kurtulamayacak mıyım bilmiyorum? Çıksam yanarım, kalsam ölürüm.» Meleklerin büyüğü ve başı olan [melek] ona: «Ey İmrân oğlu! Neredeyse korkun şiddetlenecek ve kalbin yerinden fırlayacak; o halde istediğin şeye sabret!» dedi.
ثُمَّ أَمَرَ اللَّهُ تَعَالَى أَنْ يُحْمَلَ عَرْشُهُ فِي مَلَائِكَةِ السَّمَاءِ السَّابِعَةِ فَلَمَّا بَدَا نُورُ الْعَرْشِ انْفَرَجَ الْجَبَلُ مِنْ عَظَمَةِ الرَّبِّ ﷻ، ورفعت ملائكة السموات أَصْوَاتَهُمْ جَمِيعًا يَقُولُونَ: سُبْحَانَ الْقُدُّوسِ رَبِّ الْعِزَّةِ أَبَدًا لَا يَمُوتُ بِشِدَّةِ أَصْوَاتِهِمْ، فَارْتَجَّ الْجَبَلُ وَانْدَكَّتْ كُلُّ شَجَرَةٍ كَانَتْ فِيهِ وَخَرَّ الْعَبْدُ الضَّعِيفُ مُوسَى صَعِقًا عَلَى وَجْهِهِ لَيْسَ مَعَهُ رَوْحُهُ، فَأَرْسَلَ اللَّهُ بِرَحْمَتِهِ الرُّوَحَ فَتَغَشَّاهُ، وَقَلَبَ عَلَيْهِ الْحَجَرَ الَّذِي كَانَ عَلَيْهِ مُوسَى وَجَعَلَهُ كَهَيْئَةِ الْقُبَّةِ لِئَلَّا يَحْتَرِقَ مُوسَى، فَأَقَامَهُ الرُّوحُ مِثْلَ اللَّامَةِ، فَقَامَ مُوسَى يُسَبِّحُ اللَّهَ تَعَالَى وَيَقُولُ آمَنْتُ بِكَ رَبِّي وَصَدَّقْتُ أَنَّهُ لَا يَرَاكَ أَحَدٌ فَيَحْيَا، مَنْ نَظَرَ إِلَى مَلَائِكَتِكَ انْخَلَعَ قَلْبُهُ فَمَا أَعْظَمَكَ وَأَعْظَمَ مَلَائِكَتَكَ أَنْتَ رَبُّ الْأَرْبَابِ وَإِلَهُ الْآلِهَةِ وَمَلِكُ الْمُلُوكِ، وَلَا يَعْدِلُكَ شَيْءٌ وَلَا يَقُومُ لَكَ شَيْءٌ، رَبِّ تُبْتُ إِلَيْكَ الْحَمْدُ لَكَ لَا شَرِيكَ لَكَ مَا أَعْظَمَكَ وَمَا أَجَلَّكَ رَبَّ الْعَالَمِينَ، فَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: {فَلَمَّا تَجَلَّى رَبُّهُ لِلْجَبَلِ جَعَلَهُ دَكًّا} قَالَ ابْنُ عباس: ظهر ١٣٧/أنُورُ رَبِّهِ لِلْجَبَلِ، جَبَلِ زُبَيْرٍ. وَقَالَ الضَّحَّاكُ: أَظْهَرَ اللَّهُ مِنْ نُورِ الْحُجُبِ مِثْلَ مَنْخَرِ ثَوْرٍ. وَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَلَامٍ وَكَعْبُ الْأَحْبَارِ: مَا
Sonra Allah Teâlâ, yedinci semanın melekleri eşliğinde Arş'ının taşınmasını emretti. Arş'ın nuru görününce, Rab celle celâluhu'nun azametinden dağ yarıldı. Bütün semavat melekleri seslerinin olanca gücüyle hep birlikte: «Kuddûs olan, ebediyen ölmeyen izzet sahibi Rabbi tenzih ederiz» diyerek seslerini yükselttiler. Bunun üzerine dağ sarsıldı, üzerindeki bütün ağaçlar un ufak oldu ve zayıf kul Mûsâ ruhu kendisinde kalmayarak baygın halde yüzüstü yere kapandı. Allah da rahmetiyle Rûh'u gönderdi, o da onu bürüdü. Mûsâ yanmasın diye, üzerinde bulunduğu taşı onun üzerine çevirip kubbe gibi yaptı. Rûh onu bir zırh gibi doğrultup ayağa kaldırdı. Bunun üzerine Mûsâ kalkıp Allah Teâlâ'yı tesbih etmeye başladı ve şöyle dedi: «Rabbim! Sana iman ettim ve tasdik ettim ki kimse Seni görüp de hayatta kalamaz. Senin meleklerine bakanın kalbi yerinden kopar. Sen ne büyüksün, meleklerin ne büyüktür! Sen rablerin Rabbi, ilahların İlahı ve meliklerin Melikisin. Hiçbir şey Sana denk olamaz ve hiçbir şey Senin karşında duramaz. Rabbim! Sana tevbe ettim, hamd Sanadır, Senin hiçbir ortağın yoktur. Sen ne büyüksün ve ne kadar yücesin ey Âlemlerin Rabbi!» İşte bu, Allah Teâlâ'nın şu kavlidir: {فَلَمَّا تَجَلَّى رَبُّهُ لِلْجَبَلِ جَعَلَهُ دَكًّا} “Rabbi dağa tecelli edince onu yerle bir etti”. İbn Abbâs şöyle demiştir: «Rabbinin nuru dağa, Zübeyr Dağı'na göründü.» Dahhâk ise: «Allah, perdelerin nurundan bir öküz burnu deliği kadarlık kısmını gösterdi» dedi. Abdullah b. Selâm ve Kâ'b el-Ahbâr ise şöyle dediler: «...
تَجَلَّى مِنْ عَظَمَةِ اللَّهِ لِلْجَبَلِ إِلَّا مَثَّلُ سَمِّ الْخِيَاطِ حَتَّى صَارَ دَكًّا. وَقَالَ السُّدِّيُّ: مَا تَجَلَّى إِلَّا قَدَرَ الْخِنْصَرِ، يَدُلُّ عَلَيْهِ مَا رَوَى ثَابِتٌ عَنْ أَنَسٍ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَرَأَ هَذِهِ الْآيَةَ وَقَالَ: "هَكَذَا" وَوَضَعَ الْإِبْهَامَ عَلَى الْمَفْصِلِ الْأَعْلَى مِنَ الْخِنْصَرِ، فَسَاخَ الْجَبَلُ (١) .
Allah'ın azametinden ancak bir iğne deliği kadarı tecelli etti de dağ yerle bir oldu. Süddî: «Ancak serçe parmağı kadar tecelli etti» dedi. Buna, Sâbit'in Enes'ten rivayet ettiği şu hadis delalet eder: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bu ayeti okudu ve: "Şöyle" diyerek başparmağını serçe parmağının en üst eklemine koydu; bunun üzerine dağ yere battı.
وَحُكِيَ عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ السَّاعِدِيِّ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَظْهَرَ مِنْ سَبْعِينَ أَلْفِ حِجَابٍ نُورًا قَدَرَ الدِّرْهَمِ فَجَعَلَ الْجَبَلَ دَكًّا، أَيْ: مُسْتَوِيًا بِالْأَرْضِ، قَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ (دَكَّاءَ) مَمْدُودًا غَيْرَ مُنَوَّنٍ هَاهُنَا وَفِي سُورَةِ الْكَهْفِ، [وَافَقَ عَاصِمٌ فِي الْكَهْفِ] (٢) وَقَرَأَ الْآخَرُونَ (دَكَّا) مَقْصُورًا مُنَوَّنًا، فَمَنْ قَصْرَهُ فَمَعْنَاهُ جَعَلَهُ مَدْقُوقًا: وَالدَّكُّ وَالدَّقُّ وَاحِدٌ، وَقِيلَ: مَعْنَاهُ دَكَّهُ اللَّهُ دَكَّا، أَيْ: فَتَّتَهُ كَمَا قَالَ: (كَلَّا إِذَا دُكَّتِ الْأَرْضُ دَكًّا دَكًّا) [الْفَجْرُ-٢١] ، وَمَنْ قَرَأَ بِالْمَدِّ أَيْ: جَعَلَهُ مُسْتَوِيًا أَرْضًا دَكَّاءَ.
Sehl b. Sa'd es-Sâidî'den rivayet edildiğine göre: Allah Teâlâ yetmiş bin perdeden bir dirhem miktarı bir nur gösterdi de dağı yerle bir etti; yani yerle dümdüz kıldı. Hamza ve Kisâî, burada ve Kehf Suresi'nde med ile ve tenvinsiz olarak (دَكَّاءَ) şeklinde okudular; Âsım Kehf'te [onlara] muvafakat etti. Diğer [kıraat imamları] ise kasr ile ve tenvinli olarak (دَكًّا) okudular. Kim kasr ile okursa manası: «Onu ufalanmış kıldı» demektir. ed-Dekk (الدَّكُّ) ile ed-Dakk (الدَّقُّ) birdir. Şöyle de denildi: Bunun manası «Allah onu paramparça etti» demektir; nitekim: {كَلَّا إِذَا دُكَّتِ الْأَرْضُ دَكًّا دَكًّا} “Hayır! Yer parça parça dağıtıldığı zaman” [el-Fecr: 21] buyurmuştur. Med ile okuyan kimseye göre ise: «Onu düz bir arazi (dakkâ) haline getirdi» demektir.
وَقِيلَ: مَعْنَاهُ جَعَلَهُ مِثْلَ دَكَّاءَ وَهِيَ النَّاقَةُ الَّتِي لَا سَنَامَ لَهَا قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: جَعَلَهُ تُرَابًا. وَقَالَ سُفْيَانُ: سَاخَ الْجَبَلُ فِي الْأَرْضِ حَتَّى وَقَعَ فِي الْبَحْرِ فَهُوَ يَذْهَبُ فِيهِ. وَقَالَ عَطِيَّةُ الْعَوْفِيُّ: صَارَ رَمْلًا هَائِلًا. وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: جَعَلَهُ دَكًّا أَيْ كَسْرًا جِبَالًا صِغَارًا.
Şöyle de denildi: Bunun manası «Onu hörgücü olmayan deve (dakkâ) gibi kıldı» demektir. İbn Abbâs: «Onu toprak haline getirdi» dedi. Süfyân: «Dağ yere battı, hatta denize düştü ve denizin içinde kaybolup gitmektedir» dedi. Atiyye el-Avfî: «Korkunç bir kum yığını haline geldi» dedi. Kelbî: «Onu yerle bir etti; yani kırık dökük küçük dağlar haline getirdi» dedi.
ووقع في تعض التَّفَاسِيرِ: صَارَ لِعَظَمَتِهِ سِتَّةَ أَجْبُلٍ وَقَعَتْ ثَلَاثَةٌ بِالْمَدِينَةِ: أَحَدٌ وَوَرِقَانَ وَرَضْوَى، وَوَقَعَتْ ثَلَاثَةٌ بِمَكَّةَ ثَوْرٌ وَثَبِيرٌ وَحِرَاءٌ (٣) .
Bazı tefsirlerde [şöyle] yer almıştır: [Dağ] O'nun azametinden dolayı altı dağ haline geldi; üçü Medine'ye düştü: Uhud, Verikân ve Radvâ; üçü de Mekke'ye düştü: Sevr, Sebîr ve Hırâ.
قَوْلُهُ ﷿: {وَخَرَّ مُوسَى صَعِقًا} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَالْحُسْنُ: مَغْشِيًّا عَلَيْهِ. وَقَالَ قَتَادَةُ: مَيِّتًا. وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: خَرَّ مُوسَى صَعِقًا يَوْمَ الْخَمِيسَ يَوْمَ عَرَفَةَ وَأُعْطِي التَّوْرَاةَ يَوْمَ الْجُمُعَةِ يَوْمَ النَّحْرِ.
Allah azze ve celle'nin: {وَخَرَّ مُوسَى صَعِقًا} “ve Mûsâ baygın halde yere düştü” sözüdür. İbn Abbâs ve Hasan [el-Basrî]: «Bayılmış olarak» dediler. Katâde: «Ölmüş olarak» dedi. Kelbî ise şöyle dedi: Mûsâ perşembe günü, Arefe günü baygın olarak yere düştü; Tevrat ise ona cuma günü, Kurban Bayramı günü verildi.
قَالَ الْوَاقِدِيُّ: لَمَّا خَرَّ مُوسَى صَعِقًا قالت ملائكة السموات: مَا لِابْنِ عِمْرَانَ وَسُؤَالِ الرُّؤْيَةِ؟ وَفِي بَعْضِ الْكُتُبِ أن ملائكة السموات أَتَوْا مُوسَى وَهُوَ مَغْشِيٌّ عَلَيْهِ فَجَعَلُوا يَرْكَلُونَهُ بِأَرْجُلِهِمْ وَيَقُولُونَ يَا
Vâkıdî şöyle dedi: Mûsâ baygın halde yere düşünce, göklerin melekleri: «İmrân oğlunun [Allah'ı] görmeyi istemekle ne işi var?» dediler. Bazı kitaplarda ise [şöyle geçmektedir]: Göklerin melekleri baygın halde iken Mûsâ'nın yanına geldiler, onu ayaklarıyla tekmelemeye başladılar ve şöyle diyorlardı: «Ey
ابْنَ النِّسَاءِ الْحُيَّضِ أَطْمِعْتَ فِي رُؤْيَةِ رَبِّ الْعِزَّةِ. {فَلَمَّا أَفَاقَ} مُوسَى مِنْ صَعْقَتِهِ وَثَابَ إِلَيْهِ عَقْلُهُ عَرَفَ أَنَّهُ قَدْ سَأَلَ أَمْرًا لَا يَنْبَغِي لَهُ {قَالَ سُبْحَانَكَ تُبْتُ إِلَيْكَ} عَنْ سُؤَالِ الرُّؤْيَةِ {وَأَنَا أَوَّلُ الْمُؤْمِنِينَ} بِأَنَّكَ لَا تُرَى فِي الدُّنْيَا. وَقَالَ مُجَاهِدٌ وَالسُّدِّيُّ: وَأَنَا أَوَّلُ مَنْ آمَنَ بِكَ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ.
hayızlı kadınların oğlu! İzzet Rabbini görmeye mi tamah ettin?» {فَلَمَّا أَفَاقَ} “Kendine gelince” Mûsâ baygınlığından ayılıp aklı başına gelince kendisine yakışmayan bir şey istemiş olduğunu anladı. {قَالَ سُبْحَانَكَ تُبْتُ إِلَيْكَ} “«Seni tenzih ederim, Sana tövbe ettim» dedi” rüyet istemekten [tövbe ettim], {وَأَنَا أَوَّلُ الْمُؤْمِنِينَ} “«ve ben inananların ilkiyim!»” Senin dünyada görülmeyeceğine [inananların ilkiyim]. Mücâhid ve Süddî ise: «İsrâiloğullarından Sana ilk iman eden benim» [anlamındadır] dediler.
{قَالَ يَا مُوسَى إِنِّي اصْطَفَيْتُكَ عَلَى النَّاسِ بِرِسَالَاتِي وَبِكَلَامِي فَخُذْ مَا آتَيْتُكَ وَكُنْ مِنَ الشَّاكِرِينَ (١٤٤) }
{قَالَ يَا مُوسَى إِنِّي اصْطَفَيْتُكَ عَلَى النَّاسِ بِرِسَالَاتِي وَبِكَلَامِي فَخُذْ مَا آتَيْتُكَ وَكُنْ مِنَ الشَّاكِرِينَ (١٤٤) } “(Rabbi) şöyle buyurdu: «Ey Mûsâ! Risaletlerimle ve seninle konuşmamla seni insanlar üzerine seçtim. Öyleyse sana verdiğimi al ve şükredenlerden ol!»”
{قَالَ يَا مُوسَى إِنِّي اصْطَفَيْتُكَ عَلَى النَّاسِ} اخْتَرْتُكَ عَلَى النَّاسِ، قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرٍو "إِنِّيَ" بِفَتْحِ الْيَاءِ وَكَذَلِكَ "أَخِيَ اشْدُدْ" [طه-٣١] ، {بِرِسَالَاتِي} قَرَأَ أَهْلُ الْحِجَازِ بِرِسَالَتِي عَلَى التَّوْحِيدِ، وَالْآخَرُونَ بِالْجَمْعِ، {وَبِكَلَامِي فَخُذْ مَا آتَيْتُكَ} أَعْطَيْتُكَ {وَكُنْ مِنَ الشَّاكِرِينَ} لِلَّهِ عَلَى نِعَمِهِ.
{قَالَ يَا مُوسَى إِنِّي اصْطَفَيْتُكَ عَلَى النَّاسِ} “(Rabbi) şöyle buyurdu: «Ey Mûsâ! Seni insanlar üzerine seçtim...»” Seni insanlar arasından seçip üstün kıldım. İbn Kesîr ve Ebû Amr, ye harfinin fethasıyla "İnniye (إِنِّيَ)" şeklinde okudular; nitekim {أَخِيَ اشْدُدْ} [Tâhâ: 31] ayetinde de böyledir. {بِرِسَالَاتِي} “risaletlerimle”; Hicaz ehli tekil olarak "bi-risâletî (بِرِسَالَتِي)" şeklinde, diğerleri ise çoğul olarak okudular. {وَبِكَلَامِي فَخُذْ مَا آتَيْتُكَ} “ve konuşmamla; öyleyse sana verdiğimi al” sana bahşettiğim şeyi, {وَكُنْ مِنَ الشَّاكِرِينَ} “ve şükredenlerden ol!” nimetlerinden ötürü Allah'a.
فَإِنْ قِيلَ: فَمَا مَعْنَى قَوْلِهِ "اصْطَفَيْتُكَ عَلَى النَّاسِ بِرِسَالَاتِي" وَقَدْ أُعْطِيَ غَيْرُهُ الرِّسَالَةَ؟ قِيلَ:لَمَّا لَمْ تَكُنِ الرِّسَالَةُ عَلَى الْعُمُومِ فِي حَقِّ النَّاسِ كَافَّةً اسْتَقَامَ قَوْلُهُ اصْطَفَيْتُكَ عَلَى النَّاسِ وَإِنْ شَارَكَهُ فِيهِ غَيْرُهُ، كَمَا يَقُولُ الرَّجُلُ: خَصَصْتُكَ بِمَشُورَتِي وَإِنْ شَاوَرَ غَيْرَهُ إِذَا لَمْ تَكُنِ الْمَشُورَةُ عَلَى الْعُمُومِ يَكُونُ مُسْتَقِيمًا.
Eğer: «Ondan başkasına da peygamberlik verildiği halde: "Risaletlerimle seni insanlar üzerine seçtim" sözünün manası nedir?» denilirse; şöyle cevap verilir: Risalet bütün insanlar için genel bir durum olmadığından, başkası bu konuda ona ortak olsa bile "Seni insanlar üzerine seçtim" sözü yerindedir. Nitekim bir kimse başkasıyla da istişare ettiği halde, istişare herkese yönelik olmadığında: «İstişaremi sana has kıldım» demesi gibi yerinde ve doğrudur.
وَفِي بَعْضِ الْقِصَّةِ: أَنَّ مُوسَى ﵇ كَانَ بَعْدَمَا كَلَّمَهُ رَبُّهُ لَا يَسْتَطِيعُ أَحَدٌ أَنْ يَنْظُرَ إِلَيْهِ لِمَا غَشِيَ وَجْهَهُ مِنَ النُّورِ، وَلَمْ يَزَلْ عَلَى وَجْهِهِ بُرْقُعٌ حَتَّى مَاتَ. وَقَالَتْ لَهُ امْرَأَتُهُ: أَنَا أَيِّمٌ مِنْكَ مُنْذُ كَلَّمَكَ رَبُّكَ فَكَشَفَ لَهَا عَنْ وَجْهِهِ فَأَخَذَهَا مِثْلُ شُعَاعِ الشَّمْسِ فَوَضَعَتْ يَدَهَا عَلَى وَجْهِهَا وَخَرَجَتْ لِلَّهِ سَاجِدَةً، وَقَالَتْ: ادْعُ اللَّهَ أَنْ يَجْعَلَنِي زَوْجَتَكَ فِي الْجَنَّةِ، قَالَ: ذَاكَ لَكِ إِنْ لَمْ تَتَزَوَّجِي بَعْدِي، فَإِنَّ الْمَرْأَةَ لِآخِرِ أَزْوَاجِهَا.
Kıssanın bir kısmında [şöyle anlatılır]: Rabbi kendisiyle konuştuktan sonra yüzünü kaplayan nurdan dolayı hiç kimse Mûsâ aleyhisselâm'a bakamıyordu; vefat edene kadar yüzünde bir peçe eksik olmadı. Hanımı ona: «Rabbin seninle konuştuğundan beri ben senden mahrum bir dulum» dedi. Bunun üzerine Mûsâ yüzünü ona açtı, kadını güneş ışını gibi bir nur kapladı; elini yüzüne koydu ve Allah için secdeye kapandı. Kadın: «Beni cennette de eşin kılması için Allah'a dua et» dedi. Mûsâ: «Benden sonra evlenmezsen bu senin içindir; zira kadın [cennette] en son evlendiği kocasıyla beraberdir» dedi.
أَخْبَرَنَا أَبُو سَعِيدٍ الشُّرَيْحِيُّ أَنَا أَبُو إِسْحَاقَ الثَّعْلَبِيُّ أَنَا أَبُو عَبْدِ اللَّهِ مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ عَلِيٍّ الْمُزَكِّي أَنَا أَبُو الْعَبَّاسِ مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ إِسْحَاقَ السَّرَّاجُ حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ حَدَّثَنَا رَاشِدُ بْنُ أَسْعَدَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْمُغَافِرِيُّ عَنْ أَبِيهِ عَنْ كَعْبِ الْأَحْبَارِ: أَنَّ مُوسَى نَظَرَ فِي التَّوْرَاةِ فَقَالَ: إِنِّي أَجِدُ أُمَّةً خَيْرُ الْأُمَمِ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ يَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ، وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَيُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَبِالْكِتَابِ الْأَوَّلِ وَبِالْكِتَابِ الْآخِرِ، وَيُقَاتِلُونَ أَهْلَ الضَّلَالَةِ حَتَّى يُقَاتِلُوا الْأَعْوَرَ الدَّجَّالَ، رَبِّ اجْعَلْهُمْ أُمَّتِي، قَالَ: هِيَ أُمَّةُ مُحَمَّدٍ يَا مُوسَى، فَقَالَ: رَبِّيَ إِنِّي أَجِدُ أُمَّةً هُمُ الْحَمَّادُونَ رُعَاةُ الشَّمْسِ الْمُحَكِّمُونَ إِذَا أَرَادُوا أَمْرًا
Bize Ebû Saîd eş-Şüreyhî haber verdi, [dedi ki:] Bize Ebû İshâk es-Sa'lebî haber verdi, [dedi ki:] Bize Ebû Abdillâh Muhammed b. Ahmed b. Alî el-Müzekkî haber verdi, [dedi ki:] Bize Ebu'l-Abbâs Muhammed b. Ahmed b. İshâk es-Serrâc haber verdi, [dedi ki:] Bize Kuteybe b. Saîd anlattı, [dedi ki:] Bize Râşid b. Es'ad b. Abdirrahmân el-Mugâfirî babasından, o da Kâ'b el-Ahbâr'dan anlattı: Mûsâ Tevrat'a baktı ve şöyle dedi: «Ben [Tevrat'ta] insanlar için çıkarılmış en hayırlı bir ümmet buluyorum; iyiliği emrederler, kötülükten nehyederler, Allah'a, ilk kitaba ve son kitaba inanırlar; dalalet ehliyle savaşırlar, hatta tek gözlü Deccâl ile bile savaşırlar. Rabbim! Onları benim ümmetim kıl.» Allah: «Ey Mûsâ! O, Muhammed'in ümmetidir» buyurdu. [Mûsâ] dedi ki: «Rabbim! Ben bir ümmet buluyorum ki onlar çokça hamdedenlerdir; güneşi gözetlerler, bir iş yapmak istediklerinde
قَالُوا نَفْعَلُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ فَاجْعَلْهُمْ أُمَّتِي، قَالَ: هِيَ أُمَّةُ مُحَمَّدٍ، فَقَالَ: رَبِّ إِنِّي أَجِدُ أُمَّةً يَأْكُلُونَ كَفَّارَاتِهِمْ وَصَدَقَاتِهِمْ، وَكَانَ الْأَوَّلُونَ يَحْرِقُونَ صَدَقَاتِهِمْ بِالنَّارِ، وَهُمُ الْمُسْتَجِيبُونَ وَالْمُسْتَجَابُ لَهُمْ الشَّافِعُونَ الْمَشْفُوعُ لَهُمْ فَاجْعَلْهُمْ أُمَّتِي، قَالَ: هِيَ أُمَّةُ مُحَمَّدٍ، قَالَ: يَا رَبِّ إِنِّي أَجِدُ أُمَّةً إِذَا أَشْرَفَ أَحَدُهُمْ عَلَى شَرَفٍ كَبَّرَ اللَّهَ فَإِذَا هَبَطَ وَادِيًا حَمِدَ اللَّهَ، الصَّعِيدُ لَهُمْ طَهُورٌ وَالْأَرْضُ لَهُمْ مَسْجِدٌ حَيْثُ مَا كَانُوا، يَتَطَهَّرُونَ مِنَ الْجَنَابَةِ طَهُورُهُمْ بِالصَّعِيدِ كَطَهُورِهِمْ بِالْمَاءِ حَيْثُ لَا يَجِدُونَ الْمَاءَ، غُرٌّ مُحَجَّلُونَ مِنْ آثَارِ الْوُضُوءِ فَاجْعَلْهُمْ أُمَّتِي، قَالَ: هِيَ أُمَّةُ مُحَمَّدٍ، فَقَالَ: رَبِّ إِنِّي أَجِدُ أُمَّةً إِذَا هَمَّ أَحَدُهُمْ بِحَسَنَةٍ فَلَمْ يَعْمَلْهَا كُتِبَتْ لَهُ حَسَنَةٌ مِثْلُهَا وَإِنَّ عَمِلَهَا كُتِبَتْ لَهُ ضِعْفَ عَشْرَةِ أَمْثَالِهَا إِلَى سَبْعِمِائَةِ ضِعْفٍ، وَإِذَا هَمَّ بِسَيِّئَةٍ وَلَمْ يَعْمَلْهَا لَمْ تُكْتَبْ عَلَيْهِ وَإِنْ عَمِلَهَا كُتِبَتْ لَهُ سَيِّئَةٌ مِثْلُهَا، فَاجْعَلْهُمْ أُمَّتِي، قَالَ: هِيَ أُمَّةُ أَحْمَدَ، فَقَالَ: رَبِّ إِنِّي أَجِدُ أُمَّةً مَرْحُومَةً ضُعَفَاءَ يَرِثُونَ الْكِتَابَ مِنَ الَّذِينَ اصْطَفَيْنَا مِنْ عِبَادِنَا فَمِنْهُمْ ظَالِمٌ لِنَفْسِهِ وَمِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ وَمِنْهُمْ سَابِقٌ بِالْخَيْرَاتِ وَلَا أَجِدُ أَحَدًا مِنْهُمْ إِلَّا مَرْحُومًا فَاجْعَلْهُمْ أُمَّتِي، قَالَ: هِيَ أُمَّةُ مُحَمَّدٍ، فَقَالَ: يَا رَبِّ إِنِّي أَجِدُ أُمَّةً [مَصَاحِفُهُمْ] (١) فِي صُدُورِهِمْ يَلْبَسُونَ أَلْوَانَ ثِيَابِ أَهْلِ الْجَنَّةِ يُصَفُّونَ فِي صَلَاتِهِمْ صُفُوفَ الْمَلَائِكَةِ أَصْوَاتُهُمْ فِي مَسَاجِدِهِمْ كَدَوِيِّ النَّحْلِ لَا يَدْخُلُ النَّارَ أَحَدٌ مِنْهُمْ أَبَدًا إِلَّا مَنْ يَرَى الْحِسَابَ مِثْلَ مَا يَرَى الْحَجَرَ من وراء الشحر، فَاجْعَلْهُمْ أُمَّتِي، قَالَ: هِيَ أُمَّةُ أَحْمَدَ، فَلَمَّا عَجِبَ مُوسَى مِنَ الْخَيْرِ الَّذِي أَعْطَى اللَّهُ مُحَمَّدًا ﷺ وَأُمَّتَهُ قَالَ: يَا لَيْتَنِي مِنْ أَصْحَابِ مُحَمَّدٍ وَأُمَّتِهِ، فَأَوْحَى اللَّهُ إِلَيْهِ ثَلَاثَ آيَاتٍ يُرْضِيهِ بِهِنَّ: "يَا مُوسَى إِنِّي اصْطَفَيْتُكَ عَلَى النَّاسِ بِرِسَالَاتِي وَبِكَلَامِي" إِلَى قَوْلِهِ: "سَأُرِيكُمْ دَارَ الْفَاسِقِينَ، وَمِنْ قَوْمِ مُوسَى أُمَّةٌ يَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَبِهِ يَعْدِلُونَ"، فَرَضِيَ مُوسَى كُلَّ الرِّضَا" (٢) .
«İnşallah yaparız» diye hüküm verirler. Onları benim ümmetim kıl.» Allah: «O, Muhammed'in ümmetidir» buyurdu. [Mûsâ] dedi ki: «Rabbim! Ben bir ümmet buluyorum ki keffâretlerini ve sadakalarını kendileri yerler; oysa öncekiler sadakalarını ateşle yakarlardı. Onlar [çağrıya] icabet eden ve dualarına icabet edilen, şefaat eden ve şefaatleri kabul edilen kimselerdir. Onları benim ümmetim kıl.» Allah: «O, Muhammed'in ümmetidir» buyurdu. [Mûsâ] dedi ki: «Ey Rabbim! Ben bir ümmet buluyorum ki onlardan biri yüksek bir yere çıktığında Allah'ı tekbir eder, bir vadiye indiğinde Allah'a hamdeder. Temiz toprak onlar için temizleyicidir ve nerede olurlarsa olsunlar yeryüzü onlar için mescittir. Cünüplükten temizlenirler; su bulamadıklarında toprakla temizlenmeleri suyla temizlenmeleri gibidir; abdest izlerinden dolayı yüzleri ve uzuvları apaktır. Onları benim ümmetim kıl.» Allah: «O, Muhammed'in ümmetidir» buyurdu. [Mûsâ] dedi ki: «Rabbim! Ben bir ümmet buluyorum ki onlardan biri bir iyiliğe niyet edip de onu yapamazsa kendisine onun gibi bir iyilik yazılır; şayet onu yaparsa kendisine on katından yedi yüz katına kadar yazılır. Bir kötülüğe niyet edip de onu yapmazsa aleyhine bir şey yazılmaz; şayet onu yaparsa aleyhine onun misli bir kötülük yazılır. Onları benim ümmetim kıl.» Allah: «O, Ahmed'in ümmetidir» buyurdu. [Mûsâ] dedi ki: «Rabbim! Ben rahmet olunmuş zayıf bir ümmet buluyorum; kullarımız arasından seçtiklerimizden olup Kitab'a vâris olurlar; onlardan kimi nefsine zulmedendir, kimi orta yoldadır, kimi de hayırlarda öne geçendir; onlardan hiç kimseyi rahmete erdirilmemiş bulmuyorum. Onları benim ümmetim kıl.» Allah: «O, Muhammed'in ümmetidir» buyurdu. [Mûsâ] dedi ki: «Ey Rabbim! Ben bir ümmet buluyorum ki mushafları göğüslerindedir; cennet ehlinin renk renk elbiselerini giyerler; namazlarında meleklerin safları gibi saf tutarlar; mescitlerindeki sesleri arı uğultusu gibidir; ağacın arkasındaki taşı görür gibi hesabı [açıkça] gören kimseden başkası onlardan cehenneme asla girmez. Onları benim ümmetim kıl.» Allah: «O, Ahmed'in ümmetidir» buyurdu. Mûsâ, Allah'ın Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e ve onun ümmetine verdiği bu hayra hayran kalınca: «Keşke ben Muhammed'in ve ümmetinin ashabından olsaydım!» dedi. Bunun üzerine Allah Teâlâ onu razı etmek için şu üç ayeti vahyetti: «Ey Mûsâ! Risaletlerimle ve seninle konuşmamla seni insanlar üzerine seçtim...» ayetinden: «Size yoldan çıkmışların yurdunu göstereceğim. Mûsâ'nın kavminden hak ile hidayete erdiren ve onunla adaleti uygulayan bir topluluk da vardır» sözüne kadar. Böylece Mûsâ bütünüyle razı oldu.
{وَكَتَبْنَا لَهُ فِي الْأَلْوَاحِ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ مَوْعِظَةً وَتَفْصِيلًا لِكُلِّ شَيْءٍ فَخُذْهَا بِقُوَّةٍ وَأْمُرْ قَوْمَكَ يَأْخُذُوا بِأَحْسَنِهَا سَأُرِيكُمْ دَارَ الْفَاسِقِينَ (١٤٥) }
{وَكَتَبْنَا لَهُ فِي الْأَلْوَاحِ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ مَوْعِظَةً وَتَفْصِيلًا لِكُلِّ شَيْءٍ فَخُذْهَا بِقُوَّةٍ وَأْمُرْ قَوْمَكَ يَأْخُذُوا بِأَحْسَنِهَا سَأُرِيكُمْ دَارَ الْفَاسِقِينَ (١٤٥) } “Biz onun için levhalarda her şeyden bir öğüt ve her şeyin açıklamasını yazdık: «Öyleyse bunları kuvvetle tut ve kavmine de onların en güzeline sarılmalarını emret! Size yoldan çıkmışların (fasıkların) yurdunu göstereceğim.»”
قَوْلُهُ ﷿: {وَكَتَبْنَا لَهُ} يَعْنِي لِمُوسَى، {فِي الْأَلْوَاحِ} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: يُرِيدُ أَلْوَاحَ
Azze ve celle olan Allah'ın: {وَكَتَبْنَا لَهُ} “Biz onun için yazdık” -yani Mûsâ için-, {فِي الْأَلْوَاحِ} “levhalarda” buyruğu hakkında İbn Abbâs şöyle demiştir: «[Bununla] ... levhalarını kastetmektedir»
التَّوْرَاةِ، وَفِي الْحَدِيثِ: "كَانَتْ مِنْ سِدْرِ الْجَنَّةِ طُولُ اللَّوْحِ اثْنَا عَشَرَ ذِرَاعًا" (١) . وَجَاءَ فِي أَحَادِيثِ خَلْقِ اللَّهِ آدَمَ بِيَدِهِ: "وَكَتَبَ التَّوْرَاةَ بِيَدِهِ وَغَرَسَ شَجَرَةَ طُوبَى بِيَدِهِ" (٢) .
Hadiste: "[Levhalar] cennet sedir ağacındandı, levhanın uzunluğu on iki zira idi" diye geçmektedir. Allah'ın Âdem'i eliyle yarattığına dair hadislerde: "Ve Tevrat'ı eliyle yazdı, Tûbâ ağacını da eliyle dikti" diye gelmiştir.
وَقَالَ الْحَسَنُ: كَانَتِ الْأَلْوَاحُ مِنْ خَشَبٍ. قال الكلبي ١٣٧/ب كَانَتْ مِنْ زَبَرْجَدَةٍ خَضْرَاءَ. وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: كَانَتْ مِنْ يَاقُوتٍ أَحْمَرَ، وَقَالَ الرَّبِيعُ بْنُ أَنَسٍ: كَانَتِ الْأَلْوَاحُ مَنْ بَرَدٍ. قَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ: كَانَتْ مِنْ زُمُرُّدٍ، أَمَرَ اللَّهُ جِبْرِيلَ حَتَّى جَاءَ بِهَا مَنْ عَدَنٍ، وَكَتَبَهَا بِالْقَلَمِ الَّذِي كُتِبَ بِهِ الذِّكْرُ وَاسْتُمِدَّ مَنْ نَهْرِ النُّورِ وَقَالَ وَهْبٌ: أَمَرَهُ اللَّهُ بِقَطْعِ الْأَلْوَاحِ مِنْ صَخْرَةٍ صَمَّاءَ لَيَّنَهَا اللَّهُ لَهُ فَقَطَعَهَا بِيَدِهِ ثُمَّ شَقَّقَهَا بِأُصْبُعِهِ، وَسَمِعَ مُوسَى صَرِيرَ الْقَلَمِ بِالْكَلِمَاتِ الْعَشَرَةِ وَكَانَ ذَلِكَ فِي أَوَّلِ يَوْمٍ مِنْ ذِي الْقِعْدَةِ، وَكَانَتِ الْأَلْوَاحُ عَشْرَةَ أَذْرُعٍ عَلَى طُولِ مُوسَى. وَقَالَ مُقَاتِلٌ وَوَهْبٌ: {وَكَتَبْنَا لَهُ فِي الْأَلْوَاحِ} كَنَقْشِ الْخَاتَمِ. وَقَالَ الرَّبِيعُ بْنُ أَنَسٍ: نَزَلَتِ التَّوْرَاةُ وَهِيَ سَبْعُونَ وِقْرِ بَعِيرٍ، يُقْرَأُ الْجُزْءُ مِنْهُ فِي سَنَةٍ، لَمْ يَقْرَأْهُ إِلَّا أَرْبَعَةُ نَفَرٍ: مُوسَى، وَيُوشَعُ، وَعُزَيْرٌ، وَعِيسَى.
Hasan [el-Basrî]: «Levhalar ahşaptandı» dedi. Kelbî: «Yeşil zebercettendi» dedi. Saîd b. Cübeyr: «Kırmızı yakuttandı» dedi. Rebî' b. Enes: «Levhalar doludandı» dedi. İbn Cüreyc: «Zümrüttendi; Allah Cibrîl'e emretti de onları Adn'den getirdi; Zikr'in (Levh-i Mahfuz'un) yazıldığı kalemle yazdı ve mürekkebi Nur nehrinden alındı» dedi. Vehb dedi ki: Allah ona, kendisi için yumuşattığı sert bir kayadan levhaları kesmesini emretti; o da eliyle kesti, sonra parmağıyla yarıp şekillendirdi. Mûsâ on kelimenin yazılışında kalemin cızırtısını işitti; bu, Zilkade'nin ilk günündeydi. Levhalar Mûsâ'nın boyuna göre on zira idi. Mukâtil ve Vehb: {وَكَتَبْنَا لَهُ فِي الْأَلْوَاحِ} “Ve onun için levhalarda yazdık” sözü mühür nakşı gibiydi, dediler. Rebî' b. Enes şöyle dedi: Tevrat yetmiş deve yükü olarak indi; bir cüzü bir yılda okunurdu. Onu ancak dört kişi bütünüyle okuyabilmiştir: Mûsâ, Yûşa', Üzeyr ve Îsâ.
وَقَالَ الْحَسَنُ: هَذِهِ الْآيَةُ فِي التَّوْرَاةِ أَلْفُ آيَةٍ يَعْنِي "وَكَتَبْنَا لَهُ فِي الْأَلْوَاحِ" {مِنْ كُلِّ شَيْءٍ} مِمَّا أُمِرُوا بِهِ وَنُهُوا عَنْهُ، {مَوْعِظَةً} نَهْيًا عَنِ الْجَهْلِ، وَحَقِيقَةُ الْمَوْعِظَةِ: التَّذْكِرَةُ وَالتَّحْذِيرُ بما يخاف عاقتبه، {وَتَفْصِيلًا لِكُلِّ شَيْءٍ} أَيْ: تَبْيِينًا لِكُلِّ شَيْءٍ مِنَ الْأَمْرِ وَالنَّهْيِ، وَالْحَلَالِ وَالْحَرَامِ، وَالْحُدُودِ وَالْأَحْكَامِ. {فَخُذْهَا بِقُوَّةٍ} أَيْ: بِجِدٍّ وَاجْتِهَادٍ، وَقِيلَ: بِقُوَّةِ الْقَلْبِ وَصِحَّةِ الْعَزِيمَةِ، لِأَنَّهُ إِذَا أَخَذَهُ بِضَعْفِ النِّيَّةِ أَدَّاهُ إِلَى الْفُتُورِ، {وَأْمُرْ قَوْمَكَ يَأْخُذُوا بِأَحْسَنِهَا} قَالَ عَطَاءٌ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄: يُحِلُّوا حَلَالَهَا، وَيُحَرِّمُوا حَرَامَهَا، وَيَتَدَبَّرُوا أَمْثَالَهَا، وَيَعْمَلُوا بِمُحْكَمِهَا، وَيَقِفُوا عِنْدَ مُتَشَابِهِهَا وَكَانَ مُوسَى ﵇ أَشَدُّ عِبَادَةً مِنْ قَوْمِهِ، فَأُمِرَ بِمَا لَمْ يُؤْمَرُوا بِهِ.
Hasan [el-Basrî] dedi ki: Tevrat'taki bu ayet bin ayettir; yani: «Biz onun için levhalarda yazdık» {مِنْ كُلِّ شَيْءٍ} “her şeyden” kendilerine emredilen ve nehyedilen şeylerden; {مَوْعِظَةً} “bir öğüt” cehaletten sakındırmak için; öğüdün asıl hakikati ise akıbetinden korkulan şeye karşı hatırlatmak ve uyarmaktır; {وَتَفْصِيلًا لِكُلِّ شَيْءٍ} “ve her şeyin bir açıklaması” yani emir, nehiy, helal, haram, hadler ve hükümlerden her şeyin beyanı olarak. {فَخُذْهَا بِقُوَّةٍ} “«Öyleyse bunları kuvvetle tut»” yani ciddiyet ve gayretle. Şöyle de denildi: Kalp kuvveti ve azim sıhhatiyle; zira zayıf niyetle tutarsa bu onu gevşekliğe sürükler. {وَأْمُرْ قَوْمَكَ يَأْخُذُوا بِأَحْسَنِهَا} “«ve kavmine de onların en güzeline sarılmalarını emret!»” Atâ, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan nakletti: «Helalini helal, haramını haram saysınlar; darb-ı mesellerini düşünsünler, muhkemiyle amel etsinler ve müteşabihinde dursunlar.» Mûsâ aleyhisselâm ibadette kavminden daha şiddetli/gayretli idi, bu yüzden kavmine emredilmeyen şeyler ona emredildi.
قَالَ قُطْرُبٌ: بِأَحْسَنِهَا أَيْ بِحُسْنِهَا، وَكُلُّهَا حَسَنٌ. وَقِيلَ: أَحْسَنُهَا الْفَرَائِضُ وَالنَّوَافِلُ، وَهِيَ مَا يُسْتَحَقُّ عَلَيْهَا الثَّوَابُ، وَمَا دُونَهَا الْمُبَاحُ، لِأَنَّهُ لَا يُسْتَحَقُّ عَلَيْهِ الثَّوَابُ. وَقِيلَ: بِأَحْسَنِهَا بِأَحْسَنِ الْأَمْرَيْنِ فِي كُلِّ شَيْءٍ كَالْعَفْوِ أَحْسَنَ مِنَ الْقِصَاصِ، وَالصَّبْرِ أَحْسَنَ مِنَ الِانْتِصَارِ.
Kutrub dedi ki: «En güzeline» demek, onun güzelliğine sarılsınlar demektir; zira onun hepsi güzeldir. Şöyle de denildi: En güzeli, farzlar ve nafilelerdir; bunlar sevap kazanılan amellerdir; bunların dışındakiler ise mübahtır, çünkü mübaha sevap verilmez. Şöyle de denildi: «En güzeline» demek, her şeyde iki durumdan daha güzel olanına [sarılmalarıdır]; affetmenin kısastan daha güzel olması ve sabretmenin intikam almaktan daha güzel olması gibi.
{سَأُرِيكُمْ دَارَ الْفَاسِقِينَ} قَالَ مُجَاهِدٌ: مَصِيرُهَا فِي الْآخِرَةِ. قَالَ الْحَسَنُ وَعَطَاءٌ: يَعْنِي
{سَأُرِيكُمْ دَارَ الْفَاسِقِينَ} “Size yoldan çıkmışların yurdunu göstereceğim” [ayeti hakkında] Mücâhid: «Ahiretteki varacakları yerdir» dedi. Hasan ve Atâ: «Yani
جَهَنَّمَ، يُحَذِّرُكُمْ أَنْ تَكُونُوا مَثَلَهُمْ. وَقَالَ قَتَادَةُ وَغَيْرُهُ: سَأُدْخِلُكُمْ الشَّأْمَ فَأُرِيكُمْ مَنَازِلَ الْقُرُونِ الْمَاضِيَةِ الَّذِينَ خَالَفُوا أَمْرَ اللَّهِ لِتَعْتَبِرُوا بِهَا. قَالَ عَطِيَّةُ الْعَوْفِيُّ: أَرَادَ دَارَ فِرْعَوْنَ وَقَوْمِهِ وَهِيَ مِصْرُ، يَدُلُّ عَلَيْهِ قِرَاءَةُ قَسَامَةَ بن زهير: "سأوريكم دَارَ الْفَاسِقِينَ"، وَقَالَ السُّدِّيُّ: دَارُ الْفَاسِقِينَ مُصَارِعُ الْكُفَّارِ. وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: مَا مَرُّوا عَلَيْهِ إِذَا سَافَرُوا مِنْ مَنَازِلِ عَادٍ وَثَمُودَ وَالْقُرُونِ الَّذِينَ أُهْلِكُوا.
cehennemdir; onlar gibi olmaktan sizi sakındırmaktadır» dediler. Katâde ve başkaları: «Sizi Şam'a girdireceğim ve ibret alasınız diye Allah'ın emrine muhalefet eden geçmiş nesillerin yurtlarını size göstereceğim» dediler. Atiyye el-Avfî: «Firavun ve kavminin yurdunu kastetmiştir ki orası Mısır'dır; buna Kasâme b. Züheyr'in "se-urîküm dâra'l-fâsikîn (سأوريكم دَارَ الْفَاسِقِينَ)" kıraati delalet eder» dedi. Süddî: «Fasıkların yurdu kâfirlerin helak edildikleri yerlerdir» dedi. Kelbî: «Yolculuk yaptıklarında Âd, Semûd ve helak edilen geçmiş nesillerin uğradıkları harabelerdir» dedi.
{سَأَصْرِفُ عَنْ آيَاتِيَ الَّذِينَ يَتَكَبَّرُونَ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ وَإِنْ يَرَوْا كُلَّ آيَةٍ لَا يُؤْمِنُوا بِهَا وَإِنْ يَرَوْا سَبِيلَ الرُّشْدِ لَا يَتَّخِذُوهُ سَبِيلًا وَإِنْ يَرَوْا سَبِيلَ الْغَيِّ يَتَّخِذُوهُ سَبِيلًا ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا وَكَانُوا عَنْهَا غَافِلِينَ (١٤٦) وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا وَلِقَاءِ الْآخِرَةِ حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ هَلْ يُجْزَوْنَ إِلَّا مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ (١٤٧) }
{سَأَصْرِفُ عَنْ آيَاتِيَ الَّذِينَ يَتَكَبَّرُونَ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ وَإِنْ يَرَوْا كُلَّ آيَةٍ لَا يُؤْمِنُوا بِهَا وَإِنْ يَرَوْا سَبِيلَ الرُّشْدِ لَا يَتَّخِذُوهُ سَبِيلًا وَإِنْ يَرَوْا سَبِيلَ الْغَيِّ يَتَّخِذُوهُ سَبِيلًا ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا وَكَانُوا عَنْهَا غَافِلِينَ (١٤٦) وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا وَلِقَاءِ الْآخِرَةِ حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ هَلْ يُجْزَوْنَ إِلَّا مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ (١٤٧) } “Yeryüzünde haksız yere büyüklük taslayanları ayetlerimden uzaklaştıracağım. Onlar bütün ayetleri görseler de onlara inanmazlar; doğru yolu görseler onu yol edinmezler, azgınlık yolunu görürlerse onu hemen yol edinirler. Bu, onların ayetlerimizi yalanlamaları ve onlardan gafil olmaları sebebiyledir. (146) Ayetlerimizi ve ahirete kavuşmayı yalanlayanların amelleri boşa gitmiştir. Onlar yaptıklarından başkasıyla mı cezalandırılacaklar? (147)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: {سَأَصْرِفُ عَنْ آيَاتِيَ الَّذِينَ يَتَكَبَّرُونَ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: يُرِيدُ الَّذِينَ يَتَجَبَّرُونَ عَلَى عِبَادِي وَيُحَارِبُونَ أَوْلِيَائِي حَتَّى لَا يُؤْمِنُوا بِي، يَعْنِي: سَأَصْرِفُهُمْ عَنْ قَبُولِ آيَاتِي وَالتَّصْدِيقِ بِهَا عُوقِبُوا بِحِرْمَانِ الْهِدَايَةِ لِعِنَادِهِمْ لِلْحَقِّ، كَقَوْلِهِ: (فَلَمَّا زَاغُوا أَزَاغَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ) .
Allah Teâlâ'nın: {سَأَصْرِفُ عَنْ آيَاتِيَ الَّذِينَ يَتَكَبَّرُونَ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ} “Yeryüzünde haksız yere büyüklük taslayanları ayetlerimden uzaklaştıracağım” sözüdür. İbn Abbâs: «Kullarıma karşı zorbalık yapan ve Bana iman etmemeleri için dostlarımla savaşan kimseleri kastetmektedir» dedi. Yani: Ayetlerimi kabul etmekten ve onları tasdik etmekten onları uzaklaştıracağım. Hakka karşı inatçılıkları sebebiyle hidayetten mahrum bırakılmakla cezalandırıldılar; nitekim: {فَلَمَّا زَاغُوا أَزَاغَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ} “Onlar yoldan sapınca, Allah da kalplerini saptırdı” buyrulmuştur.
قَالَ سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ: سَأَمْنَعُهُمْ فَهْمَ الْقُرْآنِ. قَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ: يَعْنِي عن خلق السموات وَالْأَرْضِ وَمَا فِيهَا أَيْ أَصْرِفُهُمْ عَنْ أَنْ يَتَفَكَّرُوا فِيهَا وَيَعْتَبِرُوا بِهَا. وَقِيلَ: حُكْمُ الْآيَةِ لِأَهْلِ مِصْرَ خَاصَّةً، وَأَرَادَ بِالْآيَاتِ الْآيَاتِ التِّسْعَ الَّتِي أَعْطَاهَا اللَّهُ تَعَالَى مُوسَى ﵇. وَالْأَكْثَرُونَ عَلَى أَنَّ الْآيَةَ عَامَّةٌ {وَإِنْ يَرَوْا} [يَعْنِي: هَؤُلَاءِ الْمُتَكَبِّرِينَ] (١) {كُلَّ آيَةٍ لَا يُؤْمِنُوا بِهَا وَإِنْ يَرَوْا سَبِيلَ الرُّشْدِ} قَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ "الرَّشَدِ" بِفَتْحِ الرَّاءِ وَالشِّينِ، وَالْآخَرُونَ بِضَمِّ الرَّاءِ وَسُكُونِ الشِّينِ وَهُمَا لُغَتَانِ كَالسُّقْمِ وَالسَّقَمِ وَالْبُخْلِ وَالْبَخَلِ وَالْحُزْنِ وَالْحَزَنِ.
Süfyân b. Uyeyne: «Onları Kur'an'ı anlamaktan menedeceğim» dedi. İbn Cüreyc: «Yani göklerin, yerin ve içindekilerin yaratılışını tefekkür etmekten ve onlardan ibret almaktan onları uzaklaştıracağım» dedi. Şöyle de denildi: Bu ayetin hükmü özellikle Mısır halkı içindir ve ayetlerden kasıt Allah Teâlâ'nın Mûsâ aleyhisselâm'a verdiği dokuz ayettir (mucizedir). Çoğunluğa göre ise ayet geneldir. {وَإِنْ يَرَوْا} “Ve eğer görseler” [yani bu büyüklük taslayanlar], {كُلَّ آيَةٍ لَا يُؤْمِنُوا بِهَا وَإِنْ يَرَوْا سَبِيلَ الرُّشْدِ} “bütün ayetleri, onlara inanmazlar; doğru yolu görseler...” Hamza ve Kisâî, râ ve şîn harflerinin fethasıyla "er-Raşed (الرَّشَدِ)" şeklinde, diğerleri ise râ'nın zammesi ve şîn'in sükûnu ile okudular. Bunlar, sukum-sekam, buhl-behal, hüzn-hazen gibi iki ayrı lehçedir.
وَكَانَ أَبُو عَمْرٍو يُفَرِّقُ بَيْنَهُمَا، فَيَقُولُ: الرُّشْدُ -بِالضَّمِّ -الصَّلَاحُ فِي الْأَمْرِ، وَبِالْفَتْحِ الِاسْتِقَامَةُ فِي الدِّينِ. مَعْنَى الْآيَةِ: إِنْ يَرَوْا طَرِيقَ الْهُدَى وَالسَّدَادِ {لَا يَتَّخِذُوهُ} لِأَنْفُسِهِمْ {سَبِيلًا} {وَإِنْ يَرَوْا سَبِيلَ الْغَيِّ} أَيْ طَرِيقَ الضَّلَالِ {يَتَّخِذُوهُ سَبِيلًا ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا وَكَانُوا عَنْهَا غَافِلِينَ} عَنِ التَّفْكِيرِ فِيهَا وَالِاتِّعَاظِ بِهَا غَافِلِينَ سَاهِينَ.
Ebû Amr ikisinin arasını ayırır ve şöyle derdi: er-Rüşd (الرُّشْد) -ötre ile- işte doğruluk ve ıslah, üstün ile [er-Reşed (الرَّشَد) ise] dinde istikamettir. Ayetin anlamı şudur: Hidayet ve doğruluk yolunu görseler {لَا يَتَّخِذُوهُ} [onu] kendileri için {سَبِيلًا} “yol edinmezler.” {وَإِنْ يَرَوْا سَبِيلَ الْغَيِّ} “Azgınlık yolunu görürlerse” yani sapıklık yolunu [görürlerse] {يَتَّخِذُوهُ سَبِيلًا ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا وَكَانُوا عَنْهَا غَافِلِينَ} “onu yol edinirler. Bu, onların ayetlerimizi yalanlamaları ve onlardan gafil olmaları sebebiyledir”; onlar üzerinde tefekkür etmekten ve onlardan ibret almaktan gafil ve habersizdirler.
{وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا وَلِقَاءِ الْآخِرَةِ} أَيْ: وَلِقَاءِ الدَّارِ الْآخِرَةِ الَّتِي هِيَ مَوْعِدُ الثَّوَابِ وَالْعِقَابِ، {حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ} بَطَلَتْ وَصَارَتْ كَأَنْ لَمْ تَكُنْ، {هَلْ يُجْزَوْنَ} فِي الْعُقْبَى {إِلَّا مَا كَانُوا} أَيْ إِلَّا جَزَاءَ مَا كَانُوا {يَعْمَلُونَ} فِي الدُّنْيَا.
{وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا وَلِقَاءِ الْآخِرَةِ} “Ayetlerimizi ve ahirete kavuşmayı yalanlayanlar...” yani sevap ve ceza yurdu olan ahiret yurduna kavuşmayı yalanlayanlar, {حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ} “amelleri boşa gitmiştir” batıl olmuş ve hiç yokmuş gibi olmuştur. {هَلْ يُجْزَوْنَ} akıbette cezalandırılırlar mı, {إِلَّا مَا كَانُوا} ancak karşılığı ile, {يَعْمَلُونَ} dünyada “yaptıklarının” cezası dışında bir şeyle mi cezalandırılırlar?
{وَاتَّخَذَ قَوْمُ مُوسَى مِنْ بَعْدِهِ مِنْ حُلِيِّهِمْ عِجْلًا جَسَدًا لَهُ خُوَارٌ أَلَمْ يَرَوْا أَنَّهُ لَا يُكَلِّمُهُمْ وَلَا يَهْدِيهِمْ سَبِيلًا اتَّخَذُوهُ وَكَانُوا ظَالِمِينَ (١٤٨) وَلَمَّا سُقِطَ فِي أَيْدِيهِمْ وَرَأَوْا أَنَّهُمْ قَدْ ضَلُّوا قَالُوا لَئِنْ لَمْ يَرْحَمْنَا رَبُّنَا وَيَغْفِرْ لَنَا لَنَكُونَنَّ مِنَ الْخَاسِرِينَ (١٤٩) }
{وَاتَّخَذَ قَوْمُ مُوسَى مِنْ بَعْدِهِ مِنْ حُلِيِّهِمْ عِجْلًا جَسَدًا لَهُ خُوَارٌ أَلَمْ يَرَوْا أَنَّهُ لَا يُكَلِّمُهُمْ وَلَا يَهْدِيهِمْ سَبِيلًا اتَّخَذُوهُ وَكَانُوا ظَالِمِينَ (١٤٨) وَلَمَّا سُقِطَ فِي أَيْدِيهِمْ وَرَأَوْا أَنَّهُمْ قَدْ ضَلُّوا قَالُوا لَئِنْ لَمْ يَرْحَمْنَا رَبُّنَا وَيَغْفِرْ لَنَا لَنَكُونَنَّ مِنَ الْخَاسِرِينَ (١٤٩) } “Mûsâ'nın kavmi, onun (ayrılışının) ardından ziynet takılarından, böğürmesi olan bir buzağı heykelini (ilah) edindiler. Görmediler mi ki o kendileriyle konuşmuyor ve onlara yol göstermiyor? Onu (ilah) edindiler ve zalim kimseler oldular. (148) Başları elleri arasına düşüp (pişman olup) gerçekten sapmış olduklarını görünce: «Eğer Rabbimiz bize merhamet etmez ve bizi bağışlamazsa, mutlaka hüsrana uğrayanlardan oluruz!» dediler. (149)”
قَوْلُهُ ﷿: {وَاتَّخَذَ قَوْمُ مُوسَى مِنْ بَعْدِهِ} أَيْ: بَعْدَ انْطِلَاقِهِ إِلَى الْجَبَلِ {مِنْ حُلِيِّهِمْ} الَّتِي اسْتَعَارُوهَا مِنْ قَوْمِ فِرْعَوْنَ. قَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ {مِنْ حِلِيِّهِمْ} بِكَسْرِ الْحَاءِ [وَقَرَأَ يَعْقُوبُ بِفَتْحِ الْحَاءِ وَسُكُونِ اللَّامِ] (١) وَاتَّخَذَ السَّامِرِيُّ مِنْهَا {عِجْلًا} وَأَلْقَى فِي فَمِهِ مِنْ تُرَابِ أَثَرِ فَرَسِ جِبْرِيلَ ﵇ فَتَحَوَّلَ عِجْلًا {جَسَدًا} حَيًّا وَلَحْمًا وَدَمًا {لَهُ خُوَارٌ} وَهُوَ صَوْتُ الْبَقَرِ، وَهَذَا قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَالْحَسَنِ، وَقَتَادَةَ، وَجَمَاعَةِ أَهْلِ التَّفْسِيرِ.
Allah azze ve celle'nin: {وَاتَّخَذَ قَوْمُ مُوسَى مِنْ بَعْدِهِ} “Mûsâ'nın kavmi, onun (ayrılışının) ardından edindi” yani onun dağa gidişinden sonra, {مِنْ حُلِيِّهِمْ} Firavun kavminden ödünç aldıkları “ziynet takılarından” edindiler. Hamza ve Kisâî, hâ harfinin kesresiyle {مِنْ حِلِيِّهِمْ} şeklinde okudular; Ya'kûb ise hâ'nın fethası ve lâm'ın sükûnu ile okudu. Sâmirî bunlardan {عِجْلًا} “bir buzağı” yaptı ve Cibrîl aleyhisselâm'ın atının izinin toprağından onun ağzına attı; böylece o, canlı, etten ve kandan {جَسَدًا} “bir beden” haline geldi; {لَهُ خُوَارٌ} “böğürmesi olan” ki bu sığır sesidir. Bu, İbn Abbâs, Hasan, Katâde ve tefsir ehlinin çoğunluğunun görüşüdür.
وَقِيلَ: كَانَ جَسَدًا مُجَسَّدًا مِنْ ذَهَبٍ لَا رُوحَ فِيهِ، كَانَ يُسْمَعُ مِنْهُ صَوْتٌ.
Şöyle de denildi: O, altından dökülmüş, içinde ruh olmayan bir cesetti; ondan ses duyulurdu.
وَقِيلَ: كَانَ يُسْمَعُ صَوْتُ حَفِيفِ الرِّيحِ يَدْخُلُ فِي جَوْفِهِ وَيَخْرُجُ، وَالْأَوَّلُ أَصَحُّ.
Şöyle de denildi: Rüzgârın onun içine girip çıkmasıyla oluşan uğultu sesi duyuluyordu. Birinci görüş daha sahihtir.
وَقِيلَ: إِنَّهُ مَا خَارَ إِلَّا مَرَّةً وَاحِدَةً، وَقِيلَ: كَانَ يَخُورُ كَثِيرًا كُلَّمَا خَارَ سَجَدُوا لَهُ وَإِذَا سَكَتَ رَفَعُوا رُءُوسَهُمْ. وَقَالَ وَهْبٌ: كَانَ يُسْمَعُ مِنْهُ الْخُوَارُ وَهُوَ لَا يَتَحَرَّكُ.
Şöyle de denildi: O sadece bir defa böğürdü. Şöyle de denildi: Çokça böğürüyordu; her böğürdüğünde ona secde ederler, sustuğunda ise başlarını kaldırırlardı. Vehb: «Ondan böğürme sesi duyulurdu ama hareket etmezdi» dedi.
وَقَالَ السُّدِّيُّ: كَانَ يَخُورُ وَيَمْشِي {أَلَمْ يَرَوْا} يَعْنِي: الَّذِينَ عَبَدُوا الْعِجْلَ {أَنَّهُ لَا يُكَلِّمُهُمْ وَلَا يَهْدِيهِمْ سَبِيلًا} قَالَ اللَّهُ ﷿: {اتَّخَذُوهُ وَكَانُوا ظَالِمِينَ} أَيْ: اتَّخَذُوهُ إِلَهًا وَكَانُوا كَافِرِينَ.
Süddî dedi ki: Böğürüyor ve yürüyordu. {أَلَمْ يَرَوْا} “Görmediler mi” yani buzağıya tapanlar, {أَنَّهُ لَا يُكَلِّمُهُمْ وَلَا يَهْدِيهِمْ سَبِيلًا} “o kendileriyle konuşmuyor ve onlara yol göstermiyor?” Allah azze ve celle: {اتَّخَذُوهُ وَكَانُوا ظَالِمِينَ} “Onu (ilah) edindiler ve zalim kimseler oldular” buyurdu; yani onu ilah edindiler ve kâfir oldular.
{وَلَمَّا سُقِطَ فِي أَيْدِيهِمْ} أَيْ نَدِمُوا عَلَى عِبَادَةِ الْعِجْلِ، تَقُولُ الْعَرَبُ لِكُلِّ نَادِمٍ عَلَى أَمْرٍ: قَدْ سُقِطَ فِي يَدَيْهِ، {وَرَأَوْا أَنَّهُمْ قَدْ ضَلُّوا قَالُوا لَئِنْ لَمْ يَرْحَمْنَا رَبُّنَا} يَتُبْ عَلَيْنَا رَبُّنَا، {وَيَغْفِرْ لَنَا} يَتَجَاوَزْ عَنَّا، {لَنَكُونَنَّ مِنَ الْخَاسِرِينَ} قَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ: "تَرْحَمْنَا وَتَغْفِرْ لَنَا" بِالتَّاءِ فِيهِمَا "رَبَّنَا" بِنَصْبِ الْبَاءِ. وَكَانَ هَذَا النَّدَمُ وَالِاسْتِغْفَارُ مِنْهُمْ بَعْدَ رُجُوعِ مُوسَى إِلَيْهِمْ.
{وَلَمَّا سُقِطَ فِي أَيْدِيهِمْ} “Vaktaki başları elleri arasına düşürüldü (yaptıklarına son derece pişman oldular)”; yani buzağıya tapmaktan ötürü pişmanlık duydular. Araplar, bir şeyden ötürü pişman olan herkes hakkında: “قَدْ سُقِطَ فِي يَدَيْهِ” (eli ayağı tutmaz oldu / derin bir pişmanlığa düştü) derler. {وَرَأَوْا أَنَّهُمْ قَدْ ضَلُّوا قَالُوا لَئِنْ لَمْ يَرْحَمْنَا رَبُّنَا} “ve sapıttıklarını görüp: «Andolsun, eğer Rabbimiz bize merhamet etmez...» dediler”; [yani] Rabbimiz tevbemizi kabul buyurmaz, {وَيَغْفِرْ لَنَا} “ve bizi bağışlamazsa”; [yani] kusurlarımızı affetmezse, {لَنَكُونَنَّ مِنَ الْخَاسِرِينَ} “mutlaka hüsrana uğrayanlardan oluruz”. Hamza ve el-Kisâî, her iki fiili de “tâ” harfiyle “تَرْحَمْنَا وَتَغْفِرْ لَنَا” (Sen bize merhamet etmez ve bizi bağışlamazsan) ve “bâ” harfinin fethasıyla (mensub olarak) “رَبَّنَا” (Ey Rabbimiz!) şeklinde okumuşlardır. Onların bu pişmanlığı ve bağışlanma dilemesi, Mûsâ kendilerine döndükten sonra gerçekleşmişti.
{وَلَمَّا رَجَعَ مُوسَى إِلَى قَوْمِهِ غَضْبَانَ أَسِفًا قَالَ بِئْسَمَا خَلَفْتُمُونِي مِنْ بَعْدِي أَعَجِلْتُمْ أَمْرَ رَبِّكُمْ وَأَلْقَى الْأَلْوَاحَ وَأَخَذَ بِرَأْسِ أَخِيهِ يَجُرُّهُ إِلَيْهِ قَالَ ابْنَ أُمَّ إِنَّ الْقَوْمَ اسْتَضْعَفُونِي وَكَادُوا يَقْتُلُونَنِي فَلَا تُشْمِتْ بِيَ الْأَعْدَاءَ وَلَا تَجْعَلْنِي مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ (١٥٠) قَالَ رَبِّ اغْفِرْ لِي وَلِأَخِي وَأَدْخِلْنَا فِي رَحْمَتِكَ وَأَنْتَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ (١٥١) }
{وَلَمَّا رَجَعَ مُوسَى إِلَى قَوْمِهِ غَضْبَانَ أَسِفًا قَالَ بِئْسَمَا خَلَفْتُمُونِي مِنْ بَعْدِي أَعَجِلْتُمْ أَمْرَ رَبِّكُمْ وَأَلْقَى الْأَلْوَاحَ وَأَخَذَ بِرَأْسِ أَخِيهِ يَجُرُّهُ إِلَيْهِ قَالَ ابْنَ أُمَّ إِنَّ الْقَوْمَ اسْتَضْعَفُونِي وَكَادُوا يَقْتُلُونَنِي فَلَا تُشْمِتْ بِيَ الْأَعْدَاءَ وَلَا تَجْعَلْنِي مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ (١٥٠) قَالَ رَبِّ اغْفِرْ لِي وَلِأَخِي وَأَدْخِلْنَا فِي رَحْمَتِكَ وَأَنْتَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ (١٥١) } “Mûsâ kızgın ve üzgün olarak kavmine döndüğünde: «Benden sonra arkamdan ne kötü işler yaptınız! Rabbinizin emrini (beklemeyip) acele mi ettiniz?» dedi ve levhaları bıraktı, kardeşinin başından tutup kendine doğru çekmeye başladı. (Hârûn): «Ey anamın oğlu! Gerçekten bu kavim beni zayıf düşürdü ve neredeyse beni öldürüyorlardı. Sen de düşmanları bana güldürme ve beni bu zalim kavimle bir tutma!» dedi. (150) (Mûsâ): «Rabbim! Beni ve kardeşimi bağışla, bizi rahmetine dahil et. Sen merhametlilerin en merhametlisisin!» dedi. (151)”
قَوْلُهُ ﷿: {وَلَمَّا رَجَعَ مُوسَى إِلَى قَوْمِهِ غَضْبَانَ أَسِفًا} قَالَ أَبُو الدَّرْدَاءِ: الْأَسِفُ شَدِيدُ الْغَضَبِ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَالسُّدِّيُّ: أَسِفَا أَيْ حَزِينًا. وَالْأَسَفُ أَشَدُّ الْحُزْنِ، {قَالَ بِئْسَمَا خَلَفْتُمُونِي مِنْ بَعْدِي} أَيْ: بئس ما عملتهم بَعْدَ ذَهَابِي، يُقَالُ: خَلَفَهُ بِخَيْرٍ أَوْ بَشَرٍّ إِذَا أَوْلَاهُ فِي أَهْلِهِ بَعْدَ شُخُوصِهِ عَنْهُمْ خَيْرًا أَوْ شَرًّا، {أَعَجِلْتُمْ} أَسَبَقْتُمْ {أَمْرَ رَبِّكُمْ} قَالَ الْحَسَنُ: وَعْدُ رَبِّكُمُ الَّذِي وَعَدَكُمْ من الأربعين ١٣٨/ألَيْلَةً. وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: أَعَجِلْتُمْ بِعِبَادَةِ الْعِجْلِ قَبْلَ أَنْ يَأْتِيَكُمْ أَمْرُ رَبِّكُمْ. {وَأَلْقَى الْأَلْوَاحَ} الَّتِي فِيهَا التَّوْرَاةُ وَكَانَ حَامِلًا لَهَا، فَأَلْقَاهَا عَلَى الْأَرْضِ مِنْ شِدَّةِ الْغَضَبِ.
Allah azze ve celle'nin: {وَلَمَّا رَجَعَ مُوسَى إِلَى قَوْمِهِ غَضْبَانَ أَسِفًا} “Mûsâ kızgın ve üzgün olarak kavmine döndüğünde” sözüdür. Ebû'd-Derdâ: «el-Esif, öfkesi pek şiddetli olandır» dedi. İbn Abbâs ve Süddî: «esifâ, yani üzgün olarak [demektir]» dediler. el-Esef, hüznün en şiddetlisidir. {قَالَ بِئْسَمَا خَلَفْتُمُونِي مِنْ بَعْدِي} “«Benden sonra arkamdan ne kötü işler yaptınız!» dedi;” yani ben gittikten sonra ne kötü davrandınız. Bir kimse ailesinden ayrıldıktan sonra geride kalanlar hakkında iyi veya kötü bir muamele yaptığında «halefehû bi-hayrin ev bi-şerrin» denir. {أَعَجِلْتُمْ} önüne mi geçtiniz, {أَمْرَ رَبِّكُمْ} “Rabbinizin emrini?” Hasan [el-Basrî]: «Rabbinizin kırk gece olarak size vadettiği vaadini [beklemeyip acele mi ettiniz?]» dedi. Kelbî: «Rabbinizin emri size gelmeden önce buzağıya tapmakta acele mi ettiniz?» dedi. {وَأَلْقَى الْأَلْوَاحَ} “ve levhaları bıraktı” içinde Tevrat bulunan ve taşımakta olduğu levhaları, öfkesinin şiddetinden yere bıraktı.
قَالَتِ الرُّوَاةُ: كَانَتِ التَّوْرَاةُ سَبْعَةَ أَسْبَاعٍ، فَلَمَّا أَلْقَى الْأَلْوَاحَ تَكَسَّرَتْ فَرُفِعَتْ سِتَّةُ أَسْبَاعِهَا وَبَقِيَ سُبْعٌ، فَرُفِعَ مَا كَانَ مِنْ أَخْبَارِ الْغَيْبِ، وَبَقِيَ مَا فِيهِ الْمَوْعِظَةُ وَالْأَحْكَامُ وَالْحَلَالُ وَالْحَرَامُ، {وَأَخَذَ بِرَأْسِ أَخِيهِ} بِذَوَائِبِهِ وَلِحْيَتِهِ {يَجُرُّهُ إِلَيْهِ} وَكَانَ هَارُونُ أَكْبَرَ مِنْ مُوسَى بِثَلَاثِ سِنِينَ وَأَحَبَّ إِلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ مِنْ مُوسَى، لِأَنَّهُ كَانَ لَيِّنَ الْغَضَبِ. {قَالَ} هَارُونُ عِنْدَ ذَلِكَ {ابْنَ أُمَّ} قَرَأَ أَهْلُ الْكُوفَةِ وَالشَّامِ هَاهُنَا وَفِي طَهَ بِكَسْرِ الْمِيمِ، يُرِيدُ يَا ابْنَ أُمِّي، فَحَذَفَ يَاءَ الْإِضَافَةِ وَأُبْقِيَتِ الْكَسْرَةُ لِتَدُلَّ عَلَى الْإِضَافَةِ كَقَوْلِهِ: "يَا عِبَادِ" وَقَرَأَ أَهْلُ الْحِجَازِ وَالْبَصْرَةِ وَحَفْصٌ: بِفَتْحِ الْمِيمِ عَلَى مَعْنَى يَا ابْنَ أُمَّاهُ.
Râviler şöyle dedi: Tevrat yedi bölümdü; levhaları atınca kırıldı, yedide altısı kaldırıldı ve geriye yedide biri kaldı. Gayb haberleri olan kısım kaldırıldı; öğüt, hükümler, helal ve haram olan kısım ise kaldı. {وَأَخَذَ بِرَأْسِ أَخِيهِ} “ve kardeşinin başından tuttu” saç örgülerinden ve sakalından, {يَجُرُّهُ إِلَيْهِ} “kendine doğru çekmeye başladı.” Hârûn, Mûsâ'dan üç yaş büyüktü ve öfkesi yumuşak olduğu için İsrâiloğullarına Mûsâ'dan daha sevimliydi. Bunun üzerine Hârûn: {قَالَ} “dedi”, {ابْنَ أُمَّ} “«Ey anamın oğlu!»” Kûfe ve Şam ehli burada ve Tâhâ Suresi'nde mîm'in kesresiyle okudular; «Ey annemin oğlu (yebne ümmî)» anlamını kasteder; izâfet yâ'sı hazfedilmiş ve izâfete delalet etmesi için kesre bırakılmıştır; nitekim "Ey kullarım (yâ ıbâdi)" sözünde olduğu gibidir. Hicaz ehli, Basra ehli ve Hafs ise «Ey anneciğimin oğlu (yebne ümmâh)» manasında mîm'in fethasıyla okudular.
وَقِيلَ: جَعَلَهُ اسْمًا وَاحِدًا وَبَنَاهُ عَلَى الْفَتْحِ، كَقَوْلِهِمْ: حَضْرَمَوْتَ، وَخَمْسَةَ عَشَرَ، وَنَحْوُهُمَا، وَإِنَّمَا قَالَ ابْنَ أُمَّ وَكَانَ هَارُونُ أَخَاهُ لِأَبِيهِ وَأُمِّهِ لِيُرَقِّقَهُ وَيَسْتَعْطِفَهُ.
Şöyle de denildi: Onu tek bir isim kılıp Hadramavt ve hamsete aşere gibi fetha üzere mebni yaptı. Hârûn onun ana-baba bir öz kardeşi olduğu halde, onun kalbini yumuşatmak ve şefkatini celbetmek için «Ey anamın oğlu!» dedi.
وَقِيلَ: كَانَ أَخَاهُ لِأُمِّهِ دُونَ أَبِيهِ، {إِنَّ الْقَوْمَ اسْتَضْعَفُونِي} يَعْنِي عَبَدَةَ الْعِجْلِ، {وَكَادُوا يَقْتُلُونَنِي} هَمُّوا وَقَارَبُوا أَنْ يَقْتُلُونِي، {فَلَا تُشْمِتْ بِيَ الْأَعْدَاءَ وَلَا تَجْعَلْنِي} فِي مُؤَاخَذَتِكَ عَلَيَّ {مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ} يَعْنِي عَبَدَةَ الْعِجْلِ.
Şöyle de denildi: Babasından değil sadece annesinden kardeşiydi. {إِنَّ الْقَوْمَ اسْتَضْعَفُونِي} “«Gerçekten bu kavim beni zayıf düşürdü»” yani buzağıya tapanlar, {وَكَادُوا يَقْتُلُونَنِي} “«ve neredeyse beni öldürüyorlardı»” beni öldürmeye yeltendiler ve buna yaklaştılar. {فَلَا تُشْمِتْ بِيَ الْأَعْدَاءَ وَلَا تَجْعَلْنِي} “«Sen de düşmanları bana güldürme ve beni ... tutma!»” bana olan muamelen/hesap sorman sebebiyle, {مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ} “«bu zalim kavimle bir»” yani buzağıya tapanlarla bir tutma.
{قَالَ} مُوسَى لَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ عُذْرُ أَخِيهِ، {رَبِّ اغْفِرْ لِي} مَا صَنَعْتُ إِلَى أَخِي، {وَلِأَخِي} إِنْ كَانَ مِنْهُ تَقْصِيرٌ فِي الْإِنْكَارِ عَلَى عَبَدَةِ الْعِجْلِ، {وَأَدْخِلْنَا} جَمِيعًا {فِي رَحْمَتِكَ وَأَنْتَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ}
Mûsâ kardeşinin mazereti kendisine açıklık kazanınca: {قَالَ} “dedi”, {رَبِّ اغْفِرْ لِي} kardeşime yaptığım şeyi “«Rabbim! Beni bağışla»”, {وَلِأَخِي} buzağıya tapanlara engel olma konusunda bir kusuru olduysa “«ve kardeşimi de»”, {وَأَدْخِلْنَا} ikimizi birden “«ve bizi dahil et»”, {فِي رَحْمَتِكَ وَأَنْتَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ} “«rahmetine; Sen merhametlilerin en merhametlisisin!»”
{إِنَّ الَّذِينَ اتَّخَذُوا الْعِجْلَ سَيَنَالُهُمْ غَضَبٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَذِلَّةٌ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَكَذَلِكَ نَجْزِي الْمُفْتَرِينَ (١٥٢) وَالَّذِينَ عَمِلُوا السَّيِّئَاتِ ثُمَّ تَابُوا مِنْ بَعْدِهَا وَآمَنُوا إِنَّ رَبَّكَ مِنْ بَعْدِهَا لَغَفُورٌ رَحِيمٌ (١٥٣) وَلَمَّا سَكَتَ عَنْ مُوسَى الْغَضَبُ أَخَذَ الْأَلْوَاحَ وَفِي نُسْخَتِهَا هُدًى وَرَحْمَةٌ لِلَّذِينَ هُمْ لِرَبِّهِمْ يَرْهَبُونَ (١٥٤) }
{إِنَّ الَّذِينَ اتَّخَذُوا الْعِجْلَ سَيَنَالُهُمْ غَضَبٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَذِلَّةٌ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَكَذَلِكَ نَجْزِي الْمُفْتَرِينَ (١٥٢) وَالَّذِينَ عَمِلُوا السَّيِّئَاتِ ثُمَّ تَابُوا مِنْ بَعْدِهَا وَآمَنُوا إِنَّ رَبَّكَ مِنْ بَعْدِهَا لَغَفُورٌ رَحِيمٌ (١٥٣) وَلَمَّا سَكَتَ عَنْ مُوسَى الْغَضَبُ أَخَذَ الْأَلْوَاحَ وَفِي نُسْخَتِهَا هُدًى وَرَحْمَةٌ لِلَّذِينَ هُمْ لِرَبِّهِمْ يَرْهَبُونَ (١٥٤) } “Şüphesiz buzağıyı (ilah) edinenlere Rablerinden bir gazap ve dünya hayatında bir zillet erişecektir. Biz iftiracıları işte böyle cezalandırırız. (152) Kötülükleri işleyip de sonra ardından tövbe eden ve iman edenlere gelince, şüphesiz Rabbin bundan sonra elbette çok bağışlayandır, çok merhamet edendir. (153) Mûsâ'nın öfkesi yatışınca levhaları aldı. Onların nüshasında (yazısında), Rablerinden korkanlar için bir hidayet ve bir rahmet vardı. (154)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: {إِنَّ الَّذِينَ اتَّخَذُوا الْعِجْلَ} أَيِ: اتَّخَذُوهُ إِلَهًا {سَيَنَالُهُمْ غَضَبٌ مِنْ رَبِّهِمْ} فِي الْآخِرَةِ {وَذِلَّةٌ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا} قَالَ أَبُو الْعَالِيَةِ: هُوَ مَا أُمِرُوا بِهِ مِنْ قَتْلِ أَنْفُسِهِمْ. وَقَالَ عَطِيَّةُ الْعَوْفِيُّ: "إِنَّ الَّذِينَ اتَّخَذُوا الْعِجْلَ" أَرَادَ الْيَهُودَ الَّذِينَ كَانُوا فِي عَصْرِ النَّبِيِّ ﷺ عَيَّرَهُمْ بِصَنِيعِ آبَائِهِمْ فَنَسَبَهُ إِلَيْهِمْ {سَيَنَالُهُمْ غَضَبٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَذِلَّةٌ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا} أَرَادَ مَا أَصَابَ بَنِي قُرَيْظَةَ وَالنَّضِيرِ مِنَ الْقَتْلِ وَالْجَلَاءِ.
Allah Teâlâ'nın: {إِنَّ الَّذِينَ اتَّخَذُوا الْعِجْلَ} “Şüphesiz buzağıyı edinenler” yani onu ilah edinenler, {سَيَنَالُهُمْ غَضَبٌ مِنْ رَبِّهِمْ} ahirette “onlara Rablerinden bir gazap erişecektir”, {وَذِلَّةٌ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا} “ve dünya hayatında bir zillet.” Ebû'l-Âliye: «Bu, nefislerini öldürmekle emrolunmalarıdır» dedi. Atiyye el-Avfî: «"Şüphesiz buzağıyı edinenler" sözüyle Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem dönemindeki Yahudileri kastetmiş, atalarının yaptıklarını onlara kınama konusu yaparak fiili onlara nispet etmiştir. {سَيَنَالُهُمْ غَضَبٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَذِلَّةٌ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا} “Onlara Rablerinden bir gazap ve dünya hayatında bir zillet erişecektir” sözüyle de Kurayza ve Nadîroğullarının başına gelen öldürülme ve sürgünü kastetmiştir» dedi.
وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: هُوَ الْجِزْيَةُ، {وَكَذَلِكَ نَجْزِي الْمُفْتَرِينَ} الْكَاذِبِينَ، قَالَ أَبُو قِلَابَةَ هُوَ -وَاللَّهِ -جَزَاءُ كُلِّ مُفْتَرٍ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ أَنْ يُذِلَّهُ اللَّهُ. قَالَ سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ: هَذَا فِي كُلِّ مُبْتَدِعٍ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ.
İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ: «O cizyedir» dedi. {وَكَذَلِكَ نَجْزِي الْمُفْتَرِينَ} “Biz iftiracıları işte böyle cezalandırırız” [yani] yalancıları. Ebû Kılâbe: «Allah'a yemin olsun ki bu, kıyamet gününe kadar her iftiracının cezasıdır; Allah onu zelil kılar» dedi. Süfyân b. Uyeyne: «Bu, kıyamet gününe kadar her bidatçi hakkındadır» dedi.
قَوْلُهُ ﵎: {وَلَمَّا سَكَتَ} أَيْ: سَكَنَ، {عَنْ مُوسَى الْغَضَبُ أَخَذَ الْأَلْوَاحَ} الَّتِي كَانَ أَلْقَاهَا وَقَدْ ذَهَبَتْ سِتَّةُ أَسْبَاعِهَا {وَفِي نُسْخَتِهَا} اخْتَلَفُوا فِيهِ، قِيلَ: أَرَادَ بِهَا الْأَلْوَاحَ، لِأَنَّهَا نُسِخَتْ مِنَ اللَّوْحِ الْمَحْفُوظِ.
Allah Teâlâ'nın: {وَلَمَّا سَكَتَ} yani yatışınca, {عَنْ مُوسَى الْغَضَبُ أَخَذَ الْأَلْوَاحَ} “Mûsâ'nın öfkesi yatışınca levhaları aldı” yere atmış olduğu ve yedide altısı gitmiş bulunan [levhaları]. {وَفِي نُسْخَتِهَا} “Onların nüshasında (yazısında)” ifadesi hakkında ihtilaf ettiler. Denildi ki: Bununla levhaları kastetti; çünkü onlar Levh-i Mahfûz'dan istinsah edilmişti (yazılmıştı).
وَقِيلَ: إِنَّ مُوسَى لَمَّا أَلْقَى الْأَلْوَاحَ تَكَسَّرَتْ فَنَسَخَ مِنْهَا نُسْخَةً أُخْرَى فَهُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: {وَفِي نُسْخَتِهَا}
Bir diğer görüşe göre: Mûsâ levhaları attığında kırılmıştı, o da onlardan başka bir nüsha çıkardı; işte {وَفِي نُسْخَتِهَا} “onların nüshasında” sözüyle kastedilen budur.
وَقِيلَ: أَرَادَ: وَفِيمَا نَسَخَ مِنْهَا. وَقَالَ عَطَاءٌ: فِيمَا بَقِيَ مِنْهَا. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَعَمْرُو بْنُ دِينَارٍ: لَمَّا أَلْقَى مُوسَى الْأَلْوَاحَ فَتَكَسَّرَتْ صَامَ أَرْبَعِينَ يَوْمًا فَرُدَّتْ عَلَيْهِ فِي لَوْحَيْنِ فَكَانَ فِيهِ، {هُدًى وَرَحْمَةً} أَيْ: هُدًى مِنَ الضَّلَالَةِ وَرَحْمَةً مِنَ الْعَذَابِ، {لِلَّذِينَ هُمْ لِرَبِّهِمْ يَرْهَبُونَ} أَيْ: لِلْخَائِفِينَ مِنْ رَبِّهِمْ، وَاللَّامُ فِي {لِرَبِّهِمْ} زِيَادَةُ تَوْكِيدٍ، كَقَوْلِهِ: (رَدِفَ لَكُمْ) [النَّمْلُ-٧٢] ، وَقَالَ
Denildi ki: Kastı "onlardan istinsah ettiği şeyde"dir. Atâ: «Onlardan geriye kalan şeyde» dedi. İbn Abbâs ve Amr b. Dînâr: «Mûsâ levhaları atıp da onlar kırılınca kırk gün oruç tuttu; böylece onlar iki levha halinde kendisine geri verildi ve içinde: {هُدًى وَرَحْمَةً} yani sapıklıktan bir hidayet ve azaptan bir rahmet vardı, {لِلَّذِينَ هُمْ لِرَبِّهِمْ يَرْهَبُونَ} yani Rablerinden korkanlar için» dediler. {لِرَبِّهِمْ} ifadesindeki lâm harfi, (رَدِفَ لَكُمْ) [Neml: 72] kavlinde olduğu gibi tekit için fazlalıktır (zâiddir). Ve
الْكِسَائِيُّ: لَمَّا تَقَدَّمَتْ قَبْلَ الْفِعْلِ حَسُنَتْ، كَقَوْلِهِ: (لِلرُّؤْيَا تَعْبُرُونَ) [يُوسُفُ-٤٣] ، وَقَالَ قُطْرُبٌ: أَرَادَ مِنْ رَبِّهِمْ يَرْهَبُونَ. وَقِيلَ: أَرَادَ رَاهِبُونَ. وَقِيلَ: أَرَادَ رَاهِبُونَ لِرَبِّهِمْ.
Kisâî şöyle dedi: «Fiilden önce öne geçtiği zaman güzel olmuştur; nitekim (لِلرُّؤْيَا تَعْبُرُونَ) [Yûsuf: 43] kavlinde de böyledir.» Kutrub: «Rablerinden korkarlar, anlamını kastetmiştir» dedi. Bir görüşe göre: «Korkanlardır» anlamı kastedilmiştir. Diğer bir görüşe göre de: «Rablerinden korkanlardır» anlamı kastedilmiştir.
{وَاخْتَارَ مُوسَى قَوْمَهُ سَبْعِينَ رَجُلًا لِمِيقَاتِنَا فَلَمَّا أَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ قَالَ رَبِّ لَوْ شِئْتَ أَهْلَكْتَهُمْ مِنْ قَبْلُ وَإِيَّايَ أَتُهْلِكُنَا بِمَا فَعَلَ السُّفَهَاءُ مِنَّا إِنْ هِيَ إِلَّا فِتْنَتُكَ تُضِلُّ بِهَا مَنْ تَشَاءُ وَتَهْدِي مَنْ تَشَاءُ أَنْتَ وَلِيُّنَا فَاغْفِرْ لَنَا وَارْحَمْنَا وَأَنْتَ خَيْرُ الْغَافِرِينَ (١٥٥) }
{وَاخْتَارَ مُوسَى قَوْمَهُ سَبْعِينَ رَجُلًا لِمِيقَاتِنَا فَلَمَّا أَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ قَالَ رَبِّ لَوْ شِئْتَ أَهْلَكْتَهُمْ مِنْ قَبْلُ وَإِيَّايَ أَتُهْلِكُنَا بِمَا فَعَلَ السُّفَهَاءُ مِنَّا إِنْ هِيَ إِلَّا فِتْنَتُكَ تُضِلُّ بِهَا مَنْ تَشَاءُ وَتَهْدِي مَنْ تَشَاءُ أَنْتَ وَلِيُّنَا فَاغْفِرْ لَنَا وَارْحَمْنَا وَأَنْتَ خَيْرُ الْغَافِرِينَ (١٥٥) } “Mûsâ tayin ettiğimiz vakit için kavminden yetmiş adam seçti. Onları o şiddetli sarsıntı yakalayınca [Mûsâ] dedi ki: «Rabbim! Dileseydin onları da beni de daha önce helak ederdin. İçimizdeki beyinsizlerin yaptıklarından ötürü bizi helak mı edeceksin? Bu, senin imtihanından başka bir şey değildir. Onunla dilediğini saptırır, dilediğini de doğru yola iletirsin. Sen bizim velimizsin; bizi bağışla, bize merhamet et! Sen bağışlayanların en hayırlısısın.» (155)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَاخْتَارَ مُوسَى قَوْمَهُ} أَيْ: مِنْ قَوْمِهِ، فَانْتَصَبَ لِنَزْعِ حَرْفِ الصِّفَةِ، {سَبْعِينَ رَجُلًا لِمِيقَاتِنَا} فِيهِ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ كُلَّهُمْ لَمْ يَعْبُدُوا الْعِجْلَ. قَالَ السُّدِّيُّ: أمر الله تعال مُوسَى أَنْ يَأْتِيَهُ فِي نَاسٍ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ يَعْتَذِرُونَ إِلَيْهِ مِنْ عِبَادَةِ الْعِجْلِ، فَاخْتَارَ مُوسَى مِنْ قَوْمِهِ سَبْعِينَ رَجُلًا {فَلَمَّا} أَتَوْا ذَلِكَ الْمَكَانَ قَالُوا: لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى نَرَى اللَّهَ جَهْرَةً فَأَخَذَتْهُمُ الصَّاعِقَةُ فَمَاتُوا.
Allah Teâlâ'nın: {وَاخْتَارَ مُوسَى قَوْمَهُ} yani kavminden seçti [anlamındadır]; harf-i cerrin hazfedilmesiyle mansub olmuştur (nez'u'l-hâfız), {سَبْعِينَ رَجُلًا لِمِيقَاتِنَا} “tayin ettiğimiz vakit için yetmiş adam [seçti]” ifadesinde, onların hepsinin buzağıya tapmadığına delil vardır. Süddî: «Allah Teâlâ Mûsâ'ya, buzağıya tapmaktan dolayı O'ndan özür dileyecek İsrâiloğullarından bir toplulukla kendisine gelmesini emretti. Mûsâ da kavminden yetmiş adam seçti. {فَلَمَّا} o yere vardıklarında: "Allah'ı apaçık görünceye kadar sana asla inanmayacağız" dediler. Bunun üzerine onları yıldırım çarptı ve öldüler» dedi.
قَالَ ابْنُ إِسْحَاقَ: اخْتَارَهُمْ لِيَتُوبُوا إِلَيْهِ مِمَّا صَنَعُوا وَيَسْأَلُوا التَّوْبَةَ عَلَى مَنْ تَرَكُوا وَرَاءَهُمْ مِنْ قَوْمِهِمْ، فَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ كُلَّهُمْ عَبَدُوا الْعِجْلَ.
İbn İshâk şöyle dedi: «Yaptıklarından dolayı O'na tövbe etsinler ve kavimlerinden arkalarında bıraktıkları kimseler için de tövbe dilesinler diye onları seçti. Bu da onların hepsinin buzağıya taptığına delalet eder.»
وَقَالَ قَتَادَةُ، وَابْنُ جُرَيْجٍ، وَمُحَمَّدُ بْنُ كَعْبٍ: {أَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ} لِأَنَّهُمْ لَمْ يُزَايِلُوا قَوْمَهُمْ حِينَ عَبَدُوا الْعِجْلَ، وَلَمْ يَأْمُرُوهُمْ بِالْمَعْرُوفِ لم يَنْهَوْهُمْ عَنِ الْمُنْكَرِ.
Katâde, İbn Cüreyc ve Muhammed b. Ka'b: «{أَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ} “Onları o şiddetli sarsıntı yakaladı”; çünkü onlar buzağıya taptıklarında kavimlerinden ayrılmadılar, onlara iyiliği emretmediler ve onları kötülükten nehyetmediler» dediler.
وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: إِنَّ السَّبْعِينَ الَّذِينَ قَالُوا: (لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى نَرَى الله جهرة فأخذتهم الصَّاعِقَةُ) [الْبَقَرَةُ-٥٥] ، كَانُوا قَبْلَ السَّبْعِينَ الَّذِينَ أَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ، وَإِنَّمَا أَمَرَ اللَّهُ ﷾ مُوسَى ﵇ أَنْ يَخْتَارَ مِنْ قَوْمِهِ سَبْعِينَ رَجُلًا فَاخْتَارَهُمْ وَبَرَزَ بِهِمْ لِيَدْعُوا رَبَّهُمْ، فَكَانَ فِيمَا دَعَوْا أَنْ قَالُوا: اللَّهُمَّ أَعْطِنَا مَا لَمْ تُعْطِهِ أَحَدًا قَبْلَنَا، وَلَا تُعْطِهِ أَحَدًا بَعْدَنَا، فَكَرِهَ اللَّهُ ذَلِكَ مِنْ دُعَائِهِمْ، فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ.
İbn Abbâs şöyle dedi: «(لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى نَرَى الله جهرة فأخذتهم الصَّاعِقَةُ) [Bakara: 55] “Allah'ı apaçık görünceye kadar sana asla inanmayacağız, demiştiniz de sizi yıldırım çarpmıştı” ayetindeki yetmiş kişi, kendilerini şiddetli sarsıntının yakaladığı yetmiş kişiden önce idi. Allah azze ve celle, Mûsâ aleyhisselâm'a kavminden yetmiş adam seçmesini emretmiş, o da onları seçip Rablerine dua etsinler diye onlarla birlikte [meydana] çıkmıştı. Ettikleri dualar arasında: "Allah'ım! Bize bizden önce hiç kimseye vermediğin ve bizden sonra da hiç kimseye vermeyeceğin şeyleri ver" demeleri de vardı. Allah onların bu duasını hoş görmedi ve onları şiddetli sarsıntı yakaladı.»
وَقَالَ وَهْبٌ: لَمْ تَكُنِ الرَّجْفَةُ صَوْتًا، وَلَكِنَّ الْقَوْمَ لَمَّا رَأَوْا تِلْكَ الْهَيْبَةَ أَخَذَتْهُمُ الرِّعْدَةُ وَقَلِقُوا وَرَجَفُوا، حَتَّى كَادَتْ أَنْ تَبِينَ مَفَاصِلُهُمْ، فَلَمَّا رَأَى مُوسَى ذَلِكَ رَحِمَهُمْ وَخَافَ عَلَيْهِمُ الْمَوْتَ، فَاشْتَدَّ عَلَيْهِ فَقْدُهُمْ، وَكَانُوا لَهُ وُزَرَاءَ عَلَى الْخَيْرِ، سَامِعِينَ مُطِيعِينَ، فَعِنْدَ ذَلِكَ دَعَا وَبَكَى وَنَاشَدَ رَبَّهُ، فَكَشَفَ اللَّهُ عَنْهُمْ تِلْكَ الرَّجْفَةَ، فَاطْمَأَنُّوا وَسَمِعُوا كَلَامَ رَبِّهِمْ، فَذَلِكَ قَوْلُهُ ﷿: {قَالَ} يَعْنِي مُوسَى {رَبِّ لَوْ شِئْتَ أَهْلَكْتَهُمْ مِنْ قَبْلُ} يَعْنِي عَنْ عِبَادَةِ الْعِجْلِ {وَإِيَّايَ} بِقَتْلِ الْقِبْطِيِّ. {أَتُهْلِكُنَا بِمَا فَعَلَ السُّفَهَاءُ مِنَّا}
Vehb şöyle dedi: «Sarsıntı bir ses değildi; fakat o topluluk o heybeti görünce kendilerini bir titreme aldı, huzursuzlandılar ve eklemleri neredeyse birbirinden ayrılacak derecede sarsıldılar. Mûsâ bunu görünce onlara acıdı ve ölmelerinden korktu; onların yokluğu kendisine çok ağır geldi. Zira onlar hayır yolunda kendisinin yardımcıları, söz dinleyen ve itaat eden kimselerdi. İşte o anda dua etti, ağladı ve Rabbine yalvardı. Allah da onlardan o sarsıntıyı kaldırdı; onlar da sükûnete kavuşup Rablerinin kelâmını işittiler. İşte Allah azze ve celle'nin şu kavli bundandır: {قَالَ} yani Mûsâ dedi ki: {رَبِّ لَوْ شِئْتَ أَهْلَكْتَهُمْ مِنْ قَبْلُ} yani buzağıya tapmalarından dolayı “«Rabbim! Dileseydin onları daha önce helak ederdin»”, {وَإِيَّايَ} Kıptî'yi öldürmem sebebiyle “«beni de»”. {أَتُهْلِكُنَا بِمَا فَعَلَ السُّفَهَاءُ مِنَّا} “«İçimizdeki beyinsizlerin yaptıklarından ötürü bizi helak mı edeceksin?»”»
يَعْنِي عَبَدَةَ الْعِجْلِ، وَظَنَّ مُوسَى أَنَّهُمْ عُوقِبُوا بِاتِّخَاذِهِمُ الْعِجْلَ، وَقَالَ هَذَا عَلَى طَرِيقِ السُّؤَالِ، يَسْأَلُ: أَتُهْلِكُنَا بِفِعْلِ السُّفَهَاءِ؟.
Yani buzağıya tapanları [kastetti]. Mûsâ, onların buzağıyı ilah edinmeleri sebebiyle cezalandırıldıklarını zannetti ve bunu soru yoluyla söyleyerek: «Bizi beyinsizlerin fiili yüzünden mi helak edeceksin?» diye sordu.
وَقَالَ الْمُبَرِّدُ: قَوْلُهُ "أَهَلَكْنَا بِمَا فَعَلَ السُّفَهَاءُ مِنَّا" اسْتِفْهَامُ اسْتِعْطَافٍ، أَيْ: لَا تُهْلِكْنَا، وَقَدْ عَلِمَ مُوسَى ﵇ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَعْدَلُ مِنْ أَنْ يَأْخُذَ بِجَرِيرَةِ الْجَانِي غَيْرَهُ.
Müberred şöyle dedi: «"İçimizdeki beyinsizlerin yaptıklarından ötürü bizi helak mı edeceksin?" sözü bir merhamet dileme istifhamıdır (sorusudur), yani: Bizi helak etme! Zira Mûsâ aleyhisselâm, Allah Teâlâ'nın bir suçlunun günahı sebebiyle başkasını cezalandırmaktan çok daha adil olduğunu bilmekteydi.»
قَوْلُهُ تَعَالَى {إِنْ هِيَ إِلَّا فِتْنَتُكَ} أَيْ: الَّتِي وَقَعَ فِيهَا السُّفَهَاءُ، لَمْ تَكُنْ إِلَّا اخْتِبَارَكَ وَابْتِلَاءَكَ، أَضْلَلْتَ بِهَا قَوْمًا فَافْتَتَنُوا، وَهَدَيْتَ قَوْمًا فَعَصَمْتَهُمْ حَتَّى ثَبَتُوا عَلَى دِينِكَ، فَذَلِكَ هُوَ مَعْنَى قَوْلِهِ: {تُضِلُّ بِهَا مَنْ تَشَاءُ وَتَهْدِي مَنْ تَشَاءُ أَنْتَ وَلِيُّنَا} نَاصِرُنَا وَحَافِظُنَا، {فَاغْفِرْ لَنَا وَارْحَمْنَا وَأَنْتَ خَيْرُ الْغَافِرِينَ}
Allah Teâlâ'nın: {إِنْ هِيَ إِلَّا فِتْنَتُكَ} “Bu, senin imtihanından başka bir şey değildir” kavli, yani beyinsizlerin içine düştüğü şey ancak Senin bir sınaman ve imtihanındır; onunla bir kavmi saptırdın da fitneye düştüler, bir kavmi de hidayete erdirdin de dinin üzere sebat etsinler diye onları korudun, [demektir]. İşte O'nun: {تُضِلُّ بِهَا مَنْ تَشَاءُ وَتَهْدِي مَنْ تَشَاءُ أَنْتَ وَلِيُّنَا} “Onunla dilediğini saptırır, dilediğini de doğru yola iletirsin. Sen bizim velimizsin” yardımcımız ve koruyucumuzsun, {فَاغْفِرْ لَنَا وَارْحَمْنَا وَأَنْتَ خَيْرُ الْغَافِرِينَ} “bizi bağışla, bize merhamet et! Sen bağışlayanların en hayırlısısın” kavlinin anlamı budur.
{وَاكْتُبْ لَنَا فِي هَذِهِ الدُّنْيَا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ إِنَّا هُدْنَا إِلَيْكَ قَالَ عَذَابِي أُصِيبُ بِهِ مَنْ أَشَاءُ وَرَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ فَسَأَكْتُبُهَا لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَالَّذِينَ هُمْ بِآيَاتِنَا يُؤْمِنُونَ (١٥٦) الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِيَّ الْأُمِّيَّ الَّذِي يَجِدُونَهُ مَكْتُوبًا عِنْدَهُمْ فِي التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ يَأْمُرُهُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَاهُمْ عَنِ الْمُنْكَرِ وَيُحِلُّ لَهُمُ الطَّيِّبَاتِ وَيُحَرِّمُ عَلَيْهِمُ الْخَبَائِثَ وَيَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَالْأَغْلَالَ الَّتِي كَانَتْ عَلَيْهِمْ فَالَّذِينَ آمَنُوا بِهِ وَعَزَّرُوهُ وَنَصَرُوهُ وَاتَّبَعُوا النُّورَ الَّذِي أُنْزِلَ مَعَهُ أُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ (١٥٧) }
{وَاكْتُبْ لَنَا فِي هَذِهِ الدُّنْيَا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ إِنَّا هُدْنَا إِلَيْكَ قَالَ عَذَابِي أُصِيبُ بِهِ مَنْ أَشَاءُ وَرَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ فَسَأَكْتُبُهَا لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَالَّذِينَ هُمْ بِآيَاتِنَا يُؤْمِنُونَ (١٥٦) الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِيَّ الْأُمِّيَّ الَّذِي يَجِدُونَهُ مَكْتُوبًا عِنْدَهُمْ فِي التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ يَأْمُرُهُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَاهُمْ عَنِ الْمُنْكَرِ وَيُحِلُّ لَهُمُ الطَّيِّبَاتِ وَيُحَرِّمُ عَلَيْهِمُ الْخَبَائِثَ وَيَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَالْأَغْلَالَ الَّتِي كَانَتْ عَلَيْهِمْ فَالَّذِينَ آمَنُوا بِهِ وَعَزَّرُوهُ وَنَصَرُوهُ وَاتَّبَعُوا النُّورَ الَّذِي أُنْزِلَ مَعَهُ أُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ (١٥٧) } “«Bize bu dünyada da bir iyilik yaz, ahirette de. Şüphesiz biz Sana yöneldik.» [Allah] buyurdu ki: «Azabıma dilediğimi uğratırım; rahmetim ise her şeyi kuşatmıştır. Onu sakınanlara, zekâtı verenlere ve ayetlerimize iman edenlere yazacağım. (156) Onlar ki yanlarındaki Tevrat'ta ve İncil'de yazılı buldukları o ümmî peygambere, o elçiye uyarlar; o onlara iyiliği emreder, onları kötülükten nehyeder, onlara temiz şeyleri helal, pis ve zararlı şeyleri haram kılar; onların sırtlarındaki ağır yükleri ve üzerlerindeki bağları kaldırıp atar. İşte ona iman eden, ona saygı gösterip destek olan, ona yardım eden ve onunla birlikte indirilen nura uyanlar var ya; işte kurtuluşa erenler onlardır.» (157)”
{وَاكْتُبْ لَنَا} أَوْجِبْ لَنَا {فِي هَذِهِ الدُّنْيَا حَسَنَةً} النِّعْمَةَ وَالْعَافِيَةَ، {وَفِي الْآخِرَةِ} أَيْ: وَفِي الْآخِرَةِ {حَسَنَةً} أَيِ الْمَغْفِرَةَ وَالْجَنَّةَ، {إِنَّا هُدْنَا إِلَيْكَ} أَيْ: تُبْنَا إِلَيْكَ، {قَالَ} اللَّهُ تَعَالَى: {عَذَابِي أُصِيبُ بِهِ مَنْ أَشَاءُ} مِنْ خَلْقِي، {وَرَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ} عَمَّتْ كُلَّ شَيْءٍ، قَالَ الحسن وقتادة: ١٣٨/ب وَسِعَتْ رَحْمَتُهُ فِي الدُّنْيَا الْبَرَّ وَالْفَاجِرَ، وَهِيَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ لِلْمُتَّقِينَ خَاصَّةً. وَقَالَ عَطِيَّةُ الْعَوْفِيُّ: وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ وَلَكِنْ لَا تَجِبُ إِلَّا لِلَّذِينِ يَتَّقُونَ، وَذَلِكَ أَنَّ الْكَافِرَ يُرْزَقُ، وَيُدْفَعُ عَنْهُ بِالْمُؤْمِنِينَ لِسِعَةِ رَحْمَةِ اللَّهِ لِلْمُؤْمِنِينَ، فَيَعِيشُ فِيهَا، فَإِذَا صَارَ إِلَى الْآخِرَةِ وَجَبَتْ لِلْمُؤْمِنِينَ خَاصَّةً، كَالْمُسْتَضِيءِ بِنَارِ غَيْرِهِ إِذَا ذَهَبَ صَاحِبُ السِّرَاجِ بِسِرَاجِهِ.
{وَاكْتُبْ لَنَا} bize vacip kıl/yaz, {فِي هَذِهِ الدُّنْيَا حَسَنَةً} “bu dünyada bir iyilik” nimet ve afiyeti, {وَفِي الْآخِرَةِ} yani ahirette de {حَسَنَةً} bir iyilik; mağfiret ve cenneti. {إِنَّا هُدْنَا إِلَيْكَ} “Şüphesiz biz Sana yöneldik” yani Sana tövbe ettik. Allah Teâlâ: {قَالَ} “buyurdu ki”: {عَذَابِي أُصِيبُ بِهِ مَنْ أَشَاءُ} yaratıklarımdan “«Azabıma dilediğimi uğratırım»”, {وَرَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ} “«rahmetim ise her şeyi kuşatmıştır»” her şeyi içine almıştır. Hasan ve Katâde şöyle dediler: (138/b) O'nun rahmeti dünyada iyiyi de kötüyü de kuşatmıştır; kıyamet gününde ise sadece takva sahiplerine mahsustur. Atiyye el-Avfî şöyle dedi: «Her şeyi kuşatmıştır fakat ancak takva sahipleri için vacip olur. Şöyle ki kâfir, Allah'ın müminlere olan rahmetinin genişliği sebebiyle rızıklandırılır ve müminler vesilesiyle kendisinden [belalar] defedilir, böylece o rahmet içinde yaşar; ahirete intikal ettiğinde ise rahmet sadece müminlere vacip olur; tıpkı başkasının ateşiyle aydınlanan kimsenin, kandil sahibi kandilini alıp gittiğindeki durumu gibi.»
قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄ -وَقَتَادَةُ، وَابْنُ جُرَيْجٍ: لَمَّا نَزَلَتْ: "وَرَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ" قَالَ إِبْلِيسُ: أَنَا مِنْ ذَلِكَ الشَّيْءِ، فَقَالَ اللَّهُ ﷾: {فَسَأَكْتُبُهَا لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَالَّذِينَ هُمْ بِآيَاتِنَا يُؤْمِنُونَ} فَتَمَنَّاهَا الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى، وَقَالُوا: نَحْنُ نَتَّقِي وَنُؤْمِنُ، وَنُؤْتِي الزَّكَاةَ، فَجَعَلَهَا اللَّهُ لِهَذِهِ الْأُمَّةِ فَقَالَ:
İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ, Katâde ve İbn Cüreyc şöyle dediler: «"Rahmetim ise her şeyi kuşatmıştır" ayeti indiğinde İblis: "Ben de o şeydenim" dedi. Bunun üzerine Allah azze ve celle: {فَسَأَكْتُبُهَا لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَالَّذِينَ هُمْ بِآيَاتِنَا يُؤْمِنُونَ} “«Onu sakınanlara, zekâtı verenlere ve ayetlerimize iman edenlere yazacağım»” buyurdu. Bunun üzerine Yahudiler ve Hristiyanlar da bunu temenni edip: "Biz de sakınıyoruz, inanıyoruz ve zekât veriyoruz" dediler. Allah da onu bu ümmete tahsis ederek şöyle buyurdu:
{الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِيَّ الْأُمِّيَّ} الْآيَةَ. قَالَ نَوْفٌ الْبِكَالِيُّ الْحِمْيَرِيُّ: لَمَّا اخْتَارَ مُوسَى قَوْمَهُ سَبْعِينَ رَجُلًا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى لِمُوسَى: أَجْعَلُ لَكُمُ الْأَرْضَ مَسْجِدًا وَطَهُورًا، تصلون حيث أردكتكم الصَّلَاةُ إِلَّا عِنْدَ مِرْحَاضٍ أَوْ حَمَّامٍ أَوْ قَبْرٍ، وَأَجْعَلُ السَّكِينَةَ فِي قُلُوبِكُمْ، وَأَجْعَلُكُمْ تَقْرَأُونَ التَّوْرَاةَ عَنْ ظَهْرِ قُلُوبِكُمْ، يَقْرَؤُهَا الرَّجُلُ وَالْمَرْأَةُ، وَالْحُرُّ وَالْعَبْدُ، وَالصَّغِيرُ وَالْكَبِيرُ، فَقَالَ ذَلِكَ مُوسَى لِقَوْمِهِ، فَقَالُوا: لَا نُرِيدُ أَنْ نُصَلِّيَ إِلَّا فِي الْكَنَائِسِ، وَلَا نَسْتَطِيعُ حَمْلَ السَّكِينَةِ فِي قُلُوبِنَا، وَلَا نَسْتَطِيعُ أَنْ نَقْرَأَ التَّوْرَاةَ عَنْ ظُهُورِ قُلُوبِنَا، وَلَا نُرِيدُ أَنْ نَقْرَأَهَا إِلَّا نَظَرًا، فَقَالَ اللَّهُ تَعَالَى: "فَسَأَكْتُبُهَا لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ" إِلَى قَوْلِهِ: "أُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ"، فَجَعَلَهَا اللَّهُ لِهَذِهِ الْأُمَّةِ. فَقَالَ مُوسَى ﵇: يَا رَبِّ اجْعَلْنِي نَبِيَّهُمْ، فَقَالَ: نَبِيُّهُمْ مِنْهُمْ، قَالَ: رَبِّ اجْعَلْنِي مِنْهُمْ فَقَالَ: إِنَّكَ لَنْ تُدْرِكَهُمْ، فَقَالَ مُوسَى ﵇: يَا رَبِّ إِنِّي أَتَيْتُكَ بِوَفْدِ بَنِي إِسْرَائِيلَ فَجَعَلْتَ وِفَادَتَنَا لِغَيْرِنَا، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى: (وَمِنْ قَوْمِ مُوسَى أُمَّةٌ يَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَبِهِ يَعْدِلُونَ) [الْأَعْرَافُ-١٥٩] ، فَرَضِيَ مُوسَى .
{الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِيَّ الْأُمِّيَّ} “Onlar ki o ümmî peygambere, o elçiye uyarlar...” ayetini indirdi.» Nevf el-Bikâlî el-Hımyerî şöyle dedi: «Mûsâ kavminden yetmiş adam seçtiğinde, Allah Teâlâ Mûsâ'ya: "Yeryüzünü sizin için bir mescid ve temizleyici kılacağım; hela, hamam ve kabir yanı müstesna namaz vakti size nerede erişirse orada namaz kılarsınız; sekineti kalplerinize koyacağım ve Tevrat'ı ezberden okumanızı sağlayacağım; onu erkek, kadın, hür, köle, küçük ve büyük herkes okuyacak" buyurdu. Mûsâ bunu kavmine söyleyince onlar: "Biz sadece havralarda/kiliselerde namaz kılmak isteriz, sekineti kalplerimizde taşımaya güç yetiremeyiz, Tevrat'ı ezberden okumaya güç yetiremeyiz ve onu ancak bakarak okumak isteriz" dediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ: "Onu sakınanlara, zekâtı verenlere yazacağım..." ayetinden "İşte kurtuluşa erenler onlardır" kavline kadar olan kısmı buyurdu ve onu bu ümmete tahsis etti. Bunun üzerine Mûsâ aleyhisselâm: "Rabbim! Beni onların peygamberi yap" dedi. Allah: "Onların peygamberi kendilerindendir" buyurdu. Mûsâ: "Rabbim! Beni onlardan eyle" dedi. Allah: "Sen onlara yetişemezsin" buyurdu. Mûsâ aleyhisselâm: "Rabbim! Ben Sana İsrâiloğullarının heyetiyle geldim, Sen ise heyetimizi(n lütfunu) başkasına kıldın" dedi. Bunun üzerine Allah Teâlâ: (وَمِنْ قَوْمِ مُوسَى أُمَّةٌ يَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَبِهِ يَعْدِلُونَ) [A'râf: 159] “Mûsâ'nın kavminden de hak ile doğru yolu gösteren ve onunla adaleti uygulayan bir topluluk vardır” ayetini indirdi ve Mûsâ da razı oldu.»
قَوْلُهُ تَعَالَى: {الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِيَّ الْأُمِّيَّ} وَهُوَ مُحَمَّدٌ ﷺ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄ هُوَ نَبِيُّكُمْ كَانَ أُمِّيًّا لَا يَكْتُبُ وَلَا يَقْرَأُ وَلَا يَحْسِبُ. وَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: "إِنَّا أُمَّةٌ أُمِّيَّةٌ لَا نَكْتُبُ وَلَا نَحْسِبُ" وَهُوَ مَنْسُوبٌ إِلَى الْأُمِّ، أَيْ هُوَ عَلَى مَا وَلَدَتْهُ أُمُّهُ. وَقِيلَ هُوَ مَنْسُوبٌ إِلَى أُمَّتِهِ، أَصْلُهُ أُمَّتِي فَسَقَطَتِ التَّاءُ فِي النِّسْبَةِ كَمَا سَقَطَتْ فِي الْمَكِّيِّ وَالْمَدَنِيِّ وَقِيلَ: هُوَ مَنْسُوبٌ إِلَى أُمِّ الْقُرَى وَهِيَ مَكَّةُ.
Allah Teâlâ'nın: {الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِيَّ الْأُمِّيَّ} “O ümmî peygambere, o elçiye uyanlar” kavli; o, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'dir. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ: «O sizin peygamberinizdir; ümmî idi, yazmaz, okumaz ve hesap yapmazdı» dedi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de: «Biz ümmî bir ümmetiz; ne yazarız ne de hesap yaparız» buyurmuştur. Ümmî kelimesi anneye (ümme) mensuptur, yani annesinin kendisini doğurduğu hal üzeredir. Bir görüşe göre ise ümmetine mensuptur; aslı "ümmetî" olup nisbet ekinde "mekkî" ve "medenî" kelimelerinde düştüğü gibi tâ harfi düşmüştür. Bir görüşe göre de Ümmü'l-Kurâ'ya (şehirlerin anasına) yani Mekke'ye mensuptur.
{الَّذِي يَجِدُونَهُ} أَيْ: يَجِدُونَ صِفَتَهُ وَنَعْتَهُ وَنُبُوَّتَهُ، {مَكْتُوبًا عِنْدَهُمْ فِي التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ}
{الَّذِي يَجِدُونَهُ} yani onun vasfını, niteliğini ve peygamberliğini bulurlar, {مَكْتُوبًا عِنْدَهُمْ فِي التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ} “yanlarındaki Tevrat'ta ve İncil'de yazılı olarak”.
أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ الْمَلِيحِيُّ أَنَّ أَحْمَدَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ النَّعِيمِيَّ أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سِنَانٍ حَدَّثَنَا فُلَيْحٌ حَدَّثَنَا هِلَالٌ عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ قَالَ لَقِيتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ
Bize Abdülvâhid el-Melîhî haber verdi, ona Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî bildirdi, bize Muhammed b. Yûsuf bildirdi, bize Muhammed b. İsmâîl anlattı, bize Muhammed b. Sinân anlattı, bize Fuleyh anlattı, bize Hilâl, Atâ b. Yesâr'dan rivayet etti, o şöyle dedi: Abdullah b.
عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ، فَقُلْتُ: أَخْبِرْنِي عَنْ صِفَةِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فِي التَّوْرَاةِ: قَالَ: أَجَلْ، وَاللَّهِ إِنَّهُ لَمَوْصُوفٌ فِي التَّوْرَاةِ بِبَعْضِ صِفَتِهِ فِي الْقُرْآنِ، يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِنَّا أَرْسَلْنَاكَ شَاهِدًا وَمُبَشِّرًا وَنَذِيرًا، وَحِرْزًا لِلْأُمِّيِّينَ، أَنْتَ عَبْدِي وَرَسُولِي، سَمَّيْتُكَ الْمُتَوَكِّلُ، لَيْسَ بِفَظٍّ لا غَلِيظٍ وَلَا سَخَّابٍ فِي الْأَسْوَاقِ، وَلَا يَدْفَعُ بِالسَّيِّئَةِ السَّيِّئَةَ وَلَكِنْ يَعْفُو وَيَغْفِرُ، وَلَنْ يَقْبِضَهُ اللَّهُ حَتَّى يُقِيمَ بِهِ الْمِلَّةَ الْعَوْجَاءَ، بِأَنْ يَقُولُوا: لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، وَيَفْتَحُ بِهِ أَعْيُنًا عُمْيًا وَآذَانًا صُمًّا وَقُلُوبًا غُلْفًا" .
Amr b. el-Âs ile karşılaştım ve: «Bana Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Tevrat'taki vasfından haber ver» dedim. O şöyle dedi: «Evet, vallahi o, Kur'an'daki bazı vasıflarıyla Tevrat'ta da şöyle nitelenmiştir: "Ey Peygamber! Şüphesiz biz seni bir şahit, bir müjdeci, bir uyarıcı ve ümmîler için bir korunak olarak gönderdik. Sen Benim kulum ve elçimsin, sana Mütevekkil adını verdim. O kaba ve katı yürekli değildir, çarşılarda bağırıp çağıran da değildir. Kötülüğe kötülükle karşılık vermez, bilakis affeder ve bağışlar. Allah, onun vasıtasıyla eğri dini 'Lâ ilâhe illallâh' dedirterek doğrultuncaya, onunla kör gözleri, sağır kulakları ve kilitli kalpleri açıncaya kadar onun canını almayacaktır"».
تَابَعَهُ عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ هِلَالٍ عَنْ عَطَاءٍ عَنِ ابْنِ سَلَامٍ أَخْبَرَنَا الْإِمَامُ الْحُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْقَاضِي أَنَا أَبُو الْعَبَّاسِ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ هَارُونَ الطَّيْسَفُونِيُّ أَنَا أَبُو الْحَسَنِ مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ التُّرَابِيُّ أَنَا أَبُو بَكْرٍ أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عُمَرَ بْنِ بِسْطَامٍ أَنَا أَبُو الْحَسَنِ أَحْمَدُ بْنُ سَيَّارٍ الْقُرَشِيُّ حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُثْمَانَ عَنْ أَبِي حَمْزَةَ عَنِ الْأَعْمَشِ عَنْ أَبِي صَالِحٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ ضَمْرَةَ عَنْ كَعْبٍ ﵁ -قَالَ: إِنِّي أُجِدُ فِي التَّوْرَاةِ مَكْتُوبًا مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ لَا فَظٌّ وَلَا غَلِيظٌ وَلَا سَخَّابٌ فِي الْأَسْوَاقِ، وَلَا يَجْزِي بِالسَّيِّئَةِ السَّيِّئَةَ وَلَكِنْ يَعْفُو وَيَصْفَحُ، أُمَّتُهُ الْحَمَّادُونَ يَحْمَدُونَ اللَّهَ فِي كُلِّ مَنْزِلَةٍ وَيُكَبِّرُونَهُ عَلَى كُلِّ نَجْدٍ، يَأْتَزِرُونَ عَلَى أَنْصَافِهِمْ +وَيُوَضِّئُونَ أَطْرَافَهُمْ، صَفُّهُمْ فِي الصَّلَاةِ وَصَفُّهُمْ فِي الْقِتَالِ سَوَاءٌ، مُنَادِيهِمْ يُنَادِي فِي جَوِّ السَّمَاءِ، لَهُمْ فِي جَوْفِ اللَّيْلِ دَوِيٌّ كَدَوِيِّ النَّحْلِ، مَوْلِدُهُ بِمَكَّةَ وَمُهَاجَرُهُ بِطَابَةَ وَمُلْكُهُ بِالشَّامِ .
Bunu Abdülazîz b. Ebî Seleme de Hilâl'den, o Atâ'dan, o da İbn Selâm'dan rivayetle desteklemiştir. Bize İmam Hüseyn b. Muhammed el-Kâdî haber verdi, bize Ebü'l-Abbâs Abdullah b. Muhammed b. Hârûn et-Taysefûnî haber verdi, bize Ebü'l-Hasan Muhammed b. Ahmed et-Türâbî haber verdi, bize Ebû Bekr Ahmed b. Muhammed b. Ömer b. Bistâm haber verdi, bize Ebü'l-Hasan Ahmed b. Seyyâr el-Kureşî haber verdi, bize Abdullah b. Osmân, Ebû Hamza'dan, o el-A'meş'ten, o Ebû Sâlih'ten, o Abdullah b. Damre'den, o da Ka'b radıyallâhu anh'tan anlattı; o şöyle dedi: «Ben Tevrat'ta şöyle yazılı buluyorum: "Muhammed Allah'ın elçisidir; kaba ve katı yürekli değildir, çarşılarda bağırıp çağıran da değildir. Kötülüğe kötülükle karşılık vermez, bilakis affeder ve hoşgörür. Ümmeti çokça hamdedenlerdir; her konaklama yerinde Allah'a hamdederler, her yüksek yerde O'nu tekbir ederler. İzarlarını bellerinin yarısına kadar bağlarlar ve uzuvlarını abdestle yıkarlar. Namazdaki safları ile savaştaki safları birdir. Münadileri gök boşluğunda nida eder (ezan okur). Gece ortasında arı uğultusu gibi uğultuları (ibadet sesleri) vardır. Doğum yeri Mekke, hicret yeri Tâbe (Medine), hâkimiyeti ise Şam'dadır."».
قَوْلُهُ تَعَالَى: {يَأْمُرُهُمْ بِالْمَعْرُوفِ} أَيْ: بِالْإِيمَانِ، {وَيَنْهَاهُمْ عَنِ الْمُنْكَرِ} أَيْ: عَنِ الشِّرْكِ، وَقِيلَ: الْمَعْرُوفُ: الشَّرِيعَةُ وَالسُّنَّةُ، وَالْمُنْكَرُ: مَا لَا يُعْرَفُ فِي شَرِيعَةٍ وَلَا سُنَّةٍ. وَقَالَ عَطَاءٌ: يَأْمُرُهُمْ بِالْمَعْرُوفِ: بِخَلْعِ الْأَنْدَادِ، وَمَكَارِمِ الْأَخْلَاقِ، وَصِلَةِ الْأَرْحَامِ، وَيَنْهَاهُمْ عَنِ الْمُنْكَرِ: عَنْ عِبَادَةِ الْأَوْثَانِ وَقَطْعِ الْأَرْحَامِ. {وَيُحِلُّ لَهُمُ الطَّيِّبَاتِ} يَعْنِي: مَا كَانُوا يُحَرِّمُونَهُ فِي الْجَاهِلِيَّةِ مِنَ الْبَحِيرَةِ وَالسَّائِبَةِ وَالْوَصِيلَةِ وَالِحَامِ {وَيُحَرِّمُ عَلَيْهِمُ الْخَبَائِثَ} يَعْنِي: الْمَيْتَةَ، وَالدَّمَ، وَلَحْمَ الْخِنْزِيرِ، وَالزِّنَا وَغَيْرِهَا مِنَ الْمُحَرَّمَاتِ. {وَيَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ} قَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ "آصَارَهُمْ" بِالْجَمْعِ. وَالْإِصْرُ: كُلُّ مَا يَثْقُلُ عَلَى الْإِنْسَانِ مِنْ قَوْلٍ أَوْ فِعْلٍ.
Allah Teâlâ'nın: {يَأْمُرُهُمْ بِالْمَعْرُوفِ} yani imanla emreder, {وَيَنْهَاهُمْ عَنِ الْمُنْكَرِ} yani şirkten nehyeder. Denildi ki: Maruf, şeriat ve sünnettir; münker ise ne şeriatta ne de sünnette bilinmeyen şeydir. Atâ: «{يَأْمُرُهُمْ بِالْمَعْرُوفِ} sahte ilahları terk etmekle, güzel ahlakla ve akrabalık bağlarını gözetmekle [emreder]; {وَيَنْهَاهُمْ عَنِ الْمُنْكَرِ} putlara tapmaktan ve akrabalık bağlarını koparmaktan nehyeder» dedi. {وَيُحِلُّ لَهُمُ الطَّيِّبَاتِ} yani Câhiliye döneminde haram saydıkları bahîre, sâibe, vasîle ve hâmı [helal kılar]. {وَيُحَرِّمُ عَلَيْهِمُ الْخَبَائِثَ} yani leşi, kanı, domuz etini, zinayı ve diğer haram kılınan şeyleri [haram kılar]. {وَيَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ} “onların sırtlarındaki ağır yükleri kaldırıp atar”; İbn Âmir çoğul olarak "آصَارَهُمْ" şeklinde okumuştur. İsr (إِصْر) ise insana ağır gelen söz veya fiil kabilinden her şeydir.
قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَالْحَسَنُ وَالضَّحَّاكُ وَالسُّدِّيُّ وَمُجَاهِدٌ: يَعْنِي الْعَهْدَ الثَّقِيلَ كَانَ أُخِذَ عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ بِالْعَمَلِ بِمَا فِي التَّوْرَاةِ.
İbn Abbâs, el-Hasan, ed-Dahhâk, es-Süddî ve Mücâhid şöyle dediler: «[Bundan kasıt], İsrâiloğulları'ndan Tevrat'ta bulunan hükümlerle amel etmeleri hususunda alınan ağır ahittir.»
وَقَالَ قَتَادَةُ: يَعْنِي التَّشْدِيدَ الَّذِي كَانَ عَلَيْهِمْ فِي الدِّينِ، {وَالْأَغْلَالَ} يَعْنِي: الْأَثْقَالَ {الَّتِي كَانَتْ عَلَيْهِمْ} وَذَلِكَ مِثْلَ: قَتْلِ الْأَنْفُسِ فِي التَّوْبَةِ، وَقَطْعِ الْأَعْضَاءِ الْخَاطِئَةِ، وَقَرْضِ النَّجَاسَةِ عَنِ الثَّوْبِ بِالْمِقْرَاضِ، وَتَعْيِينِ الْقِصَاصِ فِي الْقَتْلِ وَتَحْرِيمِ أَخْذِ الدِّيَةِ، وَتَرَكِ الْعَمَلِ فِي السَّبْتِ، وَأَنَّ صَلَاتَهُمْ لَا تَجُوزُ إِلَّا فِي الْكَنَائِسِ وَغَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الشَّدَائِدِ. وَشُبِّهَتْ بِالْأَغْلَالِ الَّتِي تَجْمَعُ الْيَدَ إِلَى الْعُنُقِ. {فَالَّذِينَ آمَنُوا بِهِ} أَيْ: بِمُحَمَّدٍ ﷺ. {وَعَزَّرُوهُ} وَقَّرُوهُ، {وَنَصَرُوهُ} عَلَى الْأَعْدَاءِ {وَاتَّبَعُوا النُّورَ الَّذِي أُنْزِلَ مَعَهُ} يَعْنِي: الْقُرْآنَ {أُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ}
Katâde şöyle dedi: «Dinde üzerlerinde bulunan zorlaştırmayı kastetmektedir. {وَالْأَغْلَالَ} yani ağır yükleri, {الَّتِي كَانَتْ عَلَيْهِمْ} “üzerlerindeki [bağları]”; bu da tövbede nefislerini öldürmek, günah işleyen azaları kesmek, elbisedeki necaseti makasla kesip atmak, öldürmede kısasın zorunlu kılınıp diyet almanın haram kılınması, cumartesi günü çalışmayı terk etmek, namazlarının ancak havralarda/mabetlerde caiz olması ve buna benzer diğer zorluklar gibidir. Bunlar, eli boyna bağlayan bukağılara/kelepçelere benzetilmiştir. {فَالَّذِينَ آمَنُوا بِهِ} yani Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e [iman edenler], {وَعَزَّرُوهُ} ona saygı gösterenler, {وَنَصَرُوهُ} düşmanlara karşı ona yardım edenler, {وَاتَّبَعُوا النُّورَ الَّذِي أُنْزِلَ مَعَهُ} yani Kur'an'a uyanlar var ya, {أُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ} “işte kurtuluşa erenler onlardır.”»
{قُلْ يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنِّي رَسُولُ اللَّهِ إِلَيْكُمْ جَمِيعًا الَّذِي لَهُ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ يُحْيِي وَيُمِيتُ فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ النَّبِيِّ الْأُمِّيِّ الَّذِي يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَكَلِمَاتِهِ وَاتَّبِعُوهُ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ (١٥٨) وَمِنْ قَوْمِ مُوسَى أُمَّةٌ يَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَبِهِ يَعْدِلُونَ (١٥٩) }
{قُلْ يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنِّي رَسُولُ اللَّهِ إِلَيْكُمْ جَمِيعًا الَّذِي لَهُ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ يُحْيِي وَيُمِيتُ فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ النَّبِيِّ الْأُمِّيِّ الَّذِي يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَكَلِمَاتِهِ وَاتَّبِعُوهُ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ (١٥٨) وَمِنْ قَوْمِ مُوسَى أُمَّةٌ يَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَبِهِ يَعْدِلُونَ (١٥٩) } “De ki: «Ey insanlar! Şüphesiz ben, göklerin ve yerin mülkü kendisine ait olan Allah'ın hepinize gönderdiği elçisiyim. O'ndan başka hiçbir ilah yoktur; diriltir ve öldürür. O halde Allah'a ve O'nun ümmî peygamber olan elçisine -ki o da Allah'a ve O'nun kelimelerine iman etmektedir- iman edin ve ona uyun ki doğru yolu bulasınız.» (158) Mûsâ'nın kavminden de hak ile doğru yolu gösteren ve onunla adaleti uygulayan bir topluluk vardır. (159)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: {قُلْ يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنِّي رَسُولُ اللَّهِ إِلَيْكُمْ جَمِيعًا الَّذِي لَهُ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ يُحْيِي وَيُمِيتُ فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ النَّبِيِّ الْأُمِّيِّ الَّذِي يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَكَلِمَاتِهِ} أَيْ: آيَاتِهِ وَهِيَ الْقُرْآنُ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ وَالسُّدِّيُّ: يَعْنِي عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ، وَيَقْرَأُ "كَلِمَتَهُ" {وَاتَّبِعُوهُ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ}
Allah Teâlâ'nın: {قُلْ يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنِّي رَسُولُ اللَّهِ إِلَيْكُمْ جَمِيعًا الَّذِي لَهُ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ يُحْيِي وَيُمِيتُ فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ النَّبِيِّ الْأُمِّيِّ الَّذِي يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَكَلِمَاتِهِ} “De ki: «Ey insanlar! Şüphesiz ben, göklerin ve yerin mülkü kendisine ait olan Allah'ın hepinize gönderdiği elçisiyim. O'ndan başka hiçbir ilah yoktur; diriltir ve öldürür. O halde Allah'a ve O'nun ümmî peygamber olan elçisine -ki o da Allah'a ve O'nun kelimelerine iman etmektedir- iman edin...»” kavlindeki kelimelerinden maksat; O'nun ayetleridir ki o da Kur'an'dır. Mücâhid ve Süddî: «Meryem oğlu Îsâ'yı kastetmektedir» dediler ve "كَلِمَتَهُ" şeklinde tekil okurlar. {وَاتَّبِعُوهُ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ} “«ve ona uyun ki doğru yolu bulasınız.»”
قَوْلُهُ ﷿: {وَمِنْ قَوْمِ مُوسَى} يَعْنِي: بني إسرائيل ١٣٩/أ {أُمَّةٌ} أَيْ: جَمَاعَةٌ، {يَهْدُونَ بِالْحَقِّ} أَيْ: يُرْشِدُونَ وَيَدْعُونَ إِلَى الْحَقِّ. وَقِيلَ: مَعْنَاهُ يَهْتَدُونَ وَيَسْتَقِيمُونَ عَلَيْهِ، {وَبِهِ يَعْدِلُونَ} أَيْ: بِالْحَقِّ يَحْكُمُونَ وَبِالْعَدْلِ يَقُومُونَ. قَالَ الْكَلْبِيُّ وَالضَّحَّاكُ وَالرَّبِيعُ: هُمْ قَوْمٌ خَلْفَ الصِّينِ، بِأَقْصَى الشَّرْقِ عَلَى نَهْرٍ [يُجْرِي الرَّمْلُ] (١) يُسَمَّى نَهْرَ أَوَدَافٍ، لَيْسَ لِأَحَدٍ مِنْهُمْ مَالٌ دُونَ صَاحِبِهِ، يُمْطَرُونَ بِاللَّيْلِ وَيُصْحَوْنَ بِالنَّهَارِ، وَيَزْرَعُونَ حَتَّى لَا يَصِلَ إِلَيْهِمْ مِنَّا أَحَدٌ، وَهُمْ عَلَى الْحَقِّ .
Allah azze ve celle'nin: {وَمِنْ قَوْمِ مُوسَى} yani İsrâiloğullarından (139/a), {أُمَّةٌ} bir topluluk vardır ki, {يَهْدُونَ بِالْحَقِّ} yani hakkı gösterir ve hakka çağırırlar. Bir görüşe göre anlamı: Hidayet bulur ve onun üzere dosdoğru olurlar, demektir. {وَبِهِ يَعْدِلُونَ} yani hak ile hükmeder ve adaleti ayakta tutarlar. Kelbî, Dahhâk ve Rebî' şöyle dediler: «Onlar Çin'in arkasında, en doğu uçta, kum akıtan ve Evdâf Nehri denilen bir nehrin kenarında yaşayan bir kavimdir. Onlardan hiçbirinin arkadaşından ayrı özel bir malı yoktur. Gece yağmur yağar, gündüz hava açar. Bizden hiç kimsenin kendilerine ulaşamayacağı bir yerde ekin ekerler ve onlar hak üzeredirler.»
وَذُكِرَ: أَنَّ جِبْرَائِيلَ ﵇ ذَهَبَ بِالنَّبِيِّ ﷺ لَيْلَةَ أُسْرِيَ بِهِ، فَكَلَّمَهُمْ [فَقَالَ لَهُمْ جِبْرِيلُ: هَلْ تَعْرِفُونَ مَنْ تُكَلِّمُونَ؟ قَالُوا: لَا فَقَالَ لَهُمْ: هَذَا مُحَمَّدٌ النَّبِيُّ الْأُمِّيُّ فَآمِنُوا بِهِ] فَقَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ مُوسَى ﵇ أَوْصَانَا أَنَّ مَنْ أَدْرَكَ مِنْكُمْ أَحْمَدَ فَلْيَقْرَأْ عَلَيْهِ مِنَّا السَّلَامَ، فَرَدَّ النَّبِيُّ ﷺ عَلَى
Rivayet edildiğine göre Cebrâil aleyhisselâm, İsrâ gecesinde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i [onlara] götürdü; [Peygamber de] onlarla konuştu. [Bunun üzerine Cebrâil onlara: «Kiminle konuştuğunuzu biliyor musunuz?» dedi. Onlar: «Hayır» dediler. Bunun üzerine [Cebrâil] onlara: «Bu, ümmî peygamber Muhammed'dir; ona iman edin» dedi.] Onlar da şöyle dediler: «Ey Allah'ın Resûlü! Mûsâ aleyhisselâm bize, 'İçinizden her kim Ahmed'e yetişirse bizden ona selam söylesin' diye vasiyet etmişti.» Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem hem
مُوسَى وَعَلَيْهِمْ، ثُمَّ أَقْرَأَهُمْ عَشْرَ سُوَرٍ مِنَ الْقُرْآنِ أُنْزِلَتْ بِمَكَّةَ، وَأَمَرَهُمْ بِالصَّلَاةِ وَالزَّكَاةِ، وَأَمَرَهُمْ أَنْ يُقِيمُوا مَكَانَهُمْ، وَكَانُوا يَسْبِتُونَ، فَأَمَرَهُمْ أَنْ يُجَمِّعُوا وَيَتْرُكُوا السَّبْتَ .
Mûsâ'ya hem de onlara selamı iade etti. Sonra onlara Kur'an'dan Mekke'de indirilmiş olan on sure okuttu, kendilerine namazı ve zekâtı emretti, bulundukları yerde ikamet etmelerini söyledi. Onlar cumartesi yasağına riayet ediyorlardı; onlara cuma namazı kılmalarını ve cumartesi yasağını bırakmalarını emretti.
وَقِيلَ: هُمُ الَّذِينَ أَسْلَمُوا مِنَ الْيَهُودِ فِي زَمَنِ النَّبِيِّ ﷺ. وَالْأَوَّلُ أَصَحُّ .
Bir diğer görüşe göre ise onlar, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem zamanında Yahudilerden Müslüman olan kimselerdir. Birinci [görüş] daha sahihtir.
{وَقَطَّعْنَاهُمُ اثْنَتَيْ عَشْرَةَ أَسْبَاطًا أُمَمًا وَأَوْحَيْنَا إِلَى مُوسَى إِذِ اسْتَسْقَاهُ قَوْمُهُ أَنِ اضْرِبْ بِعَصَاكَ الْحَجَرَ فَانْبَجَسَتْ مِنْهُ اثْنَتَا عَشْرَةَ عَيْنًا قَدْ عَلِمَ كُلُّ أُنَاسٍ مَشْرَبَهُمْ وَظَلَّلْنَا عَلَيْهِمُ الْغَمَامَ وَأَنْزَلْنَا عَلَيْهِمُ الْمَنَّ وَالسَّلْوَى كُلُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا رَزَقْنَاكُمْ وَمَا ظَلَمُونَا وَلَكِنْ كَانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ (١٦٠) وَإِذْ قِيلَ لَهُمُ اسْكُنُوا هَذِهِ الْقَرْيَةَ وَكُلُوا مِنْهَا حَيْثُ شِئْتُمْ وَقُولُوا حِطَّةٌ وَادْخُلُوا الْبَابَ سُجَّدًا نَغْفِرْ لَكُمْ خَطِيئَاتِكُمْ سَنَزِيدُ الْمُحْسِنِينَ (١٦١) فَبَدَّلَ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ قَوْلًا غَيْرَ الَّذِي قِيلَ لَهُمْ فَأَرْسَلْنَا عَلَيْهِمْ رِجْزًا مِنَ السَّمَاءِ بِمَا كَانُوا يَظْلِمُونَ (١٦٢) }
{وَقَطَّعْنَاهُمُ اثْنَتَيْ عَشْرَةَ أَسْبَاطًا أُمَمًا وَأَوْحَيْنَا إِلَى مُوسَى إِذِ اسْتَسْقَاهُ قَوْمُهُ أَنِ اضْرِبْ بِعَصَاكَ الْحَجَرَ فَانْبَجَسَتْ مِنْهُ اثْنَتَا عَشْرَةَ عَيْنًا قَدْ عَلِمَ كُلُّ أُنَاسٍ مَشْرَبَهُمْ وَظَلَّلْنَا عَلَيْهِمُ الْغَمَامَ وَأَنْزَلْنَا عَلَيْهِمُ الْمَنَّ وَالسَّلْوَى كُلُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا رَزَقْنَاكُمْ وَمَا ظَلَمُونَا وَلَكِنْ كَانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ (١٦٠) وَإِذْ قِيلَ لَهُمُ اسْكُنُوا هَذِهِ الْقَرْيَةَ وَكُلُوا مِنْهَا حَيْثُ شِئْتُمْ وَقُولُوا حِطَّةٌ وَادْخُلُوا الْبَابَ سُجَّدًا نَغْفِرْ لَكُمْ خَطِيئَاتِكُمْ سَنَزِيدُ الْمُحْسِنِينَ (١٦١) فَبَدَّلَ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ قَوْلًا غَيْرَ الَّذِي قِيلَ لَهُمْ فَأَرْسَلْنَا عَلَيْهِمْ رِجْزًا مِنَ السَّمَاءِ بِمَا كَانُوا يَظْلِمُونَ (١٦٢) } “Biz onları on iki kabileye, ümmetlere ayırdık. Kavmi Mûsâ'dan su isteyince ona: «Asânla taşa vur!» diye vahyettik. Ondan on iki pınar fışkırdı. Her grup su içeceği yeri bildi. Üzerlerine bulutla gölge yaptık ve onlara kudret helvası ile bıldırcın indirdik: «Size rızık olarak verdiğimiz temiz şeylerden yiyin!» Onlar Bize zulmetmediler, fakat kendi nefislerine zulmediyorlardı. (160) Onlara: «Şu şehirde yerleşin, orada dilediğiniz yerden yiyin, "Hıtta (bizi bağışla)" deyin ve kapıdan secde ederek girin ki günahlarınızı bağışlayalım; iyilik edenlere daha fazlasını vereceğiz» denildiğinde, (161) İçlerinden zulmedenler, sözü kendilerine söylenenden başkasıyla değiştirdiler. Biz de zulmetmekte oldukları için üzerlerine gökten bir azap gönderdik. (162)”
قَوْلُهُ ﷿: {وَقَطَّعْنَاهُمْ} أَيْ: فَرَّقْنَاهُمْ، يَعْنِي بَنِي إِسْرَائِيلَ، {اثْنَتَيْ عَشْرَةَ أَسْبَاطًا أُمَمًا}
Allah azze ve celle'nin: {وَقَطَّعْنَاهُمْ} yani onları ayırdık; İsrâiloğullarını kastediyor, {اثْنَتَيْ عَشْرَةَ أَسْبَاطًا أُمَمًا} “on iki kabileye, ümmetlere [ayırdık]”.
قَالَ الْفَرَّاءُ: إِنَّمَا قَالَ: "اثْنَتَيْ عَشْرَةَ"، وَالسِّبْطُ مُذَكَّرٌ لِأَنَّهُ قَالَ: "أُمَمًا" فَرَجَعَ التَّأْنِيثُ إِلَى الْأُمَمِ، وَقَالَ الزَّجَّاجُ: الْمَعْنَى وَقَطَّعْنَاهُمُ اثْنَتَيْ عَشْرَةَ أُمَمًا، وَإِنَّمَا قَالَ: "أَسْبَاطًا أُمَمًا"، بِالْجَمْعِ وَمَا فَوْقَ الْعَشَرَةِ لَا يُفَسَّرُ بِالْجَمْعِ، فَلَا يُقَالُ: أَتَانِي اثْنَا عَشَرَ رِجَالًا لِأَنَّ الْأَسْبَاطَ فِي الْحَقِيقَةِ نَعْتُ الْمُفَسِّرِ الْمَحْذُوفِ وَهُوَ الْفِرْقَةُ، أَيْ: وَقَطَّعْنَاهُمُ اثْنَتَيْ عَشْرَةَ فِرْقَةً أُمَمًا.
Ferrâ şöyle dedi: «Sıbt (kabile) müzekker olduğu halde "on iki"yi müennes (اثْنَتَيْ عَشْرَةَ) getirmesi, ardından "ümmetler (أُمَمًا)" demesindendir; dolayısıyla müenneslik "ümmetler"e dönmektedir.» Zeccâc ise şöyle dedi: «Mana, "onları on iki ümmete ayırdık" şeklindedir. On ve üzeri sayıların temyizi çoğul gelmediği halde -nitekim "bana on iki adamlar geldi (أَتَانِي اثْنَا عَشَرَ رِجَالًا)" denilmez- çoğul olarak "أَسْبَاطًا أُمَمًا" denilmesinin sebebi, "esbât"ın gerçekte mahzuf olan temyizin yani "fırka" kelimesinin sıfatı olmasıdır; yani "Onları on iki fırkaya, ümmetlere ayırdık" demektir.»
وَقِيلَ: فِيهِ تَقْدِيمٌ وَتَأْخِيرٌ، تَقْدِيرُهُ: وَقَطَّعْنَاهُمْ أَسْبَاطًا أُمَمًا اثْنَتَيْ عَشْرَةَ، وَالْأَسْبَاطُ الْقَبَائِلُ وَاحِدُهَا سِبْطٌ.
Bir görüşe göre de burada takdim ve tehir vardır; takdiri: "Onları on iki kabileye, ümmetlere ayırdık (وَقَطَّعْنَاهُمْ أَسْبَاطًا أُمَمًا اثْنَتَيْ عَشْرَةَ)" şeklindedir. Esbât kabileler demektir, tekili sıbttır.
قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَأَوْحَيْنَا إِلَى مُوسَى إِذِ اسْتَسْقَاهُ قَوْمُهُ} فِي التِّيهِ، {أَنِ اضْرِبْ بِعَصَاكَ الْحَجَرَ فَانْبَجَسَتْ} انْفَجَرَتْ. وَقَالَ أَبُو عَمْرِو بْنِ الْعَلَاءِ: عَرِقَتْ وَهُوَ الِانْبِجَاسُ، ثُمَّ انْفَجَرَتْ، {مِنْهُ اثْنَتَا عَشْرَةَ عَيْنًا} لِكُلِّ سِبْطٍ عَيْنٌ {قَدْ عَلِمَ كُلُّ أُنَاسٍ} كُلُّ سِبْطٍ، {مَشْرَبَهُمْ} وَكُلُّ سِبْطٍ بَنُو أَبٍ وَاحِدٍ.
Allah Teâlâ'nın: Tîh çölünde {وَأَوْحَيْنَا إِلَى مُوسَى إِذِ اسْتَسْقَاهُ قَوْمُهُ} “Kavmi Mûsâ'dan su isteyince ona vahyettik”, {أَنِ اضْرِبْ بِعَصَاكَ الْحَجَرَ فَانْبَجَسَتْ} “«Asânla taşa vur!» [diye vahyettik]. Ondan fışkırdı” [yani] patlayıp aktı. Ebû Amr b. el-Alâ: «Önce terledi -ki inbicâs budur- sonra fışkırdı» dedi. {مِنْهُ اثْنَتَا عَشْرَةَ عَيْنًا} her kabileye bir pınar olmak üzere “ondan on iki pınar [fışkırdı]”. {قَدْ عَلِمَ كُلُّ أُنَاسٍ} her kabile, {مَشْرَبَهُمْ} “su içeceği yeri bildi”; her kabile tek bir babanın çocuklarıydı.
قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَظَلَّلْنَا عَلَيْهِمُ الْغَمَامَ} فِي التِّيهِ تَقِيهِمْ حَرَّ الشَّمْسِ، {وَأَنْزَلْنَا عَلَيْهِمُ الْمَنَّ وَالسَّلْوَى كُلُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا رَزَقْنَاكُمْ وَمَا ظَلَمُونَا وَلَكِنْ كَانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ}
Allah Teâlâ'nın: {وَظَلَّلْنَا عَلَيْهِمُ الْغَمَامَ} Tîh çölünde güneşin sıcağından onları korusun diye “üzerlerine bulutla gölge yaptık”, {وَأَنْزَلْنَا عَلَيْهِمُ الْمَنَّ وَالسَّلْوَى كُلُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا رَزَقْنَاكُمْ وَمَا ظَلَمُونَا وَلَكِنْ كَانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ} “ve onlara kudret helvası ile bıldırcın indirdik: «Size rızık olarak verdiğimiz temiz şeylerden yiyin!» Onlar Bize zulmetmediler, fakat kendi nefislerine zulmediyorlardı.”
{وَإِذْ قِيلَ لَهُمُ اسْكُنُوا هَذِهِ الْقَرْيَةَ وَكُلُوا مِنْهَا حَيْثُ شِئْتُمْ وَقُولُوا حِطَّةٌ وَادْخُلُوا الْبَابَ سُجَّدًا نَغْفِرْ لَكُمْ} قَرَأَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ وَابْنُ عامر ويعقوب: "نغفر" بِالتَّاءِ وَضَمِّهَا وَفَتْحِ الْفَاءِ. وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِالنُّونِ وَفَتْحِهَا وَكَسْرِ الْفَاءِ، {خَطِيئَاتِكُمْ} قَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ "خَطِيئَتَكُمْ" عَلَى التَّوْحِيدِ وَرَفْعِ التَّاءِ، [وَقَرَأَ أَبُو عَمْرٍو: "خَطَايَاكُمْ"، وَقَرَأَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ وَيَعْقُوبُ: "خَطِيئَاتِكُمْ" بِالْجَمْعِ وَرَفْعِ التَّاءِ] . وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِالْجَمْعِ وَكَسْرِ التَّاءِ {سَنَزِيدُ الْمُحْسِنِينَ}
{وَإِذْ قِيلَ لَهُمُ اسْكُنُوا هَذِهِ الْقَرْيَةَ وَكُلُوا مِنْهَا حَيْثُ شِئْتُمْ وَقُولُوا حِطَّةٌ وَادْخُلُوا الْبَابَ سُجَّدًا نَغْفِرْ لَكُمْ} “Onlara: «Şu şehirde yerleşin, orada dilediğiniz yerden yiyin, "Hıtta (bizi bağışla)" deyin ve kapıdan secde ederek girin ki bağışlayalım...» denildiğinde”; Medine ehli, İbn Âmir ve Ya'kûb "نُغْفَرْ" kelimesini tâ harfiyle, ötüre ve fâ'nın fethasıyla okumuşlardır. Diğerleri ise nûn harfiyle, fetha ve fâ'nın kesresiyle okumuşlardır. {خَطِيئَاتِكُمْ} “günahlarınızı” lafzını İbn Âmir müfret ve tâ'nın ref'i ile "خَطِيئَتُكُمْ" şeklinde okumuştur. [Ebû Amr "خَطَايَاكُمْ" şeklinde; Medine ehli ve Ya'kûb cemî ve tâ'nın ref'i ile "خَطِيئَاتُكُمْ" şeklinde okumuşlardır]. Diğerleri ise cemî ve tâ'nın kesresiyle okumuşlardır. {سَنَزِيدُ الْمُحْسِنِينَ} “iyilik edenlere daha fazlasını vereceğiz.”
{فَبَدَّلَ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ قَوْلًا غَيْرَ الَّذِي قِيلَ لَهُمْ فَأَرْسَلْنَا عَلَيْهِمْ رِجْزًا} عَذَابًا {مِنَ السَّمَاءِ بِمَا كَانُوا يَظْلِمُونَ}
{فَبَدَّلَ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ قَوْلًا غَيْرَ الَّذِي قِيلَ لَهُمْ فَأَرْسَلْنَا عَلَيْهِمْ رِجْزًا} bir azap {مِنَ السَّمَاءِ بِمَا كَانُوا يَظْلِمُونَ} “İçlerinden zulmedenler, sözü kendilerine söylenenden başkasıyla değiştirdiler. Biz de zulmetmekte oldukları için üzerlerine gökten bir azap gönderdik.”
{وَاسْأَلْهُمْ عَنِ الْقَرْيَةِ الَّتِي كَانَتْ حَاضِرَةَ الْبَحْرِ إِذْ يَعْدُونَ فِي السَّبْتِ إِذْ تَأْتِيهِمْ حِيتَانُهُمْ يَوْمَ سَبْتِهِمْ شُرَّعًا وَيَوْمَ لَا يَسْبِتُونَ لَا تَأْتِيهِمْ كَذَلِكَ نَبْلُوهُمْ بِمَا كَانُوا يَفْسُقُونَ (١٦٣) }
{وَاسْأَلْهُمْ عَنِ الْقَرْيَةِ الَّتِي كَانَتْ حَاضِرَةَ الْبَحْرِ إِذْ يَعْدُونَ فِي السَّبْتِ إِذْ تَأْتِيهِمْ حِيتَانُهُمْ يَوْمَ سَبْتِهِمْ شُرَّعًا وَيَوْمَ لَا يَسْبِتُونَ لَا تَأْتِيهِمْ كَذَلِكَ نَبْلُوهُمْ بِمَا كَانُوا يَفْسُقُونَ (١٦٣) } “Onlara deniz kıyısında bulunan o şehri sor. Hani onlar cumartesi yasağını çiğniyorlardı. Zira cumartesi günleri balıkları su yüzüne akın akın çıkarak onlara geliyordu; cumartesi tatili yapmadıkları gün ise onlara gelmiyordu. Yoldan çıkmaları sebebiyle onları işte böyle sınıyorduk. (163)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَاسْأَلْهُمْ عَنِ الْقَرْيَةِ الَّتِي كَانَتْ حَاضِرَةَ الْبَحْرِ} قِيلَ: هِيَ "مَدْيَنُ"، [أَيْ: سَلْ
Yüce Allah'ın: {وَاسْأَلْهُمْ عَنِ الْقَرْيَةِ الَّتِي كَانَتْ حَاضِرَةَ الْبَحْرِ} “Onlara deniz kıyısında bulunan o şehri sor” buyruğu [hakkında] şöyle denilmiştir: O [şehir], "Medyen"dir, [yani sor
يَا مُحَمَّدُ هؤلاء اليهود الذي هُمْ جِيرَانُكَ سُؤَالَ تَوْبِيخٍ وَتَقْرِيعٍ عَنِ الْقَرْيَةِ الَّتِي كَانَتْ حَاضِرَةَ الْبَحْرِ] أَيْ: بِقُرْبِهِ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: هِيَ قَرْيَةٌ يُقَالُ لَهَا "إِيَلَةُ" بَيْنَ "مَدْيَنَ" وَ"الطُّورِ" عَلَى شَاطِئِ الْبَحْرِ. وَقَالَ الزُّهْرِيُّ: هِيَ "طَبَرِيَّةُ الشَّامِ". {إِذْ يَعْدُونَ فِي السَّبْتِ} أَيْ: يَظْلِمُونَ فِيهِ وَيُجَاوِزُونَ أَمْرَ اللَّهُ تَعَالَى بِصَيْدِ السَّمَكِ، إِذْ تَأْتِيهِمْ حِيتَانُهُمْ يَوْمَ سَبْتِهِمْ شُرَّعًا أَيْ: ظَاهِرَةً عَلَى الْمَاءِ كَثِيرَةٌ، جَمْعُ شَارِعٍ. وَقَالَ الضَّحَّاكُ: مُتَتَابِعَةٌ.
ey Muhammed, komşun olan şu Yahudilere kınama ve azarlama maksadıyla deniz kıyısında bulunan o şehri sor], yani denize yakın olanı. İbn Abbâs: «O, Medyen ile Tûr arasında deniz kıyısında bulunan ve "Eyle" denilen bir köydür/şehirdir» dedi. Zührî: «O, Şam Taberiye'sidir» dedi. {إِذْ يَعْدُونَ فِي السَّبْتِ} “Hani onlar cumartesi yasağını çiğniyorlardı” yani balık avlayarak o günde haksızlık ediyor ve Allah Teâlâ'nın emrini aşıyorlardı. {إِذْ تَأْتِيهِمْ حِيتَانُهُمْ يَوْمَ سَبْتِهِمْ شُرَّعًا} yani suyun yüzeyinde çokça görünerek gelirdi; şâri' kelimesinin çoğuludur. Dahhâk: «Peş peşe» dedi.
وَفِي الْقِصَّةِ: أَنَّهَا كَانَتْ تَأْتِيهِمْ يَوْمَ السَّبْتِ مِثْلَ الْكِبَاشِ السِّمَانِ الْبِيضِ.
Kıssada [şöyle] geçmektedir: Balıklar cumartesi günü onlara semiz beyaz koçlar gibi gelirdi.
{وَيَوْمَ لَا يَسْبِتُونَ لَا تَأْتِيهِمْ} كَإِتْيَانِهِمْ يَوْمَ السَّبْتِ، قَرَأَ الْحَسَنُ: "لَا يُسْبِتُونَ" بِضَمِّ الْيَاءِ أَيْ: لَا يَدْخُلُونَ فِي السَّبْتِ، وَالْقِرَاءَةُ الْمَعْرُوفَةُ بِنُصْبِ الْيَاءِ، وَمَعْنَاهُ: لَا يُعَظِّمُونَ السَّبْتَ، {كَذَلِكَ نَبْلُوهُمْ} نَخْتَبِرُهُمْ، {بِمَا كَانُوا يَفْسُقُونَ} فَوَسْوَسَ إِلَيْهِمُ الشَّيْطَانُ وَقَالَ: إِنَّ اللَّهَ لَمْ يَنْهَكُمْ عَنِ الِاصْطِيَادِ وَإِنَّمَا نَهَاكُمْ عَنِ الْأَكْلِ، فَاصْطَادُوا. أَوْ قِيلَ: وَسْوَسَ إِلَيْهِمْ أَنَّكُمْ إِنَّمَا نُهِيتُمْ عَنِ الْأَخْذِ، فَاتَّخَذُوا حَيْضًا عَلَى شَاطِئِ الْبَحْرِ، تَسُوقُونَ الْحِيتَانَ إِلَيْهَا يَوْمَ السَّبْتِ، ثُمَّ تَأْخُذُونَهَا يَوْمَ الْأَحَدِ. فَفَعَلُوا ذَلِكَ زَمَانًا ثُمَّ تَجَرَّأُوا عَلَى السَّبْتِ، وَقَالُوا: مَا نَرَى السَّبْتَ إِلَّا قَدْ أُحِلُّ لَنَا، فَأَخَذُوا وَأَكَلُوا وَبَاعُوا، فَصَارَ أَهْلُ الْقَرْيَةِ أَثْلَاثًا، وَكَانُوا نحوا من سعين أَلْفًا، ثُلُثٌ نَهَوْا، وَثُلُثٌ لَمْ يَنْهَوْا وَسَكَتُوا وَقَالُوا: لِمَ تَعِظُونَ قَوْمًا اللَّهُ مُهْلِكُهُمْ؟ وَثُلُثٌ هُمْ أَصْحَابُ الْخَطِيئَةِ، فَلَمَّا لَمْ يَنْتَهُوا قَالَ النَّاهُونَ: لَا نُسَاكِنُكُمْ فِي قَرْيَةٍ وَاحِدَةٍ فَقَسَّمُوا الْقَرْيَةَ بِجِدَارٍ لِلْمُسْلِمِينَ بَابٌ وَلِلْمُعْتَدِينَ بَابٌ، وَلَعَنَهُمْ دَاوُدُ ﵇، فَأَصْبَحَ النَّاهُونَ ذَاتَ يَوْمٍ وَلَمْ يَخْرُجْ مِنَ الْمُعْتَدِينَ أَحَدٌ، فَقَالُوا: إِنَّ لَهُمْ شَأْنًا لَعَلَّ الْخَمْرَ غَلَبَتْهُمْ فَعَلَوْا عَلَى الْجِدَارِ، فَإِذَا هُمْ قِرَدَةٌ، فَعَرَفَتِ الْقُرُودُ أَنْسَابَهَا مِنَ الْإِنْسِ وَلَمْ تَعْرِفِ الْإِنْسُ أَنْسَابَهَا مِنَ الْقُرُودِ، فَجَعَلَتِ الْقُرُودُ يَأْتِيهَا نَسِيبُهَا مِنَ الْإِنْسِ فَتَشُمُّ ثِيَابَهُ وَتَبْكِي، فَيَقُولُ: أَلَمْ نَنْهَكُمْ فَتَقُولُ بِرَأْسِهَا: نَعَمْ، فَمَا نَجَا إِلَّا الَّذِينَ نَهَوْا وَهَلَكَ سَائِرُهُمْ.
{وَيَوْمَ لَا يَسْبِتُونَ لَا تَأْتِيهِمْ} “Cumartesi gününü kutlamadıkları gün ise onlara gelmiyorlardı” yani cumartesi günü geldikleri gibi gelmiyorlardı. Hasan [el-Basrî], yâ harfinin dammesiyle: "لَا يُسْبِتُونَ" (lâ yusbitûn) şeklinde okumuştur; yani «cumartesi gününe girmezler» demektir. Meşhur kıraat ise yâ harfinin fethasıyladır ve anlamı: «Cumartesi gününe saygı göstermezler» demektir. {كَذَلِكَ نَبْلُوهُمْ} “İşte böylece onları sınıyorduk” onları imtihan ediyorduk, {بِمَا كَانُوا يَفْسُقُونَ} “yoldan çıkmaları sebebiyle”. Bunun üzerine şeytan onlara vesvese verip: «Allah sizi avlanmaktan menetmedi, sadece yemekten menetti, o halde avlayın» dedi. Yahut [şöyle] denildi: [Şeytan] onlara «Siz ancak [cumartesi günü] tutmaktan menedildiniz; o halde deniz kıyısında havuzlar yapın, cumartesi günü balıkları oralara sürün, sonra pazar günü onları tutarsınız» diye vesvese verdi. Bir müddet böyle yaptılar, ardından cumartesi yasağına karşı cüret gösterdiler ve: «Cumartesinin bize helal kılındığını düşünüyoruz» dediler. Böylece [balıkları cumartesi günü de] tuttular, yediler ve sattılar. Bunun üzerine şehir halkı üç fırkaya ayrıldı; yaklaşık yetmiş bin kişiydiler. Üçte biri [günahı] nehyetti, üçte biri nehyetmeyip sustu ve: «Allah'ın helak edeceği bir kavme ne diye öğüt veriyorsunuz?» dedi, üçte biri ise günah işleyenlerdi. Onlar vazgeçmeyince nehyedenler: «Sizinle aynı şehirde oturmayız» dediler ve şehri bir duvarla böldüler; Müslümanların bir kapısı, haddi aşanların ise bir kapısı vardı. Dâvûd aleyhisselâm da onlara lanet etti. Bir gün sabah olduğunda haddi aşanlardan hiç kimse dışarı çıkmadı. Bunun üzerine: «Onların başına bir iş gelmiş olmalı, belki de şarap onları sızdırmıştır» dediler ve duvarın üzerine çıktılar. Bir de baktılar ki onlar maymun olmuşlar! Maymunlar insanlardan olan akrabalarını tanıyor, fakat insanlar maymunlardan olan akrabalarını tanıyamıyordu. Maymunlar insanlardan olan akrabasının yanına gelip elbisesini kokluyor ve ağlıyordu. İnsan da: «Biz sizi men etmemiş miydik?» diyor, o da başıyla «Evet» diye işaret ediyordu. Sonunda sadece [kötülükten] nehyedenler kurtuldu, diğerlerinin tamamı helak oldu.
{وَإِذْ قَالَتْ أُمَّةٌ مِنْهُمْ لِمَ تَعِظُونَ قَوْمًا اللَّهُ مُهْلِكُهُمْ أَوْ مُعَذِّبُهُمْ عَذَابًا شَدِيدًا قَالُوا مَعْذِرَةً إِلَى رَبِّكُمْ وَلَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ (١٦٤) فَلَمَّا نَسُوا مَا ذُكِّرُوا بِهِ أَنْجَيْنَا الَّذِينَ يَنْهَوْنَ عَنِ السُّوءِ وَأَخَذْنَا الَّذِينَ ظَلَمُوا بِعَذَابٍ بَئِيسٍ بِمَا كَانُوا يَفْسُقُونَ (١٦٥) }
{وَإِذْ قَالَتْ أُمَّةٌ مِنْهُمْ لِمَ تَعِظُونَ قَوْمًا اللَّهُ مُهْلِكُهُمْ أَوْ مُعَذِّبُهُمْ عَذَابًا شَدِيدًا قَالُوا مَعْذِرَةً إِلَى رَبِّكُمْ وَلَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ (١٦٤) فَلَمَّا نَسُوا مَا ذُكِّرُوا بِهِ أَنْجَيْنَا الَّذِينَ يَنْهَوْنَ عَنِ السُّوءِ وَأَخَذْنَا الَّذِينَ ظَلَمُوا بِعَذَابٍ بَئِيسٍ بِمَا كَانُوا يَفْسُقُونَ (١٦٥) } “Hani içlerinden bir topluluk: «Allah'ın helak edeceği veya şiddetli bir azapla cezalandıracağı bir kavme ne diye öğüt veriyorsunuz?» demişti. [Öğüt verenler de:] «Rabbinize karşı bir mazeret olsun diye ve bir de belki sakınırlar ümidiyle» dediler. (164) Kendilerine hatırlatılan şeyi unuttuklarında, kötülükten nehyedenleri kurtardık; zulmedenleri ise yoldan çıkmaları sebebiyle şiddetli bir azapla yakaladık. (165)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَإِذْ قَالَتْ أُمَّةٌ مِنْهُمْ لِمَ تَعِظُونَ قَوْمًا اللَّهُ مُهْلِكُهُمْ} اخْتَلَفُوا فِي الَّذِينَ قَالُوا هَذَا،
Allah Teâlâ'nın: {وَإِذْ قَالَتْ أُمَّةٌ مِنْهُمْ لِمَ تَعِظُونَ قَوْمًا اللَّهُ مُهْلِكُهُمْ} “Hani içlerinden bir topluluk: «Allah'ın helak edeceği bir kavme ne diye öğüt veriyorsunuz?» demişti” kavli; bunu söyleyenler hakkında ihtilaf ettiler.
قِيلَ: كَانُوا مِنَ الْفِرْقَةِ الْهَالِكَةِ، وَذَلِكَ أَنَّهُمْ لَمَّا قِيلَ لَهُمُ انْتَهُوا عَنْ هَذَا الْعَمَلِ السَّيِّئِ، قَبْلَ أَنْ يَنْزِلَ بِكُمُ الْعَذَابُ وَإِنَّا نَعْلَمُ أَنَّ اللَّهَ مُنْزِلٌ بِكُمْ بَأْسَهُ إِنْ لَمْ تَنْتَهُوا أَجَابُوا وَقَالُوا: (لِمَ تَعِظُونَ قَوْمًا اللَّهُ مهلكهم) ، {أَوْ} علمتهم أَنَّهُ {مُعَذِّبُهُمْ عَذَابًا شَدِيدًا قَالُوا} أَيْ: قَالَ النَّاهُونَ {مَعْذِرَةً} أَيْ: مَوْعِظَتُنَا مَعْذِرَةٌ {إِلَى رَبِّكُمْ} قَرَأَ حَفْصٌ: "مَعْذِرَةً" بِالنَّصْبِ أَيْ نَفْعَلُ ذَلِكَ مَعْذِرَةً إِلَى رَبِّكُمْ. وَالْأَصَحُّ أَنَّهَا مِنْ قول الفرقة الساكنة، قَالُوا لِمَ تَعِظُونَ قَوْمًا اللَّهُ مُهْلِكُهُمْ، قَالُوا مَعْذِرَةً إِلَى رَبِّكُمْ، وَمَعْنَاهُ أَنَّ الْأَمْرَ بِالْمَعْرُوفِ وَاجِبٌ عَلَيْنَا فَعَلَيْنَا مَوْعِظَةُ هَؤُلَاءِ عُذْرًا إِلَى اللَّهِ، {وَلَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ} أَيْ: يَتَّقُونَ اللَّهَ وَيَتْرُكُوا الْمَعْصِيَةَ، وَلَوْ كَانَ الْخِطَابُ مَعَ الْمُعْتَدِينَ لَكَانَ يَقُولُ وَلَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ.
Denildi ki: Onlar helak olan fırkadandırlar. Şöyle ki kendilerine: «Başınıza azap inmeden önce bu kötü işten vazgeçin; şayet vazgeçmezseniz biliyoruz ki Allah üzerinize azabını indirecektir» denildiğinde, cevap verip: (لِمَ تَعِظُونَ قَوْمًا اللَّهُ مهلكهم) “«Allah'ın helak edeceği bir kavme ne diye öğüt veriyorsunuz?»” {أَوْ} veya bildiğiniz gibi O'nun {مُعَذِّبُهُمْ عَذَابًا شَدِيدًا قَالُوا} “«şiddetli bir azapla cezalandıracağı [bir kavme...?] [Öğüt verenler de] dediler ki»”; yani nehyedenler dediler ki: {مَعْذِرَةً} yani bizim öğüdümüz bir mazerettir {إِلَى رَبِّكُمْ} “«Rabbinize karşı»”. Hafs "مَعْذِرَةً" kelimesini nasb ile okumuştur; yani "Bunu Rabbinize karşı bir mazeret olsun diye yapıyoruz" [demektir]. En sahih olanı ise bunun [nehyetmeyip] susan fırkanın sözü olmasıdır; onlar: "Allah'ın helak edeceği bir kavme ne diye öğüt veriyorsunuz?" dediler, [öğüt verenler de]: "Rabbinize karşı bir mazeret olsun diye" dediler. Bunun anlamı şudur: İyiliği emretmek bize vaciptir; Allah katında bir mazeretimiz olsun diye bunlara öğüt vermek bizim vazifemizdir. {وَلَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ} “«ve bir de belki sakınırlar ümidiyle»” yani Allah'tan sakınır ve isyanı terk ederler. Şayet hitap haddi aşanlara yönelik olsaydı "belki siz sakınırsınız (وَلَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ)" derdi.
{فَلَمَّا نَسُوا مَا ذُكِّرُوا بِهِ} أَيْ: تَرَكُوا مَا وُعِظُوا بِهِ، {أَنْجَيْنَا الَّذِينَ يَنْهَوْنَ عَنِ السُّوءِ وَأَخَذْنَا الَّذِينَ ظَلَمُوا} يَعْنِي الْفِرْقَةَ الْعَاصِيَةَ، {بِعَذَابٍ بَئِيسٍ} أَيْ: شَدِيدٍ وَجِيعٍ، مِنَ الْبَأْسِ وَهُوَ الشِّدَّةُ.
{فَلَمَّا نَسُوا مَا ذُكِّرُوا بِهِ} yani kendilerine verilen öğüdü terk ettiklerinde, {أَنْجَيْنَا الَّذِينَ يَنْهَوْنَ عَنِ السُّوءِ وَأَخَذْنَا الَّذِينَ ظَلَمُوا} yani isyankâr fırkayı [yakaladık], {بِعَذَابٍ بَئِيسٍ} “şiddetli bir azapla” yani can yakıcı, şiddetli bir azapla; şiddet anlamına gelen be's (بَأْس) kökündendir.
وَاخْتَلَفَ الْقُرَّاءُ فِيهِ قَرَأَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ وَابْنُ عَامِرٍ "بِئِيسٍ" بِكَسْرِ الْبَاءِ عَلَى وَزْنِ فِعِلٍ، إِلَّا أَنِ ابْنَ عَامِرٍ يَهْمِزُهُ، وَأَبُو جَعْفَرٍ وَنَافِعٌ لَا يَهْمِزَانِ، وَقَرَأَ عَاصِمٌ فِي رِوَايَةِ أَبِي بَكْرٍ بِفَتْحِ الْبَاءِ وَسُكُونِ الْيَاءِ وَفَتْحِ الْهَمْزَةِ عَلَى وَزْنِ فَيَعْلَ مِثْلَ صَيْقَلٍ، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ عَلَى وَزْنِ فَعِيلٍ مِثْلَ بَعِيرٍ وَصَغِيرٍ.
Kıraat imamları bu kelimede ihtilaf ettiler: Medine ehli ve İbn Âmir bâ'nın kesresiyle fı'il (فِعِل) vezninde "بِئِيسٍ" şeklinde okumuşlardır; ancak İbn Âmir hemzeli okurken, Ebû Ca'fer ve Nâfi' hemzesiz okumuşlardır. Âsım ise Ebû Bekr rivayetinde bâ'nın fethası, yâ'nın sükûnu ve hemzenin fethasıyla saykal (صَيْقَل) gibi fey'al (فَيْعَل) vezninde okumuştur. Diğerleri ise baîr (بَعِير) ve sagîr (صَغِير) gibi faîl (فَعِيل) vezninde okumuşlardır.