{إِنَّ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ} يَعْنِي الْأَصْنَامَ، {عِبَادٌ أَمْثَالُكُمْ} يُرِيدُ أَنَّهَا مَمْلُوكَةٌ أَمْثَالُكُمْ. وَقِيلَ: أَمْثَالُكُمْ فِي التَّسْخِيرِ، أَيْ: أَنَّهُمْ مُسَخَّرُونَ مُذَلَّلُونَ لِمَا أُرِيدَ مِنْهُمْ. قَالَ مُقَاتِلٌ: قَوْلُهُ "عِبَادٌ أَمْثَالُكُمْ" أَرَادَ بِهِ الْمَلَائِكَةَ، وَالْخِطَابُ مَعَ قَوْمٍ كَانُوا يَعْبُدُونَ الْمَلَائِكَةَ. وَالْأَوَّلُ أَصَحُّ.
{إِنَّ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ} “Allah'tan başka yalvardıklarınız” yani putlar, {عِبَادٌ أَمْثَالُكُمْ} “sizin gibi kullardır.” [Allah], onların da sizin gibi sahipli/yaratılmış varlıklar olduklarını kastetmektedir. Şöyle de denilmiştir: Boyun eğdirilme hususunda sizin gibidirler; yani onlar da kendilerinden istenen şey için boyun eğdirilmiş ve ram kılınmışlardır. Mukâtil şöyle dedi: "Sizin gibi kullardır" sözüyle melekleri kastetmiştir ve hitap meleklere tapan bir topluluğadır. Ancak birinci görüş daha doğrudur.
{فَادْعُوهُمْ فَلْيَسْتَجِيبُوا لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ} أَنَّهَا آلِهَةٌ، قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: فَاعْبُدُوهُمْ، هَلْ يُثِيبُونَكُمْ أَوْ يُجَاوِزُونَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ أَنَّ لَكُمْ عِنْدَهَا مَنْفَعَةً؟ ثُمَّ بَيَّنَ عَجْزَهُمْ فَقَالَ: {أَلَهُمْ أَرْجُلٌ يَمْشُونَ بِهَا أَمْ لَهُمْ أَيْدٍ يَبْطِشُونَ بِهَا}
{فَادْعُوهُمْ فَلْيَسْتَجِيبُوا لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ} “Haydi onlara dua edin de size icabet etsinler, eğer doğru sözlü iseniz!” yani onların ilah oldukları iddiasında [doğru iseniz]. İbn Abbâs şöyle dedi: "Haydi onlara ibadet edin; eğer onların katında sizin için bir fayda olduğu iddiasında doğru sözlü iseniz bakalım sizi mükâfatlandıracaklar mı yahut sizden [zararı] savuşturacaklar mı?" Sonra onların acizliğini açıklayarak şöyle buyurdu: {أَلَهُمْ أَرْجُلٌ يَمْشُونَ بِهَا أَمْ لَهُمْ أَيْدٍ يَبْطِشُونَ بِهَا}
{أَلَهُمْ أَرْجُلٌ يَمْشُونَ بِهَا أَمْ لَهُمْ أَيْدٍ يَبْطِشُونَ بِهَا أَمْ لَهُمْ أَعْيُنٌ يُبْصِرُونَ بِهَا أَمْ لَهُمْ آذَانٌ يَسْمَعُونَ بِهَا قُلِ ادْعُوا شُرَكَاءَكُمْ ثُمَّ كِيدُونِ فَلَا تُنْظِرُونِ (١٩٥) }
{أَلَهُمْ أَرْجُلٌ يَمْشُونَ بِهَا أَمْ لَهُمْ أَيْدٍ يَبْطِشُونَ بِهَا أَمْ لَهُمْ أَعْيُنٌ يُبْصِرُونَ بِهَا أَمْ لَهُمْ آذَانٌ يَسْمَعُونَ بِهَا قُلِ ادْعُوا شُرَكَاءَكُمْ ثُمَّ كِيدُونِ فَلَا تُنْظِرُونِ (١٩٥) } “Onların yürüyecek ayakları mı var, yoksa tutacak elleri mi var, ya da görecek gözleri mi var, yahut işitecek kulakları mı var? De ki: 'Ortaklarınızı çağırın, sonra bana tuzak kurun ve bana mühlet de vermeyin!' (195)”
{إِنَّ وَلِيِّيَ اللَّهُ الَّذِي نَزَّلَ الْكِتَابَ وَهُوَ يَتَوَلَّى الصَّالِحِينَ (١٩٦) وَالَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ لَا يَسْتَطِيعُونَ نَصْرَكُمْ وَلَا أَنْفُسَهُمْ يَنْصُرُونَ (١٩٧) وَإِنْ تَدْعُوهُمْ إِلَى الْهُدَى لَا يَسْمَعُوا وَتَرَاهُمْ يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ وَهُمْ لَا يُبْصِرُونَ (١٩٨) خُذِ الْعَفْوَ وَأْمُرْ بِالْعُرْفِ وَأَعْرِضْ عَنِ الْجَاهِلِينَ (١٩٩) }
{إِنَّ وَلِيِّيَ اللَّهُ الَّذِي نَزَّلَ الْكِتَابَ وَهُوَ يَتَوَلَّى الصَّالِحِينَ (١٩٦) وَالَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ لَا يَسْتَطِيعُونَ نَصْرَكُمْ وَلَا أَنْفُسَهُمْ يَنْصُرُونَ (١٩٧) وَإِنْ تَدْعُوهُمْ إِلَى الْهُدَى لَا يَسْمَعُوا وَتَرَاهُمْ يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ وَهُمْ لَا يُبْصِرُونَ (١٩٨) خُذِ الْعَفْوَ وَأْمُرْ بِالْعُرْفِ وَأَعْرِضْ عَنِ الْجَاهِلِينَ (١٩٩) } “Şüphesiz benim velim, Kitab'ı indiren Allah'tır ve O, salihleri gözetip korur. (196) O'ndan başka yalvardıklarınız ise ne size yardım etmeye güç yetirebilirler ne de kendilerine bir yardımları dokunur. (197) Onları doğru yola çağırsanız işitmezler. Onların sana baktıklarını görürsün, oysa onlar görmezler. (198) Sen af yolunu tut, iyiliği emret ve cahillerden yüz çevir. (199)”
{أَلَهُمْ أَرْجُلٌ يَمْشُونَ بِهَا أَمْ لَهُمْ أَيْدٍ يَبْطِشُونَ بِهَا} قَرَأَ أَبُو جَعْفَرٍ بِضَمِّ الْهَاءِ هُنَا وَفِي الْقَصَصِ وَالدُّخَانِ، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِكَسْرِ الطَّاءِ، {أَمْ لَهُمْ أَعْيُنٌ يُبْصِرُونَ بِهَا أَمْ لَهُمْ آذَانٌ يَسْمَعُونَ بِهَا} أَرَادَ أَنَّ قُدْرَةَ الْمَخْلُوقِينَ تَكُونُ بِهَذِهِ الْجَوَارِحِ وَالْآلَاتِ، وَلَيْسَتْ لِلْأَصْنَامِ هَذِهِ الْآلَاتُ، فَأَنْتُمْ مُفَضَّلُونَ عَلَيْهَا بِالْأَرْجُلِ الْمَاشِيَةِ وَالْأَيْدِي الْبَاطِشَةِ وَالْأَعْيُنِ الْبَاصِرَةِ وَالْآذَانِ السَّامِعَةِ، فَكَيْفَ تَعْبُدُونَ مَنْ أَنْتُمْ أَفْضَلُ وَأَقْدَرُ مِنْهُمْ؟ {قُلِ ادْعُوا شُرَكَاءَكُمْ} يَا مَعْشَرَ الْمُشْرِكِينَ، {ثُمَّ كِيدُونِ} أَنْتُمْ وَهُمْ، {فَلَا تُنْظِرُونِ} أَيْ: لَا تُمْهِلُونِي وَاعْجَلُوا فِي كَيْدِي.
{أَلَهُمْ أَرْجُلٌ يَمْشُونَ بِهَا أَمْ لَهُمْ أَيْدٍ يَبْطِشُونَ بِهَا} “Onların yürüyecek ayakları mı var, yoksa tutacak elleri mi var?” Ebû Ca'fer burada, Kasas ve Duhân surelerinde [Tâ harfini] zamme ile okudu. Diğerleri ise Tâ'nın kesresiyle okudular. {أَمْ لَهُمْ أَعْيُنٌ يُبْصِرُونَ بِهَا أَمْ لَهُمْ آذَانٌ يَسْمَعُونَ بِهَا} “Ya da görecek gözleri mi var, yahut işitecek kulakları mı var?” [Bununla] yaratılmışların gücünün ancak bu organlar ve aletlerle olduğunu, putların ise bu aletlere sahip olmadığını kastetmiştir. Sizler yürüyen ayaklar, tutan eller, gören gözler ve işiten kulaklar ile onlardan üstünsünüz. O halde kendilerinden daha üstün ve daha güçlü olduğunuz varlıklara nasıl taparsınız? {قُلِ ادْعُوا شُرَكَاءَكُمْ} “De ki: 'Ortaklarınızı çağırın'” ey müşrikler topluluğu, {ثُمَّ كِيدُونِ} “sonra bana tuzak kurun” siz ve onlar, {فَلَا تُنْظِرُونِ} “ve bana mühlet de vermeyin!” yani beni bekletmeyin, bana tuzak kurmakta acele edin.
قَوْلُهُ: {إِنَّ وَلِيِّيَ اللَّهُ الَّذِي نَزَّلَ الْكِتَابَ} يَعْنِي الْقُرْآنَ، أَيْ أَنَّهُ يَتَوَلَّانِي وَيَنْصُرُنِي كَمَا أَيَّدَنِي بِإِنْزَالِ الْكِتَابِ، {وَهُوَ يَتَوَلَّى الصَّالِحِينَ} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: يُرِيدُ الَّذِينَ لَا يَعْدِلُونَ
O'nun şu buyruğu: {إِنَّ وَلِيِّيَ اللَّهُ الَّذِي نَزَّلَ الْكِتَابَ} “Şüphesiz benim velim, Kitab'ı indiren Allah'tır” yani Kur'an'ı; yani Kitab'ı indirerek beni desteklediği gibi beni sahiplenir ve bana yardım eder. {وَهُوَ يَتَوَلَّى الصَّالِحِينَ} “ve O, salihleri gözetip korur.” İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ şöyle dedi: [Bununla] hiçbir şeyi Allah'a denk tutmayanları
بِاللَّهِ شَيْئًا فَاللَّهُ يَتَوَلَّاهُمْ بِنَصْرِهِ فَلَا يَضُرُّهُمْ عَدَاوَةُ من عاداهم ١٤٢/ب
kastetmektedir. Allah yardımıyla onları sahiplenir ve onlara düşmanlık edenlerin düşmanlığı onlara zarar vermez. 142/b
{وَإِنْ تَدْعُوهُمْ إِلَى الْهُدَى لَا يَسْمَعُوا} يَعْنِي الْأَصْنَامَ، {وَتَرَاهُمْ} يَا مُحَمَّدُ {يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ} يَعْنِي الْأَصْنَامَ، {وَهُمْ لَا يُبْصِرُونَ} وَلَيْسَ الْمُرَادُ مِنَ النَّظَرِ حَقِيقَةَ النَّظَرِ، إِنَّمَا الْمُرَادُ مِنْهُ: الْمُقَابَلَةُ، تَقُولُ الْعَرَبُ: دَارِي تَنْظُرُ إِلَى دَارِكَ، أَيْ: تُقَابِلُهَا. وَقِيلَ: وَتَرَاهُمْ يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ أَيْ: كَأَنَّهُمْ يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: "وَتَرَى النَّاسَ سُكَارَى" (الْحَجِّ ٢) ، أَيْ: كَأَنَّهُمْ سُكَارَى هَذَا قَوْلُ [أَكْثَرِ] (١) الْمُفَسِّرِينَ. وَقَالَ الْحَسَنُ: "وَإِنْ تَدْعُوهُمْ إِلَى الْهُدَى" يَعْنِي: الْمُشْرِكِينَ لَا يَسْمَعُوا وَلَا يَعْقِلُوا ذَلِكَ بِقُلُوبِهِمْ، وَتَرَاهُمْ يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ بِأَعْيُنِهِمْ وَهُمْ لَا يُبْصِرُونَ بِقُلُوبِهِمْ.
{وَإِنْ تَدْعُوهُمْ إِلَى الْهُدَى لَا يَسْمَعُوا} “Onları doğru yola çağırsanız işitmezler” yani putları, {وَتَرَاهُمْ} “ve görürsün” ey Muhammed {يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ} “onların sana baktıklarını” yani putların, {وَهُمْ لَا يُبْصِرُونَ} “oysa onlar görmezler.” Buradaki bakmaktan kasıt hakiki anlamda bakmak değil, bilakis karşı karşıya durmaktır. Araplar şöyle der: 'Evim senin evine bakıyor' yani karşısındadır. Şöyle de denilmiştir: 'Onların sana baktıklarını görürsün' yani sanki sana bakıyorlarmış gibi; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: "İnsanları sarhoş görürsün" (Hac 2), yani sanki sarhoş gibidirler. Bu, tefsircilerin çoğunun görüşüdür. Hasan[-ı Basrî] ise şöyle dedi: "Onları doğru yola çağırsanız" yani müşrikleri; işitmezler ve bunu kalpleriyle kavramazlar. Sen onların gözleriyle sana baktıklarını görürsün, oysa onlar kalpleriyle görmezler.
قَوْلُهُ تَعَالَى: {خُذِ الْعَفْوَ} قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الزُّبَيْرِ: أَمَرَ اللَّهُ نَبِيَّهُ ﵊ أَنْ يَأْخُذَ الْعَفْوَ مِنْ أَخْلَاقِ النَّاسِ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: خُذِ الْعَفْوَ يَعْنِي الْعَفْوَ مِنْ أَخْلَاقِ النَّاسِ وَأَعْمَالِهِمْ مِنْ غَيْرِ تَجَسُّسٍ، وَذَلِكَ مِثْلُ قَبُولِ الِاعْتِذَارِ وَالْعَفْوِ وَالْمُسَاهَلَةِ وَتَرْكِ الْبَحْثِ عَنِ الْأَشْيَاءِ وَنَحْوِ ذَلِكَ.
Yüce Allah'ın şu buyruğu: {خُذِ الْعَفْوَ} “Sen af yolunu tut”. Abdullah b. ez-Zübeyr şöyle dedi: "Allah Peygamberi'ne aleyhisselâm insanların ahlakından kolay olanı / bağışlananı almasını emretti." Mücâhid de şöyle dedi: "Af yolunu tut", yani insanların ahlak ve amellerinden tecessüs etmeksizin [kolay geleni] al; bu da özrü kabul etmek, bağışlamak, müsamaha göstermek, şeyleri araştırmayı terk etmek ve benzeri şeylerdir.
وَرُوِيَ أَنَّهُ لَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ لِجِبْرِيلَ: "مَا هَذَا؟ قَالَ لَا أَدْرِي حَتَّى أَسْأَلَهُ، ثُمَّ رَجَعَ فَقَالَ: إِنَّ رَبَّكَ يَأْمُرُكَ أَنْ تَصِلَ مَنْ قَطَعَكَ وَتُعْطِيَ مَنْ حَرَمَكَ وَتَعْفُوَ عَمَّنْ ظَلَمَكَ" .
Rivayet edildiğine göre bu ayet indiğinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Cibrîl'e: "Bu nedir?" diye sordu. Cibrîl: "O'na soruncaya kadar bilmiyorum" dedi. Sonra geri dönüp şöyle dedi: "Şüphesiz Rabbin, seninle ilişkisini kesenle bağ kurmanı, sana vermeyene vermeni ve sana zulmedeni bağışlamanı emrediyor."
وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄ وَالسُّدِّيُّ والضحاك والكلبي: يعي خُذْ مَا عَفَا لَكَ مِنَ الْأَمْوَالِ وَهُوَ الْفَضْلُ عَنِ الْعِيَالِ، وَذَلِكَ مَعْنَى قَوْلِهِ: "يَسْأَلُونَكَ مَاذَا يُنْفِقُونَ قُلِ الْعَفْوَ" (الْبَقَرَةُ-٢١٩) ، ثُمَّ نُسِخَتْ هَذِهِ بِالصَّدَقَاتِ الْمَفْرُوضَاتِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَأْمُرْ بِالْعُرْفِ} أَيْ: بِالْمَعْرُوفِ، وَهُوَ كُلُّ مَا يَعْرِفُهُ الشَّرْعُ. وَقَالَ عَطَاءٌ: وَأْمُرْ بِالْعُرْفِ يَعْنِي بِلَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ. {وَأَعْرِضْ عَنِ الْجَاهِلِينَ} أَبِي جَهْلٍ وَأَصْحَابِهِ، نَسَخَتْهَا آيَةُ السَّيْفِ. وَقِيلَ: إِذَا تَسَفَّهَ عَلَيْكَ الْجَاهِلُ فَلَا تُقَابِلْهُ بِالسَّفَهِ، وَذَلِكَ مِثْلُ قَوْلِهِ: "وَإِذَا خَاطَبَهُمُ الْجَاهِلُونَ قَالُوا سَلَامًا" (الْفُرْقَانُ-٦٣) ، وَذَلِكَ سَلَامُ الْمُتَارَكَةِ. قَالَ جَعْفَرٌ الصَّادِقُ: أَمَرَ اللَّهُ نَبِيَّهُ ﷺ بِمَكَارِمِ الْأَخْلَاقِ، وَلَيْسَ فِي الْقُرْآنِ آيَةٌ أَجْمَعُ لِمَكَارِمِ الْأَخْلَاقِ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ.
İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ, es-Süddî, ed-Dahhâk ve el-Kelbî şöyle dediler: [Yani] mallardan sana kolay geleni, fazlalığı (el-afv) al ki bu, bakmakla yükümlü olunan kimselerin nafakasından arta kalandır. Yüce Allah'ın: {يَسْأَلُونَكَ مَاذَا يُنْفِقُونَ قُلِ الْعَفْوَ} (el-Bakara, 219) “Sana neyi infak edeceklerini soruyorlar. De ki: İhtiyaçtan fazlasını” buyruğunun manası da budur. Daha sonra bu [hüküm], farz kılınan zekâtlarla neshedilmiştir. Yüce Allah'ın: {وَأْمُرْ بِالْعُرْفِ} “İyiliği (marûfu) emret” buyruğu; yani şeriatın uygun gördüğü her şeyi [emret]. Atâ: “İyiliği emret” yani 'Lâ ilâhe illallâh'ı emret demektir, demiştir. {وَأَعْرِضْ عَنِ الْجَاهِلِينَ} “Cahillerden de yüz çevir”; [yani] Ebû Cehil ve arkadaşlarından [yüz çevir]. Bu [hükmü] kılıç ayeti neshetmiştir. Şöyle de denilmiştir: Cahil kimse sana karşı beyinsizlik/saygısızlık yaptığında, sen ona aynı kabalıkla karşılık verme. Bu durum, Allah Teâlâ'nın: {وَإِذَا خَاطَبَهُمُ الْجَاهِلُونَ قَالُوا سَلَامًا} (el-Furkân, 63) “Cahiller kendilerine laf attığı zaman 'Selâm' derler” buyruğu gibidir. Bu da terk etme / ilişiği kesme selâmıdır. Câfer es-Sâdık şöyle demiştir: “Allah, Peygamberi'ne sallallâhu aleyhi ve sellem güzel ahlâkı emretmiştir. Kur'ân'da güzel ahlâkı bu ayetten daha kapsamlı bir araya toplayan başka bir ayet yoktur.”
أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الصَّمَدِ [الْجُرْجَانِيُّ] ثَنَا أَبُو الْقَاسِمِ عَلِيُّ بْنُ أَحْمَدَ الْخُزَاعِيُّ، ثَنَا الْهَيْثَمُ بْنُ كُلَيْبٍ، ثَنَا أَبُو عِيسَى التِّرْمِذِيُّ، ثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، ثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، ثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ الْجَدَلِيِّ عَنْ عَائِشَةَ ﵂ أَنَّهَا قَالَتْ: "لَمْ يَكُنْ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فَاحِشًا وَلَا مُتَفَحِّشًا وَلَا سَخَّابًا فِي الْأَسْوَاقِ، وَلَا يَجْزِي بِالسَّيِّئَةِ السَّيِّئَةَ وَلَكِنْ يَعْفُو وَيَصْفَحُ" .
Bize Abdullah b. Abdissamed [el-Cürcânî] haber verdi, bize Ebu'l-Kâsım Ali b. Ahmed el-Huzâî anlattı, bize Heysem b. Küleyb anlattı, bize Ebû Îsâ et-Tirmizî anlattı, bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, bize Muhammed b. Câfer anlattı, bize Şu'be, Ebû İshak'tan, o Ebû Abdillâh el-Cedelî'den, o da Âişe'den radıyallâhu anhâ anlattı ki o şöyle demiştir: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem çirkin sözlü, ahlaksız ve çarşılarda bağırıp çağıran biri değildi. Kötülüğe kötülükle karşılık vermez, bilakis bağışlar ve hoş görürdü."
ثَنَا أَبُو الْفَضْلِ زِيَادُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْحَنَفِيُّ ثَنَا أَبُو سَعِيدٍ عَبْدُ الْمَلِكِ بْنُ أَبِي عُثْمَانَ الْوَاعِظُ ثَنَا عِمَادُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْبَغْدَادِيُّ ثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ سَعِيدٍ الْحَافِظِ ثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ ثَنَا عُمَرُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ يَعْنِي الْكُوفِيَّ ثَنَا يُوسُفُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ الْمُنْكَدِرِ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَابِرٍ ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "إِنَّ اللَّهَ بَعَثَنِي لِتَمَامِ مَكَارِمِ الْأَخْلَاقِ وَإِتْمَامِ مَحَاسِنِ الْأَفْعَالِ" .
Bize Ebu'l-Fadl Ziyâd b. Muhammed el-Hanefî anlattı, bize Ebû Saîd Abdülmelik b. Ebî Osmân el-Vâiz anlattı, bize İmâd b. Muhammed el-Bağdâdî anlattı, bize Ahmed b. Muhammed, Saîd el-Hâfız'dan anlattı, bize Muhammed b. İsmâil anlattı, bize Ömer b. İbrâhîm -yani el-Kûfî- anlattı, bize Yûsuf b. Muhammed b. el-Münkedir babasından, o da Câbir'den radıyallâhu anh anlattı; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Şüphesiz Allah beni güzel ahlakı tamamlamak ve güzel amelleri kemale erdirmek için gönderdi."
{وَإِمَّا يَنْزَغَنَّكَ مِنَ الشَّيْطَانِ نَزْغٌ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ إِنَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (٢٠٠) إِنَّ الَّذِينَ اتَّقَوْا إِذَا مَسَّهُمْ طَائِفٌ مِنَ الشَّيْطَانِ تَذَكَّرُوا فَإِذَا هُمْ مُبْصِرُونَ (٢٠١) }
{وَإِمَّا يَنْزَغَنَّكَ مِنَ الشَّيْطَانِ نَزْغٌ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ إِنَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (٢٠٠) إِنَّ الَّذِينَ اتَّقَوْا إِذَا مَسَّهُمْ طَائِفٌ مِنَ الشَّيْطَانِ تَذَكَّرُوا فَإِذَا هُمْ مُبْصِرُونَ (٢٠١) } “Eğer şeytandan gelen bir vesvese seni dürterse hemen Allah'a sığın. Şüphesiz O, hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir. (200) Takva sahipleri, kendilerine şeytandan bir vesvese dokunduğu zaman [Allah'ı] hatırlarlar; bir de bakarsın ki onlar basiret sahibidirler. (201)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَإِمَّا يَنْزَغَنَّكَ مِنَ الشَّيْطَانِ نَزْغٌ} أَيْ: يُصِيبُكَ وَيَعْتَرِيكَ وَيَعْرِضُ لَكَ مِنَ الشَّيْطَانِ نَزْغٌ نَخْسَةٌ، وَالنَّزْغُ مِنَ الشَّيْطَانِ الْوَسْوَسَةُ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: النَّزْغُ أَدْنَى حَرَكَةٍ تَكُونُ مِنَ الْآدَمِيِّ، وَمِنَ الشَّيْطَانِ أَدْنَى وَسْوَسَةٍ. وَقَالَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ زَيْدٍ: لَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ: "خُذِ الْعَفْوَ"، قَالَ النَّبِيُّ ﷺ: "كَيْفَ يَا رَبِّ وَالْغَضَبُ"؟ فَنَزَلَ: "وَإِمَّا يَنْزَغَنَّكَ مِنَ الشَّيْطَانِ نَزْغٌ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ" أَيِ: اسْتَجِرْ بِاللَّهِ {إِنَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ}
Yüce Allah'ın şu buyruğu: {وَإِمَّا يَنْزَغَنَّكَ مِنَ الشَّيْطَانِ نَزْغٌ} “Eğer şeytandan gelen bir vesvese seni dürterse” yani şeytandan sana bir dürtme isabet eder, seni bürür ve karşına çıkarsa; şeytandan gelen nezğ (نَزْغ) vesvesedir. Zeccâc şöyle dedi: Nezğ, insanoğlundan gelen en küçük hareket, şeytandan gelen ise en küçük vesvesedir. Abdurrahman b. Zeyd şöyle dedi: "Af yolunu tut" ayeti indiğinde Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem: "Peki ey Rabbim, ya öfke gelirse nasıl olacak?" dedi. Bunun üzerine: "Eğer şeytandan gelen bir vesvese seni dürterse hemen Allah'a sığın" ayeti indi. Yani Allah'a iltica et. {إِنَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ} “Şüphesiz O, hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir.”
{إِنَّ الَّذِينَ اتَّقَوْا} يَعْنِي الْمُؤْمِنِينَ، {إِذَا مَسَّهُمْ طَائِفٌ مِنَ الشَّيْطَانِ} قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَأَهْلُ الْبَصْرَةِ وَالْكِسَائِيُّ: "طَيْفٌ"، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ "طَائِفٌ" بِالْمَدِّ وَالْهَمْزِ، وَهُمَا لُغَتَانِ كَالْمَيِّتِ وَالْمَائِتِ، وَمَعْنَاهُمَا: الشَّيْءُ يُلِمُّ بِكَ. وَفَرَّقَ قَوْمٌ بَيْنَهُمَا، فَقَالَ أَبُو عَمْرٍو: الطَّائِفُ مَا يَطُوفُ حَوْلَ الشَّيْءِ والطيف: اللمة والسوسة، وَقِيلَ: الطَّائِفُ مَا طَافَ بِهِ مِنْ وَسْوَسَةِ الشَّيْطَانِ، وَالطَّيْفُ اللَّمَمُ وَالْمَسُّ.
{إِنَّ الَّذِينَ اتَّقَوْا} “Şüphesiz takva sahipleri” yani müminler; {إِذَا مَسَّهُمْ طَائِفٌ مِنَ الشَّيْطَانِ} “kendilerine şeytandan bir vesvese / dürtü dokunduğu zaman” İbn Kesîr, Basra ehli ve Kisâî “طَيْفٌ” (tayf) şeklinde okudular. Diğer [kıraat imamları] ise med ve hemze ile “طَائِفٌ” (tâif) şeklinde okudular. Bu ikisi, el-meyyit (الْمَيِّت) ile el-mâit (الْمَائِت) gibi iki ayrı lügat (kullanım) olup her ikisinin anlamı da “başına gelen / ilişen şey” demektir. Bir topluluk ise bu ikisinin arasını ayırmıştır. Nitekim Ebû Amr şöyle demiştir: et-Tâif (الطَّائِفُ), bir şeyin etrafında dönüp dolaşan şeydir; et-tayf (الطَّيْف) ise dokunuş ve vesvesedir. Şöyle de denilmiştir: et-Tâif, şeytanın vesvesesinden insana musallat olan / uğrayan şeydir; et-tayf ise küçük günah (dokunma) ve deliliktir.
{تَذَكَّرُوا} عَرَفُوا، قَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: هُوَ الرَّجُلُ يَغْضَبُ الْغَضْبَةَ فَيَذْكُرُ اللَّهَ تَعَالَى فَيَكْظِمُ الْغَيْظَ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: هُوَ الرَّجُلُ يَهِمُّ بِالذَّنْبِ فَيَذْكُرُ اللَّهَ فَيَدَعُهُ. {فَإِذَا هُمْ مُبْصِرُونَ} أَيْ يُبَصِرُونَ مَوَاقِعَ خَطَايَاهُمْ بِالتَّذَكُّرِ وَالتَّفَكُّرِ. قَالَ السُّدِّيُّ: إِذَا زَلُّوا تَابُوا. وَقَالَ مُقَاتِلٌ: إِنَّ الْمُتَّقِي إِذَا أَصَابَهُ نَزْغٌ مِنَ الشَّيْطَانِ تَذَكَّرَ وَعَرَفَ أَنَّهُ معصية، فأبصر فنزغ عَنْ مُخَالَفَةِ اللَّهِ.
{تَذَكَّرُوا} “[Allah'ı] hatırlarlar” yani bilirler / farkına varırlar. Saîd b. Cübeyr şöyle dedi: Bu, öfkelenen ve ardından Yüce Allah'ı hatırlayıp öfkesini yutan kimsedir. Mücâhid ise şöyle dedi: Bu, bir günah işlemeye niyetlenen ve ardından Allah'ı hatırlayıp onu terk eden kimsedir. {فَإِذَا هُمْ مُبْصِرُونَ} “bir de bakarsın ki onlar basiret sahibidirler.” Yani hatırlama ve tefekkür ile hatalarının nerelerde olduğunu görürler. Es-Süddî: "Sürçtüklerinde tövbe ederler" dedi. Mukâtil ise: "Şüphesiz takva sahibi kimse, kendisine şeytandan bir dürtme isabet ettiğinde hatırlayıp bunun bir günah olduğunu anlar, böylece basiret sahibi olur ve Allah'a muhalefet etmekten vazgeçer" dedi.
{وَإِخْوَانُهُمْ يَمُدُّونَهُمْ فِي الْغَيِّ ثُمَّ لَا يُقْصِرُونَ (٢٠٢) وَإِذَا لَمْ تَأْتِهِمْ بِآيَةٍ قَالُوا لَوْلَا اجْتَبَيْتَهَا قُلْ إِنَّمَا أَتَّبِعُ مَا يُوحَى إِلَيَّ مِنْ رَبِّي هَذَا بَصَائِرُ مِنْ رَبِّكُمْ وَهُدًى وَرَحْمَةٌ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (٢٠٣) وَإِذَا قُرِئَ الْقُرْآنُ فَاسْتَمِعُوا لَهُ وَأَنْصِتُوا لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ (٢٠٤) }
{وَإِخْوَانُهُمْ يَمُدُّونَهُمْ فِي الْغَيِّ ثُمَّ لَا يُقْصِرُونَ (٢٠٢) وَإِذَا لَمْ تَأْتِهِمْ بِآيَةٍ قَالُوا لَوْلَا اجْتَبَيْتَهَا قُلْ إِنَّمَا أَتَّبِعُ مَا يُوحَى إِلَيَّ مِنْ رَبِّي هَذَا بَصَائِرُ مِنْ رَبِّكُمْ وَهُدًى وَرَحْمَةٌ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (٢٠٣) وَإِذَا قُرِئَ الْقُرْآنُ فَاسْتَمِعُوا لَهُ وَأَنْصِتُوا لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ (٢٠٤) } “[Şeytanların] kardeşlerine gelince, onları azgınlık içinde sürüklerler; sonra da bundan hiç geri durmazlar. (202) Onlara bir ayet getirmediğin zaman: 'Onu da derleyip toplasaydın ya!' derler. De ki: 'Ben ancak Rabbimden bana vahyolunana uyarım. Bu [Kur'an], Rabbinizden gelen basiretler (deliller), inanan bir kavim için bir hidayet ve bir rahmettir.' (203) Kur'an okunduğu zaman onu dinleyin ve susun ki size merhamet edilsin. (204)”
قَوْلُهُ: {وَإِخْوَانُهُمْ يَمُدُّونَهُمْ} يَعْنِي إِخْوَانَ الشَّيَاطِينِ مِنَ الْمُشْرِكِينَ يَمُدُّونَهُمْ، أَيْ: يَمُدُّهُمُ الشَّيْطَانُ. قَالَ الْكَلْبِيُّ: لِكُلِّ كَافِرٍ أَخٌ مِنَ الشَّيَاطِينِ. {فِي الْغَيِّ} أَيْ: يَطْلُبُونَ هُمُ الْإِغْوَاءَ حَتَّى يَسْتَمِرُّوا عَلَيْهِ. وَقِيلَ: يَزِيدُونَهُمْ فِي الضَّلَالَةِ. وَقَرَأَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ: "يُمِدُّونَهُمْ" بِضَمِّ الْيَاءِ وَكَسْرِ الْمِيمِ، مِنَ الْإِمْدَادِ، وَالْآخَرُونَ: بِفَتْحِ الْيَاءِ وَضَمِّ الْمِيمِ وَهُمَا لُغَتَانِ بِمَعْنًى وَاحِدٍ. {ثُمَّ لَا يُقْصِرُونَ} أَيْ: لَا يَكُفُّونَ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: لَا الْإِنْسُ يُقْصِرُونَ عَمَّا يَعْمَلُونَ مِنَ السَّيِّئَاتِ، وَلَا الشَّيَاطِينُ يُمْسِكُونَ عَنْهُمْ، فَعَلَى هَذَا قَوْلُهُ: "ثُمَّ لَا يُقْصِرُونَ" مِنْ فِعْلِ الْمُشْرِكِينَ وَالشَّيَاطِينِ جَمِيعًا. قَالَ الضَّحَّاكُ وَمُقَاتِلٌ: يَعْنِي الْمُشْرِكِينَ لَا يُقْصِرُونَ عَنِ الضَّلَالَةِ وَلَا يُبْصِرُونَهَا، بِخِلَافِ مَا قَالَ فِي الْمُؤْمِنِينَ: "تَذَكَّرُوا فَإِذَا هُمْ مُبْصِرُونَ".
O'nun şu buyruğu: {وَإِخْوَانُهُمْ يَمُدُّونَهُمْ} “kardeşlerine gelince, onları sürüklerler” yani şeytanların müşriklerden olan kardeşlerini [şeytanlar] sürükler; yani şeytanlar onlara imdat/destek sağlar. El-Kelbî şöyle dedi: Her kâfirin şeytanlardan bir kardeşi vardır. {فِي الْغَيِّ} “azgınlık içinde” yani azgınlığı bizzat kendileri isterler, ta ki onda devam edegitsinler. Şöyle de denildi: Onların sapıklıklarını artırırlar. Medine ehli imdâd kökünden olmak üzere Yâ'nın zammesi ve Mîm'in kesresiyle "yumiddûnehüm" (يُمِدُّونَهُمْ) şeklinde okudular. Diğerleri ise Yâ'nın fethası ve Mîm'in zammesiyle [okudular]; bunlar aynı manada iki ayrı lügattir. {ثُمَّ لَا يُقْصِرُونَ} “sonra da hiç geri durmazlar.” Yani vazgeçmezler. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ şöyle dedi: Ne insanlar yaptıkları kötülüklerden vazgeçerler ne de şeytanlar onların peşini bırakırlar; buna göre "sonra da hiç geri durmazlar" sözü hem müşriklerin hem de şeytanların fiilidir. Ed-Dahhâk ve Mukâtil şöyle dediler: Yani müşrikler sapıklıktan vazgeçmezler ve onu göremezler; müminler hakkında söylediği "hatırlarlar; bir de bakarsın ki onlar basiret sahibidirler" ifadesinin aksine.
{وَإِذَا لَمْ تَأْتِهِمْ بِآيَةٍ} يَعْنِي: إِذَا لَمْ تَأْتِ الْمُشْرِكِينَ بِآيَةٍ، {قَالُوا لَوْلَا اجْتَبَيْتَهَا} هَلَّا افْتَعَلْتَهَا وَأَنْشَأْتَهَا مِنْ قِبَلِ نَفْسِكَ وَاخْتِيَارِكَ؟ تَقُولُ الْعَرَبُ: اجْتَبَيْتُ الْكَلَامَ إِذَا اخْتَلَقْتُهُ. قَالَ الْكَلْبِيُّ: كَانَ أَهْلُ مَكَّةَ يَسْأَلُونَ النَّبِيَّ ﷺ الْآيَاتِ تَعَنُّتًا فَإِذَا تَأَخَّرَتِ اتَّهَمُوهُ وَقَالُوا: لَوْلَا اجْتَبَيْتَهَا؟ أَيْ: هَلَّا أَحْدَثْتَهَا وَأَنْشَأْتَهَا مِنْ عِنْدِكَ؟ {قُلْ} لَهُمْ يَا مُحَمَّدُ {إِنَّمَا أَتَّبِعُ مَا يُوحَى إِلَيَّ مِنْ رَبِّي} ثُمَّ قَالَ: {هَذَا} يَعْنِي: الْقُرْآنَ {بَصَائِرُ} حُجَجٌ وَبَيَانٌ وَبُرْهَانٌ {مِنْ رَبِّكُمْ} وَاحِدَتُهَا بَصِيرَةٌ، وَأَصْلُهَا ظُهُورُ الشَّيْءِ وَاسْتِحْكَامُهُ حَتَّى يُبْصِرَهُ الْإِنْسَانُ، فَيَهْتَدِي به يقول: هذا دَلَائِلُ تَقُودُكُمْ إِلَى الْحَقِّ. {وَهُدًى وَرَحْمَةٌ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ}
{وَإِذَا لَمْ تَأْتِهِمْ بِآيَةٍ} “Onlara bir ayet getirmediğin zaman” yani müşriklere bir ayet getirmediğinde, {قَالُوا لَوْلَا اجْتَبَيْتَهَا} “'Onu da derleyip toplasaydın ya!' derler.” Yani onu kendiliğinden ve kendi tercihinle uydurup ortaya koysaydın ya! Araplar: Sözü uydurduğumda 'ictebeytü'l-kelâm' (اجْتَبَيْتُ الْكَلَامَ) derler. El-Kelbî şöyle dedi: Mekke ehli inat olsun diye Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem mucizeler isterlerdi; mucize gecikince onu suçlayıp: "Onu da derleyip toplasaydın ya?" yani onu kendiliğinden icat edip ortaya koysaydın ya? derlerdi. {قُلْ} “De ki” onlara ey Muhammed: {إِنَّمَا أَتَّبِعُ مَا يُوحَى إِلَيَّ مِنْ رَبِّي} “Ben ancak Rabbimden bana vahyolunana uyarım.” Sonra şöyle buyurdu: {هَذَا} “Bu” yani Kur'an {بَصَائِرُ} “basiretlerdir” hüccetler, açık deliller ve burhanlardır {مِنْ رَبِّكُمْ} “Rabbinizden gelen”. Tekili basîrettir; aslı ise bir şeyin açık seçik ve sağlam olmasıdır, öyle ki insan onu görüp onunla hidayet bulur. Şöyle demektedir: Bunlar sizi hakka götüren delillerdir. {وَهُدًى وَرَحْمَةٌ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ} “inanan bir kavim için bir hidayet ve bir rahmettir.”
قَوْلُهُ ﷿: {وَإِذَا قُرِئَ الْقُرْآنُ فَاسْتَمِعُوا لَهُ وَأَنْصِتُوا لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ} اخْتَلَفُوا فِي سَبَبِ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ فَذَهَبَ جَمَاعَةٌ إِلَى أَنَّهَا فِي الْقِرَاءَةِ فِي الصَّلَاةِ، رُوِيَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ كانوا يتكلمون ١٤٣/أ
Aziz ve Celil olan Allah'ın şu buyruğu: {وَإِذَا قُرِئَ الْقُرْآنُ فَاسْتَمِعُوا لَهُ وَأَنْصِتُوا لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ} “Kur'an okunduğu zaman onu dinleyin ve susun ki size merhamet edilsin.” Bu ayetin iniş sebebi hakkında ihtilaf ettiler. Bir topluluk bunun namazdaki okuyuş hakkında olduğu görüşüne vardı. Ebû Hüreyre'den rivayet edildiğine göre onlar 143/a
فِي الصَّلَاةِ بِحَوَائِجِهِمْ فَأُمِرُوا بِالسُّكُوتِ وَالِاسْتِمَاعِ إِلَى قِرَاءَةِ الْقُرْآنِ . وَقَالَ قَوْمٌ: نَزَلَتْ فِي تَرْكِ الْجَهْرِ بِالْقِرَاءَةِ خَلْفَ الْإِمَامِ .
namazda kendi ihtiyaçları hakkında konuşurlardı; bunun üzerine susmakla ve Kur'an okunuşunu dinlemekle emrolundular. Bir topluluk da şöyle dedi: Ayet, imamın arkasında sesli okumayı terk etmek hakkında indi.
وَرَوَى زَيْدُ بْنُ أَسْلَمَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ فِي رَفْعِ الْأَصْوَاتِ وَهُمْ خَلْفَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فِي الصَّلَاةِ .
Zeyd b. Eslem babasından, o da Ebû Hüreyre'den rivayet etti; dedi ki: Bu ayet, namazda Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem arkasındayken seslerin yükseltilmesi hakkında indi.
وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: كَانُوا يَرْفَعُونَ أَصْوَاتَهُمْ فِي الصَّلَاةِ حِينَ يَسْمَعُونَ ذِكْرَ الْجَنَّةِ وَالنَّارِ .
El-Kelbî şöyle dedi: Cennet ve cehennemin zikrini işittiklerinde namazda seslerini yükseltirlerdi.
وَعَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ ﵁ أَنَّهُ سَمِعَ نَاسًا يَقْرَأُونَ مَعَ الْإِمَامِ فَلَمَّا انْصَرَفَ قَالَ: أَمَا آنَ لَكُمْ أَنْ تَفْقَهُوا وَإِذَا قُرِئَ الْقُرْآنُ فَاسْتَمِعُوا لَهُ وَأَنْصِتُوا كَمَا أَمَرَكُمُ اللَّهُ ؟ وَهَذَا قَوْلُ الْحَسَنِ وَالزُّهْرِيِّ وَالنَّخَعِيِّ: أَنَّ الْآيَةَ فِي الْقِرَاءَةِ فِي الصَّلَاةِ.
İbn Mes'ûd'dan radıyallâhu anh rivayet edildiğine göre o, imamla beraber okuyan insanları işitti; namazdan çıkınca şöyle dedi: "Allah'ın size emrettiği gibi 'Kur'an okunduğu zaman onu dinleyin ve susun' buyruğunu anlamanızın vakti gelmedi mi?" Bu; Hasan[-ı Basrî], ez-Zührî ve en-Nehaî'nin de görüşüdür: Ayet, namazdaki okuyuş hakkındadır.
وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ وَعَطَاءٌ وَمُجَاهِدٌ: إِنَّ الْآيَةَ فِي الْخُطْبَةِ، أُمِرُوا بِالْإِنْصَاتِ لِخُطْبَةِ الْإِمَامِ يَوْمَ الْجُمُعَةِ .
Saîd b. Cübeyr, Atâ ve Mücâhid ise şöyle dediler: Ayet hutbe hakkındadır; cuma günü imamın hutbesi için susmakla emrolundular.
وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: هَذَا فِي الْإِنْصَاتِ يَوْمَ الْأَضْحَى وَالْفِطْرِ وَيَوْمَ الْجُمُعَةِ، وَفِيمَا يَجْهَرُ بِهِ الْإِمَامُ .
Saîd b. Cübeyr şöyle dedi: Bu, Kurban ve Ramazan bayramı günlerinde, cuma gününde ve imamın sesli okuduğu durumlarda susmak hakkındadır.
وَقَالَ عُمَرُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ: [يَجِبُ] الْإِنْصَاتُ لِقَوْلِ كُلِّ وَاعِظٍ.
Ömer b. Abdülazîz ise şöyle dedi: Her vaizin sözü için susmak [gerekir].
وَالْأَوَّلُ أَوْلَاهَا، وَهُوَ أَنَّهَا فِي الْقِرَاءَةِ فِي الصَّلَاةِ لِأَنَّ الْآيَةَ مَكِّيَّةٌ وَالْجُمُعَةُ وَجَبَتْ بِالْمَدِينَةِ . وَاتَّفَقُوا عَلَى أَنَّهُ مَأْمُورٌ بِالْإِنْصَاتِ حَالَةَ مَا يَخْطُبُ الْإِمَامُ.
Görüşlerin en evlâ olanı birincisidir; o da ayetin namazdaki okuyuş hakkında olduğudur. Çünkü ayet Mekkîdir, cuma ise Medine'de farz kılınmıştır. İmamın hutbe okuduğu esnada susmakla emrolunduğu hususunda ise ittifak etmişlerdir.
أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ بْنُ مُحَمَّدٍ الْخَطِيبُ ثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ أَحْمَدَ الْخَلَّالُ ثَنَا أَبُو الْعَبَّاسِ الْأَصَمُّ ثَنَا الرَّبِيعُ ثَنَا الشَّافِعِيُّ ثَنَا مَالِكٌ عَنْ أَبِي الزِّنَادِ عَنِ الْأَعْرَجِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: "إِذَا قُلْتَ لِصَاحِبِكَ أَنْصِتْ وَالْإِمَامُ يَخْطُبُ يَوْمَ الْجُمُعَةَ فَقَدْ لَغَوْتَ" .
Bize Abdülvehhâb b. Muhammed el-Hatîb haber verdi, bize Abdülazîz b. Ahmed el-Hallâl anlattı, bize Ebu'l-Abbâs el-Esam anlattı, bize er-Rebî' anlattı, bize eş-Şâfiî anlattı, bize Mâlik, Ebü'z-Zinâd'dan, o el-A'rec'den, o da Ebû Hüreyre'den anlattı ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Cuma günü imam hutbe okurken arkadaşına 'Sus' dersen, boş ve lüzumsuz bir söz söylemiş olursun."
وَاخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي الْقِرَاءَةِ خَلْفَ الْإِمَامِ فِي الصَّلَاةِ: فَذَهَبَ جَمَاعَةٌ إِلَى إِيحَابِهَا سَوَاءٌ جَهَرَ الْإِمَامُ بِالْقِرَاءَةِ أَوْ أَسَرَّ. رُوِيَ ذَلِكَ عَنْ عُمَرَ، وَعُثْمَانَ، وَعَلِيٍّ، وَابْنِ عَبَّاسٍ، وَمُعَاذٍ، وَهُوَ قَوْلُ الْأَوْزَاعِيِّ وَالشَّافِعِيِّ.
İlim ehli namazda imamın arkasında okumak hususunda ihtilaf etti: Bir topluluk, imam ister sesli ister sessiz okusun, [arkasındakinin de] okumasının vacip olduğu görüşüne vardı. Bu görüş Ömer, Osman, Ali, İbn Abbâs ve Muâz'dan rivayet edilmiştir; el-Evzâî ve eş-Şâfiî'nin görüşü de budur.
وَذَهَبَ قَوْمٌ إِلَى أَنَّهُ يَقْرَأُ فِيمَا أَسَرَّ الْإِمَامُ فِيهِ بِالْقِرَاءَةِ وَلَا يَقْرَأُ إِذَا جَهَرَ، يُرْوَى ذَلِكَ عَنِ ابْنِ عُمَرَ، وَهُوَ قَوْلُ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، وَالْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ، وَبِهِ قَالَ الزُّهْرِيُّ وَمَالِكٌ وَابْنُ الْمُبَارَكِ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ.
Bir topluluk, imamın sessiz okuduğu yerlerde kişinin okuyacağı, sesli okuduğunda ise okumayacağı görüşüne vardı. Bu İbn Ömer'den rivayet edilir; Urve b. ez-Zübeyr ile el-Kâsım b. Muhammed'in görüşüdür; ez-Zührî, Mâlik, İbnü'l-Mübârek, Ahmed ve İshak da bu görüşü benimsemiştir.
وَذَهَبَ قَوْمٌ إِلَى أَنَّهُ لَا يَقْرَأُ سَوَاءٌ أَسَرَّ الْإِمَامُ أَوْ جَهَرَ، يُرْوَى ذَلِكَ عَنْ جَابِرٍ، وَبِهِ قَالَ الثَّوْرِيُّ وَأَصْحَابُ الرَّأْيِ وَيَتَمَسَّكُ مَنْ لَا يَرَى الْقِرَاءَةَ خَلْفَ الْإِمَامِ بِظَاهِرِ هَذِهِ الْآيَةِ، وَمَنْ أُوجَبَهَا قَالَ الْآيَةُ فِي غَيْرِ الْفَاتِحَةِ وَإِذَا قَرَأَ الْفَاتِحَةَ يَتْبَعُ سَكَتَاتِ الْإِمَامِ وَلَا يُنَازِعُ الْإِمَامَ فِي الْقِرَاءَةِ.
Bir topluluk da imam ister sessiz ister sesli okusun, [arkasındakinin] okumayacağı görüşüne vardı. Bu Câbir'den rivayet edilir; es-Sevrî ve re'y ehli de bu görüşü benimsemiştir. İmamın arkasında okumayı uygun görmeyen kimse bu ayetin zahirine tutunur. Okumayı vacip gören kimse ise şöyle der: Ayet Fâtiha dışındaki kıraat hakkındadır; Fâtiha'yı okuduğunda ise imamın sekte yaptığı yerlere uyar ve kıraatte imamla çekişmez.
وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ: مَا أَخْبَرَنَا أَبُو عُثْمَانَ سَعِيدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ الضَّبِّيُّ، ثَنَا أَبُو مُحَمَّدٍ عَبْدُ الْجَبَّارِ بْنُ مُحَمَّدٍ الْجَرَّاحِيُّ، ثَنَا أَبُو الْعَبَّاسِ الْمَحْبُوبِيُّ، ثَنَا أَبُو عِيسَى التِّرْمِذِيُّ، ثَنَا هَنَّادٌ، ثَنَا عَبْدَةُ بْنُ سُلَيْمَانَ، عَنْ
Bunun delili ise bize Ebû Osmân Saîd b. İsmâîl ed-Dabbî'nin haber verdiği, [ona] Ebû Muhammed Abdülcebbâr b. Muhammed el-Cerrâhî'nin, [ona] Ebü'l-Abbâs el-Mahbûbî'nin, [ona] Ebû Îsâ et-Tirmizî'nin, [ona] Hennâd'ın, [ona da] Abde b. Süleymân'ın rivayet ettiği şu hadistir:
مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ عَنْ مَكْحُولٍ، عَنْ مَحْمُودِ بْنِ الرَّبِيعِ، عَنْ عُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ ﵁، قَالَ: صَلَّى النَّبِيُّ ﷺ الصُّبْحَ فَثَقُلَتْ عَلَيْهِ الْقِرَاءَةُ، فَلَمَّا انْصَرَفَ قَالَ: "إِنِّي أَرَاكُمْ تَقْرَأُونَ وَرَاءَ إِمَامِكُمْ"؟ قَالَ: قُلْنَا يَا رَسُولَ اللَّهِ إِيِ وَاللَّهِ، قَالَ: "لَا تَفْعَلُوا إِلَّا بِأُمِّ الْقُرْآنِ فَإِنَّهُ لَا صَلَاةَ لِمَنْ لَمْ يَقْرَأْ بِهَا" .
Muhammed b. İshak'tan, o Mekhûl'den, o Mahmûd b. er-Rebî'den, o da Ubâde b. es-Sâmit'ten radıyallâhu anh anlattı; dedi ki: Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem sabah namazını kıldırdı ve kıraat kendisine ağır geldi. Namazdan çıkınca: "Sanırım sizler imamınızın arkasında okuyorsunuz?" buyurdu. [Ubâde] dedi ki: Biz, 'Evet, vallahi ey Allah'ın Resûlü' dedik. Şöyle buyurdu: "Ümmü'l-Kur'an (Fâtiha) hariç bunu yapmayın; çünkü onu okumayanın namazı yoktur."
{وَاذْكُرْ رَبَّكَ فِي نَفْسِكَ تَضَرُّعًا وَخِيفَةً وَدُونَ الْجَهْرِ مِنَ الْقَوْلِ بِالْغُدُوِّ وَالْآصَالِ وَلَا تَكُنْ مِنَ الْغَافِلِينَ (٢٠٥) إِنَّ الَّذِينَ عِنْدَ رَبِّكَ لَا يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبَادَتِهِ وَيُسَبِّحُونَهُ وَلَهُ يَسْجُدُونَ (٢٠٦) }
{وَاذْكُرْ رَبَّكَ فِي نَفْسِكَ تَضَرُّعًا وَخِيفَةً وَدُونَ الْجَهْرِ مِنَ الْقَوْلِ بِالْغُدُوِّ وَالْآصَالِ وَلَا تَكُنْ مِنَ الْغَافِلِينَ (٢٠٥) إِنَّ الَّذِينَ عِنْدَ رَبِّكَ لَا يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبَادَتِهِ وَيُسَبِّحُونَهُ وَلَهُ يَسْجُدُونَ (٢٠٦) } “Rabbini içinden yalvararak ve korkarak, yüksek olmayan bir sesle sabah akşam an ve gafillerden olma! (205) Şüphesiz Rabbinin katındakiler, O'na kulluk etmekten büyüklenmezler; O'nu tesbih ederler ve yalnız O'na secde ederler. (206)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَاذْكُرْ رَبَّكَ فِي نَفْسِكَ} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: يَعْنِي بِالذِّكْرِ: الْقِرَاءَةَ فِي الصَّلَاةِ، يُرِيدُ يَقْرَأُ سِرًّا فِي نَفْسِهِ، {تَضَرُّعًا وَخِيفَةً} خَوْفًا، أَيْ: تَتَضَرَّعُ إِلَيَّ وَتَخَافُ مِنِّي هَذَا فِي صَلَاةِ السِّرِّ. وَقَوْلُهُ: {وَدُونَ الْجَهْرِ مِنَ الْقَوْلِ} أَرَادَ فِي صَلَاةِ الْجَهْرِ لَا تَجْهَرْ جَهْرًا شَدِيدًا، بَلْ فِي خَفْضٍ وَسُكُونٍ، يَسْمَعُ مَنْ خَلْفَكَ، وَقَالَ مُجَاهِدٌ وَابْنُ جُرَيْجٍ: أَمَرَ أَنْ يَذْكُرُوهُ فِي الصُّدُورِ بِالتَّضَرُّعِ إِلَيْهِ فِي الدُّعَاءِ وَالِاسْتِكَانَةِ دُونَ رَفْعِ الصَّوْتِ وَالصِّيَاحِ بِالدُّعَاءِ {بِالْغُدُوِّ وَالْآصَالِ وَلَا تَكُنْ مِنَ الْغَافِلِينَ} أَيْ: بِالْبُكَرِ وَالْعَشِيَّاتِ، وَاحِدُ آصَالٍ: أَصِيلٌ مِثْلَ يَمِينٍ وَأَيْمَانٍ، وَهُوَ مَا بَيْنَ الْعَصْرِ وَالْمَغْرِبِ.
Yüce Allah'ın şu buyruğu: {وَاذْكُرْ رَبَّكَ فِي نَفْسِكَ} “Rabbini içinden an”. İbn Abbâs şöyle dedi: Zikirden maksat namazdaki kıraattir; yani içinden gizlice okumasını kastetmektedir. {تَضَرُّعًا وَخِيفَةً} “yalvararak ve korkarak”, yani bana yalvarıp yakararak ve benden korkarak; bu sessiz namazdadır. {وَدُونَ الْجَهْرِ مِنَ الْقَوْلِ} “yüksek olmayan bir sesle” sözüyle ise sesli namazda aşırı derecede sesini yükseltmemeni, bilakis arkandakilerin duyacağı bir alçaklık ve sükûnet içinde [okumanı] kastetmiştir. Mücâhid ve İbn Cüreyc şöyle dediler: Dua ederken sesi ve çığlığı yükseltmeksizin, duada O'na yalvararak ve boyun eğerek kalplerinde O'nu anmalarını emretti. {بِالْغُدُوِّ وَالْآصَالِ وَلَا تَكُنْ مِنَ الْغَافِلِينَ} “sabah akşam an ve gafillerden olma!” Yani sabahları ve akşamları. Âsâl'in (الْآصَالِ) tekili asîldir (أَصِيلٌ); yemîn ve eymân gibi. Bu da ikindi ile akşam arasındaki vakittir.
{إِنَّ الَّذِينَ عِنْدَ رَبِّكَ} يَعْنِي: الْمَلَائِكَةَ الْمُقَرَّبِينَ بِالْفَضْلِ وَالْكَرَامَةِ، {لَا يَسْتَكْبِرُونَ} لَا يَتَكَبَّرُونَ، {عَنْ عِبَادَتِهِ وَيُسَبِّحُونَهُ} وَيُنَزِّهُونَهُ وَيَذْكُرُونَهُ، فَيَقُولُونَ: سُبْحَانَ اللَّهِ. {وَلَهُ يَسْجُدُونَ}
{إِنَّ الَّذِينَ عِنْدَ رَبِّكَ} “Şüphesiz Rabbinin katındakiler” yani fazilet ve şeref bakımından [Allah'a] yakın kılınmış melekler, {لَا يَسْتَكْبِرُونَ} “büyüklenmezler” kibirlenmezler, {عَنْ عِبَادَتِهِ وَيُسَبِّحُونَهُ} “O'na kulluk etmekten; O'nu tesbih ederler” O'nu tenzih ve zikrederler; 'Sübhânallâh' derler. {وَلَهُ يَسْجُدُونَ} “ve yalnız O'na secde ederler.”
أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الصَّالِحِيُّ، أَنْبَأَنَا أَحْمَدُ بْنُ الْحَسَنِ الْحِيرِيُّ، أَنْبَأَنَا حَاجِبُ بْنُ أَحْمَدَ الطُّوسِيُّ، ثَنَا عَبْدُ الرَّحِيمِ بْنُ مُنِيبٍ، ثَنَا يَعْلَى بْنُ عُبَيْدٍ عَنِ الْأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "إِذَا قَرَأَ ابْنُ آدَمَ السَّجْدَةَ فَسَجَدَ اعْتَزَلَ الشَّيْطَانُ يَبْكِي، فَيَقُولُ: يَا وَيْلَهُ أُمِرَ هَذَا بِالسُّجُودِ فَسَجَدَ فَلَهُ الْجَنَّةُ وَأُمِرْتُ بِالسُّجُودِ فَعَصَيْتُ فَلِيَ النَّارُ"
Bize Ahmed b. Abdillâh es-Sâlihî haber verdi, bize Ahmed b. el-Hasan el-Hîrî bildirdi, bize Hâcib b. Ahmed et-Tûsî bildirdi, bize Abdürrahîm b. Münîb anlattı, bize Ya'lâ b. Ubeyd, el-A'meş'ten, o Ebû Sâlih'ten, o da Ebû Hüreyre'den anlattı; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Âdemoğlu secde [ayetini] okuyup da secde ettiği zaman şeytan ağlayarak bir kenara çekilir ve şöyle der: 'Yazıklar olsun bana! Bu kimseye secde emredildi, o da secde etti ve cenneti kazandı. Bana ise secde emredildi, ben ise isyan ettim; bu yüzden bana da ateş vardır.'"
أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ أَحْمَدَ الْمَلِيحِيُّ ثَنَا أَبُو مَنْصُورٍ مُحَمَّدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ سَمْعَانَ، ثَنَا أَبُو جَعْفَرٍ
Bize Abdülvâhid b. Ahmed el-Melîhî haber verdi, bize Ebû Mansûr Muhammed b. Muhammed b. Sem‘ân anlattı, bize Ebû Ca‘fer
مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ الرَّيَّانِيُّ، ثَنَا حُمَيْدُ بْنُ زَنْجَوَيْهِ، ثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، ثَنَا الْأَوْزَاعِيُّ، عَنِ الْوَلِيدِ بْنِ هِشَامٍ، عَنْ مَعْدَانَ قَالَ: سَأَلْتُ ثَوْبَانَ مَوْلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ قَلْتُ: حَدَّثَنِي حَدِيثًا يَنْفَعُنِي اللَّهُ بِهِ، قَالَ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: "مَا مِنْ عَبْدٍ يَسْجُدُ لِلَّهِ سَجْدَةً إِلَّا رَفَعَهُ اللَّهُ بِهَا دَرَجَةً وَحَطَّ عَنْهُ بِهَا سَيِّئَةً" .
...Muhammed b. Ahmed b. Abdilcebbâr er-Reyyânî, bize Humeyd b. Zenceveyh anlattı, bize Muhammed b. Yûsuf anlattı, bize el-Evzâî, el-Velîd b. Hişâm'dan, o da Ma'dân'dan naklen anlattı; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in âzatlısı Sevbân'a sorup: "Bana, Allah'ın kendisiyle beni faydalandıracağı bir hadis rivayet et" dedim. O da şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i şöyle buyururken işittim: « مَا مِنْ عَبْدٍ يَسْجُدُ لِلَّهِ سَجْدَةً إِلَّا رَفَعَهُ اللَّهُ بِهَا دَرَجَةً وَحَطَّ عَنْهُ بِهَا سَيِّئَةً » «Hiçbir kul yoktur ki Allah için bir secde etsin de Allah bu sebeple onun derecesini bir derece yükseltmesin ve üzerinden bir günahı silmesin.»