Binûn

Tevbe — 2. Sayfa

Kaynak: Medâriku't-Tenzîl (Nesefî Tefsiri) · Nesefî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

{يا أيها الذين آمنوا إنَّ كثيراً من الأحبار والرهبان ليأكلون أموال الناس} استعار

{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ كَثِيرًا مِنَ الْأَحْبَارِ وَالرُّهْبَانِ لَيَأْكُلُونَ أَمْوَالَ النَّاسِ } “Ey iman edenler! Şüphesiz hahamlardan ve rahiplerden birçoğu insanların mallarını ... yerler” [ifadesinde] eğreti anlamda (istiâre yoluyla)

التوبة (٣٤ _ ٣٦)

Tevbe (34-36)

الأكل للأخذ {بالباطل} أي بالرشا في الأحكام {وَيَصُدُّونَ} سفلتهم {عَن سَبِيلِ الله} دينه {والذين يَكْنِزُونَ الذهب والفضة} يجوز أن يكون إشارة إلى الكثير من الأحبار والرهبان للدلالة على

yeme [fiili], [haksızca] alma anlamında kullanılmıştır. { بِالْبَاطِلِ } “haksız yollarla” yani hükümlerde rüşvet alarak. { وَيَصُدُّونَ } Kendi ayak takımlarını alıkoyarlar { عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ } “Allah'ın yolundan” O'nun dininden. { وَالَّذِينَ يَكْنِزُونَ الذَّهَبَ وَالْفِضَّةَ } “Altını ve gümüşü biriktirip de... olanlar” [ifadesinin], haham ve rahiplerin çoğuna işaret olması câizdir; bu da

اجتماع خصلتين ذميمتين فيهم أخذ الرشا وكنز الأموال والضن بها عن الإنفاق في سبيل الخير ويجوز أن يراد المسلمون الكانزون غير المنفقين ويقرن بينهم وبين المرتشين من أهل الكتاب تغليظا وعن االنبى ﷺ ما أدي زكاته فليس بكنز وإن كان باطناً وما بلغ أن يزكي فلم يزك فهو كنز وإن كان ظاهراً ولقد كان كثير من الصحابة رضى الله عنهم كعبد الرحمن بن عوف وطلحة يقتنون الأموال ويتصرفون فيها وما عابهم أحد ممن أعرض عن القنية لأن الإعراض اختيار للأفضل والاقتناء مباح لا يذم صاحبه {وَلاَ يُنفِقُونَهَا فِي سَبِيلِ الله} الضمير راجع إلى المعنى لأن كل واحد منهما دنانير ودراهم فهو كقوله {وإن طائفتان من المؤمنين اقتتلوا} أو اريد الكنوز والاموال أو معناه ولا ينفقونها والذهب كما أن معنى قوله ... فإني وقيار بها لغريب ...

onlarda iki yerilmiş hasletin bir arada bulunduğunu göstermek içindir: Rüşvet almak ve malları biriktirip hayır yolunda harcamaktan esirgemek. Bununla, malları biriktirip harcamayan Müslümanların kastedilmiş olması ve [tehdidi] ağırlaştırmak gayesiyle Ehl-i Kitap'tan rüşvet alanlarla onların arasının birleştirilmiş olması da câizdir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle rivayet edilmiştir: “Zekâtı ödenen şey, yerin dibinde gömülü bile olsa kenz (biriktirilmiş [yasak] mal) değildir. Zekât düşecek miktara ulaşıp da zekâtı verilmeyen şey ise, açıkta bile olsa bir kenzdir.” Ashâbtan Abdurrahman bin Avf ve Talha gibi pek çok kimse radıyallâhu anhüm mal edinirler ve bunlarla tasarrufta bulunurlardı. Mal edinmekten yüz çevirenlerden hiçbiri onları ayıplamamıştır; zira yüz çevirmek daha faziletli olanı seçmektir, mal edinmek ise mubah olup sahibi kınanmaz. { وَلَا يُنْفِقُونَهَا فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “onları Allah yolunda harcamayanlar” [ifadesindeki] zamir mânaya dönüktür; çünkü her ikisi de (altın ve gümüş) dinarlar ve dirhemler demektir. Bu, { وَإِنْ طَائِفَتَانِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ اقْتَتَلُوا } “Müminlerden iki grup birbiriyle savaşırlarsa...” ayeti gibidir. Yahut biriktirilen hazineler ve mallar kastedilmiştir; ya da mânası “onu ve altını harcamazlar” şeklindedir; tıpkı şairin şu sözünün mânasında olduğu gibi: “...Muhakkak ki ben ve Kayyâr burada birer yabancıyız...”

وقيار كذلك وخصا بالذكر من بين سائر الأموال لأنهما قانون التمول وأثمان الأشياء وذكر كنزهما دليل على ما سواهما {فَبَشِّرْهُم بِعَذَابٍ أَلِيمٍ}

[Şiirdeki mâna] “Kayyâr da öyledir” demektir. Diğer mallar arasından sadece bu ikisinin zikredilmesi, mal edinmenin ölçüsü ve eşyaların değer birimi olmalarındandır; bu ikisinin kenz yapılmasının zikredilmesi, bunların dışındakilere de delildir. { فَبَشِّرْهُمْ بِعَذَابٍ أَلِيمٍ } “işte onları acı bir azapla müjdele!”

يَوْمَ يُحْمَى عَلَيْهَا فِي نَارِ جَهَنَّمَ فَتُكْوَى بِهَا جِبَاهُهُمْ وَجُنُوبُهُمْ وَظُهُورُهُمْ هَذَا مَا كَنَزْتُمْ لِأَنْفُسِكُمْ فَذُوقُوا مَا كُنْتُمْ تَكْنِزُونَ (٣٥)

{ يَوْمَ يُحْمَى عَلَيْهَا فِي نَارِ جَهَنَّمَ فَتُكْوَى بِهَا جِبَاهُهُمْ وَجُنُوبُهُمْ وَظُهُورُهُمْ هَذَا مَا كَنَزْتُمْ لِأَنْفُسِكُمْ فَذُوقُوا مَا كُنْتُمْ تَكْنِزُونَ } “O gün cehennem ateşinde onların üzeri kızdırılır da bunlarla alınları, yanları ve sırtları dağlanır: 'İşte bunlar kendiniz için biriktirdiğiniz şeylerdir; haydi biriktirmiş olduğunuz şeyleri tadın!' [denilir].”

ومعنى قوله {يَوْمَ يحمى عَلَيْهَا فِي نَارِ جَهَنَّمَ} أن النار تحمي عليها أي توقد وإنما ذكر الفعل لأنه مسند إلى الجار والمجرور أصله يوم تحمى النار عليها فلما حذفت النار قيل يحمى لانتقال الإسناد عن النار إلى عليها كما تقول رفعت القصة إلى الأمير فإن لم تذكر القصة قلت رفع إلى الأمير {فتكوى بِهَا جِبَاهُهُمْ وَجُنوبُهُمْ وَظُهُورُهُمْ} وخصت هذه الأعضاء لأنهم كانوا إذا أبصروا الفقير عبسوا وإذا ضمهم وإياه مجلس ازوروا عنه

{ يَوْمَ يُحْمَى عَلَيْهَا فِي نَارِ جَهَنَّمَ } “O gün cehennem ateşinde onların üzeri kızdırılır” kavlinin mânası, ateşin onların üzerinde yakılacağı, alevlendirileceğidir. Fiilin müzekker getirilmesi ise harf-i cer ve mecrûra isnat edilmesinden dolayıdır; aslı “yevme tuhmâ’n-nâru aleyhâ”dır. “en-Nâr” kelimesi hazfedilince, isnat ateşten “aleyhâ” ifadesine geçtiği için “yuhmâ” denilmiştir; nitekim “Rufaati’l-kıssatu ile’l-emîr” (Mesele emîre sunuldu) dediğin gibi, eğer “el-kıssa” kelimesini zikretmezsen “Rufea ile’l-emîr” (Emîre sunuldu) dersin. { فَتُكْوَى بِهَا جِبَاهُهُمْ وَجُنُوبُهُمْ وَظُهُورُهُمْ } “bunlarla alınları, yanları ve sırtları dağlanır” Bu organların özellikle belirtilmesi; yoksulu gördüklerinde yüzlerini ekşitmeleri, onunla aynı mecliste bulunduklarında ondan yüz çevirmeleri,

وتولوا بأركانهم وولوه ظهورهم أو معناه يكون على الجهات الأربع مقاديمهم ومآخيرهم وجنوبهم {هذا ما كنزتم لأنفسكم} يقال لهم هذه ما كنزتموه لتنتفع به نفوسكم وما علمتم انكم كنزتموه لتستضربه أنفسكم وهو توبيخ {فَذُوقُواْ مَا كُنتُمْ تَكْنِزُونَ} أي وبال المال الذي كنتم تكنزونه أو وبال كونكم كانزين

gövdeleriyle dönüp ona arkalarını dönmeleri sebebiyledir. Yahut da mânası, dört yönden de dağlanacaklarıdır: Önleri, arkaları ve yanları. { هَذَا مَا كَنَزْتُمْ لِأَنْفُسِكُمْ } “İşte bunlar kendiniz için biriktirdiğiniz şeylerdir” Onlara şöyle denilir: “Bu, kendinizin faydalanması için biriktirdiğiniz şeydir; ancak kendinize zarar vereceğini bilmediniz.” Bu bir azarlamadır. { فَذُوقُوا مَا كُنْتُمْ تَكْنِزُونَ } “haydi biriktirmiş olduğunuz şeyleri tadın!” Yani biriktirdiğiniz malın vebalini yahut biriktirici olmanızın cezasını [tadın].

إِنَّ عِدَّةَ الشُّهُورِ عِنْدَ اللَّهِ اثْنَا عَشَرَ شَهْرًا فِي كِتَابِ اللَّهِ يَوْمَ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ مِنْهَا أَرْبَعَةٌ حُرُمٌ ذَلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ فَلَا تَظْلِمُوا فِيهِنَّ أَنْفُسَكُمْ وَقَاتِلُوا الْمُشْرِكِينَ كَافَّةً كَمَا يُقَاتِلُونَكُمْ كَافَّةً وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقِينَ (٣٦)

{ إِنَّ عِدَّةَ الشُّهُورِ عِنْدَ اللَّهِ اثْنَا عَشَرَ شَهْرًا فِي كِتَابِ اللَّهِ يَوْمَ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ مِنْهَا أَرْبَعَةٌ حُرُمٌ ذَلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ فَلَا تَظْلِمُوا فِيهِنَّ أَنْفُسَكُمْ وَقَاتِلُوا الْمُشْرِكِينَ كَافَّةً كَمَا يُقَاتِلُونَكُمْ كَافَّةً وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقِينَ } “Şüphesiz Allah’ın gökleri ve yeri yarattığı gündeki yazısına göre ayların sayısı, Allah katında on ikidir. Bunlardan dördü haram aylardır. İşte dosdoğru din budur. O halde bu aylarda kendinize zulmetmeyin. Müşrikler sizinle topyekûn savaştıkları gibi siz de onlarla topyekûn savaşın ve bilin ki Allah, takva sahipleriyle beraberdir.”

{إِنَّ عِدَّةَ الشهور عِندَ الله اثنا عَشَرَ شَهْراً} من غير زيادة والمراد بيان أن أحكام الشرع تبتنى على الشهور القمرية المحسوبة بالأهلة دون الشمسية

{ إِنَّ عِدَّةَ الشُّهُورِ عِنْدَ اللَّهِ اثْنَا عَشَرَ شَهْرًا } “Şüphesiz ayların sayısı, Allah katında on ikidir” hiçbir artırma olmaksızın. Kastedilen, şer'î hükümlerin güneş aylarına göre değil, hilallere göre hesaplanan ay aylarına bina edildiğini açıklamaktır.

التوبة (٣٦ _ ٣٨)

Tevbe (36-38)

{فِي كتاب الله} فيما أثبته وأوجبه من حكمه أو في اللوح {يَوْمَ خَلَقَ السماوات والأرض مِنْهَا أَرْبَعَةٌ حُرُمٌ} ثلاثة سرد ذو القعدة للقعود عن القتال وذو الحجة للحج والمحرم لتحريم القتال فيه وواحد فرد وهو رجب لترجيب العرب إياه أي لتعظيمه {ذلك الدين القيم} أي الدين المستقيم لا ما يفعله أهل الجاهلية يعني أن تحريم الأربعة الأشهر هو الدين المستقيم ودين إبراهيم وإسماعيل وكانت العرب تمسكت به فكانوا يعظمونها ويحرمون القتال فيها حتى أحدثت النسيء فغيروا {فَلاَ تَظْلِمُواْ فِيهِنَّ} في الحرم أو في الاثني عشر {أَنفُسَكُمْ} بارتكاب المعاصي {وَقَاتِلُواْ المشركين كَافَّةً} حال من الفاعل أو المفعول {كَمَا يقاتلونكم كَافَّةً} جميعاً {واعلموا أَنَّ الله مَعَ المتقين} أي ناصر لهم حثهم على التقوى بضمان النصرة لاهلها

{ فِي كِتَابِ اللَّهِ } “Allah'ın yazısına göre” Hükmünden tespit edip farz kıldığı şeylerde yahut Levh-i Mahfuz'da. { يَوْمَ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ مِنْهَا أَرْبَعَةٌ حُرُمٌ } “gökleri ve yeri yarattığı gündeki... Bunlardan dördü haram aylardır” Üçü peş peşe gelir: Savaştan oturup geri durmak için Zilkade, hac için Zilhicce ve içinde savaşın haram kılınması için Muharrem. Biri de tek başınadır ki o da Receb'dir; Arapların onu tercîb etmesi yani yüceltmesi sebebiyle böyle adlandırılmıştır. { ذَلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ } “İşte dosdoğru din budur” Yani Câhiliye ehlinin yaptığı değil, dosdoğru dindir. Mânası şudur: Dört ayın haram kılınması dosdoğru dindir; İbrâhim ve İsmâil'in dinidir. Araplar da buna tutunmuşlardı; dolayısıyla bu ayları yüceltir ve nesî' uygulamasını ortaya çıkarıp değiştirene kadar bu aylarda savaşmayı haram sayarlardı. { فَلَا تَظْلِمُوا فِيهِنَّ } “O halde bu aylarda... zulmetmeyin” Haram aylarda yahut on iki ayda { أَنْفُسَكُمْ } “kendinize” günahları işleyerek [zulmetmeyin]. { وَقَاتِلُوا الْمُشْرِكِينَ كَافَّةً } “Müşriklerle topyekûn savaşın” [Kâffeten kelimesi] failden veya mef'ûlden hâldir. { كَمَا يُقَاتِلُونَكُمْ كَافَّةً } “onların sizinle topyekûn savaştıkları gibi” hep birlikte. { وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقِينَ } “ve bilin ki Allah, takva sahipleriyle beraberdir” Yani onlara yardım edicidir. Ehline yardım garantisi vererek onları takvaya teşvik etmiştir.

إِنَّمَا النَّسِيءُ زِيَادَةٌ فِي الْكُفْرِ يُضَلُّ بِهِ الَّذِينَ كَفَرُوا يُحِلُّونَهُ عَامًا وَيُحَرِّمُونَهُ عَامًا لِيُوَاطِئُوا عِدَّةَ مَا حَرَّمَ اللَّهُ فَيُحِلُّوا مَا حَرَّمَ اللَّهُ زُيِّنَ لَهُمْ سُوءُ أَعْمَالِهِمْ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكَافِرِينَ (٣٧)

{ إِنَّمَا النَّسِيءُ زِيَادَةٌ فِي الْكُفْرِ يُضَلُّ بِهِ الَّذِينَ كَفَرُوا يُحِلُّونَهُ عَامًا وَيُحَرِّمُونَهُ عَامًا لِيُوَاطِئُوا عِدَّةَ مَا حَرَّمَ اللَّهُ فَيُحِلُّوا مَا حَرَّمَ اللَّهُ زُيِّنَ لَهُمْ سُوءُ أَعْمَالِهِمْ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكَافِرِينَ } “[Haram ayları] ertelemek, küfürde ileri gitmekten başka bir şey değildir. Kâfirler onunla saptırılır. Allah’ın haram kıldığı ayların sayısına denk getirmek için onu bir yıl helal, bir yıl haram sayarlar da Allah’ın haram kıldığını helal kılarlar. Kötü amelleri kendilerine süslü gösterildi. Allah, kâfirler topluluğunu hidayete erdirmez.”

{إنما النسيء} بالهمزة مصدر نساءه إذا أخره وهو تأخير حرمة الشهر إلى شهر آخر وذلك أنهم كانوا أصحاب حروب وغارات فإذا جاء الشهر الحرام وهم محاربون شق عليهم ترك المحاربة فيحلونه ويحرمون

{ إِنَّمَا النَّسِيءُ } “Ertelemek” Hemze ile olup onu ertelediği zaman kullanılan “neseehû” fiilinin masdarıdır; o da bir ayın hürmetini başka bir aya ertelemektir. Bu da şundan kaynaklanıyordu: Onlar savaş ve baskın ehli kimselerdi; savaş halindeyken haram ay gelip çatınca savaşı bırakmak onlara zor gelirdi, bu yüzden o ayı helal sayar ve

مكانه شهراً آخر حتى رفضوا تخصيص الأشهر الحرم بالتحريم فكانوا يحرمون من بين شهور العام أربعة أشهر {زِيَادَةٌ فِي الكفر} أي هذا الفعل منهم زيادة في كفرهم {يُضَلُّ} كوفي غير أبي بكر {بِهِ الذين كَفَرُواْ} بالنسيء والضمير في {يُحِلُّونَهُ عَامًا وَيُحَرِّمُونَهُ عَامًا} للنسيء أى إذا احلوا شهرا من الأشهرعاما رجعوا فحرموه في العام القابل {لّيُوَاطِئُواْ عِدَّةَ مَا حَرَّمَ الله} ليوافقوا العدة التي هي الأربعة ولا يخالفوها وقد خالفوا التخصيص الذي هو أحد الواجبين واللام تتعلق بيحلونه ويحرمونه او بيحرمونه فحسب وهو الظاهر {فَيُحِلُّواْ مَا حَرَّمَ الله} أي فيحلوا بمواطأة العدة وحدها من غير تخصيص ما حرم الله من القتال أو من ترك الاختصاص للأشهر بعينها {زُيِّنَ لَهُمْ سوء أعمالهم} زين لهم الشيطان ذلك فحسبوا أعمالهم القبيحة حسنة {والله لاَ يَهْدِي القوم الكافرين} حال اختيارهم الثبات على الباطل

onun yerine başka bir ayı haram kılarlardı; hatta haram ayların bizzat kendilerinin haram kılınması tahsisini tamamen terk ettiler ve yılın ayları arasından herhangi dört ayı haram sayar oldular. { زِيَادَةٌ فِي الْكُفْرِ } “küfürde ileri gitmektir” Yani onların bu fiili küfürlerini artırmaktadır. Ebû Bekir dışındaki Kûfe kıraat imamlarına göre { يُضَلُّ بِهِ الَّذِينَ كَفَرُوا } “Kâfirler onunla saptırılır” yani nesî' ile. { يُحِلُّونَهُ عَامًا وَيُحَرِّمُونَهُ عَامًا } “onu bir yıl helal, bir yıl haram sayarlar” ayetindeki zamir nesî'e aittir. Yani aylardan birini bir yıl helal kıldıklarında, sonraki yıl dönüp onu haram kılarlardı. { لِيُوَاطِئُوا عِدَّةَ مَا حَرَّمَ اللَّهُ } “Allah’ın haram kıldığı ayların sayısına denk getirmek için” Dört olan sayıya uydurmak ve sayı bakımından muhalefet etmemek için [böyle yaparlardı]; oysa iki vacipten biri olan belirli ayların tahsisi kuralına muhalefet etmişlerdi. [Âyetteki] lâm harfi, “helal sayarlar ve haram kılarlar” fiillerine yahut sadece “haram kılarlar” fiiline taalluk eder ki zâhir olan da budur. { فَيُحِلُّوا مَا حَرَّمَ اللَّهُ } “böylece Allah’ın haram kıldığını helal kılarlar” Yani belirli ayları gözetmeksizin yalnızca sayıya denk getirmek suretiyle Allah'ın savaşı haram kılmasını yahut bizzat o aylara mahsus olan hürmeti terk etmeyi helal kılarlar. { زُيِّنَ لَهُمْ سُوءُ أَعْمَالِهِمْ } “Kötü amelleri kendilerine süslü gösterildi” Şeytan bunu onlara süslü gösterdi, onlar da çirkin amellerini güzel sandılar. { وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكَافِرِينَ } “Allah, kâfirler topluluğunu hidayete erdirmez” Bâtıl üzerinde sebat etmeyi tercih ettikleri müddetçe.

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا مَا لَكُمْ إِذَا قِيلَ لَكُمُ انْفِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ اثَّاقَلْتُمْ إِلَى الْأَرْضِ أَرَضِيتُمْ بِالْحَيَاةِ الدُّنْيَا مِنَ الْآخِرَةِ فَمَا مَتَاعُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا فِي الْآخِرَةِ إِلَّا قَلِيلٌ (٣٨)

{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا مَا لَكُمْ إِذَا قِيلَ لَكُمُ انْفِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ اثَّاقَلْتُمْ إِلَى الْأَرْضِ أَرَضِيتُمْ بِالْحَيَاةِ الدُّنْيَا مِنَ الْآخِرَةِ فَمَا مَتَاعُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا فِي الْآخِرَةِ إِلَّا قَلِيلٌ } “Ey iman edenler! Size ne oldu ki, 'Allah yolunda savaşa çıkın' denildiği zaman yere çakılıp kaldınız? Ahirete karşılık dünya hayatına mı razı oldunuz? Oysa dünya hayatının geçimliği, ahiretin yanında pek az bir şeyden ibarettir.”

{يا أيها الذين آمنوا مَا لَكُمْ إِذَا قِيلَ لَكُمُ انفروا} اخرجوا {فِى سَبِيلِ الله اثاقلتم} تثاقلتم وهو أصله إلا أن التاء أدغمت فى التاء

{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا مَا لَكُمْ إِذَا قِيلَ لَكُمُ انْفِرُوا } “Ey iman edenler! Size ne oldu ki... savaşa çıkın denildiği zaman” [yani] yola çıkın [denildiğinde] { فِي سَبِيلِ اللَّهِ اثَّاقَلْتُمْ } “Allah yolunda... yere çakılıp kaldınız?” Ağır davrandınız; aslı “tesâkaltüm”dür, ancak te harfi se harfine idgam edilmiş,

التوبة (٣٨ _ ٤٠)

Tevbe (38-40)

فصارت ثاء ساكنة قد خلت ألف الوصل لئلا يبتدأ بالساكن أي تباطأتم {إِلَى الأرض} ضمن معنى الميل والإخلاد فعدي بالى أي ملتم إلى الدنيا وشهواتها وكرهتم مشاق السفر ومتاعبه أو ملتم إلى الإقامة بأرضكم ودياركم وكان ذلك في غزوة تبوك استنفروا في وقت عسرة وقحط وقيظ مع بعد الشقة وكثرة العدو فشق عليهم ذلك وقيل ما خرج رسول الله ﷺ في غزوة إلاّ ورّي عنها بغيرها إلا في غزوة تبوك ليستعد الناس تمام العدة {أَرَضِيتُم بالحياة الدنيا مِنَ الآخرة} بدل الآخرة {فَمَا مَتَاعُ الحياة الدنيا فِي الآخرة} في جنب الآخرة {إلا قليل}

Böylece sakin bir peltek se (ث) oldu; sakin harfle başlanmasın diye vasıl hemzesi dahil edildi. Yani ağır davrandınız. {إِلَى الأرض} “yere doğru” [ifadesi], meyletme ve çakılıp kalma (ihlad) anlamını içerdiği için "ilâ" (إلى) ile geçişli kılınmıştır. Yani dünyaya ve onun şehvetlerine meylettiniz, yolculuğun meşakkat ve zahmetlerinden hoşlanmadınız; yahut kendi arazinizde ve yurtlarınızda ikamet etmeye meylettiniz. Bu durum Tebük Gazvesi'nde olmuştu. Mesafenin uzaklığı ve düşmanın çokluğu ile birlikte darlık, kıtlık ve şiddetli sıcak zamanında savaşa çağrılmışlardı da bu onlara ağır gelmişti. Denildi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, insanlar tam bir hazırlık yapsın diye Tebük Gazvesi müstesna, çıktığı her gazvede başka bir yönü ima ederek asıl hedefi gizlerdi. {أَرَضِيتُم بالحياة الدنيا مِنَ الآخرة} “Ahirete bedel dünya hayatına mı razı oldunuz?” yani ahiretin yerine [mi razı oldunuz?] {فَمَا مَتَاعُ الحياة الدنيا فِي الآخرة} “Oysa dünya hayatının geçimliği ahiretin yanında” yani ahiretin yanında {إلا قليل} “ancak pek azdır.”

إِلَّا تَنْفِرُوا يُعَذِّبْكُمْ عَذَابًا أَلِيمًا وَيَسْتَبْدِلْ قَوْمًا غَيْرَكُمْ وَلَا تَضُرُّوهُ شَيْئًا وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٣٩)

{ إِلَّا تَنْفِرُوا يُعَذِّبْكُمْ عَذَابًا أَلِيمًا وَيَسْتَبْدِلْ قَوْمًا غَيْرَكُمْ وَلَا تَضُرُّوهُ شَيْئًا وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } “Eğer savaşa çıkmazsanız, [Allah] sizi acı bir azapla cezalandırır, yerinize başka bir kavim getirir ve O’na hiçbir zarar veremezsiniz. Allah her şeye kadirdir.”

{إِلاَّ تَنفِرُواْ} إلى الحرب {يُعَذِّبْكُمْ عَذَابًا أَلِيمًا وَيَسْتَبْدِلْ قَوْمًا غَيْرَكُمْ وَلاَ تَضُرُّوهُ شَيْئًا} سخط عظيم على المتثاقلين حيث أوعدهم بعذاب أليم مطلق يتناول عذاب الدراين وأنه يهلكهم ويستبدل بهم قوما آخرين خير منهم وأطوع وأنه غني عنهم في نصرة دينه لا يقدح تثاقلهم فيها شيئاً وقيل الضمير في وَلاَ تَضُرُّوهُ للرسول ﵇ لأن الله وعده أن يعصمه من الناس وأن ينصره ووعده كائن لا محالة {والله على كُلّ شَيْءٍ} من التبديل والتعذيب وغيرهما {قدير}

{ إِلَّا تَنْفِرُوا } “Eğer savaşa çıkmazsanız” Savaşa [çıkmazsanız] { يُعَذِّبْكُمْ عَذَابًا أَلِيمًا وَيَسْتَبْدِلْ قَوْمًا غَيْرَكُمْ وَلَا تَضُرُّوهُ شَيْئًا } “[Allah] sizi acı bir azapla cezalandırır, yerinize başka bir kavim getirir ve O’na hiçbir zarar veremezsiniz” Ağır davrananlara karşı büyük bir gazaptır; zira onları her iki yurdun azabını da kapsayan mutlak acı bir azapla tehdit etmiş, onları helak edip yerlerine kendilerinden daha hayırlı ve daha itaatkâr başka bir kavim getireceğini, dinine yardım hususunda onlara muhtaç olmadığını ve onların ağır davranmalarının dine hiçbir zarar vermeyeceğini bildirmiştir. Denildi ki: “Ve lâ tedurrûhû” ifadesindeki zamir Resûl'e aleyhisselâm aittir; çünkü Allah onu insanlardan koruyacağını ve ona yardım edeceğini vaad etmiştir ve O'nun vaadi muhakkak gerçekleşecektir. { وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ } “Allah her şeye” Değiştirme ve cezalandırma ve bunların dışındaki her şeye { قَدِيرٌ } “kadirdir.”

إِلَّا تَنْصُرُوهُ فَقَدْ نَصَرَهُ اللَّهُ إِذْ أَخْرَجَهُ الَّذِينَ كَفَرُوا ثَانِيَ اثْنَيْنِ إِذْ هُمَا فِي الْغَارِ إِذْ يَقُولُ لِصَاحِبِهِ لَا تَحْزَنْ إِنَّ اللَّهَ مَعَنَا فَأَنْزَلَ اللَّهُ سَكِينَتَهُ عَلَيْهِ وَأَيَّدَهُ بِجُنُودٍ لَمْ تَرَوْهَا وَجَعَلَ كَلِمَةَ الَّذِينَ كَفَرُوا السُّفْلَى وَكَلِمَةُ اللَّهِ هِيَ الْعُلْيَا وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ (٤٠)

{ إِلَّا تَنْصُرُوهُ فَقَدْ نَصَرَهُ اللَّهُ إِذْ أَخْرَجَهُ الَّذِينَ كَفَرُوا ثَانِيَ اثْنَيْنِ إِذْ هُمَا فِي الْغَارِ إِذْ يَقُولُ لِصَاحِبِهِ لَا تَحْزَنْ إِنَّ اللَّهَ مَعَنَا فَأَنْزَلَ اللَّهُ سَكِينَتَهُ عَلَيْهِ وَأَيَّدَهُ بِجُنُودٍ لَمْ تَرَوْهَا وَجَعَلَ كَلِمَةَ الَّذِينَ كَفَرُوا السُّفْلَى وَكَلِمَةُ اللَّهِ هِيَ الْعُلْيَا وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ } “Eğer siz ona yardım etmezseniz, inkâr edenler onu çıkardıklarında bizzat Allah ona yardım etmişti. O, iki kişiden biri iken ikisi mağarada bulundukları sırada arkadaşına, 'Üzülme, çünkü Allah bizimle beraberdir' diyordu. Bunun üzerine Allah ona güven duygusu indirdi, onu görmediğiniz ordularla destekledi ve inkâr edenlerin sözünü alçalttı. Allah’ın sözü ise en yücedir. Allah Mutlak Güç Sahibidir, Hüküm ve Hikmet Sahibidir.”

{إِلاَّ تَنصُرُوهُ فَقَدْ نَصَرَهُ الله} إلا تنصروه فسينصره من نصره حين لم يكن معه إلا رجل واحد فدل بقوله فَقَدْ نَصَرَهُ الله على أنه ينصره في المستقبل كما نصره في ذلك الوقت {إِذْ أَخْرَجَهُ الذين كفروا} أسند الإخراج إلى الكفار لأنهم حيث هموا بإخراجه أذن الله له في الخروج فكأنهم أخرجوه {ثَانِيَ اثنين} أحد اثنين كقوله ثالث ثلاثة وهما رسول الله وأبو بكر وانتصابه على الحال {إِذْ هُمَا} بدل من إِذْ أَخْرَجَهُ {فِي الغار} هو نقب في أعلى ثور وهو جبل في يمنى مكة على مسيرة ساعة مكثاً فيه ثلاثاً {إِذْ يَقُولُ} بدل ثانٍ {لِصَاحِبِهِ لاَ تَحْزَنْ إِنَّ الله مَعَنَا} بالنصرة والحفظ قيل طلع المشركون فوق الغار فأشفق أبو بكر على رسول الله ﷺ فقال إن تصب اليوم ذهب دين الله فقال ﵇ ماظنك باثنين الله ثالثهما

{ إِلَّا تَنْصُرُوهُ فَقَدْ نَصَرَهُ اللَّهُ } “Eğer siz ona yardım etmezseniz, bizzat Allah ona yardım etmişti” Eğer siz ona yardım etmezseniz, yanında sadece bir tek adam varken ona yardım eden Zat, gelecekte de ona yardım edecektir. { فَقَدْ نَصَرَهُ اللَّهُ } kavliyle, o vakitte yardım ettiği gibi gelecekte de yardım edeceğine delalet etmiştir. { إِذْ أَخْرَجَهُ الَّذِينَ كَفَرُوا } “inkâr edenler onu çıkardıklarında” Çıkarma fiili kâfirlere isnat edilmiştir; çünkü onlar onu çıkarmaya yeltendiklerinde Allah ona çıkış izni verdi, dolayısıyla sanki onu onlar çıkarmış gibi oldular. { ثَانِيَ اثْنَيْنِ } “iki kişiden biri iken” Tıpkı “sâlisü selâse” (üçün üçüncüsü) sözünde olduğu gibi iki kişiden biri; onlar da Resûlullah ve Ebû Bekir'dir; kelimenin mansub oluşu hâl olmasındandır. { إِذْ هُمَا } “ikisi... bulundukları sırada” [ifadesi], { إِذْ أَخْرَجَهُ } kavlinden bedeldir. { فِي الْغَارِ } “mağarada” [Bu mağara], Mekke'nin sağ tarafında bir saatlik mesafede bulunan Sevr Dağı'nın tepesindeki bir oyuktur; orada üç gün kaldılar. { إِذْ يَقُولُ } “diyordu” [ifadesi] ikinci bir bedeldir. { لِصَاحِبِهِ لَا تَحْزَنْ إِنَّ اللَّهَ مَعَنَا } “arkadaşına, 'Üzülme, çünkü Allah bizimle beraberdir'” Yardım ve korumasıyla. Denildi ki: Müşrikler mağaranın üstüne çıktılar; bunun üzerine Ebû Bekir, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem için endişelenip 'Bugün sana bir şey olursa Allah'ın dini yok olur' dedi. Peygamber aleyhisselâm da: 'Üçüncüleri Allah olan iki kişi hakkında ne zannediyorsun?' buyurdu.

وقيل لما دخل الغار بعث الله حمامتين فباضنتا في أسفله والعنكبوت فنسجت عليه وقال رسول الله ﷺ اللهم أعم أبصارهم فجعلوا يترددون حول الغار ولا يفطنون قد أخذ الله بأبصارهم عنه وقالوا من أنكر صحبة أبي بكر فقد كفر لإنكاره كلام الله وليس ذلك لسائر الصحابة {فَأَنزَلَ الله سَكِينَتَهُ} ما ألقى في قلبه من الأمنة التي سكن عندها وعلم أنهم لا يصلون

Yine denildi ki: Mağaraya girdiğinde Allah iki güvercin gönderdi, onlar mağaranın alt kısmına yumurtladılar ve örümcek de üzerine ağ ördü. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: “Allah'ım! Onların gözlerini kör et” diye dua etti. Müşrikler mağaranın etrafında dolaşıp durdular ama fark edemediler; Allah onların gözlerini mağaradan çevirmişti. Âlimler şöyle demişlerdir: Kim Ebû Bekir'in sahâbîliğini inkâr ederse, Allah'ın kelamını inkâr ettiği için kâfir olur; bu hüküm diğer sahâbîler için geçerli değildir. { فَأَنْزَلَ اللَّهُ سَكِينَتَهُ } “Bunun üzerine Allah güven duygusu indirdi” Kalbine yerleştirdiği ve onunla yatıştığı emniyet duygusu; böylece onların kendisine ulaşamayacaklarını bildi.

التوبة (٤٠ _ ٤٣)

Tevbe (40-43)

إليه {عليه} على النبى ﷺ أو على أبي بكر لأنه كان يخاف وكان ﵇ ساكن القلب {وَأَيَّدَهُ بِجُنُودٍ لَّمْ تَرَوْهَا} هم الملائكة صرفوا وجوه الكفار وأبصارهم عن أن يروه أو أيده بالملائكة يوم بدر والأحزاب وحنين {وَجَعَلَ كَلِمَةَ الذين كَفَرُواْ} أي دعوتهم إلى الكفر {السفلى وَكَلِمَةُ الله} دعوته إلى الإسلام {هِىَ} فصل {العليا} وَكَلِمَةُ الله بالنصب يعقوب بالعطف والرفع على الاستئناف أوجه إذ هي كانت ولم تزل عالية {والله عَزِيزٌ} يعز بنصره أهل كلمته {حَكِيمٌ} يذل أهل الشرك بحكمته

{ عَلَيْهِ } “ona” Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem yahut Ebû Bekir'e; zira o korkuyordu, Peygamber aleyhisselâm ise kalben sükûnet içindeydi. { وَأَيَّدَهُ بِجُنُودٍ لَمْ تَرَوْهَا } “onu görmediğiniz ordularla destekledi” Onlar meleklerdir; kâfirlerin yüzlerini ve gözlerini onu görmekten çevirdiler. Yahut Bedir, Ahzâb ve Huneyn günlerinde onu meleklerle destekledi. { وَجَعَلَ كَلِمَةَ الَّذِينَ كَفَرُوا } “ve inkâr edenlerin sözünü... kıldı” Yani küfre çağrılarını { السُّفْلَى } “alçalttı” { وَكَلِمَةُ اللَّهِ } “Allah'ın sözü ise” O'nun İslam'a çağrısıdır. { هِيَ } zamir-i fasldır. { الْعُلْيَا } “en yücedir” Ya'kūb kıraatinde { وَكَلِمَةُ اللَّهِ } atıf yoluyla mansuptur; mübteda (isti'nâf) olarak merfû okunması ise daha uygundur; zira o ezelden beri yücedir ve daima yüce kalacaktır. { وَاللَّهُ عَزِيزٌ } “Allah Mutlak Güç Sahibidir” Kendi kelimesinin ehlini yardımıyla aziz kılar { حَكِيمٌ } “Hüküm ve Hikmet Sahibidir” Şirk ehlini hikmetiyle zelil kılar.

انْفِرُوا خِفَافًا وَثِقَالًا وَجَاهِدُوا بِأَمْوَالِكُمْ وَأَنْفُسِكُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ ذَلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (٤١)

{ انْفِرُوا خِفَافًا وَثِقَالًا وَجَاهِدُوا بِأَمْوَالِكُمْ وَأَنْفُسِكُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ ذَلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ } “Gerek hafif gerek ağır olarak savaşa çıkın; mallarınızla ve canlarınızla Allah yolunda cihad edin. Eğer bilirseniz, bu sizin için daha hayırlıdır.”

{انفروا خِفَافًا} في النفور لنشاطكم له {وَثِقَالاً} عنه لمشقته عليكم أو خفافاً لقلة عيالكم وثقالاً لكثرتها أو خفافاً من السلاح وثقالاً منه أو ركباناً ومشاة أو شباباً وشيوخاً أو مهازيل وسمانا أو صحاحا ومرضا {وجاهدوا بأموالكم وَأَنفُسِكُمْ} إيجاب للجهاد بهما إن إمكن أو بأحدهما على حسب الحال والحاجة {فِي سَبِيلِ الله ذلكم} الجهاد {خَيْرٌ لَّكُمْ} من تركه {إِن كُنتُمْ تَعْلَمُونَ} كون ذلك خيراً فبادروا إليه ونزل في المتخلفين عن غزوة تبوك من المنافقين

{انفروا خِفَافًا} “[Savaşa] gerek hafif... olarak seferber olun” [savaşa] çıkmaya karşı canlı ve istekli olmanız sebebiyle hafif, {وَثِقَالاً} “gerek ağır... olarak seferber olun” size meşakkatli gelmesi sebebiyle ona karşı ağır olarak; yahut çoluk çocuğunuzun azlığı sebebiyle hafif, çokluğu sebebiyle ağır olarak; yahut silah bakımından hafif ve silah bakımından ağır olarak; yahut binitli ve yaya olarak; yahut gençler ve yaşlılar olarak; yahut zayıflar ve semizler olarak; yahut sıhhatliler ve hastalar olarak [seferber olun]. {وجاهدوا بأموالكم وَأَنفُسِكُمْ} “Mallarınızla ve canlarınızla cihad edin” [ifadesi], imkân varsa her ikisiyle, [aksi takdirde] duruma ve ihtiyaca göre ikisinden biriyle cihad etmenin farziyetidir; {فِي سَبِيلِ الله} “Allah yolunda.” {ذلكم} “Bu” cihad, {خَيْرٌ لَّكُمْ} “sizin için daha hayırlıdır” onu terk etmekten. {إِن كُنتُمْ تَعْلَمُونَ} “Eğer bilirseniz.” bunun hayır olduğunu [biliyorsanız] ona koşun. [Müteakip ayet] Tebük Gazvesi'nden geri kalan münafıklar hakkında indi:

لَوْ كَانَ عَرَضًا قَرِيبًا وَسَفَرًا قَاصِدًا لَاتَّبَعُوكَ وَلَكِنْ بَعُدَتْ عَلَيْهِمُ الشُّقَّةُ وَسَيَحْلِفُونَ بِاللَّهِ لَوِ اسْتَطَعْنَا لَخَرَجْنَا مَعَكُمْ يُهْلِكُونَ أَنْفُسَهُمْ وَاللَّهُ يَعْلَمُ إِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ (٤٢)

{ لَوْ كَانَ عَرَضًا قَرِيبًا وَسَفَرًا قَاصِدًا لَاتَّبَعُوكَ وَلَكِنْ بَعُدَتْ عَلَيْهِمُ الشُّقَّةُ وَسَيَحْلِفُونَ بِاللَّهِ لَوِ اسْتَطَعْنَا لَخَرَجْنَا مَعَكُمْ يُهْلِكُونَ أَنْفُسَهُمْ وَاللَّهُ يَعْلَمُ إِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ } “Eğer yakın bir kazanç ve orta bir yolculuk olsaydı mutlaka senin peşinden gelirlerdi. Fakat meşakkatli mesafe onlara uzak geldi. Bununla beraber, 'Eğer gücümüz yetseydi mutlaka sizinle beraber çıkardık' diye Allah’a yemin edecekler. Kendilerini helake sürüklüyorlar. Allah onların kesinlikle yalancı olduklarını bilmektedir.”

{لَوْ كَانَ عَرَضًا} هو ما عرض لك من منافع الدنيا يقال الدنيا عرض حاضر يأكل منه البر والفاجر أي لو كان مادعوا إليه مغنماً {قَرِيبًا} سهل المأخذ {وَسَفَرًا قَاصِدًا} وسطاً مقارباً والقاصد والقصد المعتدل {لاَّتَّبَعُوكَ} لوافقوك في الخروج {ولكن بَعُدَتْ عَلَيْهِمُ الشقة} المسافة الشاطة الشاقة {وَسَيَحْلِفُونَ بالله لَوِ استطعنا لَخَرَجْنَا مَعَكُمْ} من دلائل النبوة لأنه أخبر بما سيكون بعد القفول فقالوا كما اخبر وبالله متعلق بسيحلفون أو هو من جملة كلامهم والقول مراد في الوجهين أي سيحلفون يعني المتخلفين عند رجوعك من غزوة تبوك معتذرين يقولون بالله لو استطعنا لخرجنا معكم أو سيحلفون بالله يقولون لو استطعنا وقوله لخرجنا سد مسد جوابى القسم ولو جميعاً ومعنى الاستطاعة استطاعة العدة أو استطاعة الأبدان كأنهم تمارضوا {يُهْلِكُونَ أَنفُسَهُمْ} بدل من سَيَحْلِفُونَ أو حال منه أي مهلكين والمعنى أنهم يهلكونها بالحلف الكاذب أو حال من لَخَرَجْنَا أي لخرجنا معكم وإن أهلكنا أنفسنا وألقيناها في التهلكة بما نحملها على المسير في تلك الشقة {والله يَعْلَمُ إِنَّهُمْ لكاذبون} فيما يقولون

{ لَوْ كَانَ عَرَضًا } “Eğer... bir kazanç olsaydı” Araz (عَرَض), dünya menfaatlerinden sana ârız olan (karşına çıkan) şeydir; 'Dünya peşin bir kazançtır, ondan iyi de yer kötü de' denir. Yani eğer kendilerini davet ettiğin şey bir ganimet { قَرِيبًا } “yakın” elde edilmesi kolay { وَسَفَرًا قَاصِدًا } “ve orta bir yolculuk” orta halli, mutedil bir yolculuk olsaydı; 'el-kāsıd' ve 'el-kasd' mutedil demektir. { لَاتَّبَعُوكَ } “mutlaka senin peşinden gelirlerdi” Yola çıkışta sana katılırlardı. { وَلَكِنْ بَعُدَتْ عَلَيْهِمُ الشُّقَّةُ } “Fakat meşakkatli mesafe onlara uzak geldi” Uzak ve zorlu mesafe. { وَسَيَحْلِفُونَ بِاللَّهِ لَوِ اسْتَطَعْنَا لَخَرَجْنَا مَعَكُمْ } “Bununla beraber, 'Eğer gücümüz yetseydi mutlaka sizinle beraber çıkardık' diye Allah’a yemin edecekler” Bu, peygamberlik delillerindendir; zira seferden dönüşten sonra olacak şeyi önceden haber vermiş ve onlar da tam haber verdiği gibi söylemişlerdir. “Billâhi” ifadesi “seyahlifûne” fiiline taalluk eder ya da onların sözünün bir parçasıdır; her iki ihtimalde de 'kavl' (söylemek) mukadderdir. Yani Tebük Gazvesi'nden döndüğün vakit o geri kalanlar özür beyan ederek 'Vallahi gücümüz yetseydi sizinle beraber çıkardık' diyecekler yahut 'Gücümüz yetseydi' diyerek Allah'a yemin edecekler. Âyetteki { لَخَرَجْنَا } kavli hem yeminin hem de 'lev' şart edatının cevabı yerine geçmiştir. İstitaatın mânası, teçhizat gücü yahut bedenî güçtür; sanki kendilerini hasta gibi göstermişlerdir. { يُهْلِكُونَ أَنْفُسَهُمْ } “Kendilerini helake sürüklüyorlar” [İfadesi] { سَيَحْلِفُونَ } fiilinden bedeldir yahut ondan hâldir; yani helak ediciler olarak. Mânası şudur: Yalan yere yemin etmekle kendilerini helak ederler; yahut { لَخَرَجْنَا } ifadesinden hâldir; yani o mesafede yola çıkmaya zorlamakla kendimizi helake sürüklesek ve tehlikeye atsak bile sizinle çıkardık [demektir]. { وَاللَّهُ يَعْلَمُ إِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ } “Allah onların kesinlikle yalancı olduklarını bilmektedir” Söyledikleri sözde.

عَفَا اللَّهُ عَنْكَ لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكَ الَّذِينَ صَدَقُوا وَتَعْلَمَ الْكَاذِبِينَ (٤٣)

{ عَفَا اللَّهُ عَنْكَ لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكَ الَّذِينَ صَدَقُوا وَتَعْلَمَ الْكَاذِبِينَ } “Allah seni affetsin! Doğru söyleyenler sana iyice belli olup yalancıları bilmeden önce, onlara niçin izin verdin?”

{عفا الله عنك} كناية من الزلة لأن العفو رادف لها

{ عَفَا اللَّهُ عَنْكَ } “Allah seni affetsin!” [ifadesi] bir zelleden kinayedir; çünkü af, zelleye tâbidir.

التوبة (٤٣ _ ٤٧)

Tevbe (43-47)

وهو من لطف العتاب بتصدير العفو في الخطاب وفيه دلالة فضله على سائر الأنبياء ﵈ حيث لم يذكر مثله لسائر الأنبياء ﵈ {لِمَ أَذِنتَ لَهُمْ} بيان لما كنى عنه بالعفو ومعناه مالك أذنت لهم في القعود عن الغزو حين استأذنوك واعتلّوا لك بعللهم وهلا استأنيت بالإذن {حتى يَتَبَيَّنَ لَكَ الذين صَدَقُواْ وَتَعْلَمَ الكاذبين} يتبين لك الصادق في العذر من الكاذب فيه

Bu hitapta affın başa alınması, sitemin inceliğindendir. Bunda, diğer peygamberlere aleyhimüsselâm böylesi zikredilmediği için onun diğer peygamberlere olan üstünlüğüne delil vardır. { لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ } “onlara niçin izin verdin?” Af ile kinaye edilen durumun açıklamasıdır. Mânası: Onlar senden izin isteyip mazeretler ileri sürdüklerinde savaşa katılmayıp oturmaları için onlara niçin izin verdin? İzin vermede acele etmeyip bekleseydin ya! { حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكَ الَّذِينَ صَدَقُوا وَتَعْلَمَ الْكَاذِبِينَ } “Doğru söyleyenler sana iyice belli olup yalancıları bilmeden önce” Mazeretinde doğru olanla yalancı olan sana açıkça belli olana kadar.

وقيل شيئان فعلهما رسول الله ﷺ ولم يؤمر بهما إذنه للمنافقين وأخذه الفدية من الأسارى فعاتبه الله وفيه دليل جواز الاجتهاد للأنبياء ﵈ لأنه ﵇ إنما فعل ذلك بالاجتهاد وإنما عوتب مع أن له ذلك لتركه الأضفل وهم يعاتبون على ترك الأفضل

Denildi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in emredilmeden yaptığı iki şey vardır: Münafıklara izin vermesi ve esirlerden fidye alması. Bunun üzerine Allah ona sitem etti. Bunda, peygamberlerin aleyhimüsselâm ictihad etmelerinin câiz olduğuna delil vardır; zira Peygamber aleyhisselâm bunu ancak ictihad ile yapmıştır. Buna yetkisi olduğu halde kendisine sitem edilmesi ise daha faziletli olanı terk etmesinden dolayıdır; nitekim peygamberler daha faziletli olanı terk ettiklerinde muaheze edilirler.

لَا يَسْتَأْذِنُكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ أَنْ يُجَاهِدُوا بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالْمُتَّقِينَ (٤٤)

{ لَا يَسْتَأْذِنُكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ أَنْ يُجَاهِدُوا بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالْمُتَّقِينَ } “Allah’a ve ahiret gününe iman edenler; mallarıyla ve canlarıyla cihad etmekten [geri kalmak için] senden izin istemezler. Allah, takva sahiplerini hakkıyla bilendir.”

{لا يَسْتَأْذِنُكَ الذين يُؤْمِنُونَ بالله واليوم الآخر أَن يجاهدوا} ليس من عادة المؤمنين أن يستأذوك في أن يجاهدوا {بأموالهم وَأَنفُسِهِمْ والله عَلِيمٌ بالمتقين} عدة لهم بأجزل الثواب

{ لَا يَسْتَأْذِنُكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ أَنْ يُجَاهِدُوا } “Allah’a ve ahiret gününe iman edenler; ...cihad etmekten [geri kalmak için] senden izin istemezler” Müminlerin âdeti, { بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ } “mallarıyla ve canlarıyla” cihad etmek hususunda senden izin istemek değildir. { وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالْمُتَّقِينَ } “Allah, takva sahiplerini hakkıyla bilendir” Bu, onlara bol mükâfat verileceğine dair bir vaaddir.

إِنَّمَا يَسْتَأْذِنُكَ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَارْتَابَتْ قُلُوبُهُمْ فَهُمْ فِي رَيْبِهِمْ يَتَرَدَّدُونَ (٤٥)

{ إِنَّمَا يَسْتَأْذِنُكَ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَارْتَابَتْ قُلُوبُهُمْ فَهُمْ فِي رَيْبِهِمْ يَتَرَدَّدُونَ } “Senden ancak Allah’a ve ahiret gününe inanmayan, kalpleri şüpheye düşüp de şüpheleri içinde bocalayıp duranlar izin ister.”

{إِنَّمَا يَسْتَأْذِنُكَ الذين لاَ يُؤْمِنُونَ بالله واليوم الآخر} يعني المنافقين وكانوا تسعة وثلاثين رجلاً {وارتابت قُلُوبُهُمْ} شكوا في دينهم واضطربوا في عقيدتهم {فَهُمْ فِي رَيْبِهِمْ يَتَرَدَّدُونَ} يتحيرون لأن التردد ديدن المتحير كما أن الثبات ديدن المستبصر

{ إِنَّمَا يَسْتَأْذِنُكَ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ } “Senden ancak Allah’a ve ahiret gününe inanmayanlar... izin ister” Yani münafıklar; onlar otuz dokuz adamdı. { وَارْتَابَتْ قُلُوبُهُمْ } “kalpleri şüpheye düşüp de” Dinlerinde şüpheye düştüler ve inançlarında sarsıldılar. { فَهُمْ فِي رَيْبِهِمْ يَتَرَدَّدُونَ } “onlar şüpheleri içinde bocalayıp dururlar.” Şaşkınlık içinde kalırlar; zira tereddüt ve bocalama şaşkının âdetidir, tıpkı sebatın basiret ehlinin âdeti olduğu gibi.

وَلَوْ أَرَادُوا الْخُرُوجَ لَأَعَدُّوا لَهُ عُدَّةً وَلَكِنْ كَرِهَ اللَّهُ انْبِعَاثَهُمْ فَثَبَّطَهُمْ وَقِيلَ اقْعُدُوا مَعَ الْقَاعِدِينَ (٤٦)

{ وَلَوْ أَرَادُوا الْخُرُوجَ لَأَعَدُّوا لَهُ عُدَّةً وَلَكِنْ كَرِهَ اللَّهُ انْبِعَاثَهُمْ فَثَبَّطَهُمْ وَقِيلَ اقْعُدُوا مَعَ الْقَاعِدِينَ } “Eğer sefere çıkmak isteselerdi elbette onun için bir hazırlık yaparlardı. Fakat Allah onların harekete geçmelerini hoş görmedi de onları engelledi ve 'Oturup kalanlarla beraber siz de oturun!' denildi.”

{وَلَوْ أَرَادُواْ الخروج لأَعَدُّواْ لَهُ} للخروج أو للجهاد {عدة} اهبة لأنهم كانوا مياسير للغزو ولما كان وَلَوْ أَرَادُواْ الخروج معطياً معنى نفي خروجهم واستعدادهم قيل {ولكن كَرِهَ الله انبعاثهم} نهوضهم للخروج كأنه قيل ما خرجوا ولكن تثبطوا عن الخروج لكراهة انبعاثهم {فَثَبَّطَهُمْ} فكسلهم وضعف رغبتهم في الانبعاث والتثبيط التوقيف عن الأمر بالتزهيد فيه {وَقِيلَ اقعدوا} أي قال بعضهم لبعض أو قاله الرسول ﵇ غضباً عليهم أو قاله الشيطان بالوسوسة {مَعَ القاعدين} هو ذم لهم وإلحاق بالنساء والصبيان والزمني الذين شأنهم القعود في البيوت

{ وَلَوْ أَرَادُوا الْخُرُوجَ لَأَعَدُّوا لَهُ } “Eğer sefere çıkmak isteselerdi elbette onun için” sefere çıkmak veya cihad için { عُدَّةً } “bir hazırlık yaparlardı” hazırlık [yaparlardı]; çünkü onlar savaşa gitmek için zengin kimselerdi. { وَلَوْ أَرَادُوا الْخُرُوجَ } ifadesi onların çıkışını ve hazırlığını nefyetme mânası taşıdığı için şöyle buyruldu: { وَلَكِنْ كَرِهَ اللَّهُ انْبِعَاثَهُمْ } “Fakat Allah onların harekete geçmelerini hoş görmedi” Çıkmak için davranmalarını [hoş görmedi]; sanki şöyle denilmiştir: Çıkmadılar, bilakis harekete geçmeleri hoş görülmediği için çıkmaktan alıkondular. { فَثَبَّطَهُمْ } “de onları engelledi” Onlara tembellik verdi ve harekete geçme arzularını zayıflattı. Tesbît (ثَبَّطَهُمْ), bir işten soğutarak ondan alıkoymaktır. { وَقِيلَ اقْعُدُوا } “ve ... denildi” Yani birbirlerine söylediler yahut Resûl aleyhisselâm onlara duyduğu öfke sebebiyle söyledi veya şeytan vesvese vererek söyledi. { مَعَ الْقَاعِدِينَ } “Oturup kalanlarla beraber” Bu, onları kınamak ve işleri evlerde oturup kalmak olan kadınlar, çocuklar ve kötürümlerle bir tutmaktır.

لَوْ خَرَجُوا فِيكُمْ مَا زَادُوكُمْ إِلَّا خَبَالًا وَلَأَوْضَعُوا خِلَالَكُمْ يَبْغُونَكُمُ الْفِتْنَةَ وَفِيكُمْ سَمَّاعُونَ لَهُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالظَّالِمِينَ (٤٧)

{ لَوْ خَرَجُوا فِيكُمْ مَا زَادُوكُمْ إِلَّا خَبَالًا وَلَأَوْضَعُوا خِلَالَكُمْ يَبْغُونَكُمُ الْفِتْنَةَ وَفِيكُمْ سَمَّاعُونَ لَهُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالظَّالِمِينَ } “Eğer içinizde sefere çıksalardı, size bozgunculuktan başka bir şey katmazlardı ve aranıza fitne sokmak isteyerek hemen aranızda koşarlardı. İçinizde onlara kulak verenler de vardı. Allah, zalimleri hakkıyla bilendir.”

{لَوْ خَرَجُواْ فِيكُم مَّا زَادُوكُمْ} بخروجهم معكم {إِلاَّ خَبَالاً} إلا فساداً وشراً والاستثناء متصل لأن المعنى مازادوكم شيئاً إلا خبالاً والاستثناء المنقطع أن يكون المستثنى من غير جنس المستثنى منه كقولك مازادوكم خيراً إلا خبالاً والمستثنى منه في هذا الكلام غير مذكور وإذا لم يذكر وقع الاستثناء من الشيء فكان استثناء متصلاً لأن الخبال بعضه {ولأَوْضَعُواْ خلالكم}

{ لَوْ خَرَجُوا فِيكُمْ مَا زَادُوكُمْ } “Eğer içinizde sefere çıksalardı, size ... katmazlardı” Sizinle birlikte çıkmalarıyla [size katmazlardı] { إِلَّا خَبَالًا } “bozgunculuktan başka bir şey” Fesat ve şerden başka bir şey [katmazlardı]. İstisna muttasıldır; çünkü mâna “Size fesattan başka hiçbir şey artırmazlardı” şeklindedir. Munkatı' istisna ise müstesnânın, müstesnâ minh'in cinsinden olmamasıdır; nitekim senin “Sana fesat dışında hiçbir hayır artırmadı” demen böyledir. Bu ifadede müstesnâ minh zikredilmemiştir; zikredilmediğinde istisna 'şey' kelimesinden yapılmış olur, dolayısıyla fesat da o şeyin bir parçası olduğu için istisna muttasıl olur. { وَلَأَوْضَعُوا خِلَالَكُمْ } “ve hemen aranızda koşarlardı”

ولسعوا بينكم بالتضريب والنمائم وإفساد ذات البين يقال وضع البعير وضعاً إذا أسرع وأوضعته أنا والمعنى ولأوضعوا ركائبهم بينكم والمراد الإسراع بالنمائم لأن الراكب أسرع من الماشي وخط في المصحف وَلاَ أوضعوا بزيادة الألف لأن الفتحة كانت تكتب ألفاً قبل الخط العربي والخط العربي اخترع قريباً من نزول القرآن وقد بقي من تلك الألف أثر في الطباع فكتبوا صورة الهمزة ألفاً وفتحها ألفاً أخرى ونحوه اولا أذبحنه {يبغونكم} حال من الضمير فى أوضعوا {الفتنة} أي يطلبون أن يفتنوكم بأن يوقعوا الخلافة فيما بينكم ويفسدوا نياتكم في مغزاكم {وَفِيكُمْ سماعون لَهُمْ} أي نمامون يسمعون حديثكم فينقلونه إليهم {والله عَلِيمٌ بالظالمين} بالمنافقين

Kışkırtıcılık, dedikodu ve aranızı bozmak için aranızda koştururlardı. Deve hızlandığı zaman “Vadaa’l-baîru vad'an”, onu ben hızlandırdığımda ise “Evda'tühû” denir. Mânası: Bineklerini aranızda koştururlardı. Kastedilen ise dedikoduda acele etmektir; çünkü binitli olan yürüyenden daha hızlıdır. Mushaf'ta “Ve lâ evdaû” şeklinde elif ilavesiyle yazılmıştır; zira Arap yazısından önce fetha elif olarak yazılırdı. Arap yazısı ise Kur'an'ın inişine yakın bir dönemde ihdas edilmiştir ve o eliften imlâ alışkanlıklarında bir iz kalmıştır; bu yüzden hemzenin sûretini bir elif, harekesini (fethasını) de başka bir elif olarak yazdılar; “Eve lâ ezbehannehû” kelimesi de bunun gibidir. { يَبْغُونَكُمُ } “Evdaû” fiilindeki zamirden hâldir. { الْفِتْنَةَ } “fitne sokmak isteyerek” Yani aranıza ihtilaf sokarak ve çıktığınız gazvedeki niyetlerinizi bozarak sizi fitneye düşürmek isterler. { وَفِيكُمْ سَمَّاعُونَ لَهُمْ } “İçinizde onlara kulak verenler de vardı” Yani sözlerinizi dinleyip onlara taşıyan laf taşıyıcılar [vardı]. { وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالظَّالِمِينَ } “Allah, zalimleri hakkıyla bilendir” Münafıkları [hakkıyla bilendir].

لَقَدِ ابْتَغَوُا الْفِتْنَةَ مِنْ قَبْلُ وَقَلَّبُوا لَكَ الْأُمُورَ حَتَّى جَاءَ الْحَقُّ وَظَهَرَ أَمْرُ اللَّهِ وَهُمْ كَارِهُونَ (٤٨)

{ لَقَدِ ابْتَغَوُا الْفِتْنَةَ مِنْ قَبْلُ وَقَلَّبُوا لَكَ الْأُمُورَ حَتَّى جَاءَ الْحَقُّ وَظَهَرَ أَمْرُ اللَّهِ وَهُمْ كَارِهُونَ } “Andolsun ki onlar, daha önce de fitne çıkarmak istemişler ve hak gelip Allah’ın emri üstün kılınıncaya kadar senin aleyhine türlü işler çevirmişlerdi; onlar ise [bundan] hoşlanmıyorlardı.”

{لَقَدِ ابتغوا الفتنة} بصد الناس أو بأن يفتكوا به ﵇ ليلة العقبة أو بالرجوع يوم أحد {مِن قَبْلُ} من قبل غزوة تبوك {وَقَلَّبُواْ لَكَ الأمور} ودبروا لك الحيل والمكايد ودوّروا الآراء في إبطال أمرك {حتى جَاءَ الحق} وهو تأييدك ونصرك {وَظَهَرَ أمر الله} وغلب دينه وعلاشرعه {وَهُمْ كارهون} أي على رغم منهم

{ لَقَدِ ابْتَغَوُا الْفِتْنَةَ } “Andolsun ki onlar... fitne çıkarmak istemişler” İnsanları engelleyerek yahut Akabe gecesinde Peygamber'e aleyhisselâm suikast tertipleyerek ya da Uhud günü geri dönerek [fitne çıkarmak istemişlerdi]. { مِنْ قَبْلُ } “daha önce de” Tebük Gazvesi'nden önce. { وَقَلَّبُوا لَكَ الْأُمُورَ } “senin aleyhine türlü işler çevirmişlerdi” Senin için hileler ve tuzaklar kurmuşlar, senin davanı boşa çıkarmak için türlü fikirler evirip çevirmişlerdi. { حَتَّى جَاءَ الْحَقُّ } “ta ki hak gelinceye” O da senin desteklenmen ve sana yardım edilmesidir. { وَظَهَرَ أَمْرُ اللَّهِ } “ve Allah’ın emri üstün kılınıncaya kadar” Dini galip geldi ve şeriatı yüceldi. { وَهُمْ كَارِهُونَ } “onlar ise hoşlanmıyorlardı” Yani onların istememesine rağmen.

وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ ائْذَنْ لِي وَلَا تَفْتِنِّي أَلَا فِي الْفِتْنَةِ سَقَطُوا وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمُحِيطَةٌ بِالْكَافِرِينَ (٤٩)

{ وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ ائْذَنْ لِي وَلَا تَفْتِنِّي أَلَا فِي الْفِتْنَةِ سَقَطُوا وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمُحِيطَةٌ بِالْكَافِرِينَ } “Onlardan öylesi de vardır ki: 'Bana izin ver, beni fitneye düşürme!' der. Bilesiniz ki, onlar zaten fitnenin içine düşmüşlerdir. Şüphesiz cehennem kâfirleri çepeçevre kuşatacaktır.”

{وَمِنْهُمْ مَّن يَقُولُ ائذن لّي وَلاَ تَفْتِنّي} ولا توقعني في الفتنة وهي الإثم بأن لا تأذن لي فإني إن تخلفت بغير إذنك أثمت أولا تلقني في

{ وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ ائْذَنْ لِي وَلَا تَفْتِنِّي } “Onlardan öylesi de vardır ki: 'Bana izin ver, beni fitneye düşürme!' der” Bana izin vermemek suretiyle beni fitneye yani günaha düşürme; çünkü senin iznin olmadan geri kalırsam günaha girerim. Yahut beni düşürme...

الهلكة فإني إذا خرجت معك هلك مالي وعيالي وقيل قال الجد بن قيس المنافق قد علمت الأنصار إني مستهتر بالنساء فلا تفتني ببنات الأصفر يعني نساء الروم ولكني أعينك بمالي فاتركني {أَلا فِي الفتنة سَقَطُواْ} يعني أن الفتنة هي التي سقطوا فيها وهي فتنة التخلف {وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمُحِيطَةٌ بالكافرين} الآن لأن أسباب الإحاطة معهم أو هي تحيط بهم يوم القيامة

...helake düşürme; çünkü seninle çıkarsam malım ve ailem helak olur. Şöyle de denilmiştir: Münafık el-Cedd b. Kays, “Ensar benim kadınlara düşkün olduğumu bilir; beni Benü'l-Asfar'ın kızlarıyla (yani Rum kadınlarıyla) fitneye düşürme. Fakat sana malımla yardım edeyim, beni bırak” demiştir. { أَلا فِي الْفِتْنَةِ سَقَطُواْ } “Bilesiniz ki, onlar zaten fitnenin içine düşmüşlerdir” Yani asıl fitne, bizzat içine düştükleri savaştan geri kalma fitnesidir. { وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمُحِيطَةٌ بِالْكَافِرِينَ } “Şüphesiz cehennem kâfirleri çepeçevre kuşatacaktır” Şu anda [kuşatmıştır]; çünkü kuşatma sebepleri kendileriyle beraberdir. Yahut kıyamet günü onları kuşatacaktır.

إِنْ تُصِبْكَ حَسَنَةٌ تَسُؤْهُمْ وَإِنْ تُصِبْكَ مُصِيبَةٌ يَقُولُوا قَدْ أَخَذْنَا أَمْرَنَا مِنْ قَبْلُ وَيَتَوَلَّوْا وَهُمْ فَرِحُونَ (٥٠)

{ إِنْ تُصِبْكَ حَسَنَةٌ تَسُؤْهُمْ وَإِنْ تُصِبْكَ مُصِيبَةٌ يَقُولُوا قَدْ أَخَذْنَا أَمْرَنَا مِنْ قَبْلُ وَيَتَوَلَّوْا وَهُمْ فَرِحُونَ } “Eğer sana bir iyilik dokunursa bu onları üzer; şayet sana bir musibet dokunursa, 'Biz daha önceden tedbirimizi almıştık' derler ve sevinç içinde dönüp giderler.”

{إِن تُصِبْكَ} في بعض الغزوات حَسَنَةٌ ظفر وغنيمة {تَسُؤْهُمْ وَإِن تُصِبْكَ مُصِيبَةٌ} نكبة وشدة في بعضها نحو ما جرى يوم أحد {يَقُولُواْ قَدْ أَخَذْنَا أَمْرَنَا} الذي نحن متسمون به من الحذر والتيقظ والعمل بالحزم {مِن قَبْلُ} من قبل ما وقع {وَيَتَوَلَّواْ} عن مقام التحدث بذلك إلى أهاليهم {وَّهُمْ فَرِحُونَ} مسرورون

{ إِن تُصِبْكَ } Gazvelerin bazısında sana dokunursa, { حَسَنَةٌ } “bir iyilik” zafer ve ganimet [dokunursa], { تَسُؤْهُمْ وَإِن تُصِبْكَ مُصِيبَةٌ } “bu onları üzer; şayet sana bir musibet dokunursa” bazısında Uhud günü meydana gelen olaylar gibi bir felaket ve sıkıntı dokunursa, { يَقُولُواْ قَدْ أَخَذْنَا أَمْرَنَا } “'Biz tedbirimizi almıştık' derler” kendisiyle nitelendiğimiz ihtiyatlı davranma, uyanık olma ve azimle hareket etme tedbirimizi [almıştık derler], { مِن قَبْلُ } “daha önceden” bu gerçekleşmeden önce. { وَيَتَوَلَّواْ } Bunu konuştukları makamdan ailelerine dönerler, { وَّهُمْ فَرِحُونَ } “sevinç içinde” neşeli olarak.

قُلْ لَنْ يُصِيبَنَا إِلَّا مَا كَتَبَ اللَّهُ لَنَا هُوَ مَوْلَانَا وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ (٥١)

{ قُلْ لَنْ يُصِيبَنَا إِلَّا مَا كَتَبَ اللَّهُ لَنَا هُوَ مَوْلَانَا وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ } “De ki: 'Bizim başımıza ancak Allah’ın bizim için yazdığı [şey] gelir. O bizim mevlâmızdır. Müminler yalnız Allah’a tevekkül etsinler.'”

{قُل لَّن يُصِيبَنَا إِلاَّ مَا كَتَبَ الله لَنَا} أي قضى من خير أو شر {هُوَ مولانا} أي الذي يتولانا ونتولاه {وَعَلَى الله فَلْيَتَوَكَّلِ المؤمنون} وحق المؤمنين أن لا يتوكلوا على غير الله

{ قُل لَّن يُصِيبَنَا إِلاَّ مَا كَتَبَ الله لَنَا } “De ki: 'Bizim başımıza ancak Allah’ın bizim için yazdığı gelir'” Yani hayır veya şerden takdir ettiği [gelir]. { هُوَ مَوْلَانَا } “O bizim mevlâmızdır” Yani bizim işlerimizi üstlenen ve bizim de O'na sığındığımızdır. { وَعَلَى الله فَلْيَتَوَكَّلِ المؤمنون } “Müminler yalnız Allah’a tevekkül etsinler” Müminlerin hakkı, Allah'tan başkasına tevekkül etmemektir.

قُلْ هَلْ تَرَبَّصُونَ بِنَا إِلَّا إِحْدَى الْحُسْنَيَيْنِ وَنَحْنُ نَتَرَبَّصُ بِكُمْ أَنْ يُصِيبَكُمُ اللَّهُ بِعَذَابٍ مِنْ عِنْدِهِ أَوْ بِأَيْدِينَا فَتَرَبَّصُوا إِنَّا مَعَكُمْ مُتَرَبِّصُونَ (٥٢)

{ قُلْ هَلْ تَرَبَّصُونَ بِنَا إِلَّا إِحْدَى الْحُسْنَيَيْنِ وَنَحْنُ نَتَرَبَّصُ بِكُمْ أَنْ يُصِيبَكُمُ اللَّهُ بِعَذَابٍ مِنْ عِنْدِهِ أَوْ بِأَيْدِينَا فَتَرَبَّصُوا إِنَّا مَعَكُمْ مُتَرَبِّصُونَ } “De ki: 'Siz bizim için iki güzellikten birinden başkasını mı gözetiyorsunuz? Biz ise Allah’ın, ya kendi katından veya bizim ellerimizle size bir azap eriştirmesini gözetiyoruz. Öyleyse gözetin, şüphesiz biz de sizinle beraber gözetenleriz.'”

{قل هل تربصون بنا}

{ قُلْ هَلْ تَرَبَّصُونَ بِنَا } “De ki: 'Siz bizim için... mi gözetiyorsunuz?'”

التوبة (٥٢ _ ٥٥)

et-Tevbe (52-55)

تنتظرون بنا {إِلا إِحْدَى الحسنيين} وهما النصرة والشهادة {ونحن نتربص بكم} إحدى السوأيين إما {أَن يُصِيبَكُمُ الله بِعَذَابٍ مّنْ عِندِهِ} وهو قارعة من السماء كما نزلت على عاد وثمود {أَوْ} بعذاب {بِأَيْدِينَا} وهو القتل على الكفر {فَتَرَبَّصُواْ} بنا ما ذكرنا

Bizim hakkımızda bekliyorsunuz { إِلَّا إِحْدَى الْحُسْنَيَيْنِ } “iki güzellikten birinden başkasını” Bunlar da zafer ve şehadettir. { وَنَحْنُ نَتَرَبَّصُ بِكُمْ } “Biz ise sizin için gözetiyoruz” İki kötülükten birini; ya { أَن يُصِيبَكُمُ الله بِعَذَابٍ مِّنْ عِندِهِ } “Allah’ın kendi katından size bir azap eriştirmesini” Bu da Âd ve Semûd'un üzerine indiği gibi gökten gelen bir felakettir, { أَوْ } “veya” bir azabı { بِأَيْدِينَا } “bizim ellerimizle” Bu da küfür üzere öldürülmektir. { فَتَرَبَّصُواْ } “Öyleyse gözetin” bizim için zikrettiğimiz şeyleri.

{إِنَّا مَعَكُمْ مُّتَرَبِّصُونَ} ما هو عاقبتكم

{ إِنَّا مَعَكُم مُّتَرَبِّصُونَ } “Şüphesiz biz de sizinle beraber gözetenleriz” Sizin akıbetinizin ne olacağını.

قُلْ أَنْفِقُوا طَوْعًا أَوْ كَرْهًا لَنْ يُتَقَبَّلَ مِنْكُمْ إِنَّكُمْ كُنْتُمْ قَوْمًا فَاسِقِينَ (٥٣)

{ قُلْ أَنْفِقُوا طَوْعًا أَوْ كَرْهًا لَنْ يُتَقَبَّلَ مِنْكُمْ إِنَّكُمْ كُنْتُمْ قَوْمًا فَاسِقِينَ } “De ki: 'İster gönüllü ister gönülsüz infak edin; sizden asla kabul edilmeyecektir. Çünkü siz yoldan çıkmış bir topluluk oldunuz.'”

{قُلْ أَنفِقُواْ} في وجوه البر {طَوْعاً أَوْ كرها} طائعين أو مكروهين نصب على الحال كَرْهاً حمزة وعلي وهو أمر في معنى الخبر ومعناه {لَّن يُتَقَبَّلَ مِنكُمْ} أنفقتم طوعاً أو كرهاً ونحوه استغفر لهم أولا تستغفر لهم وقوله ... أسيئي بنا أو أحسني لا ملومة ... لدينا ولا مقلية إن تقلت ...

{ قُلْ أَنفِقُواْ } “De ki: 'İnfak edin'” iyilik yollarında, { طَوْعاً أَوْ كَرْهاً } “ister gönüllü ister gönülsüz” isteyerek veya zorla. Hâl (durum bildiren) olarak nasb edilmiştir. Hamza ve Ali “kerhen” okumuştur. Bu, haber anlamında bir emirdir; manası şudur: { لَّن يُتَقَبَّلَ مِنكُمْ } “sizden asla kabul edilmeyecektir” İster gönüllü ister gönülsüz infak edin. Bunun benzeri [şu ayettir]: [Onlar için] ister bağışlanma dile, ister bağışlanma dileme... Şairin şu sözü de böyledir: “Bize ister kötülük et ister iyilik; yanımızda ne kınanırsın ne de nefret edilirsin nefret edilecek olsan bile...”

أي لن يغفر الله لهم استغفرت لهم أم لم تستغفر لهم ولا نلومك أسأت إلينا أو أحسنت وقد جاز عكسه في قولك رحم الله زيداً ومعنى عدم القبول أنه ﵇ يردها عليهم ولا يقبلها أو لا يثيبها الله وقوله طَوْعاً أي من غير إلزام من الله ورسوله وكرها أي ملزمين وسمي الإلزام إكراهاً لأنهم منافقون فكان إلزامهم الإنفاق شاقاً عليهم كالإكراه {إِنَّكُمْ} تعليل الرد إنفاقهم {كُنتُمْ قَوْماً فاسقين} متمردين عاتين

Yani sen onlar için bağışlanma dilesen de dilemesen de Allah onları asla bağışlamaz; bize kötülük de etsen iyilik de etsen seni kınamayız. “Rahimallahu Zeyden” (Allah Zeyd'e rahmet etsin) sözünde ise bunun tersi caiz olmuştur [haber lafzında dua/istek manası]. Kabul edilmemesinin manası; Peygamber'in aleyhisselâm o [infakı] onlara geri çevirmesi ve kabul etmemesidir yahut Allah'ın ona sevap vermemesidir. “Tav'an” (طَوْعًا) ifadesi, Allah ve Resûlü'nün bir zorlaması olmadan demektir. “Kerhen” (كَرْهًا) ise zorlanarak demektir. Zorlama “ikrah” olarak adlandırılmıştır; çünkü onlar münafıktırlar, dolayısıyla infak etmeye mecbur tutulmaları onlara ikrah gibi ağır gelmekteydi. { إِنَّكُمْ } “Çünkü siz” onların infaklarının reddedilmesinin gerekçesidir, { كُنتُمْ قَوْماً فَاسِقِينَ } “yoldan çıkmış bir topluluk oldunuz” haddi aşan, isyankâr [bir topluluk].

وَمَا مَنَعَهُمْ أَنْ تُقْبَلَ مِنْهُمْ نَفَقَاتُهُمْ إِلَّا أَنَّهُمْ كَفَرُوا بِاللَّهِ وَبِرَسُولِهِ وَلَا يَأْتُونَ الصَّلَاةَ إِلَّا وَهُمْ كُسَالَى وَلَا يُنْفِقُونَ إِلَّا وَهُمْ كَارِهُونَ (٥٤)

{ وَمَا مَنَعَهُمْ أَنْ تُقْبَلَ مِنْهُمْ نَفَقَاتُهُمْ إِلَّا أَنَّهُمْ كَفَرُوا بِاللَّهِ وَبِرَسُولِهِ وَلَا يَأْتُونَ الصَّلَاةَ إِلَّا وَهُمْ كُسَالَى وَلَا يُنْفِقُونَ إِلَّا وَهُمْ كَارِهُونَ } “Harcamalarının kendilerinden kabul edilmesine engel olan şey, sadece Allah’ı ve Resûlünü inkâr etmeleri, namaza ancak üşenerek gelmeleri ve harcamalarını da ancak istemeye istemeye yapmalarıdır.”

{وَمَا مَنَعَهُمْ أَن تُقْبَلَ مِنْهُمْ نفقاتهم} وبالياء حمزة وعلي {إِلا أَنَّهُمْ كَفَرُواْ} أنهم فاعل منع وهم وأن تُقْبَلَ مفعولاه أي وما منعهم قبول نفقاتهم إلا كفرهم {بالله وَبِرَسُولِهِ وَلاَ يَأْتُونَ الصلاة إِلاَّ وَهُمْ كسالى} جمع كسلان {وَلاَ يُنفِقُونَ إِلاَّ وَهُمْ كارهون} لأنهم لا يريدون بهما وجه الله تعالى وصفهم بالطوع في قوله {طَوْعاً} وسلبه عنهم ههنا لأن المراد بطوعهم أنهم يبذلونه من غير إلزام من رسول الله ﷺ أو من رؤسائهم وما طوعهم ذلك إلا عن كراهة واضطرار لا عن رغبة واختيار

{ وَمَا مَنَعَهُمْ أَن تُقْبَلَ مِنْهُمْ نَفَقَاتُهُمْ } “Harcamalarının kendilerinden kabul edilmesine engel olan şey...” Hamza ve Ali “ye” ile [yukbele] okumuştur. { إِلَّا أَنَّهُمْ كَفَرُواْ } “ancak inkâr etmeleridir” “Ennehüm”, “mene'a” fiilinin faili (öznesi), “hüm” ve “en tukbele” ise mefûlleridir (nesneleridir). Yani onların nafakalarının kabul edilmesine engel olan şey ancak onların inkârlarıdır { بِاللَّهِ وَبِرَسُولِهِ وَلاَ يَأْتُونَ الصَّلاةَ إِلاَّ وَهُمْ كُسَالَى } “Allah'ı ve Resûlünü; namaza ancak üşenerek gelirler” Kusâlâ (كُسَالَى), keslân kelimesinin çoğuludur. { وَلاَ يُنفِقُونَ إِلاَّ وَهُمْ كَارِهُونَ } “ve ancak istemeye istemeye harcarlar” Çünkü bu ikisiyle Allah Teâlâ'nın rızasını gözetmezler. { طَوْعاً } “İster gönüllü” buyruğunda onları gönüllülükle nitelemiş, burada ise bunu onlardan nefyetmiştir; zira onların gönüllülüğünden kasıt, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yahut reislerinin bir zorlaması olmadan vermeleridir. Onların bu gönüllülüğü de ancak bir isteksizlik ve mecburiyetten kaynaklanmaktadır, arzu ve tercihten değil.

فَلَا تُعْجِبْكَ أَمْوَالُهُمْ وَلَا أَوْلَادُهُمْ إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ بِهَا فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَتَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ وَهُمْ كَافِرُونَ (٥٥)

{ فَلَا تُعْجِبْكَ أَمْوَالُهُمْ وَلَا أَوْلَادُهُمْ إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ بِهَا فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَتَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ وَهُمْ كَافِرُونَ } “Onların malları da evlatları da seni imrendirmesin. Allah bunlarla ancak dünya hayatında onlara azap etmeyi ve canlarının kâfir olarak çıkmasını istemektedir.”

{فَلاَ تُعْجِبْكَ أموالهم وَلاَ أولادهم إِنَّمَا يُرِيدُ الله لِيُعَذّبَهُمْ بِهَا فِي الحياة الدنيا} الإعجاب بالشيء أن تسربه سرور راضٍ به متعجب من حسنه والمعنى

{ فَلاَ تُعْجِبْكَ أَمْوَالُهُمْ وَلاَ أَوْلادُهُمْ إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُم بِهَا فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا } “Onların malları da evlatları da seni imrendirmesin. Allah bunlarla ancak dünya hayatında onlara azap etmeyi istemektedir” Bir şeye imrenmek (i'câb); ondan razı olan ve güzelliğine hayran kalan bir kimsenin sevinciyle sevinmendir. Manası şudur:

فلا تستحسن ما أوتوا من زينة الدنيا فإن الله إنما أعطاهم ما أعطاهم ليعذبهم بالمصائب فيها أو بالإنفاق منه في أبواب الخير وهم كارهون له أو بنهب أموالهم وسبىء اولادهم أو يجمعها

Onlara verilen dünya ziynetini güzel bulma. Çünkü Allah onlara verdiklerini, ancak dünyadaki musibetlerle yahut istemedikleri halde hayır yollarına infak etmeleriyle veya mallarının yağmalanıp evlatlarının esir edilmesiyle ya da onları toplamak,

التوبة (٥٥ _ ٦٠)

et-Tevbe (55-60)

وحفظها وحبها والبخل بها والخوف عليها وكل هذا عذاب {وَتَزْهَقَ أَنفُسُهُمْ وَهُمْ كافرون} وتخرج أرواحهم وأصل الزهوق الخروج بصعوبة ودلت الآية على بطلان القول بالأصلح لأنه أخبر أن إعطاء الاموال والأولاد لهم للتعذيب والأمانة على الكفر وعلى إرادة الله تعالى المعاصي لأن إرادة العذاب بإرادة ما يعذب عليه وكذا إرادة الإماتة على الكفر

korumak, sevmek, onlara cimrilik etmek ve üzerlerine titreyip korkmak suretiyle onlara azap etmek için vermiştir. Bunların hepsi bir azaptır. { وَتَزْهَقَ أَنفُسُهُمْ وَهُمْ كَافِرُونَ } “ve canlarının kâfir olarak çıkmasını [istemektedir]” Ruhları çıksın [diye]. Zehûk (زُهُوق) kelimesinin aslı, zorlukla çıkmaktır. Bu ayet “aslah” (kula en uygun olanı yaratmanın Allah'a vacip olduğu) görüşünün batıl olduğuna delalet etmiştir; çünkü Allah, malların ve evlatların onlara azap edilmeleri ve küfür üzere ölmeleri için verildiğini haber vermiştir. Ayrıca Allah Teâlâ'nın günahları irade ettiğine de delalet eder; çünkü azabın irade edilmesi, üzerine azap edilecek şeyin irade edilmesiyledir; aynı şekilde küfür üzere öldürülmenin iradesi de böyledir.

وَيَحْلِفُونَ بِاللَّهِ إِنَّهُمْ لَمِنْكُمْ وَمَا هُمْ مِنْكُمْ وَلَكِنَّهُمْ قَوْمٌ يَفْرَقُونَ (٥٦)

{ وَيَحْلِفُونَ بِاللَّهِ إِنَّهُمْ لَمِنْكُمْ وَمَا هُمْ مِنْكُمْ وَلَكِنَّهُمْ قَوْمٌ يَفْرَقُونَ } “Onlar gerçekten sizden olduklarına dair Allah’a yemin ederler. Hâlbuki onlar sizden değillerdir; fakat onlar korkak bir topluluktur.”

{وَيَحْلِفُونَ بالله إِنَّهُمْ لَمِنكُمْ} لمن جملة المسلمين {وَمَا هُم مّنكُمْ ولكنهم قَوْمٌ يَفْرَقُونَ} يخافون القتل وما يفعل بالمشركين فيتظاهرون بالإسلام تقية

{ وَيَحْلِفُونَ بِاللَّهِ إِنَّهُمْ لَمِنكُمْ } “Onlar gerçekten sizden olduklarına dair Allah’a yemin ederler” Müslümanlar topluluğundan olduklarına [dair]. { وَمَا هُم مِّنكُم وَلَكِنَّهُمْ قَوْمٌ يَفْرَقُونَ } “Hâlbuki onlar sizden değillerdir; fakat onlar korkak bir topluluktur” Öldürülmekten ve müşriklere yapılan muameleden korkarlar da takiyye yaparak Müslüman görünürler.

لَوْ يَجِدُونَ مَلْجَأً أَوْ مَغَارَاتٍ أَوْ مُدَّخَلًا لَوَلَّوْا إِلَيْهِ وَهُمْ يَجْمَحُونَ (٥٧)

{ لَوْ يَجِدُونَ مَلْجَأً أَوْ مَغَارَاتٍ أَوْ مُدَّخَلًا لَوَلَّوْa إِلَيْهِ وَهُمْ يَجْمَحُونَ } “Eğer bir sığınak yahut mağaralar veya girebilecekleri bir delik bulsalardı, başlarını alıp koşarak oraya yönelirlerdi.”

{لو يجدون ملجأ} مكاناً يلجئون إليه متحصنين من رأس جبل أو قلعة أو جزيرة {أَوْ مغارات} أو غيراناً {أَوْ مُدَّخَلاً} أو نفقاً يندسون فيه وهو مفتعل من الدخول {لَّوَلَّوَاْ إِلَيْهِ} لأقبلوا نحوه {وَهُمْ يَجْمَحُونَ} يسرعون إسراعاً لا يردهم شيء من الفرس الجموح

{ لَوْ يَجِدُونَ مَلْجَأً } “Eğer bir sığınak bulsalardı” bir dağ başı, kale veya ada gibi sığınıp korunacakları bir yer [bulsalardı], { أَوْ مَغَارَاتٍ } “yahut mağaralar” veya inler, { أَوْ مُدَّخَلاً } “veya girebilecekleri bir delik” ya da içine sokulacakları bir tünel. Bu kelime “duhûl” kökünden “müfte'al” veznindedir. { لَّوَلَّوْاْ إِلَيْهِ } “oraya yönelirlerdi” oraya doğru yönelirlerdi, { وَهُمْ يَجْمَحُونَ } “başlarını alıp koşarak” Gem almaz hırçın atın koşması gibi hiçbir şeyin engelleyemeyeceği şekilde hızla koşarak.

وَمِنْهُمْ مَنْ يَلْمِزُكَ فِي الصَّدَقَاتِ فَإِنْ أُعْطُوا مِنْهَا رَضُوا وَإِنْ لَمْ يُعْطَوْا مِنْهَا إِذَا هُمْ يَسْخَطُونَ (٥٨)

{ وَمِنْهُمْ مَنْ يَلْمِزُكَ فِي الصَّدَقَاتِ فَإِنْ أُعْطُوا مِنْهَا رَضُوا وَإِنْ لَمْ يُعْطَوْا مِنْهَا إِذَا هُمْ يَسْخَطُونَ } “Onlardan sadakaların [taksimi] konusunda seni ayıplayanlar da vardır. Şayet onlara o [sadaka]lardan verilirse razı olurlar; eğer onlara verilmezse bir de bakarsın hemen öfkeleniverirler.”

{وَمِنْهُمُ} ومن المنافقين {مَّن يَلْمِزُكَ فِي الصدقات} يعيبك في قسمة الصدقات ويطعن عليك {فَإِنْ أُعْطُواْ مِنْهَا رَضُواْ وَإِن لَّمْ يُعْطَوْاْ مِنهَا إِذَا هُمْ يَسْخَطُونَ} إذا للمفاجأة أي وإن لم يعطوا منها فاجئوا السخط وصفهم بأن رضاهم وسخطهم لأنفسهم لا للدين وما فيه صلاح أهله لأنه ﵇ استعطف قلوب أهل مكة يومئذ بتوفير الغنائم عليهم فضجر المنافقون منه

{ وَمِنْهُمُ } Münafıklardan öyleleri vardır ki, { مَّن يَلْمِزُكَ فِي الصَّدَقَاتِ } “sadakalar konusunda seni ayıplayan” sadakaların taksimi konusunda seni ayıplar ve sana dil uzatır. { فَإِنْ أُعْطُواْ مِنْهَا رَضُواْ وَإِن لَّمْ يُعْطَوْاْ مِنهَا إِذَا هُمْ يَسْخَطُونَ } “Şayet onlara ondan verilirse razı olurlar; eğer ondan verilmezse bir de bakarsın hemen öfkeleniverirler” “İzâ” sürprizlik (müfâceet) içindir; yani ondan verilmediğinde hemen öfkeleniverirler. Onları, rıza ve öfkelerinin din ve din ehlinin salahı için değil, kendi nefisleri için olmasıyla nitelendirmiştir. Çünkü Peygamber aleyhisselâm o gün ganimetleri bolca vererek Mekkelilerin kalplerini İslam'a ısındırmıştı; münafıklar ise bundan dolayı rahatsız olup öfkelendiler.

وَلَوْ أَنَّهُمْ رَضُوا مَا آتَاهُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَقَالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ سَيُؤْتِينَا اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَرَسُولُهُ إِنَّا إِلَى اللَّهِ رَاغِبُونَ (٥٩)

{ وَلَوْ أَنَّهُمْ رَضُوا مَا آتَاهُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَقَالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ سَيُؤْتِينَا اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَرَسُولُهُ إِنَّا إِلَى اللَّهِ رَاغِبُونَ } “Eğer onlar, Allah’ın ve Resûlünün kendilerine verdiğine razı olsalardı ve: 'Allah bize yeter; Allah lütfundan bize yine verecektir, Resûlü de... Doğrusu biz ancak Allah’a rağbet edenleriz' deselerdi [kendileri için daha hayırlı olurdu].”

{ولو أنهم رضوا ما آتاهم الله وَرَسُولُهُ وَقَالُواْ حَسْبُنَا الله سَيُؤْتِينَا الله مِن فَضْلِهِ وَرَسُولُهُ إِنَّا إِلَى الله راغبون} جواب لو محذوف تقديره ولو أنهم رضوا لكان خيراً لهم والمعنى ولو أنهم رضوا ما أصابهم به الرسول من الغنيمة وطابت به نفوسهم وإن قل نصيبهم وقالوا كفانا فضل الله وصنعه وحسبنا ما قسم لنا سيرزقنا غنيمة اخرى فيؤتنيا رسول الله ﷺ أكثر مما آتانا اليوم إنا إلى الله فى أن يغنمنا ويخولنا فضله الراغبون

{ وَلَوْ أَنَّهُمْ رَضُواْ مَا آتَاهُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَقَالُواْ حَسْبُنَا اللَّهُ سَيُؤْتِينَا اللَّهُ مِن فَضْلِهِ وَرَسُولُهُ إِنَّا إِلَى اللَّهِ رَاغِبُونَ } “Eğer onlar, Allah’ın ve Resûlünün kendilerine verdiğine razı olsalardı ve: 'Allah bize yeter; Allah lütfundan bize yine verecektir, Resûlü de... Doğrusu biz ancak Allah’a rağbet edenleriz' deselerdi” “Lev”in cevabı hazfedilmiştir; takdiri: “Eğer razı olsalardı kendileri için hayırlı olurdu” şeklindedir. Manası şudur: Keşke Resûl'ün ganimetten kendilerine ayırdığı paya razı olsalardı, payları az da olsa gönülleri hoşnut kalsaydı ve “Allah'ın lütfu ve ihsanı bize yeter; bizim için taksim ettiği şey kâfidir, bize başka bir ganimet daha rızık olarak verecektir de Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bize bugün verdiğinden daha fazlasını verecektir. Şüphesiz biz bizi ganimete kavuşturması ve lütfunu bahşetmesi konusunda yalnız Allah'a rağbet edenleriz” deselerdi.

إِنَّمَا الصَّدَقَاتُ لِلْفُقَرَاءِ وَالْمَسَاكِينِ وَالْعَامِلِينَ عَلَيْهَا وَالْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ وَفِي الرِّقَابِ وَالْغَارِمِينَ وَفِي سَبِيلِ اللَّهِ وَابْنِ السَّبِيلِ فَرِيضَةً مِنَ اللَّهِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (٦٠)

{ إِنَّمَا الصَّدَقَاتُ لِلْفُقَرَاءِ وَالْمَسَاكِينِ وَالْعَامِلِينَ عَلَيْهَا وَالْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ وَفِي الرِّقَابِ وَالْغَارِمِينَ وَفِي سَبِيلِ اللَّهِ وَابْنِ السَّبِيلِ فَرِيضَةً مِنَ اللَّهِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ } “Sadakalar ancak fakirler, miskinler, onlar üzerinde çalışan [görevli]ler, kalpleri [İslam’a] ısındırılacak olanlar, köleler, borçlular, Allah yolunda olanlar ve yolda kalmışlar içindir. [Bu,] Allah tarafından bir farzdır. Allah hakkıyla bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir.”

ثم بين مواضعها التي توضع فيها فقال {إِنَّمَا الصدقات لِلْفُقَرَاء والمساكين} قصر جنس الصدقات على الأصناف المعدودة أي هي مختصة بهم لا تتجاوز إلى غيرهم كأنه قيل إنما هي لهم لا لغيرهم كقولك إنما الخلافة لقريش تريد لا تتعداهم ولا تكون لغيرهم فيحتمل أن تصرف إلى الأصناف كلها وأن تصرف إلى بعضها كما هو مذهبنا وعن

Sonra onların sarf edileceği yerleri beyan ederek şöyle buyurdu: { إِنَّمَا الصَّدَقَاتُ لِلْفُقَرَاءِ وَالْمَسَاكِينِ } “Sadakalar ancak fakirler, miskinler... içindir” Sadaka cinsini sayılan sınıflara hasretmiştir; yani bunlar başkalarına geçmeksizin sadece onlara mahsustur. Sanki “Onlar başkalarına değil, sadece bunlaradır” denilmiştir; nitekim senin “İnneme'l-hilâfetü li-Kureyş” (Hilafet ancak Kureyş'indir) demen gibi ki bununla hilafetin onları aşmayacağını ve başkalarına ait olmayacağını kastedersin. Bizim mezhebimize göre bunların bütün sınıflara paylaştırılması da sınıfların bir kısmına paylaştırılması da caizdir.

التوبة (٦٠ _ ٦١)

et-Tevbe (60-61)

حذيفة وابن عباس وغيرهما من الصحابة والتابعين أنهم قالوا في أي صنف منها وضعتها أجزأك وعند الشافعى ﵀ لا بد من صرفها إلى الأصناف وهو المروي عن عكرمة ثم الفقير الذي لا يسأل لأن عنده ما يكفيه للحال والمسكين الذي يسأل لأنه لا يجد شيئاً فهو أضعف حالا منه وعند الشافعى ﵀ على العكس {والعاملين عليها} هم السعاة الذين يقبضونها {والمؤلفة قُلُوبُهُمْ} على الإسلام أشراف من العرب كان رسول الله ﷺ يتألفهم على أن يسلموا وقوم منهم أسلموا فيعطيهم تقريراً لهم على الإسلام {وَفِي الرقاب} وهم المكاتبون يعانون منها {والغارمين} الذين ركبتهم الديون {وَفِي سَبِيلِ الله} فقراء الغزاة أو الحجيج المنقطع بهم {وابن السبيل} المسافر المنقطع عن ماله وعدل عن اللام إلى الأربعة الأخيرة للإيذان بأنهم أرسخ في استحقاق التصدق عليهم

Huzeyfe, İbn Abbas ve diğer sahabi ve tabiinden rivayet edildiğine göre onlar: “Sadakayı bu sınıflardan hangisine verirsen senin için yeterli olur” demişlerdir. Şâfiî'ye rahimehullâh göre ise mutlaka bütün sınıflara paylaştırılması gerekir; bu görüş İkrime'den de rivayet edilmiştir. Ardından fakir; isteyemeyen kimsedir, çünkü o an için kendisine yetecek kadar şeye sahiptir. Miskin ise isteyen kimsedir; çünkü hiçbir şey bulamamaktadır, dolayısıyla durumu fakirden daha zayıftır. Şâfiî'ye rahimehullâh göre ise durum bunun tam tersidir. { وَالْعَامِلِينَ عَلَيْهَا } “onlar üzerinde çalışanlar” onları toplayan görevlilerdir. { وَالْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ } “kalpleri [İslam'a] ısındırılacak olanlar” Müslüman olmaları için Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in kalplerini İslam'a ısındırdığı Arap eşrafıdır veya Müslüman olmuş kimselerdir ki İslam üzere sebat etsinler diye [Resûlullah] onlara pay vermekteydi. { وَفِي الرِّقَابِ } “ve köleler” Bunlar kendilerine sadakadan yardım edilen mükâtep kölelerdir. { وَالْغَارِمِينَ } “ve borçlular” Üzerlerine borç binen kimselerdir. { وَفِي سَبِيلِ اللَّهِ } “ve Allah yolunda [olanlar]” Fakir gaziler veya yolda parası tükenen hacılardır. { وَابْنِ السَّبِيلِ } “ve yolda kalmışlar” Malından uzakta kalmış yolcudur. Son dört grupta “lâm” harfi cerrinden “fî” harfi cerrine geçilmesi, onların kendilerine sadaka verilmesini hak etmede daha köklü olduklarını bildirmek içindir.

ممن سبق ذكره لأنه في للوعاء فنبه على أنهم أحقاء بأن توضع فيها الصدقات عليهم ممن سبق ذكره لأن في للوعاء فنبه على أنهم أحقاء بأن توضع ويجعلوا مظنة لها وتكرير فى قوله فى سبيل الله وابن السبيل فيه فضل ترجيح لهذين على الرقاب والغارمين وإنما وقعت هذه الآية في تضاعيف ذكر المنافقين ليدل بكون هذه الاصناف مصارف الصدقات خاصة دون غيرهم على أنهم ليسوا منهم حسماً لأطماعهم وإشعاراً بأنهم بعداء عنها وعن مصارفها فما لهم ومالها وما سلطهم على التكلم فيها ولمن قاسمها وسهم المؤلفة قلوبهم سقط بإجماع الصحابة فى صدر خلافة أبى بكر رضى الله عنه لأن الله أعز الإسلام وأغنى عنهم والحكم متى ثبت معقولاً لمعنى خاص يرتفع وينتهي بذهاب ذلك المعنى {فَرِيضَةً مّنَ الله} في معنى المصدر المؤكد لأن قوله إِنَّمَا الصدقات لِلْفُقَرَاءِ معناه فرض الله الصدقات لهم {والله عَلِيمٌ} بالمصلحة {حَكِيمٌ} في القسمة

Daha önce zikredilenlerden [daha köklüdürler]; çünkü “fî” zarfiyet (kap/içinde olma) bildirir. Dolayısıyla sadakaların onlara verilmesine ve onların sadaka için uygun yer kılınmasına daha layık olduklarına dikkat çekilmiştir. { فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَابْنِ السَّبِيلِ } “Allah yolunda ve yolda kalmışlar” sözünde “fî” edatının tekrar edilmesi, bu ikisinin mükâtep köleler ve borçlular üzerine daha üstün tutulduğunu gösterir. Bu ayetin münafıkların zikrinin arasına girmesi; bu sınıfların başkaları değil, sadakaların sarf yerleri olduğunu belirterek onların bu sınıflardan olmadığını göstermek, tamahlarını kesmek ve sadakadan da sarf yerlerinden de uzak olduklarını bildirmek içindir. Öyleyse onların bu işle ne alakası var ve sadakalar ile onu taksim eden kimse hakkında konuşma yetkisini onlara kim verdi? Müellefe-i kulûbun payı, Ebû Bekir'in radıyallâhu anh hilafetinin başlarında sahabenin icmasıyla düşmüştür; çünkü Allah İslam'ı aziz kılmış ve onlara muhtaç bırakmamıştır. Hüküm, akılla kavranabilen özel bir manaya dayandığında, o mananın gitmesiyle hüküm de kalkar ve sona erer. { فَرِيضَةً مِّنَ اللَّهِ } “Allah tarafından bir farz olarak” Tekit edici mastar manasındadır; çünkü { إِنَّمَا الصَّدَقَاتُ لِلْفُقَرَاءِ } “Sadakalar ancak fakirler içindir” buyruğunun manası: “Allah sadakaları onlara farz kıldı” demektir. { وَاللَّهُ عَلِيمٌ } “Allah hakkıyla bilendir” maslahatı, { حَكِيمٌ } “hüküm ve hikmet sahibidir” taksimatta.

وَمِنْهُمُ الَّذِينَ يُؤْذُونَ النَّبِيَّ وَيَقُولُونَ هُوَ أُذُنٌ قُلْ أُذُنُ خَيْرٍ لَكُمْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَيُؤْمِنُ لِلْمُؤْمِنِينَ وَرَحْمَةٌ لِلَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَالَّذِينَ يُؤْذُونَ رَسُولَ اللَّهِ لَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ (٦١)

{ وَمِنْهُمُ الَّذِينَ يُؤْذُونَ النَّبِيَّ وَيَقُولُونَ هُوَ أُذُنٌ قُلْ أُذُنُ خَيْرٍ لَكُمْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَيُؤْمِنُ لِلْمُؤْمِنِينَ وَرَحْمَةٌ لِلَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَالَّذِينَ يُؤْذُونَ رَسُولَ اللَّهِ لَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ } “Onlardan peygamberi inciten ve: 'O, [her söylenene kanan] bir kulaktır' diyenler de vardır. De ki: 'O, sizin için bir hayır kulağıdır; Allah’a inanır, müminlere güvenir ve sizden iman edenler için de bir rahmettir.' Allah’ın Resûlünü incitenler için ise elem dolu bir azap vardır.”

{وَمِنْهُمُ الذين يُؤْذُونَ النبي وَيَقُولُونَ هُوَ أُذُنٌ} الأذن الرجل الذي يصدق كل ما يسمع ويقبل قول كل أحد سمى بالجارجة التي هي آلة السماع كأن جملته أذن سامعة وإيذاؤهم له هو قولهم فيه هُوَ أُذُنٌ قصدوا به المذمة وأنه من أهل سلامة القلوب والغرة ففسره الله تعالى بما هو مدح له وثناء عليه فقال {قُلْ أُذُنُ خَيْرٍ لَّكُمْ} كقولك رجل صدق تريد الجودة والصلاح كأنه قيل نعم هو أذن ولكن نعم الأذن ويجوز أن يريد هو أذن في الخير والحق وفيما يجب سماعه وقبوله وليس بأذان في غير ذلك ثم فسر كونه {أذن خير} بأنه {يؤمن بالله} أى يصدق لما قام عنده من الأدلة {وَيُؤْمِنُ لِلْمُؤْمِنِينَ} ويقبل من المؤمنين الخلص من المهاجرين والأنصار وعدي فعل الإيمان بالباء إلى الله لأنه قصد به التصديق بالله الذي هو ضد الكفر به وإلى المؤمنين باللام لأنه قصد السماع من المؤمنين وأن يسلم لهم ما يقولونه ويصدقه لكونهم صادقين عنده ألا ترى إلى قوله وما أنت بمؤمن لنا كيف ينبىء عن الباء

{ وَمِنْهُمُ الَّذِينَ يُؤْذُونَ النَّبِيَّ وَيَقُولُونَ هُوَ أُذُنٌ } “Onlardan peygamberi inciten ve: 'O, bir kulaktır' diyenler de vardır” “Üzün” (أُذُن), işittiği her şeyi doğrulayan ve herkesin sözünü kabul eden kimsedir; sanki bütün bedeni işiten bir kulaktan ibaretmiş gibi, işitme aleti olan organın adıyla isimlendirilmiştir. Onların Peygamber'i incitmeleri, onun hakkında “O bir kulaktır” demeleridir. Bununla onu yermeyi, saf kalpli ve çabuk aldanan biri olduğunu kastetmişlerdir. Allah Teâlâ ise bunu Peygamber için bir övgü ve senâ olacak şekilde tefsir etmiş ve şöyle buyurmuştur: { قُلْ أُذُنُ خَيْرٍ لَّكُمْ } “De ki: 'O, sizin için bir hayır kulağıdır'” Nitekim bir kimsenin iyilik ve salahını kastettiğinde “raculü sıdkın” (doğruluk adamı) demen gibidir. Sanki şöyle denilmiştir: “Evet, o bir kulaktır ama ne güzel bir kulaktır!” Şunu kastetmiş olması da caizdir: “O, hayırda, hakta ve dinlenip kabul edilmesi vacip olan şeylerde kulaktır; bunların dışındaki şeylerde ise kulak değildir.” Sonra onun “hayır kulağı” oluşunu { يُؤْمِنُ بِاللَّهِ } “Allah'a inanır” yani kendisinde bulunan deliller sebebiyle tasdik eder, { وَيُؤْمِنُ لِلْمُؤْمِنِينَ } “müminlere güvenir” Muhacir ve Ensar'dan olan ihlaslı müminlerin sözlerini kabul eder, şeklinde açıklamıştır. İman fiili Allah'a “bâ” harfi cerriyle geçişli kılınmıştır; çünkü burada O'nu inkâr etmenin zıddı olan Allah'ı tasdik etmek kastedilmiştir. Müminlere ise “lâm” harfi cerriyle geçişli kılınmıştır; çünkü burada müminleri dinlemek, onların katında doğru sözlü oldukları için söylediklerini teslim edip doğrulamak kastedilmiştir. { وَمَا أَنتَ بِمُؤْمِنٍ لَّنَا } “Sen bize inanacak değilsin” ayetinin [anlam olarak] “bâ” harfi cerrini nasıl düşündürdüğünü görmez misin?

التوبة (٦١ _ ٦٥)

et-Tevbe (61-65)

{وَرَحْمَةٌ} بالعطف على

{ وَرَحْمَةٌ } atıfla...

أذن وَرَحْمَةٌ حمزة عطف على خَيْرٍ أي هو أذن خير وأذن رحمه لا يسمع غيرهم ولا يقبله {للذين آمنوا منكم} أى وهو رحمه للذين آمنوا منكم أي أظهروا الإيمان أيها المنافقون حيث يقبل إيمانكم الظاهر ولا يكشف أسراركم ولا يفعل بكم ما يفعل بالمشركين أو هو رحمة للمؤمنين حيث استنقذهم من الكفر إلى الإيمان ويشفع لهم في الآخرة بإيمانهم في الدنيا {والذين يُؤْذُونَ رَسُولَ الله لَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ} في الدارين

“Üzün” kelimesi üzerine [atfedilmiştir]. Hamza “rahmetin” (ve rahmetin) şeklinde “hayrın” kelimesine atıfla okumuştur; yani o bir hayır kulağıdır ve bir rahmet kulağıdır, onların dışındakileri dinlemez ve kabul etmez. { لِلَّذِينَ آمَنُواْ مِنكُمْ } “ve sizden iman edenler için [bir rahmettir]” Yani ey münafıklar, sizden iman edenler, yani imanı açığa vuranlar için bir rahmettir; zira o sizin zahiri imanınızı kabul eder, sırlarınızı açığa çıkarmaz ve müşriklere yapılan muameleyi size yapmaz. Yahut müminler için bir rahmettir; çünkü onları küfürden imana kurtarmış ve dünyadaki imanları sebebiyle ahirette onlara şefaat edecektir. { وَالَّذِينَ يُؤْذُونَ رَسُولَ اللَّهِ لَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ } “Allah’ın Resûlünü incitenler için ise elem dolu bir azap vardır” her iki yurtta da.

يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ لَكُمْ لِيُرْضُوكُمْ وَاللَّهُ وَرَسُولُهُ أَحَقُّ أَنْ يُرْضُوهُ إِنْ كَانُوا مُؤْمِنِينَ (٦٢)

{ يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ لَكُمْ لِيُرْضُوكُمْ وَاللَّهُ وَرَسُولُهُ أَحَقُّ أَنْ يُرْضُوهُ إِنْ كَانُوا مُؤْمِنِينَ } “Sizi razı etmek için Allah’a yemin ederler. Hâlbuki eğer mümin iseler, razı etmelerine Allah ve Resûlü daha lâyıktır.”

{يَحْلِفُونَ بالله لَكُمْ لِيُرْضُوكُمْ} الخطاب للمسلمين وكان المنافقون يتكلمون بالمطاعن أو يتخلفون عن الجهاد ثم يأتونهم فيعتذرون إليهم ويؤكدون معاذيرهم بالحلف ليعذروهم ويرضوا عنهم فقيل لهم {والله وَرَسُولُهُ أَحَقُّ أَن يُرْضُوهُ إِن كَانُواْ مُؤْمِنِينَ} أي إن كنتم مؤمنين كما تزعمون فأحق من أرضيتم الله ورسوله بالطاعة والوفاق وإنما وحد الضمير لأنه لا تفاوت بين رضا الله ورضا رسول الله فكانا في حكم شيء واحد كقولكم إحسان زيد وإجماله نعشني أو والله أحق أن يرضوه ورسوله كذلك

{ يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ لَكُمْ لِيُرْضُوكُمْ } “Sizi razı etmek için Allah’a yemin ederler” Hitap Müslümanlaradır. Münafıklar [Müslümanları] ayıplayıcı sözler söyler veya cihaddan geri kalırlardı; sonra onlara gelip özür dilerler ve özürlerini kabul edip kendilerinden razı olsunlar diye mazeretlerini yeminle pekiştirirlerdi. Bunun üzerine onlara şöyle denildi: { وَاللَّهُ وَرَسُولُهُ أَحَقُّ أَن يُرْضُوهُ إِن كَانُواْ مُؤْمِنِينَ } “Hâlbuki eğer mümin iseler, razı etmelerine Allah ve Resûlü daha lâyıktır” Yani iddia ettiğiniz gibi mümin iseniz, itaat ve mutabakatla razı etmeye en lâyık olduğunuz [zatlar] Allah ve Resûlüdür. Zamir tekil getirilmiştir; çünkü Allah'ın rızası ile Resûlünün rızası arasında bir fark yoktur, ikisi tek bir şey hükmündedir. Nitekim sizin: “Zeyd'in ihsanı ve iyiliği beni diriltti” demeniz yahut “Allah razı etmelerine daha lâyıktır, Resûlü de böyledir” [demeniz] gibidir.

أَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّهُ مَنْ يُحَادِدِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَأَنَّ لَهُ نَارَ جَهَنَّمَ خَالِدًا فِيهَا ذَلِكَ الْخِزْيُ الْعَظِيمُ (٦٣)

{ أَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّهُ مَنْ يُحَادِدِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَأَنَّ لَهُ نَارَ جَهَنَّمَ خَالِدًا فِيهَا ذَلِكَ الْخِزْيُ الْعَظِيمُ } “Bilmediler mi ki, kim Allah’a ve Resûlüne karşı gelirse, şüphesiz onun için içinde ebedî kalacağı cehennem ateşi vardır. İşte büyük rezillik budur.”

{أَلَمْ يَعْلَمُواْ أَنَّهُ} أن الأمر والشأن {مَن يُحَادِدِ الله وَرَسُولَهُ} يجاوز الحد بالخلاف وهي مفاعلة من الحد كالمشاقة من الشق {فَأَنَّ لَهُ} على حذف الخبر أي فحق أن له {نَارَ جَهَنَّمَ خَالِداً فِيهَا ذلك الخزي العظيم}

{ أَلَمْ يَعْلَمُواْ أَنَّهُ } “Bilmediler mi ki” durum ve şan şudur: { مَن يُحَادِدِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ } “kim Allah’a ve Resûlüne karşı gelirse” Muhalefet ederek haddi aşarsa. Bu kelime, “şakk”tan türeyen “müşâkka” (düşmanlık etmek) gibi “hadd”den gelen müfâale babındandır. { فَأَنَّ لَهُ } “şüphesiz onun için... vardır” Haberin hazfedilmesi takdiri üzeredir; yani “onun için olması haktır/kesindir”, { نَارَ جَهَنَّمَ خَالِداً فِيهَا ذَلِكَ الْخِزْيُ الْعَظِيمُ } “içinde ebedî kalacağı cehennem ateşi... İşte büyük rezillik budur”.

يَحْذَرُ الْمُنَافِقُونَ أَنْ تُنَزَّلَ عَلَيْهِمْ سُورَةٌ تُنَبِّئُهُمْ بِمَا فِي قُلُوبِهِمْ قُلِ اسْتَهْزِئُوا إِنَّ اللَّهَ مُخْرِجٌ مَا تَحْذَرُونَ (٦٤)

{ يَحْذَرُ الْمُنَافِقُونَ أَنْ تُنَزَّلَ عَلَيْهِمْ سُورَةٌ تُنَبِّئُهُمْ بِمَا فِي قُلُوبِهِمْ قُلِ اسْتَهْزِئُوا إِنَّ اللَّهَ مُخْرِجٌ مَا تَحْذَرُونَ } “Münafıklar, kalplerinde olanı kendilerine haber verecek bir surenin aleyhlerine indirilmesinden çekinirler. De ki: 'Alay edin bakalım! Şüphesiz Allah, çekindiğiniz şeyi ortaya çıkaracaktır.'”

{يَحْذَرُ المنافقون} خبر بمعنى الأمر أي ليحذر المنافقون {أَن تُنَزَّلَ عَلَيْهِمْ سُورَةٌ} تُنَزَّلَ بالتخفيف مكي وبصري {تُنَبِّئُهُمْ بِمَا فِي قُلُوبِهِم} من الكفر والنفاق والضمائر للمنافقين لأن السورة إذا نزلت في معناهم فهي نازلة عليهم دليله قُلِ استهزءوا أو الأولان للمؤمنين والثالث للمنافقين وصح ذلك لأن المعنى يقود إليه {قُلِ استهزؤوا} أمر تهديد {إِنَّ الله مُخْرِجٌ مَّا تَحْذَرُونَ} مظهر ما كنتم تحذرونه أي تحذرون إظهاره من نفاقكم وكانوا يحذرون أن يفضحهم الله بالوحي فيهم وفي استهزائهم بالإسلام وأهله حتى قال بعضهم وددت أني قدّمت فجلدت مائة وأنه لا ينزل فينا شيء يفضحنا

{يَحْذَرُ المنافقون} “Münafıklar çekinirler” [ifadesi], emir anlamında bir haberdir; yani: Münafıklar çekinsinler! {أَن تُنَزَّلَ عَلَيْهِمْ سُورَةٌ} “üzerlerine bir surenin indirilmesinden”. (تُنَزَّلَ) kelimesi Mekkî ve Basrî [kıraatlerinde] şeddesiz (تُنْزَلَ) okunmuştur. {تُنَبِّئُهُمْ بِمَا فِي قُلُوبِهِم} “onlara kalplerindekini haber veren”, yani küfür ve nifaktan [olan şeyleri]. Zamirler münafıklara aittir; çünkü sure onların durumları hakkında indiğinde bizzat onların aleyhine indirilmiş olur. Bunun delili {قُلِ استهزءوا} [ifadesidir]. Yahut ilk iki [zamir] müminlere, üçüncüsü ise münafıklara aittir; mana bunu gerektirdiği için bu da caizdir. {قُلِ استهزؤوا} “De ki: Alay edin!” [ifadesi], bir tehdit emridir. {إِنَّ الله مُخْرِجٌ مَّا تَحْذَرُونَ} “Şüphesiz Allah, çekindiğiniz şeyi ortaya çıkaracaktır”, yani nifakınızdan açığa çıkmasından çekinmekte olduğunuz şeyi ortaya koyacaktır. Nitekim onlar, kendileri ve İslam ile ehline yönelik alayları hakkında [inecek] bir vahiyle Allah'ın kendilerini rezil etmesinden çekiniyorlardı. Hatta içlerinden biri: “Öne çıkarılıp yüz kırbaç vurulmasını ve hakkımızda bizi rezil edecek bir şeyin inmemesini ne kadar da isterdim!” demiştir.

وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ لَيَقُولُنَّ إِنَّمَا كُنَّا نَخُوضُ وَنَلْعَبُ قُلْ أَبِاللَّهِ وَآيَاتِهِ وَرَسُولِهِ كُنْتُمْ تَسْتَهْزِئُونَ (٦٥)

{ وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ لَيَقُولُنَّ إِنَّمَا كُنَّا نَخُوضُ وَنَلْعَبُ قُلْ أَبِاللَّهِ وَآيَاتِهِ وَرَسُولِهِ كُنْتُمْ تَسْتَهْزِئُونَ } “Andolsun ki onlara soracak olsan mutlaka: 'Biz sadece lafa dalmış şakalaşıyorduk' derler. De ki: 'Allah ile O’nun ayetleriyle ve Resûlüyle mi alay ediyordunuz?'”

{وَلَئِن سَأَلْتَهُمْ لَيَقُولُنَّ إِنَّمَا كُنَّا نَخُوضُ وَنَلْعَبُ} بينا رسول الله ﷺ يسير في غزوة تبوك وركب من المنافقين يسيرون بين يديه فقالوا أنظرونا إلى الرجل يريد أن يفتح قصور الشام وحصونها هيهات هيهات فأطلع الله نبيه على ذلك فقال احبسوا عليّ الركب فأتاهم فقال قلتم كذا وكذا فقالوا يا نبى االله لا والله ماكنا

{ وَلَئِن سَأَلْتَهُمْ لَيَقُولُنَّ إِنَّمَا كُنَّا نَخُوضُ وَنَلْعَبُ } “Andolsun ki onlara soracak olsan mutlaka: 'Biz sadece lafa dalmış şakalaşıyorduk' derler” Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Tebük Gazvesi'nde yürürken, münafıklardan bir süvari grubu da önünde yürümekteydi. Onlar: “Şu adama bakın! Şam köşklerini ve kalelerini fethetmek istiyor, heyhat, ne kadar uzak!” dediler. Allah Teâlâ peygamberini bu durumdan haberdar etti. Peygamber: “Süvari grubunu bana durdurun!” buyurdu. Sonra yanlarına gelip: “Şöyle şöyle söylediniz” dedi. Onlar da: “Ey Allah'ın Peygamberi! Hayır, Allah'a yemin olsun ki biz...

التوبة (٦٥ _ ٦٨)

et-Tevbe (65-68)

في شيء من أمرك ولا من أمر أصحابك ولكن كنا فى شيء مما يخوضن فيه الركب ليقصر مضنا على بعض السفر أي ولئن سألتهم وقلت لهم لم قلتم ذلك لقالوا إنما كنا نخوض ونلعب {قل} يا محمد {أبالله وآياته ورسوله كنتم تستهزؤون} لم يعبأ باعتذارهم لأنهم كانوا كاذبين فيه فجعلوا كأنهم معترفون باستهزائهم وبأنه موجود فيهم حتى وبخوا بإخطائهم موقع الاستهزاء حيث جعل المستهزأ به يلي حرف التقرير وذلك إنما يستقيم بعد ثبوت الاستهزاء

senin davan veya ashabının davası hakkında bir şey konuşmuyorduk; biz sadece yolcuların yolun zahmetini hafifletmek için daldıkları laflara dalıyorduk” dediler. Yani onlara sorup “Bunu niçin söylediniz?” desen mutlaka: “Biz sadece lafa dalmış şakalaşıyorduk” derler. { قُلْ } “De ki:” Ey Muhammed! { أَبِاللَّهِ وَآيَاتِهِ وَرَسُولِهِ كُنتُمْ تَسْتَهْزِئُونَ } “'Allah ile O’nun ayetleriyle ve Resûlüyle mi alay ediyordunuz?'” Bu özürlerinde yalancı oldukları için mazeretlerine itibar etmedi; sanki alay ettiklerini ve bunun kendilerinde var olduğunu ikrar etmişler gibi kılındı. Hatta alay edilen zatı takrir (soru) harfinin hemen ardına getirerek alay konusundaki yanlışlıkları sebebiyle azarlandılar; bu da ancak alayın sübut bulmasından sonra doğru olur.

لَا تَعْتَذِرُوا قَدْ كَفَرْتُمْ بَعْدَ إِيمَانِكُمْ إِنْ نَعْفُ عَنْ طَائِفَةٍ مِنْكُمْ نُعَذِّبْ طَائِفَةً بِأَنَّهُمْ كَانُوا مُجْرِمِينَ (٦٦)

{ لَا تَعْتَذِرُوا قَدْ كَفَرْتُمْ بَعْدَ إِيمَانِكُمْ إِنْ نَعْفُ عَنْ طَائِفَةٍ مِنْكُمْ نُعَذِّبْ طَائِفَةً بِأَنَّهُمْ كَانُوا مُجْرِمِينَ } “[Boşuna] özür dilemeyin; imanınızdan sonra gerçekten kâfir oldunuz. İçinizden bir topluluğu affetsek bile, suçlu kimseler olduklarından dolayı diğer bir topluluğa azap edeceğiz.”

{لاَ تَعْتَذِرُواْ} لا تشتغلوا باعتذاراتكم الكاذبة فإنها لا تنفعكم بعد ظهور سركم {قَدْ كَفَرْتُمْ} قد أظهرتم كفركم باستهزائكم {بَعْدَ إيمانكم} بعد إظهاركم الإيمان {إن نَّعْفُ عَن طَائِفَةٍ مّنْكُمْ} بتوبتهم وإخلاصهم الإيمان بعد النفاق {نُعَذِّبْ طَائِفَةً بِأَنَّهُمْ كَانُواْ مُجْرِمِينَ} مصرين على النفاق غير تائبين منه أَن يُعفَ تُعَذّبَ طَائِفَةٌ غير عاصم

{ لَا تَعْتَذِرُوا } “[Boşuna] özür dilemeyin” Yalan mazeretlerinizle meşgul olmayın; çünkü sırrınız açığa çıktıktan sonra onlar size bir fayda sağlamaz. { قَدْ كَفَرْتُمْ } “Gerçekten kâfir oldunuz” Alay etmeniz sebebiyle küfrünüzü açığa vurdunuz. { بَعْدَ إِيمَانِكُمْ } “İmanınızdan sonra” İmanınızı açığa vurmanızdan sonra. { إِنْ نَعْفُ عَنْ طَائِفَةٍ مِنْكُمْ } “İçinizden bir topluluğu affetsek bile” Münafıklıktan sonra tövbe etmeleri ve samimi olarak iman etmeleri sebebiyle [affetsek de], { نُعَذِّبْ طَائِفَةً بِأَنَّهُمْ كَانُوا مُجْرِمِينَ } “Suçlu kimseler olduklarından dolayı diğer bir topluluğa azap edeceğiz” Münafıklıkta ısrar eden ve ondan tövbe etmeyen kimseler [oldukları için]. Âsım dışındakiler [bu kısmı] { أَن يُعْفَ تُعَذَّبْ طَائِفَةٌ } şeklinde [meçhul sîgasıyla] okumuştur.

الْمُنَافِقُونَ وَالْمُنَافِقَاتُ بَعْضُهُمْ مِنْ بَعْضٍ يَأْمُرُونَ بِالْمُنْكَرِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمَعْرُوفِ وَيَقْبِضُونَ أَيْدِيَهُمْ نَسُوا اللَّهَ فَنَسِيَهُمْ إِنَّ الْمُنَافِقِينَ هُمُ الْفَاسِقُونَ (٦٧)

{ الْمُنَافِقُونَ وَالْمُنَافِقَاتُ بَعْضُهُمْ مِنْ بَعْضٍ يَأْمُرُونَ بِالْمُنْكَرِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمَعْرُوفِ وَيَقْبِضُونَ أَيْدِيَهُمْ نَسُوا اللَّهَ فَنَسِيَهُمْ إِنَّ الْمُنَافِقِينَ هُمُ الْفَاسِقُونَ } “Münafık erkekler ve münafık kadınlar birbirlerindendir (birbirlerinin benzeridir). Kötülüğü emreder, iyilikten alıkoyarlar ve ellerini sıkı tutarlar (cimrilik ederler). Onlar Allah’ı unuttular, O da onları unuttu. Şüphesiz münafıklar, yoldan çıkmışların (fâsıkların) ta kendileridir.”

{المنافقون والمنافقات} الرجال المنافقون كانوا ثلثمائة والنساء

{ الْمُنَافِقُونَ وَالْمُنَافِقَاتُ } “Münafık erkekler ve münafık kadınlar” Münafık erkekler üç yüz kişi, kadınlar ise