{بِمَا كَانُوا يَفْسُقُونَ} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: أَسْمَعُ اللَّهَ يَقُولُ: "أَنْجَيْنَا الَّذِينَ يَنْهَوْنَ عَنِ السُّوءِ وَأَخَذْنَا الَّذِينَ ظَلَمُوا بِعَذَابٍ بَئِيسٍ"، فَلَا أَدْرِي مَا فَعَلَ بِالْفِرْقَةِ السَّاكِتَةِ؟ قَالَ عِكْرِمَةُ: قُلْتُ لَهُ: جَعَلَنِي اللَّهُ فِدَاكَ أَلَا تَرَاهُمْ قَدْ أَنْكَرُوا وَكَرِهُوا مَا هُمْ عَلَيْهِ، وَقَالُوا: لِمَ تَعِظُونَ قَوْمًا اللَّهُ مُهْلِكُهُمْ؟ وَإِنْ لَمْ يَقُلِ اللَّهُ أَنْجَيْتُهُمْ لَمْ يَقِلْ: أَهْلَكْتُهُمْ، فَأَعْجَبَهُ قَوْلِي، فَرَضِيَ وَأَمَرَ لِي بِبُرْدَيْنِ فَكَسَانِيهِمَا.
{بِمَا كَانُوا يَفْسُقُونَ} “yoldan çıkmaları sebebiyle”. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: Allah'ın: “Kötülükten nehyedenleri kurtardık, zulmedenleri de şiddetli bir azap ile yakaladık” buyurduğunu işitiyorum da [o kötülükten nehyetmeyip] susan fırkaya ne yaptığını bilmiyorum. İkrime dedi ki: Ona dedim ki: "Allah beni sana feda kılsın, görmüyor musun ki onlar onların durumunu inkâr etmiş, hoş görmemişler ve: 'Allah'ın kendilerini helak edeceği bir kavme ne diye öğüt veriyorsunuz?' demişlerdir. Allah onları kurtardığını söylemediği gibi helak ettiğini de söylememiştir." Sözüm onun hoşuna gitti, razı oldu ve bana iki hırka verilmesini emredip onları bana giydirdi.
وَقَالَ يَمَانُ بْنُ رباب: نجت ١٣٩/ب الطَّائِفَتَانِ الَّذِينَ قَالُوا لِمَ تَعِظُونَ قَوْمَا وَالَّذِينَ قَالُوا مَعْذِرَةً إِلَى رَبِّكُمْ، وَأَهْلَكَ اللَّهُ الَّذِينَ أَخَذُوا الْحِيتَانَ. وَهَذَا قَوْلُ الْحَسَنِ.
Yemân b. Ribâb dedi ki: İki topluluk kurtuldu: "Bir kavme ne diye öğüt veriyorsunuz?" diyenler ile "Rabbinize karşı bir mazeret olsun diye" diyenler. Allah ise balıkları tutanları helak etti. Bu, Hasan'ın da görüşüdür.
وَقَالَ ابْنُ زَيْدٍ: نَجَتِ النَّاهِيَةُ، وَهَلَكَتِ الْفِرْقَتَانِ، وَهَذِهِ أَشَدُّ آيَةٍ فِي تَرْكِ النَّهْيِ عَنِ الْمُنْكَرِ.
İbn Zeyd ise şöyle demiştir: [Kötülükten] nehyeden kurtuldu, diğer iki fırka ise helak oldu. Bu ayet, kötülükten nehyetmeyi terk etme konusunda en ağır ayettir.
{فَلَمَّا عَتَوْا عَنْ مَا نُهُوا عَنْهُ قُلْنَا لَهُمْ كُونُوا قِرَدَةً خَاسِئِينَ (١٦٦) وَإِذْ تَأَذَّنَ رَبُّكَ لَيَبْعَثَنَّ عَلَيْهِمْ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ مَنْ يَسُومُهُمْ سُوءَ الْعَذَابِ إِنَّ رَبَّكَ لَسَرِيعُ الْعِقَابِ وَإِنَّهُ لَغَفُورٌ رَحِيمٌ (١٦٧) }
{فَلَمَّا عَتَوْا عَنْ مَا نُهُوا عَنْهُ قُلْنَا لَهُمْ كُونُوا قِرَدَةً خَاسِئِينَ (١٦٦) وَإِذْ تَأَذَّنَ رَبُّكَ لَيَبْعَثَنَّ عَلَيْهِمْ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ مَنْ يَسُومُهُمْ سُوءَ الْعَذَابِ إِنَّ رَبَّكَ لَسَرِيعُ الْعِقَابِ وَإِنَّهُ لَغَفُورٌ رَحِيمٌ (١٦٧) } “Kendilerine yasaklanan şeyden ötürü kibre kapılıp haddi aşınca, onlara: 'Aşağılık maymunlar olun!' dedik. (166) Hani Rabbin, kıyamet gününe kadar onların üzerine kendilerini azabın en kötüsüne uğratacak kimseleri mutlaka göndereceğini bildirmişti. Şüphesiz Rabbin cezayı çok çabuk verendir ve muhakkak O çok bağışlayandır, çok merhamet edendir. (167)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: {فَلَمَّا عَتَوْا عَنْ مَا نُهُوا عَنْهُ} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: أَبَوْا أَنْ يَرْجِعُوا عَنِ الْمَعْصِيَةِ {قُلْنَا لَهُمْ كُونُوا قِرَدَةً خَاسِئِينَ}
Yüce Allah'ın: {فَلَمَّا عَتَوْا عَنْ مَا نُهُوا عَنْهُ} “Kendilerine yasaklanan şeyden ötürü kibre kapılıp haddi aşınca” kavli hakkında İbn Abbâs: "Günahtan dönmeye yanaşmadıklarında" demiştir. {قُلْنَا لَهُمْ كُونُوا قِرَدَةً خَاسِئِينَ} “onlara: 'Aşağılık maymunlar olun!' dedik.”
مُبْعَدِينَ، فَمَكَثُوا ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ يَنْظُرُ إِلَيْهِمُ النَّاسُ ثُمَّ هَلَكُوا.
[Yani] kovulmuş ve uzaklaştırılmış [maymunlar olun dedik]. Üç gün boyunca kaldılar, insanlar onlara baktı, sonra da helak oldular.
{وَإِذْ تَأَذَّنَ رَبُّكَ} أَيْ: آذَنَ وَأَعْلَمَ رَبُّكَ، يُقَالُ: تَأَذَّنَ وَآذَنَ، مِثْلَ: تَوَعَّدَ وَأَوْعَدَ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: تَأَذَّنَ رَبُّكَ قَالَ رَبُّكَ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: أَمَرَ رَبُّكَ. وَقَالَ عَطَاءٌ: حَكَمَ رَبُّكَ. {لَيَبْعَثَنَّ عَلَيْهِمْ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ} أَيْ: عَلَى الْيَهُودِ، {مَنْ يَسُومُهُمْ سُوءَ الْعَذَابِ} بَعَثَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مُحَمَّدًا ﷺ وَأُمَّتَهُ يُقَاتِلُونَهُمْ حَتَّى يُسَلِمُوا أَوْ يُعْطُوا الْجِزْيَةَ، {إِنَّ رَبَّكَ لَسَرِيعُ الْعِقَابِ وَإِنَّهُ لَغَفُورٌ رَحِيمٌ}
{وَإِذْ تَأَذَّنَ رَبُّكَ} yani Rabbin bildirdi ve ilan etti demektir. Tıpkı teva'ade (تَوَعَّدَ) ve ev'ade (أَوْعَدَ) denildiği gibi, teezzene (تَأَذَّنَ) ve âzene (آذَنَ) de denir. İbn Abbâs: "Rabbin ilan etti, Rabbin dedi demektir" demiştir. Mücâhid: "Rabbin emretti", Atâ ise: "Rabbin hükmetti" demiştir. {لَيَبْعَثَنَّ عَلَيْهِمْ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ} yani Yahudilerin üzerine, {مَنْ يَسُومُهُمْ سُوءَ الْعَذَابِ} “kendilerini azabın en kötüsüne uğratacak kimseleri”. Allah onların üzerine Muhammed'i sallallâhu aleyhi ve sellem ve ümmetini gönderdi; onlar da müslüman oluncaya ya da cizye verinceye kadar onlarla savaşırlar. {إِنَّ رَبَّكَ لَسَرِيعُ الْعِقَابِ وَإِنَّهُ لَغَفُورٌ رَحِيمٌ} “Şüphesiz Rabbin cezayı çok çabuk verendir ve muhakkak O çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.”
{وَقَطَّعْنَاهُمْ فِي الْأَرْضِ أُمَمًا مِنْهُمُ الصَّالِحُونَ وَمِنْهُمْ دُونَ ذَلِكَ وَبَلَوْنَاهُمْ بِالْحَسَنَاتِ وَالسَّيِّئَاتِ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ (١٦٨) فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ وَرِثُوا الْكِتَابَ يَأْخُذُونَ عَرَضَ هَذَا الْأَدْنَى وَيَقُولُونَ سَيُغْفَرُ لَنَا وَإِنْ يَأْتِهِمْ عَرَضٌ مِثْلُهُ يَأْخُذُوهُ أَلَمْ يُؤْخَذْ عَلَيْهِمْ مِيثَاقُ الْكِتَابِ أَنْ لَا يَقُولُوا عَلَى اللَّهِ إِلَّا الْحَقَّ وَدَرَسُوا مَا فِيهِ وَالدَّارُ الْآخِرَةُ خَيْرٌ لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ أَفَلَا تَعْقِلُونَ (١٦٩) }
{وَقَطَّعْنَاهُمْ فِي الْأَرْضِ أُمَمًا مِنْهُمُ الصَّالِحُونَ وَمِنْهُمْ دُونَ ذَلِكَ وَبَلَوْنَاهُمْ بِالْحَسَنَاتِ وَالسَّيِّئَاتِ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ (١٦٨) فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ وَرِثُوا الْكِتَابَ يَأْخُذُونَ عَرَضَ هَذَا الْأَدْنَى وَيَقُولُونَ سَيُغْفَرُ لَنَا وَإِنْ يَأْتِهِمْ عَرَضٌ مِثْلُهُ يَأْخُذُوهُ أَلَمْ يُؤْخَذْ عَلَيْهِمْ مِيثَاقُ الْكِتَابِ أَنْ لَا يَقُولُوا عَلَى اللَّهِ إِلَّا الْحَقَّ وَدَرَسُوا مَا فِيهِ وَالدَّارُ الْآخِرَةُ خَيْرٌ لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ أَفَلَا تَعْقِلُونَ (١٦٩) } “Biz onları yeryüzünde topluluklara böldük. Onlardan kimi iyi kimselerdir, kimi de öyle değildir. Belki dönerler diye onları güzelliklerle de kötülüklerle de sınadık. (168) Onların ardından yerlerine öyle bir nesil geçti ki Kitab'a vâris oldular, şu değersiz dünyanın geçici menfaatini alıyor ve: 'Nasıl olsa bağışlanacağız' diyorlar. Kendilerine ona benzer bir menfaat daha gelse onu da alırlar. Allah hakkında doğrudan başkasını söylemeyeceklerine dair kendilerinden Kitap sözü alınmamış mıydı? Halbuki onun içindekileri okuyup öğrenmişlerdi de. Ahiret yurdu sakınanlar için daha hayırlıdır. Hâlâ akıl erdirmiyor musunuz? (169)”
{وَقَطَّعْنَاهُمْ} وَفَرَّقْنَاهُمْ {فِي الْأَرْضِ أُمَمًا} فِرَقًا فَرَّقَهُمُ اللَّهُ فَتَشَتَّتَ أَمْرُهُمْ وَلَمْ تَجْتَمِعْ لَهُمْ كَلِمَةٌ، {مِنْهُمُ الصَّالِحُونَ} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَمُجَاهِدٌ: يُرِيدُ الَّذِينَ أَدْرَكُوا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ وَآمَنُوا بِهِ {وَمِنْهُمْ دُونَ ذَلِكَ} يَعْنِي الَّذِينَ بَقُوا عَلَى الْكُفْرِ.
{وَقَطَّعْنَاهُمْ} ve onları ayırdık {فِي الْأَرْضِ أُمَمًا} “yeryüzünde topluluklara” yani gruplara [ayırdık]. Allah onları parçaladı, böylece birlikleri dağıldı ve ortak bir sözde buluşamadılar. {مِنْهُمُ الصَّالِحُونَ} “Onlardan kimi iyi kimselerdir”. İbn Abbâs ve Mücâhid: "Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem yetişip ona iman edenleri kastetmektedir" demişlerdir. {وَمِنْهُمْ دُونَ ذَلِكَ} “kimi de öyle değildir” yani küfür üzere kalmaya devam edenlerdir.
وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: مِنْهُمُ الصَّالِحُونَ هُمُ الَّذِينَ وَرَاءَ نَهْرِ أَوَدَافٍ مِنْ وَرَاءِ الصِّينِ (١) وَمِنْهُمْ دُونَ ذَلِكَ، يَعْنِي: مَنْ هَاهُنَا مِنَ الْيَهُودِ، {وَبَلَوْنَاهُمْ بِالْحَسَنَاتِ} بِالْخِصْبِ وَالْعَافِيَةِ، {وَالسَّيِّئَاتِ} الْجَدْبِ وَالشِّدَّةِ، {لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ} لِكَيْ يُرْجِعُوا إِلَى طَاعَةِ رَبِّهِمْ وَيَتُوبُوا.
Kelbî dedi ki: İyi olanlar, Çin'in ötesindeki Evdâf nehrinin arkasında bulunan kimselerdir. Öyle olmayanlar ise buradaki Yahudilerdir. {وَبَلَوْنَاهُمْ بِالْحَسَنَاتِ} bolluk ve afiyetle, {وَالسَّيِّئَاتِ} kuraklık ve sıkıntıyla [sınadık], {لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ} “belki dönerler diye” yani Rablerinin itaatine dönüp tevbe etsinler diye.
قَوْلُهُ ﷿: {فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ} أَيْ: جَاءَ مِنْ هَؤُلَاءِ الَّذِينَ وَصَفْنَاهُمْ {خَلْفٌ} وَالْخَلْفُ: الْقَرْنُ الَّذِي يَجِيءُ بَعْدَ قَرْنٍ. قَالَ أَبُو حَاتِمٍ: الْخَلْفُ بِسُكُونِ اللَّامِ الْأَوْلَادُ، الْوَاحِدُ وَالْجَمْعُ فِيهِ سَوَاءٌ، وَالْخَلْفُ بِفَتْحِ اللَّامِ: الْبَدَلُ سَوَاءٌ كَانَ وَلَدًا أَوْ غَرِيبًا.
Aziz ve Celil olan Allah'ın: {فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ} “Onların ardından yerlerine geçti” yani vasfettiğimiz bu kimselerin ardından geldi, {خَلْفٌ} “öyle bir nesil”. Half (الْخَلْف), bir nesilden sonra gelen nesildir. Ebû Hâtim dedi ki: Lâm harfinin sükûnu ile olan half (الْخَلْف), evlatlar demektir; tekili de çoğulu da aynıdır. Lâm harfinin fethasıyla olan halef (الْخَلَف) ise ister evlat olsun ister yabancı olsun, bir şeyin yerini tutan (bedel) kimsedir.
وَقَالَ ابْنُ الْأَعْرَابِيِّ: الْخَلْفُ بِالْفَتْحِ: الصَّالِحُ، وَبِالْجَزْمِ: الطَّالِحُ.
İbnü'l-A'râbî dedi ki: Fetha ile halef (الْخَلَف) sâlih kimse için, cezm ile half (الْخَلْف) ise kötü kimse için kullanılır.
وَقَالَ النَّضْرُ بْنُ شُمَيْلٍ: الْخَلَفُ بِتَحْرِيكِ اللَّامِ وَإِسْكَانِهَا فِي الْقَرْنِ السُّوءِ وَاحِدٌ، وَأَمَّا فِي
Nadr b. Şümeyl ise şöyle dedi: Kötü nesil hakkında lâm harfinin harekelenmesi ile sakin kılınması birdir (aynıdır); fakat
الْقَرْنِ الصَّالِحِ فَبِتَحْرِيكِ اللَّامِ لَا غَيْرُ.
sâlih nesil için sadece lâm'ın harekelenmesiyle kullanılır, başkası kullanılmaz.
وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ جَرِيرٍ: أَكْثَرُ مَا جَاءَ فِي الْمَدْحِ بِفَتْحِ اللَّامِ، وَفِي الذَّمِّ بِتَسْكِينِهَا وَقَدْ يُحَرَّكُ فِي الذَّمِّ وَيُسَكَّنُ فِي الْمَدْحِ. {وَرِثُوا الْكِتَابَ} أَيِ: انْتَقَلَ إِلَيْهِمُ الْكِتَابُ مِنْ آبَائِهِمْ وَهُوَ التَّوْرَاةُ، {يَأْخُذُونَ عَرَضَ هَذَا الْأَدْنَى} فَالْعَرَضُ مَتَاعُ الدُّنْيَا، وَالْعَرَضُ، بِسُكُونِ الرَّاءِ، مَا كَانَ مِنَ الْأَمْوَالِ سِوَى الدَّرَاهِمِ وَالدَّنَانِيرِ. وَأَرَادَ بِالْأَدْنَى الْعَالَمِ، وَهُوَ هَذِهِ الدَّارُ الْفَانِيَةُ، فَهُوَ تَذْكِيرُ الدُّنْيَا، وَهَؤُلَاءِ الْيَهُودُ وَرِثُوا التَّوْرَاةَ فَقَرَؤُوهَا وَضَيَّعُوا الْعَمَلَ بِمَا فِيهَا، وَخَالَفُوا حُكْمَهَا، يَرْتَشُونَ فِي حُكْمِ اللَّهِ وَتَبْدِيلِ كَلِمَاتِهِ، {وَيَقُولُونَ سَيُغْفَرُ لَنَا} ذُنُوبُنَا يَتَمَنَّوْنَ عَلَى اللَّهِ الْأَبَاطِيلَ.
Muhammed b. Cerîr dedi ki: Övgü makamında çoğunlukla lâm harfinin fethasıyla, yergi makamında ise sükûnuyla gelmiştir; bazen yergide harekeli, övgüde ise sakin kullanıldığı da olur. {وَرِثُوا الْكِتَابَ} “Kitab'a vâris oldular” yani Kitap, babalarından kendilerine intikal etti; o da Tevrat'tır. {يَأْخُذُونَ عَرَضَ هَذَا الْأَدْنَى} “şu değersiz dünyanın geçici menfaatini alıyor”; araz (الْعَرَض) dünya malıdır; râ harfinin sükûnu ile arz (الْعَرْض) ise dirhem ve dinarların dışındaki mallardır. el-Ednâ (الْأَدْنَى) ile kastettiği bu fani dünyadır, zira bu kelime dünyayı nitelemektedir. Bu Yahudiler Tevrat'a vâris olup onu okudular ama içindekilerle amel etmeyi zayi ettiler, onun hükmüne muhalefet ettiler; Allah'ın hükmünde ve kelimelerini değiştirmede rüşvet alırlar. {وَيَقُولُونَ سَيُغْفَرُ لَنَا} günahlarımız [bağışlanacaktır derler], Allah'a karşı bâtıl hayallere kapılırlar.
أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي تَوْبَةَ أَنْبَأَنَا أَبُو طَاهِرٍ، مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ الْحَارِثِ، أَنْبَأَنَا أَبُو الْحَسَنِ مُحَمَّدُ بْنُ يَعْقُوبَ الْكِسَائِيُّ، أَنْبَأَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَحْمُودٍ، أَنْبَأَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْخَلَّالُ، أَنْبَأَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ عَنْ أَبِي بَكْرِ بْنِ أَبِي مَرْيَمَ الْغَسَّانِيِّ عَنْ ضَمْرَةَ بْنِ حَبِيبٍ عَنْ شَدَّادِ بْنِ أَوْسٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "الْكَيِّسُ مَنْ دَانَ نَفْسَهُ وَعَمِلَ لِمَا بَعْدَ الْمَوْتِ، وَالْعَاجِزُ مَنْ أَتْبَعَ نَفْسَهُ هَوَاهَا وَتَمَنَّى عَلَى اللَّهِ" (١) .
Bize Muhammed b. Abdillâh b. Ebî Tevbe haber verdi, bize Ebû Tâhir Muhammed b. Ahmed b. el-Hâris bildirdi, bize Ebu'l-Hasen Muhammed b. Ya'kûb el-Kisâî bildirdi, bize Abdullâh b. Mahmûd bildirdi, bize İbrâhîm b. Abdillâh el-Hallâl bildirdi, bize Abdullâh b. el-Mubârek, Ebû Bekr b. Ebî Meryem el-Gassânî'den, o Damre b. Habîb'den, o da Şeddâd b. Evs'ten rivayetle bildirdi; o dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Akıllı kimse, nefsini hesaba çeken ve ölümden sonrası için amel edendir. Âciz kimse ise nefsini hevasına uyduran ve Allah'tan temennilerde bulunandır."
{وَإِنْ يَأْتِهِمْ عَرَضٌ مِثْلُهُ يَأْخُذُوهُ} هَذَا إِخْبَارٌ عَنْ حِرْصِهِمْ عَلَى الدُّنْيَا وَإِصْرَارِهِمْ عَلَى الذُّنُوبِ، يَقُولُ إِذَا أَشْرَفَ لَهُمْ شَيْءٌ مِنَ الدُّنْيَا أَخَذُوهُ حَلَالًا كَانَ أَوْ حَرَامًا، وَيَتَمَنَّوْنَ عَلَى اللَّهِ الْمَغْفِرَةَ وَإِنْ وَجَدُوا مِنَ الْغَدِ مِثْلَهُ أَخَذُوهُ. وَقَالَ السُّدِّيُّ: كَانَتْ بَنُو إِسْرَائِيلَ لَا يَسْتَقْضُونَ قَاضِيًا إِلَّا ارْتَشَى فِي الْحُكْمِ، فَيُقَالُ لَهُ: مَا لَكَ تَرْتَشِي؟ فَيَقُولُ: سَيُغْفَرُ لِي، فَيَطْعَنُ عَلَيْهِ الْآخَرُونَ، فَإِذَا مَاتَ أَوْ نُزِعَ وَجُعِلَ مَكَانَهُ رَجُلٌ مِمَّنْ كَانَ يَطْعَنُ عَلَيْهِ فَيَرْتَشِي أَيْضًا. يَقُولُ: وَإِنْ يَأْتِ الْآخَرِينَ عَرْضٌ مِثْلُهُ يَأْخُذُوهُ.
{وَإِنْ يَأْتِهِمْ عَرَضٌ مِثْلُهُ يَأْخُذُوهُ} “Kendilerine ona benzer bir menfaat daha gelse onu da alırlar.” Bu, onların dünyaya olan hırslarını ve günahlardaki ısrarlarını haber vermektedir; buyuruyor ki: Karşılarına dünyadan bir şey çıktığında, helal mi haram mı bakmaksızın onu alırlar ve Allah'tan bağışlanma umarlar; ertesi gün benzerini bulsalar onu da alırlar. Süddî şöyle demiştir: İsrâiloğulları bir kadı tayin ettiklerinde o hükümde mutlaka rüşvet alırdı. Kendisine: "Sana ne oluyor da rüşvet alıyorsun?" denildiğinde, "Nasıl olsa bağışlanacağım" derdi. Diğerleri de onu kınarlardı. Öldüğünde veya azledilip yerine onu kınayanlardan bir adam getirildiğinde o da rüşvet alırdı. İşte Yüce Allah: "Diğerlerine de onun gibi bir menfaat gelse onlar da alırlar" buyurmaktadır.
{أَلَمْ يُؤْخَذْ عَلَيْهِمْ مِيثَاقُ الْكِتَابِ أَنْ لَا يَقُولُوا عَلَى اللَّهِ إِلَّا الْحَقَّ} أَيْ: أُخِذَ عَلَيْهِمُ الْعَهْدُ فِي التَّوْرَاةِ أَنْ لَا يَقُولُوا عَلَى اللَّهِ الْبَاطِلَ، وَهِيَ تَمَنِّي الْمَغْفِرَةِ مَعَ الْإِصْرَارِ، وَلَيْسَ فِي التَّوْرَاةِ مِيعَادُ الْمَغْفِرَةِ مَعَ الْإِصْرَارِ، {وَدَرَسُوا مَا فِيهِ} قَرَأُوا مَا فِيهِ، فَهُمْ ذَاكِرُونَ لِذَلِكَ، وَلَوْ عَقَلُوهُ لَعَمِلُوا لِلدَّارِ الْآخِرَةِ،
{أَلَمْ يُؤْخَذْ عَلَيْهِمْ مِيثَاقُ الْكِتَابِ أَنْ لَا يَقُولُوا عَلَى اللَّهِ إِلَّا الْحَقَّ} “Allah hakkında gerçekten başkasını söylemeyeceklerine dair kendilerinden Kitap sözü alınmamış mıydı?” Yani: Tevrat'ta, Allah hakkında batıl olanı söylememelerine dair onlardan söz alınmıştı; bu [batıl söz] de [günahlarda] ısrarla birlikte bağışlanma ummaktır. Oysa Tevrat'ta [günahlarda] ısrarla beraber bağışlanma vaadi yoktur. {وَدَرَسُوا مَا فِيهِ} “Ve onun içindekini okuyup öğrenmişlerdi.” Ondaki [hükümleri] okumuşlardı, dolayısıyla bunu hatırlamaktadırlar. Şayet bunu akletmiş olsalardı ahiret yurdu için amel ederlerdi.
وَدَرْسُ الْكِتَابِ: قِرَاءَتُهُ وَتَدَبُّرُهُ مَرَّةً بَعْدَ أُخْرَى، {وَالدَّارُ الْآخِرَةُ خَيْرٌ لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ أَفَلَا تَعْقِلُونَ}
Kitab'ı ders etmek (dersü'l-kitâb); onu tekrar tekrar okumak ve üzerinde düşünmektir. {وَالدَّارُ الْآخِرَةُ خَيْرٌ لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ أَفَلَا تَعْقِلُونَ} “Ahiret yurdu sakınanlar için daha hayırlıdır. Hâlâ akıl erdirmiyor musunuz?”
{وَالَّذِينَ يُمَسِّكُونَ بِالْكِتَابِ وَأَقَامُوا الصَّلَاةَ إِنَّا لَا نُضِيعُ أَجْرَ الْمُصْلِحِينَ (١٧٠) }
{وَالَّذِينَ يُمَسِّكُونَ بِالْكِتَابِ وَأَقَامُوا الصَّلَاةَ إِنَّا لَا نُضِيعُ أَجْرَ الْمُصْلِحِينَ (١٧٠) } “Kitab'a sımsıkı sarılanlar ve namazı dosdoğru kılanlar var ya, şüphesiz biz iyilik peşinde olanların mükâfatını zayi etmeyiz. (170)”
{وَإِذْ نَتَقْنَا الْجَبَلَ فَوْقَهُمْ كَأَنَّهُ ظُلَّةٌ وَظَنُّوا أَنَّهُ وَاقِعٌ بِهِمْ خُذُوا مَا آتَيْنَاكُمْ بِقُوَّةٍ وَاذْكُرُوا مَا فِيهِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ (١٧١) وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ وَأَشْهَدَهُمْ عَلَى أَنْفُسِهِمْ أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قَالُوا بَلَى شَهِدْنَا أَنْ تَقُولُوا يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِنَّا كُنَّا عَنْ هَذَا غَافِلِينَ (١٧٢) }
{وَإِذْ نَتَقْنَا الْجَبَلَ فَوْقَهُمْ كَأَنَّهُ ظُلَّةٌ وَظَنُّوا أَنَّهُ وَاقِعٌ بِهِمْ خُذُوا مَا آتَيْنَاكُمْ بِقُوَّةٍ وَاذْكُرُوا مَا فِيهِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ (١٧١) وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ وَأَشْهَدَهُمْ عَلَى أَنْفُسِهِمْ أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قَالُوا بَلَى شَهِدْنَا أَنْ تَقُولُوا يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِنَّا كُنَّا عَنْ هَذَا غَافِلِينَ (١٧٢) } “Hani dağı onların üzerlerine sanki bir gölgelikmiş gibi kaldırmıştık da üzerlerine düşecek sanmışlardı. 'Size verdiğimize sımsıkı sarılın ve içindekini aklınızda tutun ki sakınasınız' [demiştik]. (171) Hani Rabbin Âdemoğullarından, bellerinden zürriyetlerini almış ve onları kendi nefislerine karşı şahit tutarak: 'Ben sizin Rabbiniz değil miyim?' demişti. Onlar da: 'Evet, [buna] şahitlik ettik' demişlerdi. Kıyamet günü 'Biz bundan habersizdik' demeyesiniz diye. (172)”
{وَالَّذِينَ يُمَسِّكُونَ بِالْكِتَابِ} قَرَأَ أَبُو بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ: "يُمْسِكُونَ" بِالتَّخْفِيفِ، وَقِرَاءَةُ الْعَامَّةِ بِالتَّشْدِيدِ، لِأَنَّهُ يُقَالُ: مَسَكْتُ بِالشَّيْءِ، وَلَا يُقَالُ أَمْسَكْتُ بِالشَّيْءِ، إِنَّمَا يُقَالُ: أَمْسَكْتُهُ، وَقَرَأَ أُبَيُّ بْنُ كَعْبٍ: "وَالَّذِينَ تَمَسَّكُوا بِالْكِتَابِ"، عَلَى الْمَاضِي وَهُوَ جَيِّدٌ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: {وَأَقَامُوا الصَّلَاةَ} إِذْ قَلَّ مَا يُعْطَفُ مَاضٍ عَلَى مُسْتَقْبَلٍ إِلَّا فِي الْمَعْنَى، [وَأَرَادَ] (١) الَّذِينَ يَعْمَلُونَ بِمَا فِي الْكِتَابِ، قَالَ مُجَاهِدٌ: هُمُ الْمُؤْمِنُونَ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ، عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَلَامٍ وَأَصْحَابُهُ، تَمَسَّكُوا بِالْكِتَابِ الَّذِي جَاءَ بِهِ مُوسَى فَلَمْ يُحَرِّفُوهُ وَلَمْ يَكْتُمُوهُ وَلَمْ يَتَّخِذُوهُ مَأْكَلَةً. وَقَالَ عَطَاءٌ: هُمْ أُمَّةُ مُحَمَّدٍ ﷺ. {وَأَقَامُوا الصَّلَاةَ إِنَّا لَا نُضِيعُ أَجْرَ الْمُصْلِحِينَ}
{وَالَّذِينَ يُمَسِّكُونَ بِالْكِتَابِ} “Kitab'a sımsıkı sarılanlar”. Âsım'dan rivayetle Ebû Bekr şeddesiz olarak "يُمْسِكُونَ" şeklinde okumuştur; cumhurun kıraati ise şeddeli iledir. Zira bir şeye tutunulduğunda "مَسَكْتُ بِالشَّيْءِ" denir, "أَمْسَكْتُ بِالشَّيْءِ" denmez; ancak "أَمْسَكْتُهُ" denir. Übey b. Ka'b ise geçmiş zaman kipiyle "وَالَّذِينَ تَمَسَّكُوا بِالْكِتَابِ" şeklinde okumuştur; bu da Yüce Allah'ın: {وَأَقَامُوا الصَّلَاةَ} “ve namazı dosdoğru kılanlar” kavlinden ötürü güzel bir okuyuştur. Çünkü mana itibarıyla olması dışında mazi [fiil] muzariye pek az atfedilir. [Kastedilenler] Kitap'taki hükümlerle amel edenlerdir. Mücâhid dedi ki: Onlar Ehl-i Kitap'tan iman edenler; yani Abdullah b. Selâm ve arkadaşlarıdır. Mûsâ'nın getirdiği Kitab'a sımsıkı sarıldılar, onu tahrif etmediler, gizlemediler ve onu bir menfaat kapısı yapmadılar. Atâ ise: "Onlar Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem ümmetidir" demiştir. {وَأَقَامُوا الصَّلَاةَ إِنَّا لَا نُضِيعُ أَجْرَ الْمُصْلِحِينَ} “ve namazı dosdoğru kılanlar var ya, şüphesiz biz iyilik peşinde olanların mükâfatını zayi etmeyiz.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَإِذْ نَتَقْنَا الْجَبَلَ فَوْقَهُمْ} أَيْ: فَلَقْنَا الْجَبَلَ، وَقِيلَ: رَفَعْنَاهُ {كَأَنَّهُ ظُلَّةٌ} قَالَ عَطَاءٌ: سَقِيفَةٌ، وَالظُّلَّةُ: كُلُّ مَا أَظَلَّكَ، {وَظَنُّوا} عَلِمُوا {أَنَّهُ وَاقِعٌ بِهِمْ خُذُوا} أَيْ: وَقُلْنَا لَهُمْ خُذُوا، {مَا آتَيْنَاكُمْ بِقُوَّةٍ} بِجِدٍّ وَاجْتِهَادٍ، {وَاذْكُرُوا مَا فِيهِ} واعلموا بِهِ، {لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ} وَذَلِكَ حِينَ أَبَوْا أَنْ يَقْبَلُوا أَحْكَامَ التَّوْرَاةِ، فَرَفَعَ اللَّهُ عَلَى رُءُوسِهِمْ جَبَلًا. قَالَ الْحَسَنُ: فَلَمَّا نَظَرُوا إِلَى الْجَبَلِ خَرَّ كُلُّ رَجُلٍ مِنْهُمْ سَاجِدًا عَلَى حَاجِبِهِ الْأَيْسَرِ يَنْظُرُ بِعَيْنِهِ الْيُمْنَى إِلَى الْجَبَلِ فَرَقًا مِنْ أَنْ يَسْقُطَ عَلَيْهِ، وَلِذَلِكَ لَا تَجِدُ يَهُودِيًّا إِلَّا وَيَكُونُ سُجُودُهُ عَلَى حَاجِبِهِ الْأَيْسَرِ.
Yüce Allah'ın: {وَإِذْ نَتَقْنَا الْجَبَلَ فَوْقَهُمْ} “Hani dağı onların üzerlerine... kaldırmıştık” kavli, yani dağı kopardık demektir; onu yükselttik de denilmiştir. {كَأَنَّهُ ظُلَّةٌ} “sanki bir gölgelikmiş gibi”. Atâ: "Bir çardak gibi" demiştir. Zulle (ظُلَّة) ise sana gölge yapan her şeydir. {وَظَنُّوا} bildiler ki {أَنَّهُ وَاقِعٌ بِهِمْ خُذُوا} “üzerlerine düşecek. [Onlara]: 'Alın' [dedik]”; yani onlara: "Alın" dedik. {مَا آتَيْنَاكُمْ بِقُوَّةٍ} “Size verdiğimize sımsıkı” gayret ve çaba ile, {وَاذْكُرُوا مَا فِيهِ} “ve içindekini aklınızda tutun” ve onunla amel edin, {لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ} “ki sakınasınız”. Bu, Tevrat'ın hükümlerini kabul etmekten kaçındıkları zamandı; bunun üzerine Allah başlarının üzerine bir dağ kaldırdı. Hasan dedi ki: Dağa baktıklarında her biri, üzerine düşer korkusuyla sağ gözüyle dağa bakar halde sol kaşı üzerine secdeye kapandı. İşte bu yüzden hiçbir Yahudi bulamazsın ki secdesi sol kaşı üzerine olmasın.
قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ} الْآيَةَ.
Yüce Allah'ın: {وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ} “Hani Rabbin Âdemoğullarından, bellerinden zürriyetlerini almıştı...” ayeti.
أَخْبَرَنَا أَبُو الْحَسَنِ مُحَمَّدُ بْنُ مُحَمَّدٍ السَّرَخْسِيُّ، أَنَا زَاهِرُ بْنُ أَحْمَدَ، أَنَا أَبُو إِسْحَاقَ الْهَاشِمِيُّ، أَنَا أَبُو مُصْعَبٍ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَبِي أُنَيْسَةَ، عَنْ عَبْدِ الْحَمِيدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ زَيْدِ بْنِ
Bize Ebu'l-Hasan Muhammed b. Muhammed es-Sarahsî haber verdi, bize Zâhir b. Ahmed bildirdi, bize Ebû İshâk el-Hâşimî bildirdi, bize Ebû Mus'ab, Mâlik'ten, o Zeyd b. Ebî Üneyse'den, o Abdülhamîd b. Abdurrahmân'dan, o da Zeyd b.
الْخَطَّابِ أَخْبَرَهُ عَنْ مُسْلِمِ بْنِ يَسَارٍ الْجُهَنِيِّ أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ ﵁ سُئِلَ عَنْ هَذِهِ الْآيَةِ: {وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ} الْآيَةَ. قَالَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ [يُسْأَلُ عَنْهَا؟ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ] (١) "إِنَّ اللَّهَ ﷿ خَلَقَ آدَمَ ثُمَّ مَسَحَ ظَهْرَهُ بِيَمِينِهِ، فَاسْتَخْرَجَ مِنْهُ ذُرِّيَّةً، فَقَالَ: خَلَقْتُ هَؤُلَاءِ لِلْجَنَّةِ وَبِعَمَلِ أَهْلِ الْجَنَّةِ يَعْمَلُونَ. ثُمَّ مَسَحَ ظَهْرَهُ فَاسْتَخْرَجَ مِنْهُ ذُرِّيَّةً فَقَالَ: خَلَقْتُ هَؤُلَاءِ لِلنَّارِ وَبِعَمَلِ أَهْلِ النَّارِ يَعْمَلُونَ، فَقَالَ رَجُلٌ: فَفِيمَ الْعَمَلُ يَا رَسُولَ اللَّهِ؟ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: إِنَّ اللَّهَ ﷿ إِذَا خَلَقَ الْعَبْدَ لِلْجَنَّةِ اسْتَعْمَلَهُ لِلْجَنَّةِ بِعَمَلِ أَهْلِ الْجَنَّةِ، حَتَّى يَمُوتَ عَلَى عَمَلٍ مِنْ أَعْمَالِ أَهْلِ الْجَنَّةِ، فَيُدْخِلُهُ به الجنة ١٤٠/أوَإِذَا خُلِقَ الْعَبْدُ لِلنَّارِ اسْتَعْمَلَهُ بِعَمَلِ أَهْلِ النَّارِ، حَتَّى يَمُوتَ عَلَى عَمَلٍ مِنْ أَعْمَالِ أَهْلِ النَّارِ فَيُدْخِلُهُ بِهِ النَّارَ" (٢) وَقَالَ أَبُو عِيسَى: هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ. وَمُسْلِمُ بْنُ يَسَارٍ لَمْ يَسْمَعْ مِنْ عُمَرَ، وَقَدْ ذَكَرَ بَعْضُهُمْ فِي هَذَا الْإِسْنَادِ بَيْنَ مُسْلِمِ بْنِ يَسَارٍ وَعُمَرَ رَجُلًا.
el-Hattâb'dan rivayet etti; o Müslim b. Yesâr el-Cühenî'den nakletti ki: Ömer b. el-Hattâb'a radıyallâhu anh bu ayet: {وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ} “Hani Rabbin Âdemoğullarından, bellerinden zürriyetlerini almıştı...” ayeti soruldu. Ömer b. el-Hattâb dedi ki: Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem [bundan sorulduğunu] işittim, [bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu]: "Şüphesiz Aziz ve Celil olan Allah Âdem'i yarattı, sonra sağ eliyle onun sırtını sıvazladı ve ondan bir zürriyet çıkardı. Ardından: 'Bunları cennet için yarattım ve bunlar cennet ehlinin ameliyle amel ederler' buyurdu. Sonra sırtını sıvazlayıp ondan bir zürriyet çıkardı ve: 'Bunları da cehennem için yarattım ve bunlar cehennem ehlinin ameliyle amel ederler' buyurdu. Bunun üzerine bir adam: 'Öyleyse amel ne içindir ey Allah'ın Resûlü?' dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: 'Şüphesiz Aziz ve Celil olan Allah bir kulu cennet için yarattığında, cennet ehlinin amellerinden biri üzere ölünceye kadar onu cennet ehlinin ameliyle çalıştırır ve bu sayede onu cennete koyar. Kulu cehennem için yarattığında ise, cehennem ehlinin amellerinden biri üzere ölünceye kadar onu cehennem ehlinin ameliyle çalıştırır ve bu sayede onu cehenneme koyar.'" Ebû Îsâ dedi ki: Bu hasen bir hadistir. Müslim b. Yesâr, Ömer'den işitmemiştir; bazısı bu isnadda Müslim b. Yesâr ile Ömer arasına bir adam zikretmiştir.
قَالَ مُقَاتِلٌ وَغَيْرُهُ مِنْ أَهْلِ التَّفْسِيرِ: إِنَّ اللَّهَ مَسَحَ صَفْحَةَ ظَهْرِ آدَمَ الْيُمْنَى فَأَخْرَجَ مِنْهُ ذُرِّيَّةً بَيْضَاءَ كَهَيْئَةِ الذَّرِّ يَتَحَرَّكُونَ، ثُمَّ مَسَحَ صَفْحَةَ ظَهْرِهِ الْيُسْرَى فَأَخْرَجَ مِنْهُ ذُرِّيَّةً سَوْدَاءَ كَهَيْئَةِ الذَّرِّ، فَقَالَ: يَا آدَمُ هَذِهِ ذُرِّيَّتُكَ، ثُمَّ قَالَ لَهُمْ: أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ؟ قَالُوا: بَلَى، فَقَالَ لِلْبِيضِ: هَؤُلَاءِ فِي الْجَنَّةِ بِرَحْمَتِي وَلَا أُبَالِي وَهُمْ أَصْحَابُ الْيَمِينِ، وَقَالَ لِلسُّودِ: هَؤُلَاءِ فِي النَّارِ وَلَا أُبَالِي، وَهُمْ أَصْحَابُ الشِّمَالِ، ثُمَّ أَعَادَهُمْ جَمِيعًا فِي صُلْبِهِ، فَأَهْلُ الْقُبُورِ مَحْبُوسُونَ حَتَّى يَخْرُجَ أَهْلُ الْمِيثَاقِ كُلُّهُمْ مِنْ أَصْلَابِ الرِّجَالِ وَأَرْحَامِ النِّسَاءِ. قَالَ اللَّهُ تَعَالَى فِيمَنْ نَقَضَ الْعَهْدَ الْأَوَّلَ: "وَمَا وَجَدْنَا لِأَكْثَرِهِمْ مِنْ عَهْدٍ" [الْأَعْرَافُ-١٠٢] .
Mukâtil ve diğer tefsir ehli şöyle demiştir: Allah Âdem'in sırtının sağ tarafını sıvazladı ve ondan karınca gibi hareket eden beyaz bir nesil çıkardı. Sonra sırtının sol tarafını sıvazladı ve ondan karınca gibi siyah bir nesil çıkardı. Sonra: "Ey Âdem! İşte bunlar senin zürriyetindir" buyurdu. Ardından onlara: "Ben sizin Rabbiniz değil miyim?" dedi. Onlar da: "Evet" dediler. Beyaz olanlar için: "Bunlar rahmetimle cennettedir, aldırmam; bunlar sağ ehlidir (ashâb-ı yemîn)" buyurdu. Siyah olanlar için ise: "Bunlar cehennemdedir, aldırmam; bunlar sol ehlidir (ashâb-ı şimâl)" buyurdu. Sonra hepsini onun sulbüne geri koydu. Bütün kabir ehli, ahit ehlinden olanların tamamı erkeklerin sulblerinden ve kadınların rahimlerinden çıkıncaya kadar alıkonulmuştur. Yüce Allah o ilk ahdi bozanlar hakkında şöyle buyurmuştur: "Onların çoğunda ahde vefa görmedik" [el-A'râf: 102].
وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ التَّفْسِيرِ: إِنَّ أَهْلَ السَّعَادَةِ أَقَرُّوا طَوْعًا وَقَالُوا: بَلَى، وَأَهْلَ الشَّقَاوَةِ قَالُوهُ تَقِيَّةً وَكَرْهًا، وَذَلِكَ مَعْنَى قَوْلِهِ: "وَلَهُ أَسْلَمَ من في السموات وَالْأَرْضِ طَوْعًا وَكَرْهًا" [آلُ عِمْرَانَ-٨٣] .
Bazı tefsir ehli şöyle demiştir: Saadet ehli isteyerek ikrar edip: "Evet" dediler, şekavet ehli ise takiyye yaparak ve istemeyerek bunu söylediler. Yüce Allah'ın: "Göklerde ve yerde olanlar ister istemez O'na teslim olmuştur" [Âl-i İmrân: 83] kavlinin anlamı da budur.
وَاخْتَلَفُوا فِي مَوْضِعِ الْمِيثَاقِ؛ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: بِبَطْنِ نَعْمان -واد إلا جَنْبِ
Misakın gerçekleştiği yer hususunda ihtilaf ettiler. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: [Misak,] Batn-ı Nu'mân'dadır -ki o, [Arafat'ın] hemen yanındaki bir vadidir-
عَرَفَةَ - (١) وَرُوِيَ عَنْهُ أَيْضًا: أَنَّهُ بِدَهْنَاءَ مِنْ أَرْضِ الْهِنْدِ (٢) وَهُوَ الْمَوْضِعُ الَّذِي هَبَطَ آدَمُ ﵇ عَلَيْهِ. وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: بَيْنَ مَكَّةَ وَالطَّائِفِ، وَقَالَ السُّدِّيُّ: أَخْرَجَ اللَّهُ آدَمَ ﵇ مِنَ الْجَنَّةِ فَلَمْ يَهْبِطْ مِنَ السَّمَاءِ ثُمَّ مَسَحَ ظَهْرَهُ فَأَخْرَجَ ذُرِّيَّتَهُ. وَرُوِيَ: أَنَّ اللَّهَ أَخْرَجَهُمْ جَمِيعًا وَصَوَّرَهُمْ وَجَعَلَ لَهُمْ عُقُولًا يَعْلَمُونَ بِهَا وَأَلْسُنًا يَنْطِقُونَ بِهَا ثُمَّ كَلَّمَهُمْ قُبُلًا -يَعْنِي عِيَانًا -وَقَالَ أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ؟ وَقَالَ الزَّجَّاجُ وَجَائِزٌ أَنْ يَكُونَ اللَّهُ تَعَالَى جَعَلَ لِأَمْثَالِ الذَّرِّ فَهْمًا تَعْقِلُ بِهِ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: "قَالَتْ نَمْلَةٌ يَا أَيُّهَا النَّمْلُ ادْخُلُوا مَسَاكِنَكُمْ" [النَّمْلُ-١٨] .
Ondan rivayet edilen başka bir görüşe göre ise: Âdem'in aleyhisselâm üzerine indiği yer olan Hindistan topraklarındaki Dehnâ'dadır. Kelbî: "Mekke ile Tâif arasındadır" demiştir. Süddî ise: "Allah Âdem'i aleyhisselâm cennetten çıkardı, henüz semadan inmemişti, sonra sırtını sıvazlayıp zürriyetini çıkardı" demiştir. Şöyle rivayet edilmiştir: Allah hepsini çıkardı, onları şekillendirdi, kendileriyle bilecekleri akıllar ve konuşacakları diller verdi; sonra onlarla karşı karşıya -yani aşikâr olarak- konuştu ve "Ben sizin Rabbiniz değil miyim?" buyurdu. Zeccâc dedi ki: Yüce Allah'ın: "Bir karınca: 'Ey karıncalar, yuvalarınıza girin' dedi" [en-Neml: 18] buyurduğu gibi, karınca benzeri varlıklara da akledecekleri bir anlayış vermiş olması caizdir.
وَرُوِيَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَالَ لهم جميعا: اعملوا أَنَّهُ لَا إِلَهَ غَيْرِي وَأَنَا رَبُّكُمْ لَا رَبَّ لَكُمْ غَيْرِي فَلَا تُشْرِكُوا بِي شَيْئًا، فَإِنِّي سَأَنْتَقِمُ مِمَّنْ أَشْرَكَ بِي وَلَمْ يُؤْمِنْ بِي، وَإِنِّي مُرْسِلٌ إِلَيْكُمْ رُسُلًا يُذَكِّرُونَكُمْ عَهْدِي وَمِيثَاقِي، وَمُنَزِّلٌ عَلَيْكُمْ كُتُبًا، فَتَكَلَّمُوا جَمِيعًا، وَقَالُوا: شَهِدْنَا أَنَّكَ رَبُّنَا وَإِلَهُنَا لَا رَبَّ لَنَا غَيْرَكَ، فَأَخَذَ بِذَلِكَ مَوَاثِيقَهُمْ، ثُمَّ كَتَبَ آجَالَهُمْ وَأَرْزَقَاهُمْ وَمَصَائِبَهُمْ، فَنَظَرَ إِلَيْهِمْ آدَمُ فَرَأَى مِنْهُمُ الْغَنِيَّ وَالْفَقِيرَ وَحَسَنَ الصُّورَةِ وَدُونَ ذَلِكَ، فَقَالَ: رَبِّ لَوْلَا سَوَّيْتَ بَيْنَهُمْ؟ قَالَ: إِنِّي أُحِبُّ أَنْ أُشْكَرَ، فَلَمَّا قَرَّرَهُمْ بِتَوْحِيدِهِ وَأَشْهَدَ بَعْضَهُمْ عَلَى بَعْضٍ أَعَادَهُمْ إِلَى صُلْبِهِ فَلَا تَقُومُ السَّاعَةُ حَتَّى يُولَدَ كُلُّ مَنْ أَخَذَ مِيثَاقَهُ (٣) فَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: "وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ" أَيْ: مِنْ ظُهُورِ بَنِي آدَمَ ذُرِّيَّتَهُمْ، قَرَأَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ وَأَبُو عَمْرٍو وَابْنُ عَامِرٍ: "ذُرِّيَّاتِهِمْ" بِالْجَمْعِ وَكَسْرِ التَّاءِ، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ "ذُرِّيَّتَهُمْ" عَلَى التَّوْحِيدِ، وَنَصْبِ التَّاءِ.
Rivayet edildiğine göre Yüce Allah onların hepsine şöyle buyurdu: "Bilin ki benden başka hiçbir ilah yoktur ve ben sizin Rabbinizim, sizin benden başka Rabbiniz yoktur; bu sebeple bana hiçbir şeyi ortak koşmayın. Bana ortak koşan ve bana inanmayan kimseden muhakkak intikam alırım. Ben size ahdimi ve misakımı hatırlatacak peygamberler göndereceğim ve üzerinize kitaplar indireceğim." Bunun üzerine hepsi konuştular ve: "Şahitlik ederiz ki sen bizim Rabbimiz ve İlahımızsın, senden başka Rabbimiz yoktur" dediler. Böylece Allah onlardan sözlerini aldı, sonra ecellerini, rızıklarını ve musibetlerini yazdı. Âdem onlara baktı; aralarında zengin olanı, fakir olanı, güzel yüzlü olanı ve bundan daha aşağı olanı gördü. Dedi ki: "Rabbim, onları birbirine eşit kılsaydın ya?" [Allah]: "Şüphesiz ben şükredilmeyi severim" buyurdu. Allah onları tevhidi ikrara bağlayıp birbirlerine şahit tutunca, onları tekrar Âdem'in sulbüne iade etti. Artık kendisinden söz alınan herkes doğuncaya kadar kıyamet kopmaz. İşte Yüce Allah'ın: "Hani Rabbin Âdemoğullarından, bellerinden..." yani Âdemoğullarının bellerinden "zürriyetlerini almıştı" buyruğu budur. Medine ehli, Ebû Amr ve İbn Âmir çoğul olarak ve tâ'nın kesresiyle "ذُرِّيَّاتِهِمْ" şeklinde okumuşlardır. Diğerleri ise tekil olarak ve tâ'nın fethasıyla "ذُرِّيَّتَهُمْ" şeklinde okumuşlardır.
فَإِنْ قِيلَ: مَا مَعْنَى قَوْلِهِ "وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ" وَإِنَّمَا أَخْرَجَهُمْ مِنْ ظَهْرِ آدَمَ؟ قِيلَ: إِنَّ اللَّهَ أَخْرَجَ ذُرِّيَّةَ آدَمَ بعضهم من ذرية آدم بَعْضَهُمْ مِنْ ظُهُورِ بَعْضٍ عَلَى نَحْوِ مَا يَتَوَالَدُ الْأَبْنَاءُ مِنَ الْآبَاءِ فِي التَّرْتِيبِ، فَاسْتَغْنَى عَنْ ذِكْرِ ظَهْرِ آدَمَ لِمَا عُلِمَ أَنَّهُمْ كُلُّهُمْ بَنُوُهُ وَأُخْرِجُوا مِنْ ظَهْرِهِ
Eğer: "O onları sadece Âdem'in sırtından çıkardığı hâlde, {وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ} “Hani Rabbin, Âdemoğullarının sırtlarından... almıştı” buyruğunun anlamı nedir?" denilirse; şöyle denilir: Şüphesiz Allah, Âdem'in zürriyetini, çocukların babalardan dünyaya gelmesindeki sıra ve düzen üzere bir kısmını diğerlerinin sırtından çıkarmıştır. Onların hepsinin Âdem'in çocukları olduğu ve onun sırtından çıkarıldıkları bilindiği için Âdem'in sırtını ayrıca zikretmeye gerek duyulmamıştır.
قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَأَشْهَدَهُمْ عَلَى أَنْفُسِهِمْ أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قَالُوا بَلَى} أَيْ: أَشْهَدَ بَعْضَهُمْ عَلَى بَعْضٍ: {شَهِدْنَا أَنْ تَقُولُوا} قَرَأَ أَبُو عَمْرٍو: "أَنْ يَقُولُوا" وَيَقُولُوا بِالْيَاءِ فِيهِمَا، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِالتَّاءِ فِيهِمَا.
Yüce Allah'ın: {وَأَشْهَدَهُمْ عَلَى أَنْفُسِهِمْ أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قَالُوا بَلَى} “ve onları kendi nefislerine karşı şahit tutarak: 'Ben sizin Rabbiniz değil miyim?' demişti. Onlar da: 'Evet' demişlerdi” yani onların bir kısmını diğerine şahit tuttu demektir. {شَهِدْنَا أَنْ تَقُولُوا} “'[buna] şahitlik ettik' [demişlerdi]. ...demeyesiniz diye”. Ebû Amr her iki yerde de yâ ile "أَنْ يَقُولُوا" ve "يَقُولُوا" şeklinde okumuştur; diğerleri ise her iki yerde de tâ ile okumuşlardır.
وَاخْتَلَفُوا فِي قَوْلِهِ: "شَهِدْنَا" قَالَ السُّدِّيُّ: هُوَ خَبَرٌ مِنَ اللَّهِ عَنْ نَفْسِهِ وَمَلَائِكَتِهِ أَنَّهُمْ شَهِدُوا عَلَى إِقْرَارِ بَنِي آدَمَ. وَقَالَ بَعْضُهُمْ: هُوَ خَبَرٌ عَنْ قَوْلِ بَنِي آدَمَ حِينَ أَشْهَدَ اللَّهُ بَعْضَهُمْ عَلَى بَعْضٍ، فَقَالُوا بَلَى شَهِدْنَا. وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: ذَلِكَ مِنْ قَوْلِ الْمَلَائِكَةِ، وَفِيهِ حَذْفٌ تَقْدِيرُهُ: لَمَّا قَالَتِ الذُّرِّيَّةُ: بَلَى قَالَ اللَّهُ لِلْمَلَائِكَةِ: اشْهَدُوا، قَالُوا: شَهِدْنَا، قَوْلُهُ: "أَنْ يَقُولُوا" يَعْنِي: وَأَشْهَدَهُمْ عَلَى أَنْفُسِهِمْ أَنْ يَقُولُوا، أَيْ: لِئَلَّا يَقُولُوا أَوْ كَرَاهِيَةَ أَنْ يَقُولُوا، وَمَنْ قَرَأَ بِالتَّاءِ فَتَقْدِيرُ الْكَلَامِ: أُخَاطِبُكُمْ: أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ لِئَلَّا تَقُولُوا: {يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِنَّا كُنَّا عَنْ هَذَا غَافِلِينَ} أَيْ: عَنْ هَذَا الْمِيثَاقِ وَالْإِقْرَارِ، فَإِنْ قِيلَ: كَيْفَ تَلْزَمُ الْحُجَّةُ عَلَى أَحَدٍ لَا يَذْكُرُ الْمِيثَاقَ؟ قِيلَ: قَدْ أَوْضَحَ اللَّهُ الدَّلَائِلَ عَلَى وَحْدَانِيَّتِهِ وَصِدْقِ رُسُلِهِ فِيمَا أَخْبَرُوا، فَمَنْ أَنْكَرَهُ كَانَ مُعَانِدًا نَاقِضًا لِلْعَهْدِ وَلَزِمَتْهُ الْحُجَّةُ، وَبِنِسْيَانِهِمْ وَعَدَمِ حِفْظِهِمْ لَا يَسْقُطُ الِاحْتِجَاجُ بَعْدَ إِخْبَارِ الْمُخْبِرِ الصَّادِقِ صَاحِبِ الْمُعْجِزَةِ.
Onun: "Şahitlik ettik" sözünde ihtilaf ettiler. Süddî dedi ki: Bu, Allah'ın kendisinden ve meleklerinden Âdemoğullarının ikrarına şahit olduklarına dair bir haberdir. Bazıları da şöyle demiştir: Bu, Allah onların bir kısmını diğerine şahit tuttuğunda Âdemoğullarının: "Evet, şahitlik ettik" dediklerine dair bir haberdir. Kelbî ise şöyle demiştir: Bu meleklerin sözüdür ve burada bir hazif (gizli ifade) vardır; takdiri şöyledir: Zürriyet: "Evet" deyince Allah meleklere: "Şahit olun" dedi; onlar da: "Şahitlik ettik" dediler. "Demesinler diye (أَنْ يَقُولُوا)" ifadesi ise; yani 'onlar demesinler diye' veya 'demelerinden hoşlanılmadığı için onları kendi nefislerine şahit tuttu' demektir. Tâ ile [demeyesiniz diye] okuyana göre ise kelamın takdiri şöyledir: {يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِنَّا كُنَّا عَنْ هَذَا غَافِلِينَ} “Kıyamet günü 'Biz bundan habersizdik'” yani bu ahitten ve ikrardan habersizdik demeyesiniz diye size hitap ederek: 'Ben sizin Rabbiniz değil miyim?' dedim. Eğer: "Misakı hatırlamayan bir kimseye karşı delil nasıl bağlayıcı olur?" denilirse, şöyle cevap verilir: Allah, birliğine ve peygamberlerinin bildirdiği şeylerdeki doğruluğuna dair delilleri apaçık kılmıştır. Artık kim bunu inkâr ederse inatçı ve ahdi bozan biri olur ve aleyhine delil sabit hale gelir. Mucize sahibi doğru bir habercinin haber vermesinden sonra, onların unutması ve hatırda tutamamasıyla delil getirme gerekliliği ortadan kalkmaz.
{أَوْ تَقُولُوا إِنَّمَا أَشْرَكَ آبَاؤُنَا مِنْ قَبْلُ وَكُنَّا ذُرِّيَّةً مِنْ بَعْدِهِمْ أَفَتُهْلِكُنَا بِمَا فَعَلَ الْمُبْطِلُونَ (١٧٣) وَكَذَلِكَ نُفَصِّلُ الْآيَاتِ وَلَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ (١٧٤) وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ الَّذِي آتَيْنَاهُ آيَاتِنَا فَانْسَلَخَ مِنْهَا فَأَتْبَعَهُ الشَّيْطَانُ فَكَانَ مِنَ الْغَاوِينَ (١٧٥) }
{أَوْ تَقُولُوا إِنَّمَا أَشْرَكَ آبَاؤُنَا مِنْ قَبْلُ وَكُنَّا ذُرِّيَّةً مِنْ بَعْدِهِمْ أَفَتُهْلِكُنَا بِمَا فَعَلَ الْمُبْطِلُونَ (١٧٣) وَكَذَلِكَ نُفَصِّلُ الْآيَاتِ وَلَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ (١٧٤) وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ الَّذِي آتَيْنَاهُ آيَاتِنَا فَانْسَلَخَ مِنْهَا فَأَتْبَعَهُ الشَّيْطَانُ فَكَانَ مِنَ الْغَاوِينَ (١٧٥) } “Yahut: 'Daha önce ancak atalarımız şirk koşmuştu, biz ise onlardan sonra gelen bir nesildik; bâtıl işleyenlerin yaptıkları yüzünden bizi helak mi edeceksin?' demeyesiniz diye. (173) İşte biz ayetleri böylece açıklarız; belki dönerler. (174) Onlara, kendisine ayetlerimizi verdiğimiz halde onlardan sıyrılıp çıkan, derken şeytanın peşine taktığı ve azgınlardan olan kimsenin haberini oku. (175)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: {أَوْ تَقُولُوا إِنَّمَا أَشْرَكَ آبَاؤُنَا مِنْ قَبْلُ وَكُنَّا ذُرِّيَّةً مِنْ بَعْدِهِمْ} يَقُولُ: إِنَّمَا أَخَذَ الْمِيثَاقَ عَلَيْكُمْ لِئَلَّا تَقُولُوا أَيُّهَا الْمُشْرِكُونَ: إِنَّمَا أَشْرَكَ آبَاؤُنَا مِنْ قَبْلُ وَنَقَضُوا الْعَهْدَ وَكُنَّا ذُرِّيَّةً مِنْ بَعْدِهِمْ، أَيْ كُنَّا أَتْبَاعًا لَهُمْ فَاقْتَدَيْنَا بِهِمْ، فَتَجْعَلُوا هَذَا عُذْرًا لِأَنْفُسِكُمْ وَتَقُولُوا: {أَفَتُهْلِكُنَا بِمَا فَعَلَ الْمُبْطِلُونَ} أَفَتُعَذِّبُنَا بِجِنَايَةِ آبَائِنَا الْمُبْطِلِينَ، فَلَا يُمْكِنُهُمْ أَنْ يَحْتَجُّوا بِمِثْلِ هَذَا الْكَلَامِ بَعْدَ تَذْكِيرِ اللَّهِ تَعَالَى بِأَخْذِ الْمِيثَاقِ عَلَى التَّوْحِيدِ.
Yüce Allah'ın: {أَوْ تَقُولُوا إِنَّمَا أَشْرَكَ آبَاؤُنَا مِنْ قَبْلُ وَكُنَّا ذُرِّيَّةً مِنْ بَعْدِهِمْ} “Yahut: 'Daha önce ancak atalarımız şirk koşmuştu, biz ise onlardan sonra gelen bir nesildik...' [demeyesiniz diye]” kavli; şöyle buyurmaktadır: Ey müşrikler, 'Daha önce sadece atalarımız şirk koşmuş ve ahdi bozmuştu; biz ise onlardan sonra gelen bir nesildik, yani onlara uyan kimselerdik ve onlara iktida ettik' diyerek bunu kendinize mazeret kılmayasınız ve: {أَفَتُهْلِكُنَا بِمَا فَعَلَ الْمُبْطِلُونَ} “'bâtıl işleyenlerin yaptıkları yüzünden bizi helak mi edeceksin?'”, yani bâtıl yoldaki atalarımızın cinayeti sebebiyle bize azap mı edeceksin? demeyesiniz diye sizden ahit almıştır. Yüce Allah'ın tevhid üzerine misak aldığını hatırlatmasından sonra onların bu gibi sözlerle delil getirmeleri artık mümkün değildir.
{وَكَذَلِكَ نُفَصِّلُ الْآيَاتِ} أَيْ: نُبَيِّنُ الْآيَاتِ لِيَتَدَبَّرَهَا الْعِبَادُ، {وَلَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ} مِنَ الْكُفْرِ إِلَى التَّوْحِيدِ.
{وَكَذَلِكَ نُفَصِّلُ الْآيَاتِ} “İşte biz ayetleri böylece açıklarız” yani kullar üzerinde düşünsünler diye ayetleri beyan ederiz, {وَلَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ} “belki dönerler” küfürden tevhide dönerler diye.
قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ الَّذِي آتَيْنَاهُ آيَاتِنَا فَانْسَلَخَ مِنْهَا} الْآيَةَ. اخْتَلَفُوا فِيهِ، قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ (١) : هُوَ بَلْعَمُ بْنُ بَاعُورَاءَ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ (١) : بَلْعَامُ بْنُ بَاعِرَ. وَقَالَ عَطِيَّةُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ (١) : كَانَ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ. وَرُوِيَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَلْحَةَ ﵁ أَنَّهُ كَانَ مَنْ الْكَنْعَانِيِّينَ مِنْ مَدِينَةِ الْجَبَّارِينَ (٢) وَقَالَ مُقَاتِلٌ: هُوَ مِنْ مَدِينَةِ بَلْقَا.
Yüce Allah'ın: {وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ الَّذِي آتَيْنَاهُ آيَاتِنَا فَانْسَلَخَ مِنْهَا} “Onlara, kendisine ayetlerimizi verdiğimiz halde onlardan sıyrılıp çıkan... kimsenin haberini oku” ayeti. Bu şahıs hakkında ihtilaf ettiler; İbn Abbâs: "O, Bel'am b. Bâûrâ'dır" demiştir. Mücâhid: "Bel'âm b. Bâir'dir" demiştir. Atiyye, İbn Abbâs'tan nakille: "İsrâiloğullarındandı" demiştir. Ali b. Ebî Talha'dan radıyallâhu anh ise onun zorbalar şehrinden Ken'anlı bir adam olduğu rivayet edilmiştir. Mukâtil: "O, Belkâ şehrindendir" demiştir.
وَكَانَتْ قِصَّتُهُ -عَلَى مَا ذَكَرَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ وَابْنُ إِسْحَاقَ وَالسُّدِّيُّ وَغَيْرُهُمْ - أَنْ مُوسَى لَمَّا قَصَدَ حَرْبَ الْجَبَّارِينَ وَنَزَلَ أَرْضَ بَنِي كَنْعَانَ مِنْ أَرْضِ الشَّامِ أَتَى قَوْمُ بَلْعَمَ إِلَى بَلْعَمَ -وَكَانَ عِنْدَهُ اسْمُ اللَّهِ الْأَعْظَمُ -فَقَالُوا: إِنَّ مُوسَى رَجُلٌ حَدِيدٌ وَمَعَهُ جُنْدٌ كَثِيرٌ، وَإِنَّهُ جَاءَ يُخْرِجُنَا مِنْ بِلَادِنَا وَيَقْتُلُنَا وَيُحِلُّهَا بَنِي إِسْرَائِيلَ، وَأَنْتَ رَجُلٌ مُجَابُ الدَّعْوَةِ، فَاخْرُجْ فَادْعُ اللَّهَ أَنْ يَرُدَّهُمْ عَنَّا، فَقَالَ: وَيْلَكُمْ نَبِيُّ اللَّهِ وَمَعَهُ الْمَلَائِكَةُ وَالْمُؤْمِنُونَ كَيْفَ أَدْعُو عَلَيْهِمْ وَأَنَا أَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ مَا أَعْلَمُ، وَإِنِّي إِنْ فَعَلْتُ هَذَا ذَهَبَتْ دُنْيَايَ وَآخِرَتِي، فَرَاجَعُوهُ وَأَلَحُّوا عَلَيْهِ فَقَالَ: حَتَّى أُؤَامِرَ رَبِّي، وَكَانَ لَا يَدْعُوهُ حَتَّى يَنْظُرَ مَا يُؤْمَرُ بِهِ فِي الْمَنَامِ فَآمَرَ فِي الدُّعَاءِ عَلَيْهِمْ، فَقِيلَ لَهُ فِي الْمَنَامِ لَا تَدْعُ عَلَيْهِمْ، فَقَالَ لِقَوْمِهِ: إِنِّي قَدْ آمَرْتُ رَبِّي وَإِنِّي قَدْ نُهِيتُ فَأَهْدَوْا إِلَيْهِ هَدِيَّةً فَقَبِلَهَا، ثُمَّ رَاجَعُوهُ فَقَالَ: حَتَّى أُؤَامِرَ، فَآمَرَ، فَلَمْ يُوحَ إِلَيْهِ شَيْءٌ، فَقَالَ: قَدْ آمَرْتُ فَلَمْ يُجَزْ إِلَيَّ شَيْءٌ، فَقَالُوا: لَوْ كَرِهَ رَبُّكَ أَنْ تَدْعُوَ عَلَيْهِمْ لَنَهَاكَ كَمَا نَهَاكَ فِي الْمَرَّةِ الْأُولَى، فَلَمْ يَزَالُوا يَتَضَرَّعُونَ إِلَيْهِ حَتَّى فَتَنُوهُ فَافْتَتَنَ فَرَكِبَ أَتَانًا لَهُ مُتَوَجِّهًا إِلَى جَبَلٍ يُطْلِعُهُ عَلَى عَسْكَرِ بَنِي إِسْرَائِيلَ يُقَالُ لَهُ حُسْبَانُ، فلما سار ١٤٠/ب عَلَيْهَا غَيْرَ كَثِيرٍ رَبَضَتْ بِهِ، فَنَزَلَ عَنْهَا فَضَرَبَهَا حَتَّى إِذَا أَذْلَقَهَا قَامَتْ فَرَكِبَهَا، فَلَمْ تَسِرْ بِهِ كَثِيرًا حَتَّى رَبَضَتْ، فَفَعَلَ بِهَا مِثْلَ ذَلِكَ فَقَامَتْ، فَرَكِبَهَا فَلَمْ تَسِرْ بِهِ كَثِيرًا حَتَّى رَبَضَتْ، فَضَرَبَهَا حَتَّى أَذْلَقَهَا، أَذِنَ اللَّهُ لَهَا بِالْكَلَامِ فَكَلَّمَتْهُ حُجَّةً عَلَيْهِ، فَقَالَتْ: وَيْحَكَ يَا بَلْعَمُ أَيْنَ تَذْهَبُ بِي؟ أَلَا تَرَى الْمَلَائِكَةَ أَمَامِي تَرُدُّنِي عَنْ وَجْهِي هَذَا؟ أَتَذْهَبُ بِي إِلَى نَبِيِّ اللَّهِ وَالْمُؤْمِنِينَ تَدْعُو عَلَيْهِمْ؟ فَلَمْ يَنْزِعْ، فَخَلَّى اللَّهُ سَبِيلَهَا فَانْطَلَقَتْ حَتَّى إِذَا أَشْرَفَتْ بِهِ عَلَى جَبَلِ حُسْبَانَ جَعَلَ يَدْعُو عَلَيْهِمْ وَلَا يَدْعُو عَلَيْهِمْ بِشَيْءٍ إِلَّا صَرَفَ اللَّهُ بِهِ لِسَانَهُ إِلَى قَوْمِهِ، وَلَا يَدْعُو لِقَوْمِهِ بِخَيْرٍ إِلَّا صَرَفَ اللَّهُ بِهِ لِسَانَهُ إِلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ. فَقَالَ لَهُ قَوْمُهُ: يَا بَلْعَمُ أَتَدْرِي مَاذَا تَصْنَعُ إِنَّمَا تَدْعُو لَهُمْ عَلَيْنَا؟! فَقَالَ: هَذَا مَا لَا أَمْلِكُهُ، هَذَا شَيْءٌ قَدْ غَلَبَ اللَّهُ عَلَيْهِ، فَانْدَلَعَ لِسَانُهُ فَوَقَعَ عَلَى صَدْرِهِ، فَقَالَ لَهُمْ: قَدْ ذَهَبَتِ الْآنَ مِنِّي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةُ فَلَمْ يَبْقَ إِلَّا الْمَكْرُ وَالْحِيلَةُ، فَسَأَمْكُرُ لَكُمْ وَأَحْتَالُ، جَمِّلُوا النِّسَاءَ وَزَيِّنُوهُنَّ وَأَعْطُوهُنَّ
İbn Abbâs, İbn İshâk, es-Süddî ve başkalarının zikrettiğine göre onun kıssası şöyleydi: Mûsâ Cebbârlar ile savaşmayı kastedip Şam topraklarından Ken'ânoğulları yurduna indiğinde, Bel'am'ın kavmi Bel'am'a geldi —ki onun katında İsm-i A'zam (Allah'ın en yüce ismi) vardı— ve şöyle dediler: "Mûsâ sert ve tavizsiz bir adamdır; yanında da kalabalık bir ordu vardır. O bizi yurdumuzdan çıkarmak, bizi öldürmek ve [yurdumuza] İsrâiloğullarını yerleştirmek için geldi. Sen ise duası makbul bir kimsesin; [dışarı] çık da Allah'a onları bizden geri çevirmesi için dua et!" Bunun üzerine [Bel'am]: "Yazıklar olsun size! [O] Allah'ın peygamberidir; yanında da melekler ve müminler vardır. Allah hakkında bildiğim bunca bilgiye rağmen onların aleyhine nasıl dua edebilirim? Şüphesiz ben bunu yaparsam dünyam da ahiretim de elden gider" dedi. Fakat ona müracaat edip ısrarı sürdürdüler. Bunun üzerine: "Rabbime danışıncaya kadar [bekleyin]" dedi. Rüyada kendisine ne emredileceğine bakmadan O'na dua etmezdi. Onların aleyhine dua etme hususunda [istihare yapıp] danıştı; rüyasında kendisine: "Onların aleyhine dua etme!" denildi. Kavmine: "Ben Rabbime danıştım ve [bu iş bana] yasaklandı" dedi. Bunun üzerine ona bir hediye takdim ettiler, o da bunu kabul etti. Sonra tekrar ona müracaat ettiler. O da: "Danışıncaya kadar [bekleyin]" dedi ve danıştı; ancak kendisine hiçbir şey vahyolunmadı. Bunun üzerine: "Danıştım, fakat bana hiçbir karşılık verilmedi" dedi. Onlar: "Şayet Rabbin onlara beddua etmeni hoş görmeseydi, ilk defasında yasakladığı gibi seni yine yasaklardı" dediler. Onu saptırıncaya (fitneye düşürünceye) kadar yalvarmaya devam ettiler; nihayet o da aldandı. İsrâiloğullarının ordusunu görebileceği, Hüsbân denilen bir dağa yönelerek dişi merkebine bindi. Merkebin üzerinde pek az ilerlemişti ki merkep yere çöktü. Merkebinden inip ona vurdu; nihayet canını yakınca hayvan kalktı, o da bindi. Merkep onunla fazla ilerlemeden tekrar çöktü. Ona yine aynı şekilde davrandı; hayvan kalktı, o da bindi. Fazla ilerlemeden yine çöktü. Canını yakıncaya kadar ona vurdu; bunun üzerine Allah merkebe konuşma izni verdi ve aleyhine bir hüccet olmak üzere onunla konuştu. Merkep: "Yazıklar olsun sana ey Bel'am! Beni nereye götürüyorsun? Önümdeki meleklerin beni bu yönden geri çevirdiğini görmüyor musun? Beni Allah'ın peygamberine ve müminlere, aleyhlerine beddua edesin diye mi götürüyorsun?" dedi. Fakat o vazgeçmedi. Bunun üzerine Allah merkebin yolunu açtı ve o da ilerledi; nihayet merkep onu Hüsbân dağına çıkarınca, [Bel'am] onların aleyhine beddua etmeye başladı. Onların aleyhine ne vakit bir şeyle dua etse, Allah onun dilini kendi kavminin aleyhine çeviriyor; kendi kavmi için ne vakit bir hayır dua etse, Allah onun dilini İsrâiloğulları lehine çeviriyordu. Kavmi ona: "Ey Bel'am! Ne yaptığının farkında mısın? Sen bizim aleyhimize, onların ise lehine dua ediyorsun!" dedi. O da: "Bu, benim muktedir olamadığım bir şeydir; bu, Allah'ın galebe çaldığı bir durumdur" dedi. Derken dili dışarı fırlayıp göğsünün üzerine sarktı. Bunun üzerine onlara şöyle dedi: "Artık dünyam da ahiretim de elimden gitti; geriye hile ve tuzaktan başka bir şey kalmadı. Sizin için bir hile düşünüp tuzak kuracağım. Kadınları güzelleştirip süsleyin ve onlara
السِّلَعَ، ثُمَّ أَرْسِلُوهُنَّ إِلَى الْعَسْكَرِ يَبِعْنَهَا فِيهِ، وَمُرُوهُنَّ فَلَا تَمْنَعُ امْرَأَةٌ نَفْسَهَا مِنْ رَجُلٍ أَرَادَهَا، فَإِنَّهُمْ إِنْ زِنَا رَجُلٌ وَاحِدٌ مِنْهُمْ كُفِيتُمُوهُمْ، فَفَعَلُوا فَلَمَّا دَخَلَ النِّسَاءُ الْعَسْكَرَ مَرَّتِ امْرَأَةٌ مِنَ الْكَنْعَانِيِّينَ، اسْمُهَا كَسْتَى بِنْتُ صُورَ، بِرَجُلٍ مِنْ عُظَمَاءِ بَنِي إِسْرَائِيلَ يُقَالُ لَهُ زَمْرِيُّ بْنُ شَلُومَ رَأْسُ سِبْطِ شَمْعُونَ بْنِ يَعْقُوبَ، فَقَامَ إِلَيْهَا فَأَخَذَ بِيَدِهَا حِينَ [أَعْجَبَهُ جَمَالُهَا] (١) ثُمَّ أَقْبَلَ بِهَا حَتَّى وَقَفَ بِهَا عَلَى مُوسَى، فَقَالَ: إِنِّي أَظُنُّكَ سَتَقُولُ هَذِهِ حَرَامٌ عَلَيْكَ؟ قَالَ: أَجَلْ هِيَ حَرَامٌ عَلَيْكَ لَا تَقْرَبْهَا، قَالَ: فَوَاللَّهِ لَا أُطِيعُكَ فِي هَذَا، ثُمَّ دَخَلَ بِهَا قُبَّتَهُ فَوَقَعَ عَلَيْهَا فَأَرْسَلَ اللَّهُ الطَّاعُونَ عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ فِي الْوَقْتِ، وَكَانَ فِنْحَاصُ بْنُ الْعَيْزَارِ بْنِ هَارُونَ صَاحِبَ أَمْرِ مُوسَى، وَكَانَ رَجُلًا قَدْ أُعْطِيَ بَسْطَةً فِي الْخَلْقِ وَقُوَّةً فِي الْبَطْشِ، وَكَانَ غَائِبًا حِينَ صَنَعَ زَمْرِيُّ بْنُ شَلُومَ مَا صَنَعَ، فَجَاءَ وَالطَّاعُونُ يَجُوسُ بَنِي إِسْرَائِيلَ، فَأُخْبِرَ الْخَبَرَ، فَأَخَذَ حَرْبَتَهُ وَكَانَتْ مِنْ حَدِيدٍ كُلِّهَا، ثُمَّ دَخَلَ عَلَيْهِمَا الْقُبَّةَ، وَهُمَا مُتَضَاجِعَانِ فَانْتَظَمَهُمَا بِحَرْبَتِهِ، ثُمَّ خَرَجَ بِهِمَا رَافِعَهُمَا إِلَى السَّمَاءِ، وَالْحَرْبَةُ قَدْ أَخَذَهَا بِذِرَاعِهِ وَاعْتَمَدَ بِمِرْفَقِهِ عَلَى خَاصِرَتِهِ، وَأَسْنَدَ الْحَرْبَةَ إِلَى لِحْيَتِهِ وَكَانَ بِكْرَ الْعَيْزَارِ، وَجَعَلَ يَقُولُ: اللَّهُمَّ هَكَذَا نَفْعَلُ بِمَنْ يَعْصِيكَ، وَرُفِعَ الطَّاعُونُ، فَحُسِبَ مَنْ هَلَكَ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ فِي الطَّاعُونِ فِيمَا بَيْنَ أَنْ أَصَابَ زَمْرِيُّ الْمَرْأَةَ إِلَى أَنْ قَتَلَهُ فِنْحَاصُ، فَوَجَدُوا قَدْ هَلَكَ مِنْهُمْ سَبْعُونَ أَلْفًا فِي سَاعَةٍ مِنَ النَّهَارِ، فَمِنْ هُنَالِكَ يُعْطِي بَنُو إِسْرَائِيلَ وَلَدَ فِنْحَاصَ مِنْ كُلِّ ذَبِيحَةٍ ذَبَحُوهَا الْقُبَّةَ وَالذِّرَاعَ وَاللِّحْيَ، لِاعْتِمَادِهِ بِالْحَرْبَةِ عَلَى خَاصِرَتِهِ، وَأَخْذِهِ إِيَّاهَا بِذِرَاعِهِ، وَإِسْنَادِهِ إِيَّاهَا إِلَى لِحْيَتِهِ، وَالْبِكْرَ مِنْ كُلِّ أَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ، لِأَنَّهُ كَانَ بِكْرَ الْعَيْزَارِ وَفِي بَلْعَمَ أَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى: "وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ الَّذِي آتَيْنَاهُ آيَاتِنَا" الْآيَةَ.
mallar verin, sonra onları askerlerin arasına gönderin ki orada satsınlar. Onlara emredin ki hiçbir kadın kendisini isteyen adamdan geri durmasın. Zira onlardan tek bir adam bile zina ederse onların hakkından gelinmiş olursunuz." Bunu yaptılar. Kadınlar ordugâha girdiğinde, Ken'anlılardan Kestî binti Sûr isimli bir kadın, İsrâiloğullarının ileri gelenlerinden Şem'ûn b. Ya'kûb sıbtının reisi olan Zemrî b. Şelûm adındaki adamın yanından geçti. [Güzelliği hoşuna gidince] kalkıp onun elinden tuttu; sonra onu alıp Mûsâ'nın huzuruna getirdi ve: "Sanırım sen bunun sana haram olduğunu söyleyeceksin?" dedi. Mûsâ: "Evet, o sana haramdır, ona yaklaşma" dedi. Adam: "Vallahi bu hususta sana itaat etmeyeceğim" dedi. Sonra kadını çadırına sokup onunla birlikte oldu. O anda Allah İsrâiloğulları üzerine veba gönderdi. Hârûn'un oğlu el-Ayzar'ın oğlu Fınhâs, Mûsâ'nın işlerini yürüten kişiydi; cüsseli yaratılmış ve vurucu gücü kuvvetli bir adamdı. Zemrî b. Şelûm o yaptığını yaptığı sırada o orada yoktu. Geldiğinde veba İsrâiloğullarını kırıp geçiriyordu. Durum kendisine haber verilince tamamı demirden olan mızrağını aldı, sonra çadırda beraber yatarlarken yanlarına girdi ve ikisini birden mızrağına geçirdi. Sonra ikisini göğe doğru kaldırarak dışarı çıktı; mızrağı koluyla tutmuş, dirseğini böğrüne dayamış ve mızrağı çenesine yaslamıştı -o el-Ayzar'ın ilk çocuğuydu- ve şöyle diyordu: "Allahım! Sana isyan edene işte böyle yaparız." Bunun üzerine veba kaldırıldı. Zemrî'nin kadınla münasebette bulunmasından Fınhâs'ın onu öldürmesine kadar geçen süre içinde vebadan ölen İsrâiloğulları sayıldı; günün bir saatinde onlardan yetmiş bin kişinin helak olduğunu gördüler. İşte bundan dolayı İsrâiloğulları, mızrağı böğrüne dayaması, koluyla tutması ve çenesine yaslaması sebebiyle kestiği her kurbandan böğrü, ön kolu ve çeneyi; ayrıca el-Ayzar'ın ilk çocuğu olduğu için de mallarının ve canlarının ilkini Fınhâs'ın soyuna verirler. Bel'am hakkında Yüce Allah: "Onlara, kendisine ayetlerimizi verdiğimiz kimsenin haberini oku..." ayetini indirmiştir.
وَقَالَ مُقَاتِلٌ: إِنَّ مَلِكَ الْبَلْقَاءِ قَالَ لِبَلْعَامَ: ادْعُ اللَّهَ عَلَى مُوسَى، فَقَالَ: إِنَّهُ مِنْ أَهْلِ دِينِي لَا أَدْعُو عَلَيْهِ، فَنَحَتَ خَشَبَةً لِيَصْلِبَهُ فَلَمَّا رَأَى ذَلِكَ خَرَجَ عَلَى أَتَانٍ لَهُ لِيَدْعُوَ عَلَيْهِ، فَلَمَّا عَايَنَ عَسْكَرَهُمْ قَامَتْ بِهِ الْأَتَانُ وَوَقَفَتْ فَضَرَبَهَا، فَقَالَتْ: لِمَ تَضْرِبُنِي؟ إِنِّي مَأْمُورَةٌ وَهَذِهِ نَارٌ أَمَامِي قَدْ مَنَعَتْنِي أَنْ أَمْشِيَ فَرَجَعَ وَأَخْبَرَ الْمَلِكَ فَقَالَ: لَتَدْعُوَنَّ عَلَيْهِ أَوْ لَأَصْلِبَنَّكَ، فَدَعَا عَلَى مُوسَى بِالِاسْمِ الْأَعْظَمِ: أَنْ لَا يَدْخُلَ الْمَدِينَةَ، فَاسْتُجِيبَ لَهُ وَوَقَعَ مُوسَى وَبَنُو إِسْرَائِيلَ فِي التِّيهِ بِدُعَائِهِ، فَقَالَ مُوسَى: يَا رَبِّ بِأَيِّ ذَنْبٍ وَقَعْنَا فِي التِّيهِ؟ فَقَالَ: بِدُعَاءِ بَلْعَامَ. قَالَ: فَكَمَا سَمِعْتَ دُعَاءَهُ عَلَيَّ فَاسْمَعْ دُعَائِي عَلَيْهِ، [فَدَعَا مُوسَى ﵇] أَنْ يُنْزَعَ عَنْهُ الِاسْمُ الْأَعْظَمُ وَالْإِيمَانُ، فَنَزَعَ اللَّهُ عَنْهُ الْمَعْرِفَةَ وَسَلَخَهُ مِنْهَا فَخَرَجَتْ مَنْ صَدْرِهِ كَحَمَامَةٍ بَيْضَاءَ، فَذَلِكَ قَوْلُهُ: "فَانْسَلَخَ مِنْهَا".
Mukâtil şöyle dedi: Belkâ meliki Bel'âm'a: "Mûsâ'nın aleyhine Allah'a dua et (beddua et)!" dedi. [Bel'âm]: "Şüphesiz o benim dinimden biridir, onun aleyhine beddua edemem" dedi. Bunun üzerine [melik] onu asmak için bir kütük yontturdu. [Bel'âm] bunu görünce, aleyhine beddua etmek üzere dişi bir eşeğin sırtında çıktı. Onların ordusunu görünce eşek diretti ve durdu. [Bel'âm] ona vurdu. Bunun üzerine eşek: "Bana niçin vuruyorsun? Şüphesiz ben emre boyun eğmiş durumdayım ve işte önümdeki şu ateş ilerlememe engel oldu" dedi. [Bel'âm] geri dönüp melike [durumu] haber verdi. [Melik]: "Ya onun aleyhine beddua edeceksin ya da seni kesinlikle asacağım!" dedi. Bunun üzerine [Bel'âm], İsm-i Âzam ile şehre giremesin diye Mûsâ'nın aleyhine beddua etti. Duası kabul olundu ve onun bedduası sebebiyle Mûsâ ile İsrâiloğulları Tîh [çölün]e düştüler. Mûsâ: "Ey Rabbim! Hangi günahtan ötürü Tîh'e düştük?" dedi. [Allah Teâlâ]: "Bel'âm'ın bedduası sebebiyle" buyurdu. [Mûsâ]: "Benim aleyhime yaptığı duasını işittiğin (kabul ettiğin) gibi, onun aleyhine yapacağım duamı da işit!" dedi. [Bunun üzerine Mûsâ aleyhisselâm] kendisinden İsm-i Âzam'ın ve imanın çekip alınması için dua etti. Allah da ondan marifeti (ilmi) çekip aldı ve onu ondan sıyırıp çıkardı; derken [o iman] göğsünden beyaz bir güvercin gibi çıkıp gitti. İşte { فَانْسَلَخَ مِنْهَا } “derken o bundan sıyrılıp çıkmıştı” ayeti bunu ifade etmektedir.
وَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ، وَسَعِيدُ بْنُ الْمُسَيِّبِ، وَزَيْدُ بْنُ أَسْلَمَ: نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ فِي أُمَيَّةَ بْنِ أَبِي الصَّلْتِ الثَّقَفِيِّ، وَكَانَتْ قِصَّتُهُ: أَنَّهُ كَانَ قَدْ قَرَأَ الْكُتُبَ وَعَلِمَ أَنَّ اللَّهَ مُرْسِلٌ رَسُولًا فَرَجَا أَنْ يَكُونَ هُوَ ذَلِكَ الرَّسُولَ، فَلَمَّا أُرْسِلَ مُحَمَّدٌ ﷺ حَسَدَهُ وَكَفَرَ بِهِ، وَكَانَ صَاحِبَ حِكْمَةٍ وَمَوْعِظَةٍ حَسَنَةٍ، وَكَانَ قَصَدَ بَعْضَ الْمُلُوكِ فَلَمَّا رَجَعَ مَرَّ عَلَى قَتْلَى بَدْرٍ، فَسَأَلَ عَنْهُمْ فَقِيلَ: قَتَلَهُمْ مُحَمَّدٌ، فَقَالَ: لَوْ كَانَ نَبِيًّا مَا قَتَلَ أَقْرِبَاءَهُ، فَلَمَّا مَاتَ أُمَيَّةُ أَتَتْ أُخْتُهُ فَارِعَةُ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، فَسَأَلَهَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَنْ وَفَاةِ أَخِيهَا فَقَالَتْ: بَيْنَمَا هُوَ رَاقِدٌ أَتَاهُ آتِيَانِ فَكَشَفَا سَقْفَ الْبَيْتِ، فَنَزَلَا فَقَعَدَ أَحَدُهُمَا عِنْدَ رِجْلَيْهِ وَالْآخَرُ عِنْدَ رَأْسِهِ، فَقَالَ الَّذِي عِنْدَ رِجْلَيْهِ لِلَّذِي عِنْدَ رَأْسِهِ: وَعَى؟ قَالَ أَزْكَى؟ قَالَ: أَبَى، قَالَتْ: فَسَأَلْتُهُ عَنْ ذَلِكَ فَقَالَ: خَيْرٌ أُرِيدَ بِي، فَصَرَفَ عَنِّي فَغَشِيَ عَلَيْهِ، فَلَمَّا أَفَاقَ قَالَ: كُلُّ عَيْشٍ وَإِنْ تَطَاوَلَ دَهْرًا ... صَائِرٌ مَرَّةً إِلَى أَنْ يَزُولَا
Abdullah b. Amr b. el-Âs, Saîd b. el-Müseyyeb ve Zeyd b. Eslem dediler ki: Bu ayet Ümeyye b. Ebi's-Salt es-Sekafî hakkında indi. Onun kıssası şöyleydi: O, kitapları okumuş ve Allah'ın bir peygamber göndereceğini öğrenmişti; bu elçinin kendisi olmasını umuyordu. Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem gönderilince onu kıskandı ve onu inkâr etti. Kendisi hikmet ve güzel öğüt sahibi biriydi. Hükümdarlardan birinin yanına gitmişti; geri döndüğünde Bedir maktullerine uğradı ve onları sordu. "Onları Muhammed öldürdü" denildi. Bunun üzerine: "Eğer peygamber olsaydı akrabalarını öldürmezdi" dedi. Ümeyye ölünce kız kardeşi Fâria, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına geldi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona kardeşinin vefatını sordu. O da şöyle anlattı: "O uyurken gelen iki kişi evin tavanını açtılar. Aşağı inip biri ayak ucuna, diğeri başucuna oturdu. Ayak ucundaki, başucundakine: 'Kavradı mı?' dedi. 'Arındı mı?' dedi. [Diğeri]: 'Direnip reddetti' dedi." [Kız kardeşi] dedi ki: "Ona bunu sordum; o da: 'Bana bir hayır murat edilmişti ama benden geri çevrildi' dedi ve bayıldı. Ayıldığında şöyle dedi: Nice uzun zamanlar sürse de her hayat, eninde sonunda yok olup gitmeye mahkûmdur.
لَيْتَنِي كُنْتُ قَبْلَ مَا قَدْ بَدَا لِي ... فِي قِلَالِ الْجِبَالِ أَرْعَى الْوُعُولَا
Keşke bu durumlar başıma gelmeden önce, dağların zirvelerinde dağ keçilerini otlatıyor olsaydım!
إِنَّ يَوْمَ الْحِسَابِ يَوْمٌ عَظِيمٌ ... شَابَ فِيهِ الصَّغِيرُ يَوْمًا ثَقِيلًا
Şüphesiz hesap günü pek büyük bir gündür; küçüğün [korkudan saçını] ağarttığı, pek çetin bir gündür.
ثُمَّ قَالَ لَهَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: أَنْشِدِينِي مِنْ شِعْرِ أَخِيكِ، فَأَنْشَدَتْهُ بَعْضَ قَصَائِدِهِ، فَقَالَ لَهَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "آمَنَ شِعْرُهُ وَكَفَرَ قَلْبُهُ"، فَأَنْزَلَ اللَّهُ ﷿ {وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ الَّذِي آتَيْنَاهُ آيَاتِنَا فَانْسَلَخَ مِنْهَا} الْآيَةَ (١) .
Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona: "Bana kardeşinin şiirinden oku" dedi; o da bazı kasidelerini okudu. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona: "Şiiri iman etmiş fakat kalbi inkâr etmiştir" buyurdu. Aziz ve Celil olan Allah da: {وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ الَّذِي آتَيْنَاهُ آيَاتِنَا فَانْسَلَخَ مِنْهَا} “Onlara, kendisine ayetlerimizi verdiğimiz halde onlardan sıyrılıp çıkan... kimsenin haberini oku” ayetini indirdi.
وَفِي رِوَايَةٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: أَنَّهَا نَزَلَتْ فِي الْبَسُوسِ، رَجُلٌ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَكَانَ قَدْ أُعْطِيَ لَهُ ثَلَاثُ دَعَوَاتٍ مُسْتَجَابَاتٍ، وَكَانَتْ لَهُ امْرَأَةٌ لَهُ مِنْهَا وَلَدٌ، فَقَالَتْ: اجْعَلْ لِي مِنْهَا دَعْوَةً، فَقَالَ لَكِ مِنْهَا وَاحِدَةٌ فَمَا تُرِيدِينَ؟ قَالَتْ: ادْعُ اللَّهَ أَنْ يَجْعَلَنِي أَجْمَلَ امْرَأَةٍ فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ، فَدَعَا لَهَا فَجُعِلَتْ أَجْمَلَ النِّسَاءِ فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ، فَلَمَّا عَلِمَتْ أَنَّهُ لَيْسَ فِيهِمْ مِثْلُهَا رَغِبَتْ عَنْهُ، فَغَضِبَ الزَّوْجُ وَدَعَا عَلَيْهَا فَصَارَتْ كَلْبَةً نَبَّاحَةً، فَذَهَبَتْ فِيهَا دَعْوَتَانِ، فَجَاءَ بَنُوهَا وَقَالُوا: لَيْسَ لَنَا عَلَى هَذَا قَرَارٌ، قَدْ صَارَتْ أُمُّنَا كَلْبَةً نَبَّاحَةً، وَالنَّاسُ يُعَيِّرُونَنَا بِهَا، ادْعُ اللَّهَ أَنْ يَرُدَّهَا إِلَى الْحَالِ الَّتِي كَانَتْ عَلَيْهَا، فَدَعَا اللَّهَ فَعَادَتْ كَمَا كَانَتْ، فَذَهَبَتْ فِيهَا الدَّعَوَاتُ كُلُّهَا . وَالْقَوْلَانِ الْأَوَّلَانِ أَظْهَرُ .
İbn Abbâs'tan gelen bir rivayette ise [şöyle denilmiştir]: Bu ayet İsrâiloğulları'ndan el-Besûs adında bir adam hakkında inmiştir. Kendisine kabul edilen üç dua hakkı verilmişti. Bir eşi vardı ve ondan çocuğu olmuştu. Kadın: "Bu dualardan birini bana ayır" dedi. Adam: "Dualardan biri senin olsun, ne istiyorsun?" dedi. Kadın: "Allah'a dua et de beni İsrâiloğulları'nın en güzel kadını yapsın" dedi. Adam onun için dua etti ve kadın İsrâiloğulları'nın en güzel kadını oldu. Kadın, aralarında kendi gibisinin bulunmadığını görünce kocasından yüz çevirdi. Bunun üzerine koca öfkelenerek kadına beddua etti ve kadın havlayan bir köpeğe dönüştü. Böylece iki dua gitmiş oldu. Kadının oğulları gelip şöyle dediler: "Bizim buna dayanacak takatimiz kalmadı. Annemiz havlayan bir köpek oldu ve insanlar onun sebebiyle bizi ayıplıyorlar. Allah'a dua et de onu önceki haline döndürsün." Adam Allah'a dua etti ve kadın eski haline döndü. Böylece duaların tamamı [bu şekilde] zayi olup gitti. İlk iki görüş ise daha açıktır (kuvvetlidir).
وَقَالَ الْحَسَنُ وَابْنُ كَيْسَانَ: نَزَلَتْ فِي مُنَافِقِي أَهْلِ الْكِتَابِ الَّذِينَ كَانُوا يَعْرِفُونَ النَّبِيَّ ﷺ كَمَا يَعْرِفُونَ أَبْنَاءَهُمْ.
Hasan ve İbn Keysân dediler ki: Peygamber'i sallallâhu aleyhi ve sellem kendi çocuklarını tanıdıkları gibi tanıyan Ehl-i Kitap münafıkları hakkında inmiştir.
وَقَالَ قَتَادَةُ: هَذَا مَثَلٌ ضَرَبَهُ اللَّهُ ﷿ لِمَنْ عُرِضَ عَلَيْهِ الْهُدَى فَأَبَى أَنْ يَقْبَلَهُ، فَذَلِكَ قَوْلُهُ "وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ الَّذِي آتَيْنَاهُ آيَاتِنَا". قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَالسُّدِّيُّ: اسْمُ اللَّهِ الْأَعْظَمُ. قَالَ ابْنُ زَيْدٍ: كَانَ لَا يَسْأَلُ اللَّهَ شَيْئًا إِلَّا أَعْطَاهُ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ فِي رِوَايَةٍ أُخْرَى: أُوتِيَ كِتَابًا مِنْ كُتُبِ اللَّهِ فَانْسَلَخَ، أَيْ: خَرَجَ مِنْهَا كَمَا تَنْسَلِخُ، أَيْ: خَرَجَ مِنْهَا كَمَا تَنْسَلِخُ الْحَيَّةُ مِنْ جِلْدِهَا. {فَأَتْبَعَهُ الشَّيْطَانُ} أَيْ: لَحِقَهُ وَأَدْرَكَهُ، {فَكَانَ مِنَ الْغَاوِينَ}
Katâde dedi ki: Bu, Aziz ve Celil olan Allah'ın, kendisine hidayet sunulduğu halde onu kabul etmeye yanaşmayan kimse için verdiği bir misaldir. İşte Yüce Allah'ın: "Onlara, kendisine ayetlerimizi verdiğimiz kimsenin haberini oku" buyruğu budur. İbn Abbâs ve Süddî: "İsm-i Âzam'dır" demişlerdir. İbn Zeyd: "Allah'tan ne istese ona verirdi" demiştir. İbn Abbâs başka bir rivayette: "Kendisine Allah'ın kitaplarından bir kitap verilmişti de sıyrıldı; yani yılanın derisinden sıyrılıp çıktığı gibi ondan sıyrılıp çıktı" demiştir. {فَأَتْبَعَهُ الشَّيْطَانُ} “derken şeytan onu peşine taktı” yani ona yetişti ve yakaladı, {فَكَانَ مِنَ الْغَاوِينَ} “ve azgınlardan oldu.”
{وَلَوْ شِئْنَا لَرَفَعْنَاهُ بِهَا وَلَكِنَّهُ أَخْلَدَ إِلَى الْأَرْضِ وَاتَّبَعَ هَوَاهُ فَمَثَلُهُ كَمَثَلِ الْكَلْبِ إِنْ تَحْمِلْ عَلَيْهِ يَلْهَثْ أَوْ تَتْرُكْهُ يَلْهَثْ ذَلِكَ مَثَلُ الْقَوْمِ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا فَاقْصُصِ الْقَصَصَ لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ (١٧٦) }
{وَلَوْ شِئْنَا لَرَفَعْنَاهُ بِهَا وَلَكِنَّهُ أَخْلَدَ إِلَى الْأَرْضِ وَاتَّبَعَ هَوَاهُ فَمَثَلُهُ كَمَثَلِ الْكَلْبِ إِنْ تَحْمِلْ عَلَيْهِ يَلْهَثْ أَوْ تَتْرُكْهُ يَلْهَثْ ذَلِكَ مَثَلُ الْقَوْمِ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا فَاقْصُصِ الْقَصَصَ لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ (١٧٦) } “Eğer dileseydik onu bu ayetlerle yüceltirdik. Fakat o dünyaya saplanıp kaldı ve hevasına uydu. Artık onun durumu, üstüne varsan da dilini sarkıtıp soluyan, kendi haline bıraksan da dilini sarkıtıp soluyan köpeğin durumu gibidir. İşte bu, ayetlerimizi yalanlayan kavmin misalidir. Sen bu kıssayı anlat, belki düşünürler. (176)”
{وَلَوْ شِئْنَا لَرَفَعْنَاهُ بِهَا} أَيْ: رَفَعْنَا درجته ومنزلته ١٤١/أبِتِلْكَ الْآيَاتِ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: لَرَفَعْنَاهُ بِعِلْمِهِ بِهَا. وَقَالَ مُجَاهِدٌ وَعَطَاءٌ: لَرَفَعْنَا عَنْهُ الْكُفْرَ وَعَصَمْنَاهُ بِالْآيَاتِ. {وَلَكِنَّهُ أَخْلَدَ إِلَى الْأَرْضِ} أَيْ: سَكَنَ إِلَى الدُّنْيَا وَمَالَ إِلَيْهَا. قَالَ الزَّجَّاجُ: خَلَدَ وَأَخْلَدَ وَاحِدٌ. وَأَصْلُهُ مِنَ الْخُلُودِ وَهُوَ الدَّوَامُ وَالْمَقَامُ، يُقَالُ: أَخْلَدَ فُلَانٌ بِالْمَكَانِ إِذَا أَقَامَ بِهِ، وَالْأَرْضُ هَاهُنَا عِبَارَةٌ عَنِ الدُّنْيَا، لِأَنَّ مَا فِيهَا مِنَ الْقِفَارِ وَالرِّبَاعِ كُلُّهَا أَرْضٌ، وَسَائِرُ مَتَاعِهَا مُسْتَخْرَجٌ مِنَ الْأَرْضِ. {وَاتَّبَعَ هَوَاهُ} انْقَادَ لِمَا دَعَاهُ إِلَيْهِ الْهَوَى، قَالَ ابْنُ زَيْدٍ: كَانَ هَوَاهُ مَعَ الْقَوْمِ. قَالَ عَطَاءٌ: أَرَادَ الدُّنْيَا وَأَطَاعَ شَيْطَانَهُ. وَهَذِهِ أَشَدُّ آيَةٍ عَلَى الْعُلَمَاءِ، وَذَلِكَ أَنَّ اللَّهَ أَخْبَرَ أَنَّهُ آتَاهُ [آيَةً] (١) مِنِ اسْمِهِ الْأَعْظَمِ وَالدَّعَوَاتِ الْمُسْتَجَابَةِ وَالْعِلْمِ وَالْحِكْمَةِ، فَاسْتَوْجَبَ بِالسُّكُونِ إِلَى الدُّنْيَا وَاتِّبَاعِ الْهَوَى تَغْيِيرَ النِّعْمَةِ عَلَيْهِ وَالِانْسِلَاخَ عَنْهَا، وَمَنِ الَّذِي يَسْلَمُ مِنْ هَاتَيْنِ الْخُلَّتَيْنِ إِلَّا مَنْ عَصَمَهُ اللَّهُ؟
{وَلَوْ شِئْنَا لَرَفَعْنَاهُ بِهَا} “Eğer dileseydik onu bu ayetlerle yüceltirdik” yani o ayetlerle derecesini ve makamını yükseltirdik. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ: "O ayetleri bilmesi sebebiyle onu yüceltirdik" demiştir. Mücâhid ve Atâ ise: "Küfrü ondan kaldırır ve onu ayetlerle korurduk" demişlerdir. {وَلَكِنَّهُ أَخْلَدَ إِلَى الْأَرْضِ} “Fakat o dünyaya saplanıp kaldı” yani dünyaya meyledip ona yerleşti. Zeccâc dedi ki: Halada (خَلَدَ) ile ahleda (أَخْلَدَ) aynı anlamdadır. Aslı huld (الْخُلُود) kökünden olup devamlılık ve yerleşip kalmak demektir; bir kimse bir yerde ikamet ettiğinde "أَخْلَدَ فُلَانٌ بِالْمَكَانِ" denir. Buradaki arz (الْأَرْض) ise dünyadan kinayedir; çünkü dünyadaki çöller ve yurtlar tamamen topraktır (arzdır) ve diğer bütün metaı da topraktan çıkarılmıştır. {وَاتَّبَعَ هَوَاهُ} “ve hevasına uydu”, hevasının kendisini çağırdığı şeye boyun eğdi. İbn Zeyd: "Onun hevası kavmiyle beraberdi" demiştir. Atâ: "Dünyayı istedi ve şeytanına itaat etti" demiştir. Bu ayet, âlimler için en ağır olan ayettir. Zira Allah, ona İsm-i Âzam'dan [bir ayet], kabul olunan dualar, ilim ve hikmet verdiğini bildirmiş; o ise dünyaya meyletmek ve hevaya uymak suretiyle üzerindeki nimetin değişmesini ve ondan sıyrılıp çıkarılmayı hak etmiştir. Allah'ın koruduğu kimseler hariç, bu iki huydan kim kurtulabilir ki?
أَخْبَرَنَا أَبُو بَكْرٍ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي تَوْبَةَ أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ الْحَارِثِ، أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَعْقُوبَ الْكِسَائِيُّ، أَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَحْمُودٍ، أَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْخَلَّالُ، أَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ عَنْ زَكَرِيَّا بْنِ أَبِي زَائِدَةَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ سَعْدِ بْنِ زُرَارَةَ عَنْ كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ الْأَنْصَارِيِّ عَنْ
Bize Ebû Bekr Muhammed b. Abdillâh b. Ebî Tevbe haber verdi, [dedi ki:] Bize Muhammed b. Ahmed b. el-Hâris haber verdi, [dedi ki:] Bize Muhammed b. Ya‘kûb el-Kisâî haber verdi, [dedi ki:] Bize Abdullâh b. Mahmûd haber verdi, [dedi ki:] Bize İbrâhîm b. Abdillâh el-Hallâl haber verdi, [dedi ki:] Bize Abdullâh b. el-Mübârek, Zekeriyyâ b. Ebî Zâide'den, [o] Muhammed b. Abdirrahmân b. Sa‘d b. Zürâre'den, [o da] Ka‘b b. Mâlik el-Ensârî'den...
أَبِيهِ، قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "مَا ذِئْبَانِ جَائِعَانِ أُرْسِلَا فِي غَنَمٍ بِأَفْسَدَ لَهَا مِنْ حِرْصِ الْمَرْءِ عَلَى الْمَالِ وَالشَّرَفِ لِدِينِهِ" (١) .
babasından rivayet etti; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Bir koyun sürüsünün içine salıverilen iki aç kurdun o sürüye verdiği zarar, kişinin mal ve mevki hırsının dinine verdiği zarardan daha büyük değildir."
قَوْلُهُ تَعَالَى: {فَمَثَلُهُ كَمَثَلِ الْكَلْبِ إِنْ تَحْمِلْ عَلَيْهِ يَلْهَثْ أَوْ تَتْرُكْهُ يَلْهَثْ} يُقَالُ: لَهَثَ الْكَلْبُ يَلْهَثُ لَهْثًا: إِذَا أَدْلَعَ لِسَانَهُ. قَالَ مُجَاهِدٌ: هُوَ مِثْلُ الَّذِي يَقْرَأُ الْكِتَابَ وَلَا يَعْمَلُ بِهِ.
Allah Teâlâ'nın: {فَمَثَلُهُ كَمَثَلِ الْكَلْبِ إِنْ تَحْمِلْ عَلَيْهِ يَلْهَثْ أَوْ تَتْرُكْهُ يَلْهَثْ} “Artık onun durumu, üstüne varsan da dilini sarkıtıp soluyan, kendi haline bıraksan da dilini sarkıtıp soluyan köpeğin durumu gibidir” ayeti hakkında şöyle denir: Köpek dilini dışarı çıkardığında 'lehese'l-kelbü yelhesü lehsen' (لَهَثَ الْكَلْبُ يَلْهَثُ لَهْثًا) denir. Mücâhid dedi ki: O, Kitab'ı okuyup da onunla amel etmeyen kimsenin misalidir.
وَالْمَعْنَى: إِنَّ هَذَا الْكَافِرَ إِنْ زَجَرْتَهُ لَمْ يَنْزَجِرْ، وَإِنْ تَرَكْتَهُ لَمْ يَهْتَدِ، فَالْحَالَتَانِ عِنْدَهُ سَوَاءٌ، كَحَالَتَيِ الْكَلْبِ: إِنْ طُرِدَ وَحُمِلَ عَلَيْهِ بِالطَّرْدِ كَانَ لَاهِثًا، وَإِنْ تُرِكَ وَرَبَضَ كَانَ لَاهِثًا. قَالَ الْقُتَيْبِيُّ: كُلُّ شَيْءٍ يَلْهَثُ إِنَّمَا يَلْهَثُ مِنْ إِعْيَاءٍ أَوْ عَطَشٍ إِلَّا الْكَلْبَ، فَإِنَّهُ يَلْهَثُ فِي حَالِ الْكَلَالِ وَفِي حَالِ الرَّاحَةِ وَفِي حَالِ الْعَطَشِ، فَضَرَبَهُ اللَّهُ مَثَلًا لِمَنْ كَذَّبَ بِآيَاتِهِ فَقَالَ: إِنْ وَعَظْتَهُ فَهُوَ ضَالٌّ وَإِنْ تَرَكْتَهُ فَهُوَ ضَالٌّ كَالْكَلْبِ إِنْ طَرَدَتْهُ لَهَثَ، وَإِنْ تَرَكْتَهُ عَلَى حَالِهِ لَهَثَ، نَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَإِنْ تَدْعُوهُمْ إِلَى الْهُدَى لَا يَتَّبِعُوكُمْ سَوَاءٌ عَلَيْكُمْ أَدَعَوْتُمُوهُمْ أَمْ أَنْتُمْ صَامِتُونَ) [الْأَعْرَافُ-١٩٣] ، ثُمَّ عَمَّ بِهَذَا التَّمْثِيلِ جَمِيعَ مَنْ يُكَذِّبُ بِآيَاتِ اللَّهِ فَقَالَ: {ذَلِكَ مَثَلُ الْقَوْمِ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا فَاقْصُصِ الْقَصَصَ لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ} وَقِيلَ: هَذَا مَثَلٌ لِكُفَّارِ مَكَّةَ وَذَلِكَ أَنَّهُمْ كَانُوا يَتَمَنَّوْنَ هَادِيًا يَهْدِيهِمْ وَيَدْعُوهُمْ إِلَى طَاعَةِ اللَّهِ، فَلَمَّا جَاءَهُمْ نَبِيٌّ لَا يَشُكُّونَ فِي صِدْقِهِ كَذَّبُوهُ فَلَمْ يَهْتَدُوا تُرِكُوا أَوْ دُعُوا.
Anlamı şudur: Bu kâfiri azarlasan da vazgeçmez, kendi haline bıraksan da hidayete ermez. Her iki durum da onun için birdir; tıpkı köpeğin iki durumu gibi: Kovulup üzerine varılsa da solur, kendi haline bırakılıp yatsa da solur. Kuteybî dedi ki: Soluyan her varlık ancak yorgunluktan veya susuzluktan dolayı solur; köpek müstesnadır. Zira o, yorgunluk halinde de, dinlenme halinde de, susuzluk halinde de solur. Allah, ayetlerini yalanlayan kimseye onu misal vererek buyurdu ki: Ona öğüt versen de sapıktır, kendi haline bıraksan da sapıktır; tıpkı kovsan da soluyan, kendi haline bıraksan da soluyan köpek gibi. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın şu kavlidir: (وَإِنْ تَدْعُوهُمْ إِلَى الْهُدَى لَا يَتَّبِعُوكُمْ سَوَاءٌ عَلَيْكُمْ أَدَعَوْتُمُوهُمْ أَمْ أَنْتُمْ صَامِتُونَ) “Onları doğru yola çağırsanız size uymazlar. Onları ha çağırmışsınız, ha susmuşsunuz, sizin için birdir” [el-A'râf 193]. Sonra bu benzetmeyi Allah'ın ayetlerini yalanlayan herkesi kapsayacak şekilde genel kılarak şöyle buyurdu: {ذَلِكَ مَثَلُ الْقَوْمِ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا فَاقْصُصِ الْقَصَصَ لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ} “İşte bu, ayetlerimizi yalanlayan kavmin misalidir. Sen bu kıssayı anlat, belki düşünürler.” Şöyle de denildi: Bu, Mekke kâfirleri için bir misaldir. Zira onlar kendilerini doğru yola iletecek ve Allah'a itaate çağıracak bir yol gösterici temenni ediyorlardı. Doğruluğunda şüphe etmedikleri bir peygamber kendilerine gelince onu yalanladılar; böylece bırakılsalar da çağrılsalar da hidayete ermediler.
{سَاءَ مَثَلًا الْقَوْمُ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا وَأَنْفُسَهُمْ كَانُوا يَظْلِمُونَ (١٧٧) مَنْ يَهْدِ اللَّهُ فَهُوَ الْمُهْتَدِي وَمَنْ يُضْلِلْ فَأُولَئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ (١٧٨) }
{سَاءَ مَثَلًا الْقَوْمُ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا وَأَنْفُسَهُمْ كَانُوا يَظْلِمُونَ (١٧٧) مَنْ يَهْدِ اللَّهُ فَهُوَ الْمُهْتَدِي وَمَنْ يُضْلِلْ فَأُولَئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ (١٧٨) } “Ayetlerimizi yalanlayan ve ancak kendilerine zulmetmekte olan kavmin misali ne kötüdür! (177) Allah kime hidayet verirse doğru yolu bulan odur. Kimi de saptırırsa, işte onlar ziyana uğrayanların ta kendileridir. (178)”
{سَاءَ مَثَلًا الْقَوْمُ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا} أَيْ: بِئْسَ مَثَلُ الْقَوْمِ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا، وَتَقْدِيرُهُ: سَاءَ مَثَلًا مَثَلُ الْقَوْمِ، فَحَذَفَ مَثَلَ وَأُقِيمَ الْقَوْمُ مَقَامَهُ فَرُفِعَ، {وَأَنْفُسَهُمْ كَانُوا يَظْلِمُونَ}
{سَاءَ مَثَلًا الْقَوْمُ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا} “Ayetlerimizi yalanlayan kavmin misali ne kötüdür!” Yani ayetlerimizi yalanlayan kavmin misali ne kötüdür. [Cümlenin] takdiri: «سَاءَ مَثَلًا مَثَلُ الْقَوْمِ» (Kavmin misali ne kötü bir misaldir) şeklindedir; [ikinci] “misal” (مَثَلُ) kelimesi hazfedilmiş (düşürülmüş) ve “el-kavm” kelimesi onun yerine getirilerek merfû kılınmıştır. {وَأَنْفُسَهُمْ كَانُوا يَظْلِمُونَ} “Onlar ancak kendilerine zulmetmekteydiler”.
{وَلَقَدْ ذَرَأْنَا لِجَهَنَّمَ كَثِيرًا مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ لَهُمْ قُلُوبٌ لَا يَفْقَهُونَ بِهَا وَلَهُمْ أَعْيُنٌ لَا يُبْصِرُونَ بِهَا وَلَهُمْ آذَانٌ لَا يَسْمَعُونَ بِهَا أُولَئِكَ كَالْأَنْعَامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ أُولَئِكَ هُمُ الْغَافِلُونَ (١٧٩) وَلِلَّهِ الْأَسْمَاءُ الْحُسْنَى فَادْعُوهُ بِهَا وَذَرُوا الَّذِينَ يُلْحِدُونَ فِي أَسْمَائِهِ سَيُجْزَوْنَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ (١٨٠) }
{وَلَقَدْ ذَرَأْنَا لِجَهَنَّمَ كَثِيرًا مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ لَهُمْ قُلُوبٌ لَا يَفْقَهُونَ بِهَا وَلَهُمْ أَعْيُنٌ لَا يُبْصِرُونَ بِهَا وَلَهُمْ آذَانٌ لَا يَسْمَعُونَ بِهَا أُولَئِكَ كَالْأَنْعَامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ أُولَئِكَ هُمُ الْغَافِلُونَ (١٧٩) وَلِلَّهِ الْأَسْمَاءُ الْحُسْنَى فَادْعُوهُ بِهَا وَذَرُوا الَّذِينَ يُلْحِدُونَ فِي أَسْمَائِهِ سَيُجْزَوْنَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ (١٨٠) } “Andolsun biz cinlerin ve insanların çoğunu cehennem için yarattık. Onların kalpleri vardır, onlarla anlamazlar; gözleri vardır, onlarla görmezler; kulakları vardır, onlarla işitmezler. İşte onlar hayvanlar gibidir, hatta daha da sapıktırlar. İşte onlar gafillerin ta kendileridir. (179) En güzel isimler Allah'ındır; O'na o güzel isimlerle dua edin. O'nun isimleri hakkında eğriliğe sapanları bırakın. Onlar yapmakta olduklarının cezasını göreceklerdir. (180)”
{وَلَقَدْ ذَرَأْنَا لِجَهَنَّمَ كَثِيرًا مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ} أَخْبَرَ اللَّهُ تَعَالَى أَنَّهُ خَلَقَ كَثِيرًا مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ لِلنَّارِ، وَهُمُ الَّذِينَ حَقَّتْ عَلَيْهِمُ الْكَلِمَةُ الْأَزَلِيَّةُ بِالشَّقَاوَةِ، وَمَنْ خَلَقَهُ اللَّهُ لِجَهَنَّمَ فَلَا حِيلَةَ لَهُ فِي الْخَلَاصِ مِنْهَا.
{وَلَقَدْ ذَرَأْنَا لِجَهَنَّمَ كَثِيرًا مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ} “Andolsun biz cinlerin ve insanların çoğunu cehennem için yarattık”, Allah Teâlâ cinlerden ve insanlardan birçoğunu cehennem için yarattığını bildirdi; onlar üzerlerine ezeli şekavet (bedbahtlık) hükmü hak olmuş kimselerdir. Allah'ın cehennem için yarattığı kimsenin oradan kurtulmasına hiçbir çare yoktur.
أَخْبَرَنَا أَبُو بَكْرٍ يَعْقُوبُ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ الصَّيْرَفِيُّ، أَنَا أَبُو مُحَمَّدٍ الْحَسَنُ بْنُ أَحْمَدَ الْمَخْلَدِيُّ، أَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي حَمْزَةَ الْبَلْخِيُّ، حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَكَمِ الشَّطَوِيُّ، حَدَّثَنَا حَفْصُ بْنُ غِيَاثٍ، عَنْ طَلْحَةَ بْنِ يَحْيَى، عَنْ عَائِشَةَ بِنْتِ طَلْحَةَ عَنْ عَائِشَةَ أُمِّ الْمُؤْمِنِينَ قَالَتْ: أَدْرَكَ النَّبِيُّ ﷺ جِنَازَةَ صَبِيٍّ مِنْ صِبْيَانِ الْأَنْصَارِ، فَقَالَتْ عَائِشَةُ: طُوبَى لَهُ عصفور من عاصفير الْجَنَّةِ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "وَمَا يُدْرِيكَ؟ إِنَّ اللَّهَ خَلَقَ الْجَنَّةَ وَخَلَقَ لَهَا أَهْلًا وَهُمْ فِي أَصْلَابِ آبَائِهِمْ، وَخَلَقَ النَّارَ وَخَلَقَ لَهَا أَهْلًا وَهُمْ فِي أَصْلَابِ آبَائِهِمْ" (١) . وَقِيلَ: اللَّامُ فِي قَوْلِهِ "لِجَهَنَّمَ" لَامُ الْعَاقِبَةِ، أَيْ: ذَرَأْنَاهُمْ، وَعَاقِبَةُ أَمْرِهِمْ جَهَنَّمُ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: "فَالْتَقَطَهَ آلُ فِرْعَوْنَ لِيَكُونَ لَهُمْ عَدُوًّا وَحَزَنًا" (الْقَصَصِ ٨) ، ثُمَّ وَصَفَهُمْ فَقَالَ: {لَهُمْ قُلُوبٌ لَا يَفْقَهُونَ بِهَا} أَيْ لَا يَعْلَمُونَ بِهَا الْخَيْرَ وَالْهُدَى. {وَلَهُمْ أَعْيُنٌ لَا يُبْصِرُونَ بِهَا} طَرِيقَ الْحَقِّ وَسَبِيلَ الرَّشَادِ، {وَلَهُمْ آذَانٌ لَا يَسْمَعُونَ بِهَا} مَوَاعِظَ الْقُرْآنِ فَيَتَفَكَّرُونَ فِيهَا وَيَعْتَبِرُونَ بِهَا، ثُمَّ ضَرَبَ لَهُمْ مَثَلًا فِي الْجَهْلِ وَالِاقْتِصَارِ عَلَى الْأَكْلِ وَالشُّرْبِ، فَقَالَ: {أُولَئِكَ كَالْأَنْعَامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ} أَيْ: كَالْأَنْعَامِ فِي أَنَّ هِمَّتَهُمْ فِي الْأَكْلِ وَالشُّرْبِ وَالتَّمَتُّعِ بِالشَّهَوَاتِ، بَلْ هُمْ أَضَلُّ لِأَنَّ الْأَنْعَامَ تُمَيِّزُ بَيْنَ الْمَضَارِّ وَالْمَنَافِعِ، فَلَا تُقْدِمُ عَلَى الْمَضَارِّ، وَهَؤُلَاءِ يُقْدِمُونَ عَلَى النَّارِ مُعَانَدَةً، مَعَ الْعِلْمِ بِالْهَلَاكِ، {أُولَئِكَ هُمُ الْغَافِلُونَ}
Bize Ebû Bekr Ya'kûb b. Ahmed b. Muhammed b. Alî es-Sayrafî haber verdi, [dedi ki:] Bize Ebû Muhammed el-Hasen b. Ahmed el-Mahledî haber verdi, [dedi ki:] Bize Ahmed b. Muhammed b. Ebî Hamza el-Belhî haber verdi, [dedi ki:] Bize Mûsâ b. Muhammed b. el-Hakem eş-Şetevî anlattı, [dedi ki:] Bize Hafs b. Gıyâs, Talha b. Yahyâ'dan, [o] Âişe bint Talha'dan, [o da] Müminlerin Annesi Âişe'den anlattı; Âişe dedi ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Ensâr çocuklarından bir çocuğun cenazesine yetişti. Âişe: "Ne mutlu ona! Cennet kuşlarından bir kuştur" dedi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Nereden bileceksin? Şüphesiz Allah cenneti yarattı ve onlar henüz babalarının sulbündeyken onlar için cennet ehlini yarattı; cehennemi yarattı ve onlar henüz babalarının sulbündeyken onlar için cehennem ehlini yarattı." Şöyle de denildi: O'nun "cehennem için" ifadesindeki lâm (لِ) akıbet lâmıdır; yani: Biz onları yarattık, işlerinin akıbeti ise cehennemdir; nitekim Allah Teâlâ'nın: "Firavun ailesi onu kendilerine bir düşman ve tasa olsun diye aldılar" (el-Kasas 8) kavlinde olduğu gibi. Sonra onları vasfederek şöyle buyurdu: {لَهُمْ قُلُوبٌ لَا يَفْقَهُونَ بِهَا} “Onların kalpleri vardır, onlarla anlamazlar” yani onlarla hayrı ve hidayeti bilmezler. {وَلَهُمْ أَعْيُنٌ لَا يُبْصِرُونَ بِهَا} “Gözleri vardır, onlarla görmezler” hak yolunu ve doğruluk caddesini [görmezler], {وَلَهُمْ آذَانٌ لَا يَسْمَعُونَ بِهَا} “Kulakları vardır, onlarla işitmezler” Kur'an'ın öğütlerini işitip de onlar üzerinde düşünmez ve ibret almazlar. Sonra cehalet ve sadece yiyip içmeyle yetinme konusunda onlara bir misal getirerek şöyle buyurdu: {أُولَئِكَ كَالْأَنْعَامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ} “İşte onlar hayvanlar gibidir, hatta daha da sapıktırlar” yani gayretlerinin sadece yemek, içmek ve şehvetlerden faydalanmaktan ibaret olması bakımından hayvanlar gibidirler; hatta daha da sapıktırlar, çünkü hayvanlar zararlı olanla faydalı olanı ayırt eder de zararlara yönelmez; bunlar ise helak olacaklarını bildikleri halde inatlaşarak ateşe doğru yönelirler. {أُولَئِكَ هُمُ الْغَافِلُونَ} “İşte onlar gafillerin ta kendileridir.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَلِلَّهِ الْأَسْمَاءُ الْحُسْنَى فَادْعُوهُ بِهَا} قَالَ مُقَاتِلٌ: وَذَلِكَ أَنَّ رَجُلًا دَعَا اللَّهَ فِي صَلَاتِهِ وَدَعَا الرَّحْمَنَ، فَقَالَ بَعْضُ مُشْرِكِي مَكَّةَ: إِنَّ مُحَمَّدًا ﷺ وَأَصْحَابُهُ يَدَّعُونَ أَنَّهُمْ يَعْبُدُونَ رَبًّا
Allah Teâlâ'nın: {وَلِلَّهِ الْأَسْمَاءُ الْحُسْنَى فَادْعُوهُ بِهَا} “En güzel isimler Allah’ındır; O’na o [güzel isimler] ile dua edin” kavli [hakkında] Mukâtil şöyle dedi: Şöyle ki; bir adam namazında Allah’a dua etti ve er-Rahmân’a dua etti. Bunun üzerine Mekke müşriklerinden bazıları şöyle dedi: "Şüphesiz Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem ve ashâbı, bir... Rabbe kulluk ettiklerini iddia ediyorlar
وَاحِدًا، فَمَا بَالُ هَذَا يَدْعُو اثْنَيْنِ؟ فَأَنْزَلَ اللَّهُ ﷿: "وَلِلَّهِ الْأَسْمَاءُ الْحُسْنَى فَادْعُوهُ بِهَا". وَالْحُسْنَى تَأْنِيثُ الْأَحْسَنِ كَالْكُبْرَى وَالصُّغْرَى، فَادْعُوهُ بِهَا.
öyleyse bu adamın iki [Rabb'e] dua etmesi de neyin nesi?" Bunun üzerine Azîz ve Celîl olan Allah: "En güzel isimler Allah'ındır; O'na o güzel isimlerle dua edin" [ayetini] indirdi. 'el-Hüsnâ' (الْحُسْنَى), 'el-ahsen'in (الْأَحْسَن) müennesidir; 'el-kübrâ' ve 'es-suğrâ' gibi. Artık O'na o isimlerle dua edin.
أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الصَّالِحِيُّ، أَنَا أَبُو الْحُسَيْنِ عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بَشْرَانَ، أَنَا أَبُو عَلِيٍّ إِسْمَاعِيلُ بْنُ مُحَمَّدٍ الصَّفَّارُ، أَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنْصُورٍ الْمُرَادِيُّ حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ حَدَّثَنَا مَعْمَرٌ عَنْ هَمَّامِ بْنِ مُنَبِّهٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: "إِنَّ لِلَّهِ تِسْعَةً وَتِسْعِينَ اسْمًا، مِائَةً إِلَّا وَاحِدًا، مَنْ أَحْصَاهَا دَخَلَ الْجَنَّةَ إِنَّهُ وِتْرٌ يُحِبُّ الْوِتْرَ" (١) .
Bize Ahmed b. Abdillâh es-Sâlihî haber verdi, [dedi ki:] Bize Ebü'l-Hüseyn Alî b. Muhammed b. Abdillâh b. Bişrân haber verdi, [dedi ki:] Bize Ebû Alî İsmâîl b. Muhammed es-Saffâr haber verdi, [dedi ki:] Bize Ahmed b. Mansûr el-Murâdî haber verdi, [dedi ki:] Bize Abdürrezzâk anlattı, [dedi ki:] Bize Ma'mer, Hemmâm b. Münebbih'ten, [o da] Ebû Hureyre'den anlattı; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Şüphesiz Allah'ın doksan dokuz ismi vardır; yüzden bir eksik. Kim onları sayar [ve ezberler]se cennete girer. Şüphesiz O tektir, teki sever."
{وَذَرُوا الَّذِينَ يُلْحِدُونَ فِي أَسْمَائِهِ} قَرَأَ حَمْزَةُ: "يَلْحَدُونَ" -بِفَتْحِ الْيَاءِ وَالْحَاءِ حَيْثُ كَانَ -وَافَقَهُ الْكِسَائِيُّ فِي النَّحْلِ، وَالْبَاقُونَ بِضَمِّ الْيَاءِ وَكَسْرِ الْحَاءِ، وَمَعْنَى الْإِلْحَادِ هُوَ: الْمَيْلُ عَنِ [الْمَقْصِدِ] (٢) يُقَالُ: أَلْحَدَ يُلْحِدُ إِلْحَادًا، وَلَحَدَ يَلْحَدُ لُحُودًا: إِذَا مَالَ. قَالَ يَعْقُوبُ بْنُ السُّكَيْتِ: الْإِلْحَادُ هُوَ الْعُدُولُ عَنِ الْحَقِّ، وَإِدْخَالُ مَا لَيْسَ مِنْهُ فِيهِ، يُقَالُ: أَلْحَدَ فِي الدِّينِ، وَلَحَدَ، وَبِهِ قَرَأَ حَمْزَةُ.
{وَذَرُوا الَّذِينَ يُلْحِدُونَ فِي أَسْمَائِهِ} “O'nun isimleri hakkında eğriliğe sapanları bırakın”. Hamza geçtiği her yerde yâ ve hâ harflerinin fethasıyla "yelhadûne" şeklinde okudu; en-Nahl suresinde el-Kisâî de ona muvafakat etti. Diğerleri ise yâ'nın dammesi ve hâ'nın kesresiyle okudu. İlhâd (الْإِلْحَاد) kelimesinin anlamı, [doğru hedeften] sapmaktır. Biri saptığı zaman 'elhade yülhidü ilhâden' (أَلْحَدَ يُلْحِدُ إِلْحَادًا) ve 'lehede yelhadü luhûden' (لَحَدَ يَلْحَدُ لُحُودًا) denir. Ya'kûb b. es-Sikkît dedi ki: İlhâd, haktan sapmak ve dinden olmayanı dine sokmaktır. Kişi dinden saptığında 'elhade fi'd-dîn' ve 'lehede' denir; Hamza'nın kıraati de bu lügatedir.
{وَذَرُوا الَّذِينَ يُلْحِدُونَ فِي أَسْمَائِهِ} هُمُ الْمُشْرِكُونَ عَدَلُوا بِأَسْمَاءِ اللَّهِ تَعَالَى عَمَّا هِيَ عَلَيْهِ، فَسَمُّوا بِهَا أَوْثَانَهُمْ فَزَادُوا وَنَقَصُوا، فَاشْتَقُّوا اللَّاتَ مِنَ "اللَّهِ" وَالْعُزَّى مِنَ "الْعُزَيْزِ"، وَمَنَاةَ مِنَ "الْمَنَّانِ"، هَذَا قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ وَمُجَاهِدٍ.
{وَذَرُوا الَّذِينَ يُلْحِدُونَ فِي أَسْمَائِهِ} “O'nun isimleri hakkında eğriliğe sapanları bırakın”; bunlar, Allah Teâlâ'nın isimlerini olması gereken halinden saptıran müşriklerdir. Putlarına bu isimleri verdiler; ekleme ve çıkarma yaptılar. el-Lât'ı "Allah"tan, el-Uzzâ'yı "el-Azîz"den, Menât'ı da "el-Mennân"dan türettiler. Bu, İbn Abbâs ve Mücâhid'in kavlidir.
وَقِيلَ: هُوَ تَسْمِيَتُهُمُ الْأَصْنَامَ آلِهَةً. وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: يُلْحِدُونَ فِي أَسْمَائِهِ أَيْ يَكْذِبُونَ. وَقَالَ أَهْلُ الْمَعَانِي: الْإِلْحَادُ فِي أَسْمَاءِ اللَّهِ: تَسْمِيَتُهُ بِمَا لَمْ يُسَمَّ بِهِ، وَلَمْ يَنْطِقْ بِهِ كِتَابُ اللَّهِ وَلَا سُنَّةُ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ.
Şöyle de denildi: Bu, onların putları ilahlar olarak isimlendirmeleridir. İbn Abbâs'tan şöyle rivayet edilmiştir: O'nun isimleri hakkında eğriliğe saparlar, yani yalan söylerler. Ehl-i maânî (mana âlimleri) dediler ki: Allah'ın isimlerinde ilhâd (sapma), O'nu kendisini isimlendirmediği ve Allah'ın Kitabı ile Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in sünnetinde telaffuz edilmeyen şeylerle isimlendirmektir.
وَجُمْلَتُهُ: أَنَّ أَسْمَاءَ اللَّهِ تَعَالَى على التوقيف ١٤١/ب فَإِنَّهُ يُسَمَّى جَوَادًا وَلَا يُسَمَّى سَخِيًّا، وَإِنْ كَانَ فِي مَعْنَى الْجَوَادِ، وَيُسَمَّى رَحِيمًا وَلَا يُسَمَّى رَفِيقًا، وَيُسَمَّى عَالِمًا وَلَا يُسَمَّى عَاقِلًا وَقَالَ تَعَالَى: "يُخَادِعُونَ اللَّهَ وَهُوَ خَادِعُهُمْ" (النِّسَاءِ ١٤٢) وَقَالَ عَزَّ مِنْ قَائِلٍ: "وَمَكَرُوا وَمَكَرَ اللَّهُ" (آلُ عِمْرَانَ-٥٤) ، وَلَا يُقَالُ فِي الدُّعَاءِ: يَا مُخَادِعُ، يَا مَكَّارُ، بَلْ يُدْعَى بِأَسْمَائِهِ الَّتِي وَرَدَ بِهَا التَّوْقِيفُ عَلَى وَجْهِ التَّعْظِيمِ، فَيُقَالُ: يَا اللَّهُ، يَا رَحْمَنُ، يَا رَحِيمُ، يَا عَزِيزُ، يَا كَرِيمُ وَنَحْوَ ذَلِكَ. {سَيُجْزَوْنَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ} فِي الْآخِرَةِ.
Özetle: Allah Teâlâ'nın isimleri tevkîfe (vahyin bildirmesine) bağlıdır. Zira O, Cevâd (cömert) olarak isimlendirilir fakat Cevâd anlamında olsa bile Sahî olarak isimlendirilmez. Rahîm olarak isimlendirilir, Refîk olarak isimlendirilmez; Âlim olarak isimlendirilir, Âkıl olarak isimlendirilmez. Nitekim Allah Teâlâ: {يُخَادِعُونَ اللَّهَ وَهُوَ خَادِعُهُمْ} “Onlar Allah'ı aldatmaya kalkışırlar; hâlbuki O, onların hilelerini başlarına geçirendir” (en-Nisâ, 142) buyurmuş ve Sözün Sahibi [olan Allah] azze ve celle: {وَمَكَرُوا وَمَكَرَ اللَّهُ} “Onlar tuzak kurdular; Allah da onların tuzaklarını boşa çıkardı” (Âl-i İmrân, 54) buyurmuştur. Ancak duada: “Ey Muhâdi‘ (aldatan/hile yapan), ey Mekkâr (tuzak kuran)!” denilmez. Bilakis O'na, ta'zim (yüceltme) üzere tevkîf (vahiy) ile sabit olan isimleriyle dua edilir ve: “Yâ Allah, yâ Rahmân, yâ Rahîm, yâ Azîz, yâ Kerîm” ve benzeri ifadeler söylenir. {سَيُجْزَوْنَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ} “Yaptıklarının cezasını çekeceklerdir”, [yani] ahirette.
{وَمِمَّنْ خَلَقْنَا أُمَّةٌ يَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَبِهِ يَعْدِلُونَ (١٨١) وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَيْثُ لَا يَعْلَمُونَ (١٨٢) وَأُمْلِي لَهُمْ إِنَّ كَيْدِي مَتِينٌ (١٨٣) أَوَلَمْ يَتَفَكَّرُوا مَا بِصَاحِبِهِمْ مِنْ جِنَّةٍ إِنْ هُوَ إِلَّا نَذِيرٌ مُبِينٌ (١٨٤) }
{وَمِمَّنْ خَلَقْنَا أُمَّةٌ يَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَبِهِ يَعْدِلُونَ (١٨١) وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَيْثُ لَا يَعْلَمُونَ (١٨٢) وَأُمْلِي لَهُمْ إِنَّ كَيْدِي مَتِينٌ (١٨٣) أَوَلَمْ يَتَفَكَّرُوا مَا بِصَاحِبِهِمْ مِنْ جِنَّةٍ إِنْ هُوَ إِلَّا نَذِيرٌ مُبِينٌ (١٨٤) } “Yarattıklarımızdan öyle bir topluluk da vardır ki, hakka iletirler ve onunla adalet yaparlar. (181) Ayetlerimizi yalanlayanları ise, bilemeyecekleri bir yerden derece derece helake yaklaştıracağız. (182) Onlara mühlet veririm; şüphesiz benim tuzağım pek çetindir. (183) Düşünmediler mi ki, arkadaşlarında delilikten hiçbir şey yoktur. O, ancak apaçık bir uyarıcıdır. (184)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَمِمَّنْ خَلَقْنَا أُمَّةٌ} أَيْ: عِصَابَةٌ، {يَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَبِهِ يَعْدِلُونَ} قَالَ عَطَاءٌ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: يُرِيدُ أُمَّةَ مُحَمَّدٍ ﷺ، وَهُمُ الْمُهَاجِرُونَ وَالتَّابِعُونَ لَهُمْ بِإِحْسَانٍ. وَقَالَ قَتَادَةُ: بَلَغَنَا أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ كَانَ إِذَا قَرَأَ هَذِهِ الْآيَةَ قَالَ: "هَذِهِ لَكُمْ وَقَدْ أُعْطِي الْقَوْمُ بَيْنَ أَيْدِيكُمْ مِثْلَهَا، وَمِنْ قَوْمِ مُوسَى أُمَّةٌ يَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَبِهِ يَعْدِلُونَ" (١) .
Allah Teâlâ'nın: {وَمِمَّنْ خَلَقْنَا أُمَّةٌ} “Yarattıklarımızdan öyle bir topluluk da vardır ki” yani bir fırka vardır; {يَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَبِهِ يَعْدِلُونَ} “hakka iletirler ve onunla adalet yaparlar”. Atâ, İbn Abbâs'tan rivayetle: Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmetini kastetmektedir ki onlar muhacirler ve onlara güzellikle uyanlardır, demiştir. Katâde dedi ki: Bize ulaştığına göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bu ayeti okuduğunda şöyle buyurmuştur: "Bu [ümmet] sizsiniz. Sizden önceki kavme de bunun bir benzeri verilmişti: 'Mûsâ'nın kavminden de hak ile hidayete erdiren ve onunla adalet yapan bir topluluk vardır.'"
أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ الْمَلِيحِيُّ، أَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النَّعِيمِيُّ، أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا الْحَمِيدِيُّ، حَدَّثَنِي الْوَلِيدُ، حَدَّثَنِي ابْنُ جَابِرٍ، وَهُوَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ يَزِيدَ بْنِ جَابِرٍ، حَدَّثَنِي عُمَيْرُ بْنُ هَانِئٍ أَنَّهُ سَمِعَ مُعَاوِيَةَ ﵁ يَقُولُ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: "لَا تَزَالُ مِنْ أُمَّتِي أُمَّةٌ قَائِمَةٌ بِأَمْرِ اللَّهِ، لَا يَضُرُّهُمْ مَنْ خَذَلَهُمْ وَلَا مَنْ خَالَفَهُمْ حَتَّى يَأْتِيَ أَمْرُ اللَّهِ وَهُمْ عَلَى ذَلِكَ" (٢) . وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: هُمْ مِنْ جَمِيعِ الْخَلْقِ.
Bize Abdülvâhid el-Melîhî haber verdi, [dedi ki:] Bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî haber verdi, [dedi ki:] Bize Muhammed b. Yûsuf haber verdi, [dedi ki:] Bize Muhammed b. İsmâîl anlattı, [dedi ki:] Bize el-Humeydî anlattı, [dedi ki:] Bana el-Velîd anlattı, [dedi ki:] Bana İbn Câbir -ki o Abdurrahmân b. Yezîd b. Câbir'dir- anlattı, [dedi ki:] Bana Umeyr b. Hâni' rivayet etti; o Muâviye radıyallâhu anh'ı şöyle derken işitmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: "Ümmetimden Allah'ın emrini ayakta tutan bir topluluk daima var olacaktır; onları yüzüstü bırakanlar ve onlara muhalefet edenler, Allah'ın emri gelinceye kadar onlara zarar veremez ve onlar bu hal üzere kalırlar." Kelbî dedi ki: Onlar bütün yaratılmışlar içindendir.
{وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَيْثُ لَا يَعْلَمُونَ} قَالَ عَطَاءٌ: سَنَمْكُرُ بِهِمْ مِنْ حَيْثُ لَا يَعْلَمُونَ. وَقِيلَ: نَأْتِيهِمْ مِنْ مَأْمَنِهِمْ، كَمَا قَالَ: "فَأَتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ حَيْثُ لَمْ يَحْتَسِبُوا" (الْحَشْرُ-٢) ، قَالَ الْكَلْبِيُّ: يُزَيِّنُ لَهُمْ أَعْمَالَهُمْ وَيُهْلِكُهُمْ. وَقَالَ الضَّحَّاكُ: كُلَّمَا جَدَّدُوا مَعْصِيَةً جَدَّدْنَا لَهُمْ نِعْمَةً. قَالَ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ: نُسْبِغُ عَلَيْهِمُ النِّعْمَةَ وَنُنْسِيهِمُ الشُّكْرَ. قَالَ أَهْلُ الْمَعَانِي: الِاسْتِدْرَاجُ أَنْ يَتَدَرَّجَ إِلَى الشَّيْءِ فِي خُفْيَةٍ قَلِيلًا قَلِيلًا فَلَا يُبَاغِتُ وَلَا يُجَاهِرُ، وَمِنْهُ دَرَجَ الصَّبِيُّ إِذَا قَارَبَ بَيْنَ خُطَاهُ فِي الْمَشْيِ، وَمِنْهُ دَرَجَ الْكِتَابَ إِذَا طَوَاهُ شَيْئًا بَعْدَ شَيْءٍ.
{وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَيْثُ لَا يَعْلَمُونَ} “Ayetlerimizi yalanlayanları ise, bilemeyecekleri bir yerden derece derece helake yaklaştıracağız”. Atâ dedi ki: Onlara bilmedikleri yerden tuzak kuracağız. Şöyle de denildi: Güvende olduklarını sandıkları yerden üzerlerine varacağız; nitekim şöyle buyurmuştur: "Allah onlara hiç ummadıkları yerden geldi" (el-Haşr 2). Kelbî dedi ki: Amellerini kendilerine süsler ve onları helak eder. Dahhâk dedi ki: Onlar ne zaman bir günah yenileseler, biz de onlara bir nimet yenileriz. Süfyân es-Sevrî dedi ki: Üzerlerine nimeti bolca yağdırırız ve onlara şükrü unuttururuz. Ehl-i maânî dediler ki: İstidrâc (derece derece yaklaştırmak), ansızın yakalamadan ve açıktan yapmadan, gizlice bir şeye azar azar ve derece derece yanaşmaktır. Çocuğun yürürken adımlarını birbirine yakın atması durumunda kullanılan 'derece's-sabiyy' (دَرَجَ الصَّبِيُّ) tabiri ile kitabı peyderpey sardığında kullanılan 'derece'l-kitâb' (دَرَجَ الْكِتَابَ) tabiri de buradan gelir.
{وَأُمْلِي لَهُمْ} أَيْ: أُمْهِلُهُمْ وَأُطِيلُ لَهُمْ مُدَّةَ عُمْرِهِمْ لِيَتَمَادَوْا فِي الْمَعَاصِي، {إِنَّ كَيْدِي مَتِينٌ} أَيْ: إِنَّ أَخْذِي قَوِيٌّ شَدِيدٌ، قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: إِنَّ مَكْرِي شَدِيدٌ. قِيلَ: نَزَلَتْ فِي الْمُسْتَهْزِئِينَ، فَقَتَلَهُمُ اللَّهُ فِي لَيْلَةٍ وَاحِدَةٍ.
{وَأُمْلِي لَهُمْ} “Onlara mühlet veririm”; yani günahlarda haddi aşmaları için onlara süre tanır ve ömürlerini uzatırım. {إِنَّ كَيْدِي مَتِينٌ} “Şüphesiz benim tuzağım pek çetindir”; yani [onları] yakalayışım pek güçlü ve şiddetlidir. İbn Abbâs şöyle demiştir: "Şüphesiz benim tuzağım çok şiddetlidir." [Bu ayetin] [Peygamber ile] alay edenler (müstehzîler) hakkında indiği ve Allah'ın onları bir gecede helak ettiği söylenmiştir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: {أَوَلَمْ يَتَفَكَّرُوا مَا بِصَاحِبِهِمْ مِنْ جِنَّةٍ} قَالَ قَتَادَةُ ذُكِرَ لَنَا أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَامَ عَلَى الصَّفَا لَيْلًا فجعل يدعو قرشا فَخِذًا فَخِذًا: يَا بَنِي فُلَانٍ، يَا بَنِي فُلَانٍ، يُحَذِّرُهُمْ بِأُسَ اللَّهِ وَوَقَائِعَهُ، فَقَالَ قَائِلُهُمْ: إِنَّ صَاحِبَكُمْ هَذَا لَمَجْنُونٌ، بَاتَ يُصَوِّتُ إِلَى الصَّبَاحِ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى: "أَوْلَمَ يَتَفَكَّرُوا مَا بِصَاحِبِهِمْ" (١) مُحَمَّدٍ ﷺ: {مِنْ جِنَّةٍ} جُنُونٍ، {إِنْ هُوَ} مَا هُوَ، {إِلَّا نَذِيرٌ مُبِينٌ} ثُمَّ حَثَّهُمْ عَلَى النَّظَرِ الْمُؤَدِّي إِلَى الْعِلْمِ فَقَالَ:
Yüce Allah'ın şu kavli: {أَوَلَمْ يَتَفَكَّرُوا مَا بِصَاحِبِهِمْ مِنْ جِنَّةٍ} “Düşünmediler mi ki, arkadaşlarında delilikten hiçbir eser yoktur” Katâde dedi ki: Bize anlatıldığına göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem geceleyin Safâ tepesine çıktı ve Kureyş'i boy boy çağırarak: "Ey falan oğulları, ey falan oğulları!" demeye başladı; onları Allah'ın azabından ve [geçmiş ümmetlere gelen] felaketlerinden sakındırıyordu. İçlerinden biri: "Bu arkadaşınız delidir; sabaha kadar bağırıp durdu" dedi. Bunun üzerine Yüce Allah: "أَوْلَمَ يَتَفَكَّرُوا مَا بِصَاحِبِهِمْ" (١) [yani] Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'de {مِنْ جِنَّةٍ} “delilikten [bir eser]” yani hiçbir delilik olmadığını [düşünmediler mi?]; {إِنْ هُوَ} “o [başka bir şey] değildir” yani o değildir, {إِلَّا نَذِيرٌ مُبِينٌ} “apaçık bir uyarıcıdan başkası” ayetini indirdi. Sonra onları bilgiye ulaştıran [tefekkür ve] bakışa teşvik ederek şöyle buyurdu:
{أَوَلَمْ يَنْظُرُوا فِي مَلَكُوتِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا خَلَقَ اللَّهُ مِنْ شَيْءٍ وَأَنْ عَسَى أَنْ يَكُونَ قَدِ اقْتَرَبَ أَجَلُهُمْ فَبِأَيِ حَدِيثٍ بَعْدَهُ يُؤْمِنُونَ (١٨٥) مَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَلَا هَادِيَ لَهُ وَيَذَرُهُمْ فِي طُغْيَانِهِمْ يَعْمَهُونَ (١٨٦) يَسْأَلُونَكَ عَنِ السَّاعَةِ أَيَّانَ مُرْسَاهَا قُلْ إِنَّمَا عِلْمُهَا عِنْدَ رَبِّي لَا يُجَلِّيهَا لِوَقْتِهَا إِلَّا هُوَ ثَقُلَتْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ لَا تَأْتِيكُمْ إِلَّا بَغْتَةً يَسْأَلُونَكَ كَأَنَّكَ حَفِيٌّ عَنْهَا قُلْ إِنَّمَا عِلْمُهَا عِنْدَ اللَّهِ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ (١٨٧) }
{أَوَلَمْ يَنْظُرُوا فِي مَلَكُوتِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا خَلَقَ اللَّهُ مِنْ شَيْءٍ وَأَنْ عَسَى أَنْ يَكُونَ قَدِ اقْتَرَبَ أَجَلُهُمْ فَبِأَيِ حَدِيثٍ بَعْدَهُ يُؤْمِنُونَ (١٨٥) مَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَلَا هَادِيَ لَهُ وَيَذَرُهُمْ فِي طُغْيَانِهِمْ يَعْمَهُونَ (١٨٦) يَسْأَلُونَكَ عَنِ السَّاعَةِ أَيَّانَ مُرْسَاهَا قُلْ إِنَّمَا عِلْمُهَا عِنْدَ رَبِّي لَا يُجَلِّيهَا لِوَقْتِهَا إِلَّا هُوَ ثَقُلَتْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ لَا تَأْتِيكُمْ إِلَّا بَغْتَةً يَسْأَلُونَكَ كَأَنَّكَ حَفِيٌّ عَنْهَا قُلْ إِنَّمَا عِلْمُهَا عِنْدَ اللَّهِ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ (١٨٧) } “Göklerin ve yerin melekûtuna (hükümranlığına) ve Allah'ın yarattığı herhangi bir şeye bakmadılar mı? Ecellerinin yaklaşmış olabileceğini de mi [düşünmediler]? Artık bundan sonra hangi söze inanacaklar? (185) Allah kimi saptırırsa artık ona hidayet edecek yoktur. O, onları azgınlıkları içinde bocalayıp dururken bırakır. (186) Sana kıyametin ne zaman demir atacağını (kopacağını) soruyorlar. De ki: 'Onun bilgisi ancak Rabbimin katındadır. Onun vaktini O'ndan başkası açığa çıkaramaz. O, göklerde ve yerde ağır basmıştır. O size ancak ansızın gelecektir.' Sanki sen onu çok iyi biliyormuşsun gibi sana soruyorlar. De ki: 'Onun bilgisi ancak Allah'ın katındadır; fakat insanların çoğu bilmezler.' (187)”
{أَوَلَمْ يَنْظُرُوا فِي مَلَكُوتِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا خَلَقَ اللَّهُ} فِيهِمَا {مِنْ شَيْءٍ} أَيْ: وَيَنْظُرُوا إِلَى مَا خَلَقَ اللَّهُ مِنْ شَيْءٍ لِيَسْتَدِلُّوا بِهَا عَلَى وَحْدَانِيَّتِهِ. {وَأَنْ عَسَى أَنْ يَكُونَ قَدِ اقْتَرَبَ أَجَلُهُمْ} أَيْ: لَعَلَّ أَنْ يَكُونَ قَدِ اقْتَرَبَ أَجَلُهُمْ فَيَمُوتُوا قَبْلَ أَنْ يُؤْمِنُوا وَيَصِيرُوا إِلَى الْعَذَابِ، {فَبِأَيِ حَدِيثٍ بَعْدَهُ يُؤْمِنُونَ} أَيْ: بَعْدَ الْقُرْآنِ يُؤْمِنُونَ. يَقُولُ: بِأَيِّ كِتَابٍ غَيْرِ مَا جَاءَ بِهِ مُحَمَّدٌ ﷺ يُصَدِّقُونَ، وَلَيْسَ بَعْدَهُ نَبِيٌّ وَلَا كِتَابٌ، ثُمَّ ذَكَرَ عِلَّةَ إِعْرَاضِهِمْ عَنِ الْإِيمَانِ فَقَالَ:
{أَوَلَمْ يَنْظُرُوا فِي مَلَكُوتِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا خَلَقَ اللَّهُ} onlarda {مِنْ شَيْءٍ} “Göklerin ve yerin melekûtuna ve Allah'ın yarattığı şeylere bakmadılar mı?” yani O'nun birliğine delil getirmek için Allah'ın yarattığı şeylere bakmazlar mı? {وَأَنْ عَسَى أَنْ يَكُونَ قَدِ اقْتَرَبَ أَجَلُهُمْ} “Ve ecellerinin yaklaşmış olabileceğini [düşünmediler mi?]” yani belki de ecelleri yaklaşmıştır da iman etmeden ölüp azaba giderler. {فَبِأَيِ حَدِيثٍ بَعْدَهُ يُؤْمِنُونَ} “Artık bundan sonra hangi söze inanacaklar?” yani Kur'an'dan sonra neye inanacaklar? Şöyle buyuruyor: Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in getirdiğinden başka hangi kitaba inanıp tasdik edecekler? Zira ondan sonra ne bir peygamber ne de bir kitap vardır. Sonra onların imandan yüz çevirmelerinin sebebini zikrederek şöyle buyurdu:
{مَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَلَا هَادِيَ لَهُ وَيَذَرُهُمْ} قَرَأَ أَهْلُ الْبَصْرَةِ وَعَاصِمٌ بِالْيَاءِ وَرَفْعِ الرَّاءِ، وَقَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ بِالْيَاءِ وَجَزْمِ الرَّاءِ، لِأَنَّ ذِكْرَ اللَّهِ قَدْ مَرَّ قَبْلَهُ، وَجَزْمُ الرَّاءِ مَرْدُودٌ عَلَى "يُضْلِلِ" وَقَرَأَ الْآخَرُونَ: بِالنُّونِ وَرَفْعِ الرَّاءِ عَلَى أَنَّهُ كَلَامٌ مُسْتَأْنَفٌ. {فِي طُغْيَانِهِمْ يَعْمَهُونَ} يَتَرَدَّدُونَ مُتَحَيِّرِينَ.
{مَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَلَا هَادِيَ لَهُ وَيَذَرُهُمْ} “Allah kimi saptırırsa artık ona hidayet edecek yoktur. O, onları bırakır”. Basra ehli ve Âsım, yâ ile ve râ'nın ref'i ile okudular. Hamza ve el-Kisâî ise yâ ile ve râ'nın cezmi ile okudular; çünkü Allah'ın zikri daha önce geçmiştir ve râ'nın cezmi 'yudlil' fiiline atıftır. Diğerleri ise nûn ile ve râ'nın ref'i ile müstakil bir cümle olarak okudular. {فِي طُغْيَانِهِمْ يَعْمَهُونَ} “azgınlıkları içinde bocalayıp dururlar”, şaşkınlık içinde gidip gelirler.
قَوْلُهُ تَعَالَى: {يَسْأَلُونَكَ عَنِ السَّاعَةِ أَيَّانَ مُرْسَاهَا} قَالَ قَتَادَةُ: قَالَتْ قُرَيْشٌ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ: إِنْ بَيْنَنَا وَبَيْنَكَ قَرَابَةً فَأَسِرَّ إِلَيْنَا مَتَى السَّاعَةُ؟ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى: "يَسْئَلُونَكَ عَنِ السَّاعَةِ" يَعْنِي: الْقِيَامَةَ، {أَيَّانَ مُرْسَاهَا} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: مُنْتَهَاهَا. وَقَالَ قَتَادَةُ: قِيَامُهَا، وَأَصْلُهُ الثَّبَاتُ، أَيْ: مُثْبِتُهَا؟ {قُلْ} يَا مُحَمَّدُ {إِنَّمَا عِلْمُهَا عِنْدَ رَبِّي} استأثر بعملها وَلَا يَعْلَمُهَا إِلَّا هُوَ، {لَا يُجَلِّيهَا}
Yüce Allah'ın şu kavli: {يَسْأَلُونَكَ عَنِ السَّاعَةِ أَيَّانَ مُرْسَاهَا} “Sana kıyametin ne zaman gelip çatacağını soruyorlar.” Katâde şöyle dedi: Kureyş, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e: “Bizimle senin aranda akrabalık bağı var; kıyametin ne zaman [kopacağını] bize gizlice söyle” dedi. Bunun üzerine Yüce Allah: “Sana kıyameti soruyorlar” [ayetini] indirdi. Yani kıyameti [soruyorlar]. {أَيَّانَ مُرْسَاهَا} “Ne zaman gelip çatacağını”. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ şöyle dedi: [Yani] onun sonunu/vaktini. Katâde ise: [Onun] kopmasını, dedi. [Mürsâ] kelimesinin aslı 'sübut' (sabit olmak) kökünden gelir; yani: Onu sabit kılacak [vaktini getirecek olan kimdir]? [De ki] {قُلْ} ey Muhammed! {إِنَّمَا عِلْمُهَا عِنْدَ رَبِّي} “Onun bilgisi ancak Rabbimin katındadır.” [Allah] onun bilgisini Zâtına has kılmıştır, onu O'ndan başkası bilemez. {لَا يُجَلِّيهَا}
لَا يَكْشِفُهَا وَلَا يُظْهِرُهَا. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: لَا يَأْتِي بِهَا، {لِوَقْتِهَا إِلَّا هُوَ ثَقُلَتْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ} يَعْنِي: ثِقَلَ عِلْمِهَا وَخَفِيَّ أَمْرِهَا على أهل السموات وَالْأَرْضِ، وَكُلُّ خَفِيٍّ ثَقِيلٌ. قَالَ الْحَسَنُ: يَقُولُ إِذَا جَاءَ ثَقُلَتْ وَعَظُمَتْ على أهل السموات وَالْأَرْضِ، {لَا تَأْتِيكُمْ إِلَّا بَغْتَةً} فَجْأَةً عَلَى غَفْلَةٍ.
onu açığa çıkarıp ortaya koyamaz. Mücâhid dedi ki: Onu getiremez. {لِوَقْتِهَا إِلَّا هُوَ ثَقُلَتْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ} “vaktini O'ndan başkası açığa çıkaramaz. O, göklerde ve yerde ağır basmıştır”, yani onun bilgisi göklerin ve yerin ehline ağır gelmiş ve durumu onlara gizli kalmıştır; gizli olan her şey ise ağırdır. el-Hasen dedi ki: Kıyamet geldiğinde göklerin ve yerin ehline pek ağır ve pek büyük gelecektir. {لَا تَأْتِيكُمْ إِلَّا بَغْتَةً} “O size ancak ansızın gelecektir”, gafil olunan bir anda apansızın.
أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ الْمَلِيحِيُّ، حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النَّعِيمِيُّ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، حَدَّثَنَا شُعَيْبٌ، حَدَّثَنَا أَبُو الزِّنَادِ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْأَعْرَجِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ "لَتَقُومَنَّ السَّاعَةُ وَقَدْ نَشَرَ الرَّجُلَانِ ثَوْبَهُمَا بَيْنَهُمَا فَلَا يَتَبَايَعَانِهِ وَلَا يَطْوِيَانِهِ، وَلَتَقُومَنَّ السَّاعَةُ وَقَدِ انْصَرَفَ الرَّجُلُ بِلَبَنِ لِقْحَتِهِ فَلَا يَطْعَمْهُ، وَلَتَقُومَنَّ السَّاعَةُ وَهُوَ يَلِيطُ حَوْضَهُ فَلَا يَسْقِي فِيهِ، وَلَتَقُومَنَّ السَّاعَةُ وَقَدْ رَفَعَ أَكْلَتَهُ إِلَى فِيهِ فَلَا يَطْعَمُهَا" (١) .
Bize Abdülvâhid el-Melîhî haber verdi, [dedi ki:] Bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî anlattı, [dedi ki:] Bize Muhammed b. Yûsuf anlattı, [dedi ki:] Bize Muhammed b. İsmâîl anlattı, [dedi ki:] Bize Ebü'l-Yemân anlattı, [dedi ki:] Bize Şuayb anlattı, [dedi ki:] Bize Ebü'z-Zinâd, Abdurrahmân el-A'rec'den, [o da] Ebû Hureyre'den anlattı; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Kıyamet muhakkak öyle ansızın kopacaktır ki, iki adam aralarında kumaşı açmış olacaklar da ne alışverişi bitirebilecekler ne de onu dürebileceklerdir. Kıyamet muhakkak kopacaktır da kişi devesinin sütünü sağıp dönmüş olacak ama onu içemeyecektir. Kıyamet muhakkak kopacaktır da kişi havuzunu sıvıyor olacak ama içinden su içiremeyecektir. Kıyamet muhakkak kopacaktır da kişi lokmasını ağzına kaldırmış olacak ama onu yiyemeyecektir."
{يَسْأَلُونَكَ كَأَنَّكَ حَفِيٌّ عَنْهَا} أَيْ: عَالِمٌ بِهَا مِنْ قَوْلِهِمْ أَحْفَيْتُ فِي الْمَسْأَلَةِ، أَيْ: بَالَغْتُ فِيهَا، مَعْنَاهُ: كَأَنَّكَ بَالَغْتَ فِي السُّؤَالِ عَنْهَا حَتَّى عَلِمْتَهَا، {قُلْ إِنَّمَا عِلْمُهَا عِنْدَ اللَّهِ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ} أَنَّ عِلْمَهَا عِنْدَ اللَّهِ حَتَّى سَأَلُوا مُحَمَّدًا ﷺ عَنْهَا.
{يَسْأَلُونَكَ كَأَنَّكَ حَفِيٌّ عَنْهَا} “Sanki sen onu iyice biliyormuşsun gibi sana soruyorlar”; yani onu biliyormuşsun [gibi]. Bu, onların [Arapların] derinlemesine sormak/ısrar etmek manasında kullandığı 'ahfeytü fi'l-mes'ele' (أَحْفَيْتُ فِي الْمَسْأَلَةِ) yani "onda aşırıya kaçtım/derinlemesine sordum" sözünden gelmektedir. Bunun manası: Sanki sen onu bilinceye kadar sormakta ısrar etmişsin [gibidir]. {قُلْ إِنَّمَا عِلْمُهَا عِنْدَ اللَّهِ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ} “De ki: 'Onun bilgisi ancak Allah'ın katındadır; fakat insanların çoğu bilmezler'”, yani onun bilgisinin Allah katında olduğunu bilmezler de bu yüzden onu Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e sorarlar.
{قُلْ لَا أَمْلِكُ لِنَفْسِي نَفْعًا وَلَا ضَرًّا إِلَّا مَا شَاءَ اللَّهُ وَلَوْ كُنْتُ أَعْلَمُ الْغَيْبَ لَاسْتَكْثَرْتُ مِنَ الْخَيْرِ وَمَا مَسَّنِيَ السُّوءُ إِنْ أَنَا إِلَّا نَذِيرٌ وَبَشِيرٌ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (١٨٨) }
{قُلْ لَا أَمْلِكُ لِنَفْسِي نَفْعًا وَلَا ضَرًّا إِلَّا مَا شَاءَ اللَّهُ وَلَوْ كُنْتُ أَعْلَمُ الْغَيْبَ لَاسْتَكْثَرْتُ مِنَ الْخَيْرِ وَمَا مَسَّنِيَ السُّوءُ إِنْ أَنَا إِلَّا نَذِيرٌ وَبَشِيرٌ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (١٨٨) } “De ki: 'Allah'ın dilemesi dışında, ben kendime ne bir fayda sağlayabilirim ne de bir zararı defedebilirim. Eğer gaybı bilseydim elbette daha çok hayır elde ederdim ve bana kötülük dokunmazdı. Ben ancak inanan bir kavim için bir uyarıcı ve müjdeleyiciyim.' (188)”
{قُلْ لَا أَمْلِكُ لِنَفْسِي نَفْعًا وَلَا ضَرًّا إِلَّا مَا شَاءَ اللَّهُ} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: إِنَّ أَهْلَ مَكَّةَ قَالُوا: يَا مُحَمَّدُ، أَلَّا يُخْبِرُكَ رَبُّكَ بِالسِّعْرِ الرَّخِيصِ قَبْلَ أَنْ يَغْلُوَ فَتَشْتَرِيَهُ وَتَرْبَحَ فِيهِ عِنْدَ الْغَلَاءِ؟ وَبِالْأَرْضِ الَّتِي يريد أن تجذب فَتَرْتَحِلَ مِنْهَا إِلَى مَا قَدْ أَخْصَبَتْ؟ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى "قُلْ لَا أَمْلِكُ لِنَفْسِي نَفْعًا" (١) أَيْ: لَا أَقْدِرُ لِنَفْسِي نَفْعًا، أَيِ: اجْتِلَابَ نَفْعٍ بِأَنْ أَرْبَحَ وَلَا ضُرًّا، أَيْ دَفْعَ ضُرٍّ بِأَنْ أَرْتَحِلَ مَنْ أَرْضٍ تُرِيدُ أَنْ تَجْدِبَ إِلَّا مَا شَاءَ اللَّهُ أَنْ أَمْلِكَهُ.
{قُلْ لَا أَمْلِكُ لِنَفْسِي نَفْعًا وَلَا ضَرًّا إِلَّا مَا شَاءَ اللَّهُ} “De ki: Allah'ın dilemesi dışında, ben kendime ne bir fayda sağlayabilirim ne de bir zararı defedebilirim” İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ dedi ki: Mekke halkı: "Ey Muhammed! Fiyatlar pahalanmadan önce Rabbin sana ucuzluğu haber verse de o malı satın alıp pahalandığında kâr etsen ya? Kuraklaşacak toprağı [haber verse de] oradan verimli topraklara göç etsen ya?" dediler. Bunun üzerine Yüce Allah "قُلْ لَا أَمْلِكُ لِنَفْسِي نَفْعًا" (١) ayetini indirdi; yani ben kendime bir fayda sağlamaya güç yetiremem; yani kâr ederek bir fayda celbetmeye ve bir zararı, yani kuraklaşacak olan bir araziden göç etmek suretiyle zararı defetmeye [güç yetiremem]; ancak Allah'ın malik kılmayı dilediği müstesnadır.
{وَلَوْ كُنْتُ أَعْلَمُ الْغَيْبَ لَاسْتَكْثَرْتُ مِنَ الْخَيْرِ وَمَا مَسَّنِيَ السُّوءُ} أَيْ: لَوْ كُنْتُ أَعْلَمُ الْخِصْبَ وَالْجَدْبَ لَاسْتَكْثَرْتُ مِنَ الْخَيْرِ، أَيْ: مِنَ الْمَالِ لِسَنَةِ الْقَحْطِ {وَمَا مَسَّنِيَ السُّوءُ} أَيِ: الضُّرُّ وَالْفَقْرُ وَالْجُوعُ.
{وَلَوْ كُنْتُ أَعْلَمُ الْغَيْبَ لَاسْتَكْثَرْتُ مِنَ الْخَيْرِ وَمَا مَسَّنِيَ السُّوءُ} “Eğer gaybı bilseydim elbette daha çok hayır elde ederdim ve bana hiçbir kötülük dokunmazdı” Yani: Şayet bolluk ve kıtlık [zamanlarını] bilseydim, elbette daha çok hayır, yani kıtlık yılı için [daha çok] mal biriktirirdim. {وَمَا مَسَّنِيَ السُّوءُ} “Ve bana hiçbir kötülük dokunmazdı” yani zarar, fakirlik ve açlık [dokunmazdı].
وَقَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ: "قُلْ لَا أَمْلِكُ لِنَفْسِي نَفْعًا وَلَا ضَرًّا" يَعْنِي: الْهُدَى وَالضَّلَالَةَ، (وَلَوْ كُنْتُ أَعْلَمُ الْغَيْبَ) أَيْ: مَتَى أَمُوتُ، لَاسْتَكْثَرْتُ مِنَ الْخَيْرِ، يَعْنِي: مِنَ الْعَمَلِ الصَّالِحِ وَمَا مَسَّنِيَ السُّوءُ.
İbn Cüreyc dedi ki: "De ki: Ben kendime ne bir fayda ne de bir zarar sağlamaya mâlik değilim" yani hidayete ve dalalete mâlik değilim; (وَلَوْ كُنْتُ أَعْلَمُ الْغَيْبَ) “Eğer gaybı bilseydim” yani ne zaman öleceğimi bilseydim, elbette daha çok hayır, yani salih amel işlerdim ve bana kötülük dokunmazdı.
قَالَ ابْنُ زَيْدٍ: وَاجْتَنَبْتُ مَا يَكُونُ مِنَ الشَّرِّ وَاتَّقَيْتُهُ.
İbn Zeyd dedi ki: Gelecek olan şerden kaçınır ve ondan sakınırdım.
وَقِيلَ: مَعْنَاهُ وَلَوْ كُنْتُ أَعْلَمُ الْغَيْبَ أَيْ مَتَى السَّاعَةُ لَأَخْبَرَتْكُمْ حَتَّى تُؤْمِنُوا وَمَا مَسَّنِيَ السُّوءُ بِتَكْذِيبِكُمْ. وَقِيلَ: مَا مَسَّنِيَ السُّوءُ: ابْتِدَاءً، يُرِيدُ: وَمَا مَسَّنِيَ الْجُنُونُ لِأَنَّهُمْ كَانُوا يَنْسُبُونَهُ إِلَى الْجُنُونِ. {إِنْ أَنَا إِلَّا نَذِيرٌ} لِمَنْ لَا يُصَدِّقُ بِمَا جِئْتُ بِهِ، {وَبَشِيرٌ} بِالْجَنَّةِ، {لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ} يُصَدِّقُونَ.
Şöyle de denildi: Anlamı şudur: Eğer gaybı bilseydim, yani kıyametin ne zaman kopacağını bilseydim, iman edesiniz diye size haber verirdim ve beni yalanlamanız sebebiyle bana kötülük dokunmazdı. Bir diğer görüşe göre "Bana kötülük dokunmazdı" sözü yeni bir başlangıçtır; yani: Bana delilik dokunmamıştır; zira onlar onu delilikle itham ediyorlardı. {إِنْ أَنَا إِلَّا نَذِيرٌ} “Ben ancak bir uyarıcıyım” getirdiğim şeyleri tasdik etmeyen kimseler için, {وَبَشِيرٌ} “ve müjdeleyiciyim” cennetle, {لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ} “inanan bir kavim için”, tasdik eden kimseler için.
{هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ وَجَعَلَ مِنْهَا زَوْجَهَا لِيَسْكُنَ إِلَيْهَا فَلَمَّا تَغَشَّاهَا حَمَلَتْ حَمْلًا خَفِيفًا فَمَرَّتْ بِهِ فَلَمَّا أَثْقَلَتْ دَعَوَا اللَّهَ رَبَّهُمَا لَئِنْ آتَيْتَنَا صَالِحًا لَنَكُونَنَّ مِنَ الشَّاكِرِينَ (١٨٩) فَلَمَّا آتَاهُمَا صَالِحًا جَعَلَا لَهُ شُرَكَاءَ فِيمَا آتَاهُمَا فَتَعَالَى اللَّهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ (١٩٠) }
{هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ وَجَعَلَ مِنْهَا زَوْجَهَا لِيَسْكُنَ إِلَيْهَا فَلَمَّا تَغَشَّاهَا حَمَلَتْ حَمْلًا خَفِيفًا فَمَرَّتْ بِهِ فَلَمَّا أَثْقَلَتْ دَعَوَا اللَّهَ رَبَّهُمَا لَئِنْ آتَيْتَنَا صَالِحًا لَنَكُونَنَّ مِنَ الشَّاكِرِينَ (١٨٩) فَلَمَّا آتَاهُمَا صَالِحًا جَعَلَا لَهُ شُرَكَاءَ فِيمَا آتَاهُمَا فَتَعَالَى اللَّهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ (١٩٠) } “Sizi tek bir nefisten yaratan ve gönlü kendisine ısınsın diye ondan da eşini var eden O'dur. Erkek eşiyle birleşince kadın hafif bir yük yüklendi de onunla gidip geldi. Derken yükü ağırlaşınca ikisi birden Rableri olan Allah'a şöyle yalvardılar: 'Eğer bize kusursuz bir çocuk verirsen, andolsun şükredenlerden olacağız!' (189) Fakat Allah onlara kusursuz bir çocuk verince, kendilerine verdiği bu nimet hakkında O'na ortaklar koştular. Allah ise onların ortak koştukları şeylerden pek yücedir. (190)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: {هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ} يَعْنِي: آدَمَ، {وَجَعَلَ} وَخَلَقَ {مِنْهَا زَوْجَهَا} يَعْنِي: حَوَّاءَ، {لِيَسْكُنَ إِلَيْهَا} لِيَأْنَسَ بِهَا ويأوي إليها ١٤٢/أ {فَلَمَّا تَغَشَّاهَا} أَيْ: وَاقَعَهَا وَجَامَعَهَا {حَمَلَتْ حَمْلًا خَفِيفًا} وَهُوَ أَوَّلُ مَا تَحْمِلُ الْمَرْأَةُ مِنَ النُّطْفَةِ يَكُونُ خَفِيفًا عَلَيْهَا، {فَمَرَّتْ بِهِ} أَيْ: اسْتَمَرَّتْ بِهِ وَقَامَتْ وَقَعَدَتْ بِهِ، لَمْ يُثْقِلْهَا، {فَلَمَّا أَثْقَلَتْ} أَيْ: كَبِرَ الْوَلَدُ فِي بَطْنِهَا وَصَارَتْ ذَاتَ ثِقَلٍ بِحَمْلِهَا وَدَنَتْ وِلَادَتُهَا، {دَعَوَا اللَّهَ رَبَّهُمَا} يَعْنِي آدَمَ وَحَوَّاءَ، {لَئِنْ آتَيْتَنَا} يَا رَبَّنَا {صَالِحًا} أَيْ: بَشَرًا سَوِيًّا مِثْلَنَا، {لَنَكُونَنَّ مِنَ الشَّاكِرِينَ} قَالَ الْمُفَسِّرُونَ: فَلَمَّا حَمَلَتْ حَوَّاءُ أَتَاهَا إِبْلِيسُ فِي صُورَةِ رَجُلٍ، فَقَالَ لَهَا: مَا الَّذِي فِي بَطْنِكِ؟ قَالَتْ: مَا أَدْرِي. قَالَ: إِنِّي أَخَافُ أن يكون بهمية، أَوْ كَلْبًا، أَوْ خِنْزِيرًا، وَمَا يُدْرِيكِ مِنْ أَيْنَ يَخْرُجُ؟ مِنْ دُبُرِكِ فَيَقْتُلُكِ، أَوْ مِنْ [قُبُلِكِ] وَيَنْشَقُّ بَطْنُكِ، فَخَافَتْ حَوَّاءُ مِنْ ذَلِكَ، وَذَكَرَتْ ذَلِكَ لِآدَمَ ﵇ فَلَمْ يَزَالَا فِي هَمٍّ مِنْ ذَلِكَ، ثُمَّ عَادَ إِلَيْهَا فَقَالَ: إِنِّي مِنَ اللَّهِ بِمَنْزِلَةٍ، فَإِنْ دَعَوْتُ اللَّهَ أَنْ يَجْعَلَهُ خَلْقًا سَوِيًّا مِثْلَكِ وَيُسَهِّلَ عَلَيْكِ خُرُوجَهُ تُسَمِّيهِ عَبْدَ الْحَارِثِ؟ -وَكَانَ اسْمُ إِبْلِيسَ فِي الْمَلَائِكَةِ الْحَارِثَ -فَذَكَرَتْ ذَلِكَ لِآدَمَ، فَقَالَ: لَعَلَّهُ صَاحِبُنَا الَّذِي قَدْ عَلِمْتِ، فَعَاوَدَهَا إِبْلِيسُ، فَلَمْ يَزَلْ بِهِمَا حَتَّى غَرَّهُمَا، فَلَمَّا وَلَدَتْ سَمَّيَاهُ
Yüce Allah'ın şu âyeti: {هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ} “Sizi tek bir nefisten yaratan O'dur”, yani Âdem'den. {وَجَعَلَ} “ve var eden” yani yaratan {مِنْهَا زَوْجَهَا} “ondan eşini” yani Havvâ'yı, {لِيَسْكُنَ إِلَيْهَا} “kendisine ısınıp huzur bulsun diye”, ona ünsiyet edip sığınması için. {فَلَمَّا تَغَشَّاهَا} “Eşiyle birleşince”, yani onunla cinsî münasebette bulunup bir araya gelince {حَمَلَتْ حَمْلًا خَفِيفًا} “hafif bir yük yüklendi”. Bu, kadının nutfeden ilk gebe kaldığı zamandır ki bu durum ona hafif gelir. {فَمَرَّتْ بِهِ} “bununla [bir müddet] geçindi”, yani onunla [hayatına] devam etti; onunla kalktı ve oturdu, [bu yük] onu ağırlaştırmadı. {فَلَمَّا أَثْقَلَتْ} “Ağırlaşınca”, yani çocuk karnında büyüyüp gebeliği sebebiyle ağırlaştığında ve doğumu yaklaştığında, {دَعَوَا اللَّهَ رَبَّهُمَا} “Rableri olan Allah'a dua ettiler”, yani Âdem ve Havvâ [şöyle dediler]: {لَئِنْ آتَيْتَنَا} “Eğer bize verirsen” ey Rabbimiz, {صَالِحًا} “salih [kusursuz bir evlat]”, yani bizim gibi düzgün bir insan, {لَنَكُونَنَّ مِنَ الشَّاكِرِينَ} “kesinlikle şükredenlerden olacağız”. Müfessirler şöyle dediler: Havvâ hamile kalınca İblis ona bir adam suretinde geldi ve ona: "Karnındaki nedir?" dedi. O: "Bilmiyorum" cevabını verdi. İblis: "Ben onun dört ayaklı bir hayvan, bir köpek veya bir domuz olmasından endişe ediyorum. Hem onun nereden çıkacağını nereden biliyorsun? Arkandan (dübüründen) çıkıp seni öldürmesinden yahut önünden [çıkıp] karnının yarılmasından korkarım!" dedi. Havvâ bundan korktu ve durumu Âdem aleyhisselâm'a anlattı. Bu sebeple ikisi de sürekli bir tasa ve kaygı içinde kaldılar. Sonra İblis ona tekrar gelip şöyle dedi: "Benim Allah katında bir mevkim vardır; eğer Allah'a dua edip onu senin gibi düzgün bir yaratılışta kılması ve çıkışını sana kolaylaştırması karşılığında ona Abdülhâris ismini verir misin?" -Melekler arasında İblis'in ismi el-Hâris idi-. Havvâ bunu Âdem'e zikretti. Âdem: "Belki de o, bildiğin [o] adamımızdır/düşmanımızdır" dedi. İblis onlara tekrar geldi ve onları aldatıncaya kadar peşlerini bırakmadı. Havvâ doğum yapınca ona...
عَبْدَ الْحَارِثِ (١) .
Abdülhâris adını verdiler.
قَالَ الْكَلْبِيُّ: قَالَ إِبْلِيسُ لَهَا: إِنْ دَعَوْتُ اللَّهَ فَوَلَدْتِ إِنْسَانًا أَتُسَمِّينَهُ بِي؟ قَالَتْ: نَعَمْ، فَلَمَّا وَلَدَتْ قَالَ سَمِّيهِ بِي، قَالَتْ: وَمَا اسْمُكَ قَالَ الْحَارِثُ، وَلَوْ سَمَّى لَهَا نَفْسَهُ لَعَرَفَتْهُ فَسَمَّتْهُ عَبَدَ الْحَارِثِ.
Kelbî dedi ki: İblis ona: "Eğer ben Allah'a dua eder de bir insan doğurursan, ona benim adımı koyar mısın?" dedi. Havvâ: "Evet" dedi. Doğurunca: "Ona benim adımı ver" dedi. Havvâ: "Senin adın nedir?" deyince o: "el-Hâris" dedi. Eğer ona [gerçek] ismini söyleseydi Havvâ onu tanırdı; böylece ona Abdülhâris adını verdi.
وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ قَالَ: كَانَتْ حَوَّاءُ تَلِدُ لِآدَمَ فَيُسَمِّيهِ عَبْدَ اللَّهِ، وَعُبَيْدَ اللَّهِ
İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan şöyle rivayet edilmiştir: "Havvâ, Âdem için doğum yapar, o da [çocuğa] Abdullâh, Ubeydullâh
وَعَبْدَ الرَّحْمَنِ، فَيُصِيبُهُمُ الْمَوْتُ، فَأَتَاهُمَا إِبْلِيسُ وَقَالَ: إِنْ سَرَّكُمَا أَنْ يَعِيشَ لَكُمَا وَلَدٌ فَسَمِّيَاهُ عَبْدَ الْحَارِثِ، فَوَلَدَتْ فَسَمَّيَاهُ عَبْدَ الْحَارِثِ فَعَاشَ. وَجَاءَ فِي الْحَدِيثِ: "خَدَعَهُمَا إِبْلِيسُ مَرَّتَيْنِ مَرَّةً فِي الْجَنَّةِ وَمَرَّةً فِي الْأَرْضِ".
ve Abdurrahmân isimlerini koyardı, çocuklar ise ölürlerdi. İblis ikisine gelip şöyle dedi: "Eğer bir çocuğunuzun yaşamasını isterseniz ona Abdülhâris adını koyun." Havvâ doğurdu ve ona Abdülhâris adını verdiler, çocuk da yaşadı. Hadiste şöyle gelmiştir: "İblis ikisini iki defa kandırdı; bir kere cennette, bir kere de yeryüzünde."
وَقَالَ ابْنُ زَيْدٍ: وُلِدَ لِآدَمَ وَلَدٌ فَسَمَّاهُ عَبْدَ اللَّهِ فَأَتَاهُمَا إِبْلِيسُ فَقَالَ لَهُمَا: مَا سَمَّيْتُمَا ابْنَكُمَا؟ قَالَا عَبْدَ اللَّهِ -وَكَانَ قَدْ وُلِدَ لَهُمَا قَبْلَ ذَلِكَ وَلَدٌ فَسَمَّيَاهُ عَبْدَ اللَّهِ فَمَاتَ -فَقَالَ إِبْلِيسُ: أَتَظُنَّانِ أَنَّ اللَّهَ تَارِكٌ عَبْدَهُ عِنْدَكُمَا، لَا وَاللَّهِ لَيَذْهَبَنَّ بِهِ كَمَا ذَهَبَ بِالْآخَرِ، وَلَكِنْ أَدُلُّكُمْ عَلَى اسْمٍ يَبْقَى لَكُمَا مَا بَقِيتُمَا، فَسَمَّيَاهُ عَبْدَ شَمْسٍ. وَالْأَوَّلُ أَصَحُّ، فَذَلِكَ قَوْلُهُ: {فَلَمَّا آتَاهُمَا صَالِحًا}
İbn Zeyd dedi ki: Âdem'in bir çocuğu doğdu ve ona Abdullâh adını verdi. İblis onlara gelip: "Oğlunuza ne isim verdiniz?" dedi. "Abdullâh" dediler. -Daha önce de bir çocukları doğmuş, ona Abdullâh adını vermişler ve o ölmüştü-. İblis dedi ki: "Allah'ın Kendi kulunu sizin yanınızda bırakacağını mı sanıyorsunuz? Hayır, vallahi, diğerini aldığı gibi bunu da alıp götürecektir! Fakat ben size, siz yaşadığınız sürece sizinle kalacak bir isim göstereyim." Böylece ona Abdüşşems adını verdiler. Birinci rivayet daha sahihtir; nitekim Allah Teâlâ'nın şu kavli de buna işaret eder: {فَلَمَّا آتَاهُمَا صَالِحًا}
{فَلَمَّا آتَاهُمَا صَالِحًا} بَشَرًا سَوِيًّا {جَعَلَا لَهُ شُرَكَاءَ فِيمَا آتَاهُمَا} قَرَأَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ وَأَبُو بَكْرٍ: "شِرْكًا" بِكَسْرِ الشِّينِ وَالتَّنْوِينِ، أَيْ: شَرِكَةً. قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: أَيْ حَظًّا وَنَصِيبًا، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ: "شُرَكَاءَ" بِضَمِّ الشِّينِ مَمْدُودًا عَلَى جَمْعِ شَرِيكٍ، يَعْنِي: إِبْلِيسَ، أَخْبَرَ عَنِ الْوَاحِدِ بِلَفْظِ الْجَمْعِ. أَيْ: جَعَلَا لَهُ شَرِيكًا إِذْ سَمَّيَاهُ عبد الحارث، ولمن يَكُنْ هَذَا إِشْرَاكًا فِي الْعِبَادَةِ وَلَا أَنَّ الْحَارِثَ رَبَّهُمَا، فَإِنَّ آدَمَ كَانَ نَبِيًّا مَعْصُومًا مِنَ الشِّرْكِ، وَلَكِنْ قَصَدَ إِلَى أَنَّ الْحَارِثَ كَانَ سَبَبَ نَجَاةِ الْوَلَدِ وَسَلَامَةِ أُمِّهِ، وَقَدْ يُطْلَقُ اسْمُ
{فَلَمَّا آتَاهُمَا صَالِحًا} “Fakat Allah onlara kusursuz bir çocuk verince” yani düzgün bir insan verince {جَعَلَا لَهُ شُرَكَاءَ فِيمَا آتَاهُمَا} “kendilerine verdiği bu nimet hakkında O'na ortaklar koştular”. Medine ehli ve Ebû Bekr, şîn'in kesresi ve tenvinle "şirken" (شِرْكًا) şeklinde okudular; yani ortaklık demektir. Ebû Ubeyde: "Yani bir pay ve hisse [ayırdılar]" dedi. Diğerleri ise şîn'in dammesi ve med ile 'şerîk' kelimesinin çoğulu olarak "şürekâe" (شُرَكَاءَ) şeklinde okudular; kastettiği ise İblis'tir, tekil olan varlığı çoğul lafzıyla bildirmiştir. Yani çocuğa Abdülhâris ismini verdiklerinde O'na bir ortak kılmış oldular. Bu durum ibadette bir şirk olmadığı gibi el-Hâris'in onların Rabbi olduğu anlamına da gelmez. Zira Âdem, şirkten korunmuş (masum) bir peygamberdi. Fakat buradaki kasıt, el-Hâris'in çocuğun kurtuluşuna ve annesinin sağlığına sebep olduğuna inanılmasıydı. Bazen 'abd' (kul/köle)
الْعَبْدِ عَلَى مَنْ لَا يُرَادُ بِهِ أَنَّهُ مَمْلُوكٌ، كَمَا يُطْلَقُ اسْمُ الرَّبِّ عَلَى مَا لَا يُرَادُ بِهِ أَنَّهُ مَعْبُودُ هَذَا، كَالرَّجُلِ إِذَا نَزَلَ بِهِ ضَيْفٌ يُسَمِّي نَفْسَهُ عَبَدَ الضَّيْفَ، عَلَى وَجْهِ الْخُضُوعِ لَا عَلَى أَنَّ الضَّيْفَ رَبُّهُ، وَيَقُولُ لِلْغَيْرِ: أَنَا عَبْدُكَ. وَقَالَ يُوسُفُ لِعَزِيزِ مِصْرَ: إِنَّهُ رَبِّي، وَلَمْ يُرِدْ بِهِ أَنَّهُ مَعْبُودُهُ، كَذَلِكَ هَذَا.
ismi, hakikaten mülk altındaki bir köle manası kastedilmeksizin de kullanılır; tıpkı 'Rab' isminin tapınılan mabut manası kastedilmeksizin kullanılması gibi. Nitekim bir kimse kendisine misafir geldiğinde, misafirin kendi Rabbi olduğuna inandığı için değil, tevazu göstermek maksadıyla kendisini 'misafirin kulu/kölesi' (abdü'd-dayf) diye adlandırır ve başkasına: "Ben senin kulunum/kölenim" der. Yûsuf da Mısır Azîzi için: "Şüphesiz o benim rabbimdir (efendimdir)" demişti ve bununla onun kendi mabudu olduğunu kastetmemişti. İşte bu durum da böyledir.
وَقَوْلُهُ: {فَتَعَالَى اللَّهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ} قِيلَ: هَذَا ابْتِدَاءُ كَلَامٍ وَأَرَادَ بِهِ إِشْرَاكَ أَهْلِ مَكَّةَ، وَلَئِنْ أَرَادَ بِهِ مَا سَبَقَ فَمُسْتَقِيمٌ مِنْ حَيْثُ أَنَّهُ كَانَ الْأَوْلَى بِهِمَا أَنْ لَا يَفْعَلَا مَا أَتَيَا بِهِ مِنَ الْإِشْرَاكِ فِي الِاسْمِ.
O'nun: {فَتَعَالَى اللَّهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ} “Allah ise onların ortak koştukları şeylerden pek yücedir” kavli hakkında denildi ki: Bu yeni bir söz başlangıcıdır ve bununla Mekke ehlinin şirki kastedilmiştir. Eğer bununla daha önce geçen durum kastedilmişse, bu da onların isim verme hususundaki ortak koşmayı yapmamalarının daha evla olması bakımından doğrudur.
وَفِي الْآيَةِ قَوْلٌ آخَرُ: وَهُوَ أَنَّهُ رَاجِعٌ إِلَى جَمِيعِ الْمُشْرِكِينَ مِنْ ذُرِّيَّةِ آدَمَ، وَهُوَ قَوْلُ الْحَسَنِ وَعِكْرِمَةُ، وَمَعْنَاهُ: جَعَلَ أَوْلَادَهُمَا شُرَكَاءَ، فَحَذَفَ الْأَوْلَادَ وَأَقَامَهُمَا مَقَامَهُمْ، كَمَا أَضَافَ فِعْلَ الْآبَاءِ إِلَى الْأَبْنَاءِ فِي تَعْيِيرِهِمْ بِفِعْلِ الْآبَاءِ فَقَالَ: "ثُمَّ اتَّخَذْتُمُ الْعِجْلَ"، "وَإِذْ قَتَلْتُمْ نَفْسًا" خَاطَبَ بِهِ الْيَهُودَ الَّذِينَ كَانُوا فِي عَهْدِ النَّبِيِّ ﷺ، وَكَانَ ذَلِكَ الْفِعْلُ مِنْ آبَائِهِمْ. وَقِيلَ: هُمُ الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى، رَزَقَهُمُ اللَّهُ أَوْلَادًا فَهَوَّدُوا وَنَصَّرُوا، وَقَالَ ابْنُ كَيْسَانَ: هُمُ الْكُفَّارُ سَمَّوْا أَوْلَادَهُمْ عَبْدَ الْعُزَّى وَعَبْدَ اللَّاتِ وَعَبْدَ مَنَاةَ وَنَحْوَهُ. وَقَالَ عِكْرِمَةُ: خَاطَبَ كُلَّ وَاحِدٍ مِنَ الْخَلْقِ بِقَوْلِهِ خَلَقَكُمْ أَيْ خَلَقَ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْ أَبِيهِ وَجَعَلَ مِنْهَا زَوْجَهَا، أَيْ: جَعَلَ مِنْ جِنْسِهَا زَوْجَهَا، وَهَذَا قَوْلٌ حَسَنٌ، لَوْلَا قَوْلُ السَّلَفِ مِثْلَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ ﵄ وَمُجَاهِدٌ وَسَعِيدُ بْنُ الْمُسَيِّبِ وَجَمَاعَةُ الْمُفَسِّرِينَ أَنَّهُ فِي آدَمَ وَحَوَّاءَ.
Ayet hakkında bir başka görüş daha vardır: O da bunun Âdem'in zürriyetinden olan bütün müşriklere raci olduğudur. Bu, Hasan[-ı Basrî] ve İkrime'nin kavlidir. Anlamı şudur: 'Onların çocukları ortaklar koştular'; burada çocuklar kelimesi hazfedilmiş ve anne-baba onların yerine ikame edilmiştir. Nitekim babalarının yaptıkları fiille onları kınamak maksadıyla babaların fiilini çocuklara isnat ederek şöyle buyurmuştur: "Sonra buzağıyı [ilah] edindiniz", "Hani bir cana kıymıştınız"; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem dönemindeki Yahudilere böyle hitap etmişti, halbuki o fiil babalarından sâdır olmuştu. Şöyle de denildi: Onlar Yahudiler ve Hristiyanlardır; Allah onlara çocuklar rızık olarak verdi de onlar çocuklarını Yahudileştirdiler ve Hristiyanlaştırdılar. İbn Keysân dedi ki: Onlar kâfirlerdir; çocuklarına Abdüluzzâ, Abdüllât, Abdümenât ve benzeri isimler verdiler. İkrime dedi ki: Allah 'Sizi yarattı' kavliyle yaratılmışların her birine hitap etmiştir; yani her birinizi babasından yarattı ve 'ondan da eşini kıldı' yani kendi cinsinden eşini var etti. Abdullah b. Abbâs radıyallâhu anhümâ, Mücâhid, Saîd b. el-Müseyyeb ve müfessirler cemaatinin bu ayetin Âdem ve Havvâ hakkında olduğuna dair sözleri olmasaydı, bu da güzel bir görüş olurdu.
{أَيُشْرِكُونَ مَا لَا يَخْلُقُ شَيْئًا وَهُمْ يُخْلَقُونَ (١٩١) وَلَا يَسْتَطِيعُونَ لَهُمْ نَصْرًا وَلَا أَنْفُسَهُمْ يَنْصُرُونَ (١٩٢) وَإِنْ تَدْعُوهُمْ إِلَى الْهُدَى لَا يَتَّبِعُوكُمْ سَوَاءٌ عَلَيْكُمْ أَدَعَوْتُمُوهُمْ أَمْ أَنْتُمْ صَامِتُونَ (١٩٣) إِنَّ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ عِبَادٌ أَمْثَالُكُمْ فَادْعُوهُمْ فَلْيَسْتَجِيبُوا لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ (١٩٤) }
{أَيُشْرِكُونَ مَا لَا يَخْلُقُ شَيْئًا وَهُمْ يُخْلَقُونَ (١٩١) وَلَا يَسْتَطِيعُونَ لَهُمْ نَصْرًا وَلَا أَنْفُسَهُمْ يَنْصُرُونَ (١٩٢) وَإِنْ تَدْعُوهُمْ إِلَى الْهُدَى لَا يَتَّبِعُوكُمْ سَوَاءٌ عَلَيْكُمْ أَدَعَوْتُمُوهُمْ أَمْ أَنْتُمْ صَامِتُونَ (١٩٣) إِنَّ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ عِبَادٌ أَمْثَالُكُمْ فَادْعُوهُمْ فَلْيَسْتَجِيبُوا لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ (١٩٤) } “Hiçbir şeyi yaratamayan, kendileri yaratılmış olan varlıkları mı [Allah'a] ortak koşuyorlar? (191) Oysa onlar ne bunlara bir yardım edebilirler ne de kendilerine bir yardımları dokunur. (192) Onları doğru yola çağırsanız size uymazlar. Onları ha çağırmışsınız, ha susmuşsunuz, sizin için birdir. (193) Allah'tan başka yalvardıklarınız da sizin gibi kullardır. Eğer iddianızda doğru iseniz haydi onlara dua edin de size icabet etsinler! (194)”
قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: {أَيُشْرِكُونَ مَا لَا يَخْلُقُ شَيْئًا} يَعْنِي: إِبْلِيسَ وَالْأَصْنَامَ، {وَهُمْ يُخْلَقُونَ} أَيْ: هُمْ مَخْلُوقُونَ.
Allah Teâlâ buyurdu: {أَيُشْرِكُونَ مَا لَا يَخْلُقُ شَيْئًا} “Hiçbir şeyi yaratamayan varlıkları mı ortak koşuyorlar?” yani İblis'i ve putları, {وَهُمْ يُخْلَقُونَ} “kendileri yaratılmış oldukları halde”, yani onlar yaratılmış varlıklardır.
{وَلَا يَسْتَطِيعُونَ لَهُمْ نَصْرًا} أَيْ: الْأَصْنَامُ لَا تَنْصُرُ مَنْ أَطَاعَهَا، {وَلَا أَنْفُسَهُمْ يَنْصُرُونَ} قَالَ الْحَسَنُ: لَا يَدْفَعُونَ عَنْ أَنْفُسِهِمْ مَكْرُوهَ مَنْ أَرَادَ بِهِمْ بِكَسْرٍ أَوْ نَحْوِهُ ثُمَّ خَاطَبَ الْمُؤْمِنِينَ فَقَالَ: {وَإِنْ تَدْعُوهُمْ إِلَى الْهُدَى}
{وَلَا يَسْتَطِيعُونَ لَهُمْ نَصْرًا} “Oysa onlar ne bunlara bir yardım edebilirler” yani putlar kendilerine itaat edenlere yardım edemezler, {وَلَا أَنْفُسَهُمْ يَنْصُرُونَ} “ne de kendilerine bir yardımları dokunur.” Hasan[-ı Basrî] dedi ki: Putlar, kendilerini kırmak veya benzeri bir şey yapmak isteyen kimsenin vereceği zararı kendi üzerlerinden savamazlar. Sonra müminlere hitap ederek şöyle buyurdu: {وَإِنْ تَدْعُوهُمْ إِلَى الْهُدَى}
{وَإِنْ تَدْعُوهُمْ إِلَى الْهُدَى} إِنْ تَدْعُوا الْمُشْرِكِينَ إِلَى الْإِسْلَامِ، {لَا يَتَّبِعُوكُمْ} قَرَأَ نَافِعٌ بِالتَّخْفِيفِ وَكَذَلِكَ: "يَتْبَعُهُمُ الْغَاوُونَ" فِي الشُّعَرَاءِ (الْآيَةُ ٢٢٤) وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِالتَّشْدِيدِ فِيهِمَا وَهُمَا لُغَتَانِ، يُقَالُ: تَبِعَهُ تَبَعًا وَأَتْبَعَهُ إِتْبَاعًا. {سَوَاءٌ عَلَيْكُمْ أَدَعَوْتُمُوهُمْ} إِلَى الدِّينِ، {أَمْ أَنْتُمْ صَامِتُونَ} عَنْ دُعَائِهِمْ لَا يُؤْمِنُونَ، كَمَا قَالَ: "سَوَاءٌ عَلَيْهِمْ أَأَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ" (الْبَقَرَةُ-٦) وقيل: "وإن تدعهم إِلَى الْهُدَى" يَعْنِي: الْأَصْنَامَ، لَا يَتَّبِعُوكُمْ لِأَنَّهَا غَيْرُ عَاقِلَةٍ.
{وَإِنْ تَدْعُوهُمْ إِلَى الْهُدَى} “Onları doğru yola çağırsanız”, eğer müşrikleri İslâm'a çağırırsanız, {لَا يَتَّبِعُوكُمْ} “size uymazlar”. Nâfi', Şuarâ Suresi'ndeki (224. ayet) "onlara sapıklar uyar" ifadesinde olduğu gibi bunu tahfif ile (şeddesiz) okumuştur. Diğerleri ise her ikisinde de şedde ile okumuşlardır; bunlar iki ayrı lügattir: 'tebiahu tebean' (تَبِعَهُ تَبَعًا) ve 'ettebeahu ittibâan' (أَتْبَعَهُ إِتْبَاعًا) denir. {سَوَاءٌ عَلَيْكُمْ أَدَعَوْتُمُوهُمْ} “Onları ha çağırmışsınız” dine, {أَمْ أَنْتُمْ صَامِتُونَ} “ha susmuşsunuz” onları çağırmaktan; asla iman etmezler; nitekim şöyle buyurmuştur: "Onları uyarsan da uyarmasan da onlar için birdir, inanmazlar" (el-Bakara 6). Şöyle de denildi: "Onları doğru yola çağırsanız" ifadesiyle putlar kastedilmiştir; yani onlar akılsız varlıklar oldukları için size uymazlar.