Binûn

Tevbe — 3. Sayfa

Kaynak: Medâriku't-Tenzîl (Nesefî Tefsiri) · Nesefî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

المنافقات مائة وسبيعن {بَعْضُهُمْ مّن بَعْضٍ} أي كأنهم نفس واحدة وفيه نفي أن يكونوا من المؤمنين وتكذيبهم فى قولهم ويحلفون بالله إنهم لمنكم وتقرير لقوله وما هم منكم ثم وصفهم بما يدل على مضادة حالهم لحال المؤمنين فقال {يَأْمُرُونَ بالمنكر} بالكفر والعصيان {وَيَنْهَوْنَ عَنِ المعروف} عن الطاعة والإيمان {وَيَقْبِضُونَ أَيْدِيَهُمْ} شحاً بالمبارّ والصدقات والإنفاق في سبيل الله {نسوا الله} تركوا امره أو غفلوا ذكره {فَنَسِيَهُمْ} فتركهم من رحمته وفضله {إِنَّ المنافقين هُمُ الفاسقون} هم الكاملون في الفسق الذي هو التمرد في الكفر والانسلاخ عن كل خير وكفى المسلم زاجراً أن يلم بما يكسبه هذا الاسم الفاحش الذي وصف به المنافقون حين بالغ في ذمهم

yüz yetmiş kişi idi. { بَعْضُهُمْ مِنْ بَعْضٍ } “Birbirlerindendir” Yani sanki tek bir nefis gibidirler. Bunda, onların müminlerden olmasının nefyedilmesi, “Onlar mutlaka sizden olduklarına dair Allah'a yemin ederler” sözlerindeki yalanlamaları ve “Oysa onlar sizden değildirler” buyruğunun pekiştirilmesi vardır. Sonra onların hâlinin müminlerin hâline zıt olduğunu gösteren vasıflarını zikrederek şöyle buyurdu: { يَأْمُرُونَ بِالْمُنْكَرِ } “Kötülüğü emrederler” Küfrü ve isyanı [emrederler]. { وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمَعْرُوفِ } “İyilikten alıkoyarlar” İtaatten ve imandan [alıkoyarlar]. { وَيَقْبِضُونَ أَيْدِيَهُمْ } “Ellerini sıkı tutarlar” İyilikler, sadakalar ve Allah yolunda infak hususunda cimrilik ederler. { نَسُوا اللَّهَ } “Allah’ı unuttular” O’nun emrini terk ettiler veya O'nu anmaktan gafil oldular. { فَنَسِيَهُمْ } “O da onları unuttu” Rahmetinden ve lütfundan onları mahrum bıraktı. { إِنَّ الْمُنَافِقِينَ هُمُ الْفَاسِقُونَ } “Şüphesiz münafıklar, yoldan çıkmışların ta kendileridir” Onlar, küfürde haddi aşmak ve her türlü hayırdan soyutlanmak demek olan fıskta tam kemale ermiş kimselerdir. Münafıkların yerilmesinde mübalağa edildiği esnada kendileriyle nitelendirildikleri bu çirkin isme müntesip olmaktan kaçınması bir Müslümana caydırıcı olarak yeter.

وَعَدَ اللَّهُ الْمُنَافِقِينَ وَالْمُنَافِقَاتِ وَالْكُفَّارَ نَارَ جَهَنَّمَ خَالِدِينَ فِيهَا هِيَ حَسْبُهُمْ وَلَعَنَهُمُ اللَّهُ وَلَهُمْ عَذَابٌ مُقِيمٌ (٦٨)

{ وَعَدَ اللَّهُ الْمُنَافِقِينَ وَالْمُنَافِقَاتِ وَالْكُفَّارَ نَارَ جَهَنَّمَ خَالِدِينَ فِيهَا هِيَ حَسْبُهُمْ وَلَعَنَهُمُ اللَّهُ وَلَهُمْ عَذَابٌ مُقِيمٌ } “Allah; münafık erkeklere, münafık kadınlara ve kâfirlere, içinde ebedî kalacakları cehennem ateşini vadetti. O onlara yeter! Allah onlara lanet etmiştir ve onlar için sürekli bir azap vardır.”

{وَعَدَ الله المنافقين والمنافقات والكفار نَارَ جَهَنَّمَ خالدين فِيهَا} مقدرين الخلود فيها {هِىَ} أي النار {حَسْبُهُمْ} فيه دلالة على عظم عذابها وأنه بحيث لا يزاد عليه {وَلَعَنَهُمُ الله} وأهانهم مع التعذيب وجعلهم مذمومين ملحقين بالشياطين الملاعين {وَلَهُمْ عَذَابٌ مُّقِيمٌ} دائم معهم في العاجل لا ينفكون عنه وهو ما يقاسونه من تعب النفاق والظاهر المخالف للباطن خوفاً من المسلمين وما يحذرونه أبدا

{ وَعَدَ اللَّهُ الْمُنَافِقِينَ وَالْمُنَافِقَاتِ وَالْكُفَّارَ نَارَ جَهَنَّمَ خَالِدِينَ فِيهَا } “Allah; münafık erkeklere, münafık kadınlara ve kâfirlere, içinde ebedî kalacakları cehennem ateşini vadetti” Orada ebedî kalacakları takdir edilmiş olarak. { هِيَ } “O” yani cehennem ateşi { حَسْبُهُمْ } “Onlara yeter” Bunda, azabının büyüklüğüne ve üzerine hiçbir şeyin eklenemeyeceği derecede olduğuna delalet vardır. { وَلَعَنَهُمُ اللَّهُ } “Allah onlara lanet etmiştir” Azapla birlikte onları hor ve hakir kılmış, yerilmiş ve lanetlenmiş şeytanlara katmıştır. { وَلَهُمْ عَذَابٌ مُقِيمٌ } “Ve onlar için sürekli bir azap vardır” Dünyada onlarla birlikte olan ve kendilerinden hiç ayrılmayan [bir azaptır]; bu da Müslümanlardan korkarak çektikleri münafıklık meşakkati, için dışa uymaması hâli ve sırlarının

التوبة (٦٩ _ ٧١)

et-Tevbe (69-71)

من الفضحية ونزول العذاب إن اطلع على أسرارهم

açığa çıkması durumunda rezil olma ve azabın inmesi korkusunu sürekli yaşamalarıdır.

كَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ كَانُوا أَشَدَّ مِنْكُمْ قُوَّةً وَأَكْثَرَ أَمْوَالًا وَأَوْلَادًا فَاسْتَمْتَعُوا بِخَلَاقِهِمْ فَاسْتَمْتَعْتُمْ بِخَلَاقِكُمْ كَمَا اسْتَمْتَعَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ بِخَلَاقِهِمْ وَخُضْتُمْ كَالَّذِي خَاضُوا أُولَئِكَ حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَأُولَئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ (٦٩)

{ كَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ كَانُوا أَشَدَّ مِنْكُمْ قُوَّةً وَأَكْثَرَ أَمْوَالًا وَأَوْلَادًا فَاسْتَمْتَعُوا بِخَلَاقِهِمْ فَاسْتَمْتَعْتُمْ بِخَلَاقِكُمْ كَمَا اسْتَمْتَعَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ بِخَلَاقِهِمْ وَخُضْتُمْ كَالَّذِي خَاضُوا أُولَئِكَ حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَأُولَئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ } “[Siz de] tıpkı sizden öncekiler gibisiniz. Onlar kuvvetçe sizden daha çetin, mal ve evlatça daha çok idiler. Onlar kendi paylarından nasip aldılar; sizden öncekiler paylarından nasıl nasip aldılarsa siz de payınızdan öylece nasip aldınız ve onların daldığı gibi siz de [batıla] daldınız. İşte onların amelleri dünyada da ahirette de boşa gitmiştir ve işte onlar hüsrana uğrayanların ta kendileridir.”

الكاف في {كالذين مِن قَبْلِكُمْ كَانُواْ أَشَدَّ مِنكُمْ قُوَّةً وَأَكْثَرَ أموالا وأولادا فاستمتعوا بخلاقهم فَاسْتَمْتَعْتُمْ بخلاقكم كَمَا اسْتَمْتَعَ الَّذِينَ مِن قَبْلِكُمْ بخلاقهم} محلها رفع أي أنتم مثل الذين من قبلكم أو نصب على

{ كَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ كَانُوا أَشَدَّ مِنْكُمْ قُوَّةً وَأَكْثَرَ أَمْوَالًا وَأَوْلَادًا فَاسْتَمْتَعُوا بِخَلَاقِهِمْ فَاسْتَمْتَعْتُمْ بِخَلَاقِكُمْ كَمَا اسْتَمْتَعَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ بِخَلَاقِهِمْ } “[Siz de] tıpkı sizden öncekiler gibisiniz. Onlar kuvvetçe sizden daha çetin, mal ve evlatça daha çok idiler. Onlar kendi paylarından nasip aldılar; sizden öncekiler paylarından nasıl nasip aldılarsa siz de payınızdan öylece nasip aldınız” ayetindeki kâf harfi ref mahallindedir; yani “Sizler sizden öncekiler gibisiniz” demektir veya nasb mahallindedir;

فعلتم مثل فعل الذين من قبلكم وهو أنكم استمتعتم بخلاقكم كما استمتعوا بخلافهم أي تلذذوا بملاذ الدنيا والخلاق النصيب مشتق من الخلق وهو التقدير أي ما خلق للإنسان بمعنى قدر من خير {وَخُضْتُمْ} في الباطل {كالذي خاضوا} كالفوج الذى قاضوا أو كالخوض الذى خاضره والخوض الدخول في الباطل واللهو وإنما قدم فاستمتعوا بخلاقهم وقوله كما استمتع الذين من قبلكم بخلاقهم مغن عنه ليذم الأولين بالاستمتاع بما أوتوا من حظوظ الدنيا والتهائهم بشهواتهم الفانية عن النظر في العاقبة وطلب الفلاح في الآخرة ثم يشبه بعد ذلك حال المخاطبين بحالهم {فأولئك حَبِطَتْ أعمالهم فِي الدنيا والأخرة} في مقابلة قوله وآتيناه أجره في الدنيا وَإِنَّهُ فِى الآخرة لَمِنَ الصالحين {وَأُوْلَئِكَ هُمُ الخاسرون}

yani sizden öncekilerin yaptığı fiilin benzerini yaptınız; o da şudur: Onlar kendi paylarından nasıl zevk alıp faydalandılarsa siz de kendi payınızdan öylece zevk alıp faydalandınız; yani dünya zevkleriyle lezzetlendiniz. “el-Halâk” nasip demektir; takdir etmek anlamındaki “el-halk” kökünden türetilmiştir; yani insana hayır olarak yaratılan, yani takdir edilen şey demektir. { وَخُضْتُمْ } “Ve [batıla] daldınız” Batıla daldınız { كَالَّذِي خَاضُوا } “Onların daldığı gibi” Daldıkları topluluk gibi veya onların daldığı dalış gibi. “el-Havz” batıla ve boş şeylere girmektir. { فَاسْتَمْتَعُوا بِخَلَاقِهِمْ } “Onlar kendi paylarından nasip aldılar” ifadesinin öne alınıp, { كَمَا اسْتَمْتَعَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ بِخَلَاقِهِمْ } “Sizden öncekiler paylarından nasıl nasip aldılarsa” sözünün bunu karşılaması; önceki kavimleri kendilerine verilen dünya paylarından zevk almaları ve fâni şehvetleriyle oyalanıp akıbeti düşünmekten ve ahiret kurtuluşunu aramaktan yüz çevirmeleri sebebiyle yermek, sonra da muhatapların hâlini onların hâline benzetmek içindir. { أُولَئِكَ حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ } “İşte onların amelleri dünyada da ahirette de boşa gitmiştir” ifadesi, “Ona mükâfatını dünyada verdik; şüphesiz o, ahirette de salihlerdendir” buyruğunun mukabilindedir. { وَأُولَئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ } “Ve işte onlar hüsrana uğrayanların ta kendileridir.”

أَلَمْ يَأْتِهِمْ نَبَأُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ قَوْمِ نُوحٍ وَعَادٍ وَثَمُودَ وَقَوْمِ إِبْرَاهِيمَ وَأَصْحَابِ مَدْيَنَ وَالْمُؤْتَفِكَاتِ أَتَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ فَمَا كَانَ اللَّهُ لِيَظْلِمَهُمْ وَلَكِنْ كَانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ (٧٠)

{ أَلَمْ يَأْتِهِمْ نَبَأُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ قَوْمِ نُوحٍ وَعَادٍ وَثَمُودَ وَقَوْمِ إِبْرَاهِيمَ وَأَصْحَابِ مَدْيَنَ وَالْمُؤْتَفِكَاتِ أَتَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ فَمَا كَانَ اللَّهُ لِيَظْلِمَهُمْ وَلَكِنْ كَانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ } “Onlara kendilerinden öncekilerin; Nûh kavminin, Âd’ın, Semûd’un, İbrâhim kavminin, Medyen halkının ve altüst olan şehirlerin haberi gelmedi mi? Peygamberleri onlara apaçık deliller getirmişti. Demek ki Allah onlara zulmedecek değildi; fakat onlar kendi kendilerine zulmediyorlardı.”

ثم ذكر نبأ من قبلهم فقال {أَلَمْ يَأْتِهِمْ نَبَأُ الذين مِن قَبْلِهِمْ قَوْمِ نُوحٍ} هو بدل من الذين {وَعَادٍ وَثَمُودَ وَقَوْمِ إبراهيم وأصحاب مدين} وأهل مدين هم قوم شعيب {والمؤتفكات} مدائن قوم لوط وائتفاكهن انقلاب أحوالهن عن الخير إلى الشر {أَتَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بالبينات فَمَا كَانَ الله لِيَظْلِمَهُمْ} فما صح منه أن يظلمهم بإهلاكهم لأنه حكيم فلا يعاقبهم بغير جرم {ولكن كَانُواْ أَنفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ} بالكفر وتكذيب الرسل

Sonra kendilerinden öncekilerin haberini zikrederek şöyle buyurdu: { أَلَمْ يَأْتِهِمْ نَبَأُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ قَوْمِ نُوحٍ } “Onlara kendilerinden öncekilerin; Nûh kavminin haberi gelmedi mi?” { قَوْمِ نُوحٍ } ifadesi { الَّذِينَ } lafzından bedeldir. { وَعَادٍ وَثَمُودَ وَقَوْمِ إِبْرَاهِيمَ وَأَصْحَابِ مَدْيَنَ } “Âd’ın, Semûd’un, İbrâhim kavminin ve Medyen halkının” Medyen ehli, Şuayb'ın kavmidir. { وَالْمُؤْتَفِكَاتِ } “Ve altüst olan şehirlerin” Lût kavminin şehirleridir. Onların altüst olması, durumlarının hayırdan şerre dönmesidir. { أَتَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ فَمَا كَانَ اللَّهُ لِيَظْلِمَهُمْ } “Peygamberleri onlara apaçık deliller getirmişti. Demek ki Allah onlara zulmedecek değildi” Onları helak etmekle O'ndan bir zulüm sâdır olması muhal idi; çünkü O Hakîm'dir, suçsuz yere onlara azap etmez. { وَلَكِنْ كَانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ } “Fakat onlar kendi kendilerine zulmediyorlardı” Küfür ve peygamberleri yalanlamak suretiyle [zulmediyorlardı].

وَالْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِنَاتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ يَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَيُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَيُطِيعُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ أُولَئِكَ سَيَرْحَمُهُمُ اللَّهُ إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ (٧١)

{ وَالْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِنَاتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ يَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَيُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَيُطِيعُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ أُولَئِكَ سَيَرْحَمُهُمُ اللَّهُ إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ } “Mümin erkekler ve mümin kadınlar birbirlerinin dostlarıdır (velileridir). İyiliği emreder, kötülükten alıkoyarlar, namazı kılarlar, zekâtı verirler, Allah’a ve Resûlüne itaat ederler. İşte onlara Allah merhamet edecektir. Şüphesiz Allah Azîz’dir, Hakîm’dir.”

{والمؤمنون والمؤمنات بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاء بَعْضٍ} في التناصر والتراحم {يَأْمُرُونَ بالمعروف} بالطاعة والإيمان {وَيَنْهَوْنَ عَنِ المنكر} عن الشرك والعصيان {وَيُقِيمُونَ الصلاة وَيُؤْتُونَ الزكاة وَيُطِيعُونَ الله وَرَسُولَهُ أُوْلَئِكَ سَيَرْحَمُهُمُ الله} السين مفيدة وجود الرحمة لا محالة فهي تؤكد الوعد كما تؤكد الوعيد في سأنتقم منك يوماً {إِنَّ الله عزيزٌ} غالب على كل شيء قادر

{وَالْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِنَاتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ} “Mümin erkekler ve mümin kadınlar birbirlerinin velileridir.” [yani] yardımlaşma ve merhametleşmede [birbirlerinin dostudurlar]. {يَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ} “İyiliği emrederler” [yani] itaati ve imanı [emrederler], {وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ} “kötülükten sakındırırlar” [yani] şirkten ve isyandan [sakındırırlar], {وَيُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَيُطِيعُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ أُولَئِكَ سَيَرْحَمُهُمُ اللَّهُ} “namazı dosdoğru kılarlar, zekâtı verirler, Allah'a ve Resûlü'ne itaat ederler. İşte Allah bunlara merhamet edecektir.” [Ayet metnindeki] Sîn (س) harfi, rahmetin mutlaka meydana geleceğini ifade eder. Zira o, “Senden bir gün intikam alacağım” ifadesinde tehdidi pekiştirdiği gibi [burada da] vaadi pekiştirmektedir. {إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ} “Şüphesiz Allah Azîzdir” [yani] her şeye galiptir, [her şeye] güç yetirendir.

التوبة (٧١ _ ٧٤)

et-Tevbe (71-74)

عليه فهو يقدر على الثواب والعقاب {حَكِيمٌ} واضع كل موضعه

sevap vermeye ve cezalandırmaya muktedirdir. { حَكِيمٌ } “Hakîm’dir” Her şeyi yerli yerine koyandır.

وَعَدَ اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا وَمَسَاكِنَ طَيِّبَةً فِي جَنَّاتِ عَدْنٍ وَرِضْوَانٌ مِنَ اللَّهِ أَكْبَرُ ذَلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ (٧٢)

{ وَعَدَ اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا وَمَسَاكِنَ طَيِّبَةً فِي جَنَّاتِ عَدْنٍ وَرِضْوَانٌ مِنَ اللَّهِ أَكْبَرُ ذَلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ } “Allah, mümin erkeklere ve mümin kadınlara, içinde ebedî kalacakları ve altından ırmaklar akan cennetler, Adn cennetlerinde güzel meskenler vadetti. Allah’ın bir rızası ise hepsinden büyüktür. İşte büyük kurtuluş budur.”

{وَعَدَ الله المؤمنين والمؤمنات جنات تَجْرِي مِن تَحْتِهَا الأنهار خالدين فِيهَا ومساكن طَيّبَةً} يطيب فيها العيش وعن الحسن ﵀ قصوراً من اللؤلؤ والياقوت الأحمر والزبرجد {فِى جنات عَدْنٍ} هو علم بدليل قوله جنات عدن التى وعد الرحمن وقد عرفت أن الذى والتى وضعا لوصف المعارف بالجمل وهي مدينة في الجنة {ورضوان مّنَ الله} وشيء من رضوان الله {أَكْبَرُ} من ذلك كله لأن رضاه سبب كل فوز وسعادة {ذلك} إشارة إلى ما وعد أو إلى الرضوان {هُوَ الفوز العظيم} وحده دون ما يعده الناس فوزاً

{ وَعَدَ اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا وَمَسَاكِنَ طَيِّبَةً } “Allah, mümin erkeklere ve mümin kadınlara, içinde ebedî kalacakları ve altından ırmaklar akan cennetler, güzel meskenler vadetti” İçinde yaşamanın pek hoş olduğu meskenler. Hasan’dan rahimehullâh rivayet edildiğine göre bunlar inciden, kırmızı yakuttan ve zebercettendir. { فِي جَنَّاتِ عَدْنٍ } “Adn cennetlerinde” Bu bir özel isimdir; bunun delili “Rahmân'ın vadettiği Adn cennetleri” ayetidir. Bilindiği üzere “ellezî” ve “elletî” ismi mevsulleri marifeleri cümlelerle nitelemek için konulmuştur; Adn ise cennette bir şehirdir. { وَرِضْوَانٌ مِنَ اللَّهِ } “Allah’ın bir rızası ise” Allah'ın rızasından bir miktar dahi olsa, { أَكْبَرُ } “Hepsinden büyüktür” Bütün bunlardan daha büyüktür; çünkü O’nun rızası her türlü kurtuluş ve saadetin sebebidir. { ذَلِكَ } “İşte bu” Vadedilen şeylere veya rızaya işarettir. { هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ } “Büyük kurtuluşun ta kendisidir” İnsanların kurtuluş saydıkları şeyler değil, sadece ve sadece budur.

يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ جَاهِدِ الْكُفَّارَ وَالْمُنَافِقِينَ وَاغْلُظْ عَلَيْهِمْ وَمَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ (٧٣)

{ يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ جَاهِدِ الْكُفَّارَ وَالْمُنَافِقِينَ وَاغْلُظْ عَلَيْهِمْ وَمَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ } “Ey Peygamber! Kâfirlere ve münafıklara karşı cihad et ve onlara sert davran. Onların varacağı yer cehennemdir. O ne kötü bir varış yeridir!”

{يا أيها النبى جاهد الكفار} بالسيف {والمنافقين} بالحجة {واغلظ عَلَيْهِمْ} في الجهادين جميعاً ولا تحابهم وكل من وقف منه على فساد في العقيدة فهذا الحكم ثابت فيه يجاهد بالحجة وتستعمل معه الغلظة ما امكن منها {ومأواهم جَهَنَّمُ وَبِئْسَ المصير} جهنم

{ يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ جَاهِدِ الْكُفَّارَ } “Ey Peygamber! Kâfirlere karşı cihad et” Kılıçla [cihad et]. { وَالْمُنَافِقِينَ } “Ve münafıklara [karşı cihad et]” Hüccet ve delille [cihad et]. { وَاغْلُظْ عَلَيْهِمْ } “Ve onlara sert davran” Her iki cihadda da onlara sert davran ve onlara iltimas geçme. İnancında bozukluk tespit edilen herkes hakkında bu hüküm sabittir; ona karşı hüccetle cihad edilir ve imkân nispetinde sertlik uygulanır. { وَمَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ } “Onların varacağı yer cehennemdir. O ne kötü bir varış yeridir!” [Varış yeri] cehennemdir.

يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ مَا قَالُوا وَلَقَدْ قَالُوا كَلِمَةَ الْكُفْرِ وَكَفَرُوا بَعْدَ إِسْلَامِهِمْ وَهَمُّوا بِمَا لَمْ يَنَالُوا وَمَا نَقَمُوا إِلَّا أَنْ أَغْنَاهُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ مِنْ فَضْلِهِ فَإِنْ يَتُوبُوا يَكُ خَيْرًا لَهُمْ وَإِنْ يَتَوَلَّوْا يُعَذِّبْهُمُ اللَّهُ عَذَابًا أَلِيمًا فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَمَا لَهُمْ فِي الْأَرْضِ مِنْ وَلِيٍّ وَلَا نَصِيرٍ (٧٤)

{ يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ مَا قَالُوا وَلَقَدْ قَالُوا كَلِمَةَ الْكُفْرِ وَكَفَرُوا بَعْدَ إِسْلَامِهِمْ وَهَمُّوا بِمَا لَمْ يَنَالُوا وَمَا نَقَمُوا إِلَّا أَنْ أَغْنَاهُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ مِنْ فَضْلِهِ فَإِنْ يَتُوبُوا يَكُ خَيْرًا لَهُمْ وَإِنْ يَتَوَلَّوْا يُعَذِّبْهُمُ اللَّهُ عَذَابًا أَلِيمًا فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَمَا لَهُمْ فِي الْأَرْضِ مِنْ وَلِيٍّ وَلَا نَصِيرٍ } “[O sözü] söylemediklerine dair Allah’a yemin ediyorlar. Hâlbuki andolsun ki o küfür sözünü söylediler ve Müslüman olduktan sonra kâfir oldular. Başaramadıkları bir şeye de yeltendiler. Allah ve Resûlü lütfundan onları zenginleştirdi diye intikam almaya kalktılar! Eğer tövbe ederlerse bu kendileri için hayırlı olur. Şayet yüz çevirirlerse Allah onları dünyada da ahirette de elem dolu bir azapla cezalandırır. Onlar için yeryüzünde ne bir dost ne de bir yardımcı vardır.”

أقام رسول الله ﷺ في غزوة تبوك شهرين ينزل عليه القرآن ويعيب المنافقين المتخلفين فيسمع من معه منهم الجلاس ابن سويد فقال والله لئن كان ما يقول محمدا حقا لإخواننا الذين خلفناهم وهم ساداتنا فنحن شر من الحمير فقال عامر بن قيس الأنصاري للجلاس أجل والله إن محمداً صادق وأنت شر من الحمار وبلغ ذلك رسول الله ﷺ فاستحضر فحلف بالله ما قال فرفع عامر يده فقال اللهم أنزل على عبدك ونبيك تصديق

Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Tebük Gazvesi'nde iki ay kaldı. Bu esnada kendisine Kur'an iniyor ve [sefere katılmayıp] geride kalan münafıkları ayıplıyordu. Yanında bulunan münafıklardan Cülâs b. Süveyd bunu işitince: “Allah'a yemin olsun ki eğer Muhammed'in geride bıraktığımız kardeşlerimiz ve efendilerimiz hakkında söylediği şeyler doğruysa, biz eşeklerden daha kötüyüz!” dedi. Âmir b. Kays el-Ensârî Cülâs'a: “Evet, Allah'a yemin olsun ki Muhammed elbette doğrudur ve sen kesinlikle eşekten daha kötüsün!” dedi. Bu durum Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem ulaştı. [Resûlullah] onu huzuruna çağırdı; o da [bu sözü] söylemediğine dair Allah'a yemin etti. Bunun üzerine Âmir ellerini kaldırıp: “Allah'ım! Kuluna ve Peygamberine doğru söyleyenin tasdikini,

الصادق وتكذيب الكاذب فنزل {يَحْلِفُونَ بالله مَا قَالُواْ وَلَقَدْ قَالُواْ كَلِمَةَ الكفر} يعني إن كان ما يقول محمد حقاً فنحن شر من الحمير أو هي استهزاؤهم فقال الجلاس يا رسول الله والله لقد قلته وصدق عامر فتاب الجلاس وحسنت توبته {وَكَفَرُواْ بَعْدَ إسلامهم} وأظهروا كفرهم بعد إظهارهم الإسلام وفيه دلالة على أن الإيمان والإسلام واحد لأنه قال وَكَفَرُواْ بَعْدَ إسلامهم {وَهَمُّواْ بِمَا لَمْ يَنَالُواْ} من قتل محمد ﵇ أو قتل عامر لرده على الجلاس وقيل أرادوا أن يتوجوا ابن أبي وإن لم يرض رسول الله ﷺ {وما نقموا} وما انكروا

yalancının da tekzibini indir!” diye dua etti. Bunun üzerine şu ayet indi: { يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ مَا قَالُوا وَلَقَدْ قَالُوا كَلِمَةَ الْكُفْرِ } “[O sözü] söylemediklerine dair Allah’a yemin ediyorlar. Hâlbuki andolsun ki o küfür sözünü söylediler” Yani “Eğer Muhammed'in söylediği doğruysa biz eşeklerden daha kötüyüz” sözünü veya alaylarını söylediler. Bunun üzerine Cülâs: “Ey Allah'ın Resûlü! Allah'a yemin olsun ki ben onu söyledim, Âmir doğru söyledi” dedi ve tövbe edip tövbesini güzelleştirdi. { وَكَفَرُوا بَعْدَ إِسْلَامِهِمْ } “Ve Müslüman olduktan sonra kâfir oldular” İslam'ı açığa vurduktan sonra küfürlerini açığa vurdular. Bunda, iman ile İslam'ın bir olduğuna delalet vardır; zira “İslamlarından sonra kâfir oldular” buyurmuştur. { وَهَمُّوا بِمَا لَمْ يَنَالُوا } “Başaramadıkları bir şeye de yeltendiler” Muhammed'i aleyhisselâm öldürmeye veya Cülâs'a cevap verdiği için Âmir'i öldürmeye [yeltendiler]. Denildi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem razı olmasa bile İbn Übey'e taç giydirmek istediler. { وَمَا نَقَمُوا } “Ve intikam almaya kalktılar” İnkâr edip ayıpladılar.

التوبة (٧٤ _ ٧٧)

et-Tevbe (74-77)

{وما نقموا إِلاَّ أَنْ أَغْنَاهُمُ الله وَرَسُولُهُ مِن فَضْلِهِ} وذلك أنهم حين قدم رسول الله ﷺ المدينة في ضنك من العيش لا يركبون الخيل ولا يحوزون الغنيمة فآثروا بالغنائم وقتل للجلاس مولى فأمر رسول الله ﷺ بديته اثني عشر ألفاً فاستغنى {فَإِن يَتُوبُواْ} عن النفاق {يك} الثواب {خَيْراً لَّهُمْ} وهي الآية التي تاب عندها الجلاس {وَإِن يَتَوَلَّوْا} يصروا على النفاق {يُعَذّبْهُمُ الله عَذَابًا أَلِيمًا فِى الدنيا والأخرة} بالقتل والنار {وَمَا لَهُمْ فِى الأرض مِن وَلِيّ وَلاَ نَصِيرٍ} ينجيهم من العذاب

{ وَمَا نَقَمُوا إِلَّا أَنْ أَغْنَاهُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ مِنْ فَضْلِهِ } “Allah ve Resûlü lütfundan onları zenginleştirdi diye ancak intikam almaya kalktılar” Şöyle ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Medine'ye geldiğinde onlar geçim sıkıntısı içindeydiler; ata binemiyor, ganimet elde edemiyorlardı. Sonra ganimetlerle zenginleştiler. Cülâs'ın bir azatlısı öldürülmüştü; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onun diyetinin on iki bin [dirhem] olarak ödenmesini emretti, böylece [Cülâs] zengin oldu. { فَإِنْ يَتُوبُوا } “Eğer tövbe ederlerse” Münafıklıktan [tövbe ederlerse], { يَكُ } “Olur” sevap { خَيْرًا لَهُمْ } “Kendileri için hayırlı [olur]” İşte bu, Cülâs'ın duyup tövbe ettiği ayettir. { وَإِنْ يَتَوَلَّوْا } “Şayet yüz çevirirlerse” Münafıklıkta ısrar ederlerse, { يُعَذِّبْهُمُ اللَّهُ عَذَابًا أَلِيمًا فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ } “Allah onları dünyada da ahirette de elem dolu bir azapla cezalandırır” Öldürülmekle ve cehennem ateşiyle. { وَمَا لَهُمْ فِي الْأَرْضِ مِنْ وَلِيٍّ وَلَا نَصِيرٍ } “Onlar için yeryüzünde ne bir dost ne de bir yardımcı vardır” Kendilerini azaptan kurtaracak [kimse yoktur].

وَمِنْهُمْ مَنْ عَاهَدَ اللَّهَ لَئِنْ آتَانَا مِنْ فَضْلِهِ لَنَصَّدَّقَنَّ وَلَنَكُونَنَّ مِنَ الصَّالِحِينَ (٧٥)

{ وَمِنْهُمْ مَنْ عَاهَدَ اللَّهَ لَئِنْ آتَانَا مِنْ فَضْلِهِ لَنَصَّدَّقَنَّ وَلَنَكُونَنَّ مِنَ الصَّالِحِينَ } “Onlardan kimi de: 'Eğer [Allah] lütfundan bize verirse, mutlaka sadaka vereceğiz ve elbette salihlerden olacağız' diye Allah’a ahdetmişti.”

{وَمِنْهُمْ مَّنْ عاهد الله} روي أن ثعلبة بن حاطب قال يا رسول الله ادع الله أن يرزقني مالاً فقال ﵇ يا ثعلبة قليل تؤدي شكره خير من كثير لا تطيقه فراجعه وقال والذي بعثك بالحق لئن رزقني مالاً لأعطين كل ذي حق حقه فدعا له فاتخذ غنماً فنمت كما ينمى الدود حتى ضاقت بها المدينة فنزل وادياً وانقطع عن الجمعة والجماعة فسأل عنه

{ وَمِنْهُمْ مَنْ عَاهَدَ اللَّهَ } “Onlardan kimi de Allah’a ahdetmişti” Rivayet edildiğine göre Sa'lebe b. Hâtıb: “Ey Allah'ın Resûlü! Bana mal rızıklandırması için Allah'a dua et” dedi. Resûlullah aleyhisselâm: “Ey Sa'lebe! Şükrünü eda ettiğin az [mal], güç yetiremeyeceğin çok [maldan] daha hayırlıdır” buyurdu. [Sa'lebe] talebini tekrarlayarak: “Seni hak ile gönderene yemin olsun ki eğer bana mal verirse mutlaka her hak sahibine hakkını veririm” dedi. Bunun üzerine [Resûlullah] ona dua etti. Sa'lebe koyun edindi ve koyunlar kurtçuklar gibi çoğaldı; öyle ki Medine onlara dar geldi. Bunun üzerine bir vadiye yerleşti, cuma ve cemaat namazlarından koptu. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onu sordu.

رسول الله ﷺ فقيل كثر ماله حتى لا يسعه وادٍ فقال يا ويح ثعلبة فبعث رسول الله ﷺ مصدّقين لأخذ الصدقات فاستقبلهما الناس بصدقاتهم ومرا بثعلبة فسالاه الصدقة فقال ما هده إلا جزية وقال ارجعا حتى أرى رأيي فلمارجعا قال لهما رسول الله ﷺ قبل أن يكلماه يا ويح ثعلبة مرتين فنزلت فجاء ثعلبة بالصدقة فقال إن الله منعني أن أقبل منك فجعل التراب على رأسه فقبض رسول الله ﷺ فجاء بها إلى أبى بكر رضى الله عنه فلم يقبلها وجاء بها إلى عمر رضى الله عنه في خلافته فلم يقبلها وهلك في زمان عثمان رضى الله عنه {لئن آتانا مِن فَضْلِهِ} أي المال {لَنَصَّدَّقَنَّ} لنخرجن الصدقة والأصل لنتصدقن ولكن التاء أدغمت في الصاد لقربها منها {وَلَنَكُونَنَّ مِنَ الصالحين} بإخراج الصدقة

Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem: “Malı bir vadiye sığmayacak kadar çoğaldı” denildi. O da: “Yazık oldu Sa'lebe'ye!” buyurdu. Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem sadakaları toplamak üzere iki zekât memuru gönderdi. İnsanlar zekât memurlarını sadakalarıyla karşıladılar. Memurlar Sa'lebe'ye uğrayıp ondan sadakasını istediler. O ise: “Bu cizyeden başka bir şey değildir” dedi ve: “Ben kararımı verinceye kadar dönün” dedi. Geri döndüklerinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem henüz onlar konuşmadan önce iki defa: “Yazık oldu Sa'lebe'ye!” buyurdu. Bunun üzerine bu ayet indi. Sa'lebe sadakayı getirdiğinde Resûlullah: “Allah senden [sadaka] kabul etmemi bana yasakladı” buyurdu. Sa'lebe başına toprak saçmaya başladı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem vefat edince Sa'lebe sadakasını Ebû Bekir'e radıyallâhu anh getirdi, fakat o kabul etmedi. Halifeliği döneminde Ömer'e radıyallâhu anh getirdi, o da kabul etmedi ve Osman'ın radıyallâhu anh zamanında helak olup gitti. { لَئِنْ آتَانَا مِنْ فَضْلِهِ } “Eğer lütfundan bize verirse” Yani mal [verirse], { لَنَصَّدَّقَنَّ } “Mutlaka sadaka vereceğiz” Sadakayı mutlaka çıkarıp vereceğiz. Aslı “lenetesaddakanna”dır; ancak tâ harfi mahreç yakınlığından dolayı sâd harfine idgam edilmiştir. { وَلَنَكُونَنَّ مِنَ الصَّالِحِينَ } “Ve elbette salihlerden olacağız” Sadakayı vermek suretiyle.

فَلَمَّا آتَاهُمْ مِنْ فَضْلِهِ بَخِلُوا بِهِ وَتَوَلَّوْا وَهُمْ مُعْرِضُونَ (٧٦)

{ فَلَمَّا آتَاهُمْ مِنْ فَضْلِهِ بَخِلُوا بِهِ وَتَوَلَّوْا وَهُمْ مُعْرِضُونَ } “Fakat [Allah] lütfundan onlara verince, onda cimrilik ettiler ve yüz çevirip dönüp gittiler.”

{فلما آتاهم مّن فَضْلِهِ} أعطاهم الله المال ونالوا مناهم {بَخِلُواْ بِهِ} منعوا حق الله ولم يفوا بالعهد {وَتَوَلَّواْ} عن طاعة الله {وَّهُم مُّعْرِضُونَ} مصرون على الإعراض

{ فَلَمَّا آتَاهُمْ مِنْ فَضْلِهِ } “Fakat lütfundan onlara verince” Allah onlara mal verip arzularına kavuştuklarında, { بَخِلُوا بِهِ } “Onda cimrilik ettiler” Allah'ın hakkını menettiler ve ahde vefa göstermediler. { وَتَوَلَّوْا } “Ve dönüp gittiler” Allah'a itaatten [yüz çevirdiler]. { وَهُمْ مُعْرِضُونَ } “Yüz çevirip” Yüz çevirmekte ısrar ederek.

فَأَعْقَبَهُمْ نِفَاقًا فِي قُلُوبِهِمْ إِلَى يَوْمِ يَلْقَوْنَهُ بِمَا أَخْلَفُوا اللَّهَ مَا وَعَدُوهُ وَبِمَا كَانُوا يَكْذِبُونَ (٧٧)

{ فَأَعْقَبَهُمْ نِفَاقًا فِي قُلُوبِهِمْ إِلَى يَوْمِ يَلْقَوْنَهُ بِمَا أَخْلَفُوا اللَّهَ مَا وَعَدُوهُ وَبِمَا كَانُوا يَكْذِبُونَ } “Allah’a verdikleri sözden döndükleri ve yalan söyledikleri için, [bu yaptıklarının] sonucu olarak [Allah da] O’nun huzuruna çıkacakları güne kadar kalplerine nifak yerleştirdi.”

{فَأَعْقَبَهُمْ نِفَاقاً فِى قُلُوبِهِمْ} فأورثهم البخل نفاقاً متمكناً في قلوبهم لأنه كان سبباً فيه {إلى يَوْمِ يَلْقَوْنَهُ} أي جزاء فعلهم وهو يوم القيامة {بِمَا أَخْلَفُواْ الله مَا وَعَدُوهُ وَبِمَا كَانُواْ يَكْذِبُونَ} بسبب إخلافهم ما وعدوا الله من التصدق والصلاح وكونهم كاذبين ومنه جعل خلف

{ فَأَعْقَبَهُمْ نِفَاقًا فِي قُلُوبِهِمْ } “Sonucu olarak kalplerine nifak yerleştirdi” Cimrilikleri, ona sebep olduğu için kalplerinde kökleşen bir nifak miras bıraktı. { إِلَى يَوْمِ يَلْقَوْنَهُ } “Huzuruna çıkacakları güne kadar” Yani amellerinin cezasını görecekleri güne, kıyamet gününe kadar. { بِمَا أَخْلَفُوا اللَّهَ مَا وَعَدُوهُ وَبِمَا كَانُوا يَكْذِبُونَ } “Allah’a verdikleri sözden döndükleri ve yalan söyledikleri için” Sadaka verme ve salih olma hususunda Allah'a verdikleri sözü tutmamaları ve yalancı olmaları sebebiyle. Buradan hareketle sözden dönmek nifakın üçte biri

التوبة (٧٨ _ ٨٠)

et-Tevbe (78-80)

الوعد ثلث النفاق

sayılmıştır.

أَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ سِرَّهُمْ وَنَجْوَاهُمْ وَأَنَّ اللَّهَ عَلَّامُ الْغُيُوبِ (٧٨)

{ أَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ سِرَّهُمْ وَنَجْوَاهُمْ وَأَنَّ اللَّهَ عَلَّامُ الْغُيُوبِ } “Bilmediler mi ki şüphesiz Allah, onların sırlarını da fısıltılarını da bilir ve şüphesiz Allah, gaybları çok iyi bilendir.”

{أَلَمْ يَعْلَمُواْ} يعني المنافقين {أَنَّ الله يَعْلَمُ سرهم} أى ما أسروه من النفاق بالعزم على إخلاف ما وعدوه {ونجواهم} وما يتناجون به فيما بينهم

{ أَلَمْ يَعْلَمُوا } “Bilmediler mi?” Yani münafıklar [bilmediler mi?] { أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ سِرَّهُمْ } “Şüphesiz Allah, onların sırlarını bilir” Yani vadettikleri şeyden dönmeye azmederek gizledikleri nifakı bilir. { وَنَجْوَاهُمْ } “Ve fısıltılarını [bilir]” Kendi aralarında gizlice konuştukları şeyleri

من المطاعن في الدين وتسمية الصدقة جزية وتدبير منعها {وَأَنَّ الله علام الغيوب} فلا يخفى عليه شيء

dine yönelik ayıplamaları, sadakayı cizye olarak isimlendirmelerini ve onu vermemeye dair yaptıkları planları [bilir]. { وَأَنَّ اللَّهَ عَلَّامُ الْغُيُوبِ } “Ve şüphesiz Allah, gaybları çok iyi bilendir” Dolayısıyla O'na hiçbir şey gizli kalmaz.

الَّذِينَ يَلْمِزُونَ الْمُطَّوِّعِينَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فِي الصَّدَقَاتِ وَالَّذِينَ لَا يَجِدُونَ إِلَّا جُهْدَهُمْ فَيَسْخَرُونَ مِنْهُمْ سَخِرَ اللَّهُ مِنْهُمْ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ (٧٩)

{ الَّذِينَ يَلْمِزُونَ الْمُطَّوِّعِينَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فِي الصَّدَقَاتِ وَالَّذِينَ لَا يَجِدُونَ إِلَّا جُهْدَهُمْ فَيَسْخَرُونَ مِنْهُمْ سَخِرَ اللَّهُ مِنْهُمْ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ } “Müminlerden gönüllü olarak sadaka verenleri ve güçlerinin yettiğinden başkasını bulamayanları ayıplayıp onlarla alay edenler var ya; Allah da onlarla alay etmiştir (cezalarını vermiştir) ve onlar için elem dolu bir azap vardır.”

{الذين} محله النصب أو الرفع على الذم أو الجر على البدل من الضمير في سِرَّهُمْ ونجواهم {يَلْمِزُونَ المطوعين} يعيبون المطوعين المتبرعين {من المؤمنين في الصدقات} متعلق بيلمزون روى أن رسول االله ﷺ حث على الصدقة فجاء عبد الرحمن بن عوف بأربعة آلاف درهم وقال كان لي ثمانية آلاف فأقرضت ربي أربعة وأمسكت أربعة لعيالي فقال ﵇ بارك الله لك فيما أعطيت وفيما أمسكت فبارك الله له حتى صولحت تماضر امرأته عن ربع الثمن على ثمانين ألفاً وتصدق عاصم بمائة وسق من تمر {والذين} عطف على المطوعين {لاَ يَجِدُونَ إِلاَّ جُهْدَهُمْ} طاقتهم وعن نافع جَهْدَهُمْ وهما واحد وقيل الجهد الطاقة والجهد المشقة وجاء أبو عقيل بصاعٍ من تمر فقال بت ليلتي أجر بالجرير على صاعين فتركت صاعا لعيالى وجئت بصاع فلمزهم المتنافقون وقالوا ما أعطى عبد الرحمن وعاصم إلا رياء وأما صاع أبى عقيب فالله غني عنه {فَيَسْخَرُونَ مِنْهُمْ} فيهزءون {سَخِرَ الله مِنْهُمْ} جازاهم على سخريتهم وهو خبر غير دعاء {وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ} مؤلم

{ الَّذِينَ } “O kimseler ki” ifadesi nasb veya zem amacıyla ref mahallindedir ya da { سِرَّهُمْ وَنَجْوَاهُمْ } ifadesindeki zamirden bedel olarak cer mahallindedir. { يَلْمِزُونَ الْمُطَّوِّعِينَ } “Gönüllü verenleri ayıplarlar” Gönüllü olarak fazladan sadaka verenleri ayıplarlar. { مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فِي الصَّدَقَاتِ } “Müminlerden sadakalar hususunda” ifadesi “yelmizûne” fiiline müteallıktır. Rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem sadakaya teşvik etti. Bunun üzerine Abdurrahman b. Avf dört bin dirhem getirip: “Benim sekiz bin dirhemim vardı; dördünü Rabbime borç verdim, dördünü de aileme ayırdım” dedi. Resûlullah aleyhisselâm: “Verdiğinde de tuttuğunda da Allah seni mübarek kılsın” buyurdu. Allah da ona öyle bereket verdi ki hanımı Tümâdır ile sekizde birin dörtte biri payı üzerinden seksen bin [dirhem] karşılığında sulh yapıldı. Âsım da yüz vesk hurma sadaka verdi. { وَالَّذِينَ } “Ve o kimseleri [ayıplarlar]” ifadesi “el-muttavviîn” lafzına matuftur. { لَا يَجِدُونَ إِلَّا جُهْدَهُمْ } “Güçlerinin yettiğinden başkasını bulamayanları” Yani takatlerini. Nâfi‘den “cehdehum” şeklinde de rivayet edilmiştir; ikisi de aynı manadadır. Bir görüşe göre cühd güç ve takat, cehd ise meşakkattir. Ebû Akîl de bir sâ‘ hurma getirdi ve: “Geceleyin iki sâ‘ [hurma] karşılığında iple su çektim; bir sâ‘ı aileme bıraktım, bir sâ‘ı da getirdim” dedi. Münafıklar onları ayıplayıp: “Abdurrahman ve Âsım gösteriş olsun diye verdiler; Ebû Akîl'in bir sâ‘ına ise Allah'ın ihtiyacı yoktur” dediler. { فَيَسْخَرُونَ مِنْهُمْ } “Onlarla alay ederler” Onları hafife alırlar. { سَخِرَ اللَّهُ مِنْهُمْ } “Allah da onlarla alay etmiştir” Alay etmelerinin cezasını vermiştir; bu bir dua değil, haber cümlesidir. { وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ } “Ve onlar için elem dolu bir azap vardır” Can yakıcı bir azap vardır.

اسْتَغْفِرْ لَهُمْ أَوْ لَا تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ إِنْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ سَبْعِينَ مَرَّةً فَلَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ كَفَرُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفَاسِقِينَ (٨٠)

{ اسْتَغْفِرْ لَهُمْ أَوْ لَا تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ إِنْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ سَبْعِينَ مَرَّةً فَلَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ كَفَرُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفَاسِقِينَ } “Onlar için ister af dile, ister af dileme; onlar için yetmiş defa af dilesen de Allah onları asla bağışlamayacaktır. Bu, onların Allah’ı ve Resûlünü inkâr etmelerindendir. Allah, yoldan çıkmışlar (fâsıklar) topluluğunu hidayete erdirmez.”

ولما سأل عبد الله بن عبد الله ابن أبى رسول الله ﷺ أن يستغفر لأبيه في مرضه نزل {استغفر لهم أو لا تستغفر لهم} وقد أمر أن هذا الأمر في معنى الخبر كأنه قيل لن يغفر الله لهم استغفرت لهم أم لم تستغفر لهم {إِن تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ سَبْعِينَ مَرَّةً فَلَن يَغْفِرَ الله لَهُمْ} والسبعون جارٍ مجرى المثل في كلامهم

Abdullah b. Abdullah b. Übey, hastalığında babası için mağfiret dilemesini Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem isteyince şu ayet indi: { اسْتَغْفِرْ لَهُمْ أَوْ لَا تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ } “Onlar için ister af dile, ister af dileme” Bu emrin haber anlamında olduğu bildirilmiştir; sanki: “Onlar için af dilesen de dilemesen de Allah onları asla bağışlamayacaktır” denilmiştir. { إِنْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ سَبْعِينَ مَرَّةً فَلَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ } “Onlar için yetmiş defa af dilesen de Allah onları asla bağışlamayacaktır” Yetmiş [sayısı], Arapların kelamında mesel mesabesindedir;

للتكثير وليس على التحديد والغاية إذ لو استغفر لهم مدة حياته لن يغفر الله لهم لأنهم كفار والله لا يغفر لمن كفر به والمعنى وإن بالغت في الاستغفار فلن يغفر الله لهم وقد وردت الأخبار بذكر السبيعن وكلها تدل على الكثرة لا على التحديد والغاية ووجه تخصيص السبيعين من بين سائر الأعداد أن العدد قليل وكثير فالقليل ما دون الثلاث والكثير الثلاث فما فوقها وأدنى الكثير الثلاث وليس لأقصاه غاية والعدد أيضاً نوعان شفع ووتر وأول وأول الإشفاع اثنان وأول الأوتار ثلاثة والواحد ليس بعدد والسبعة أول الجمع الكثير من النوعين لأن فيها أوتاراً ثلاثة وأشفاعاً ثلاثة والعشرة كمال الحساب لأن ما جاوز العشرة فهو إضافة الآحاد إلى العشرة

çokluğu ifade etmek içindir, sınırlama ve nihai bir gaye bildirmek için değildir. Zira onlar için ömrü boyunca istiğfar etse bile Allah onları asla bağışlamaz; çünkü onlar kâfirdirler ve Allah kendisine kâfir olanı bağışlamaz. Manası şudur: Sen istiğfarda ne kadar mübalağa edersen et, Allah onları asla bağışlamayacaktır. Yetmiş sayısının zikredildiği rivayetler gelmiştir ve hepsi de sınırlama ve nihayet bildirmek için değil, çokluk bildirmek içindir. Diğer sayılar arasından yetmişin tahsis edilmesinin veçhi şudur: Sayı az ve çok olmak üzere iki kısımdır. Az olan üçün altındaki, çok olan ise üç ve üzerindeki sayılardır. Çokluğun en alt basamağı üçtür, en üstünün ise sınırı yoktur. Sayı ayrıca çift ve tek olmak üzere iki çeşittir. Çiftlerin ilki iki, teklerin ilki üçtür; bir ise sayı değildir. Yedi, her iki türden çokluğun ilk toplamıdır; çünkü onda üç tek ve üç çift vardır. On ise hesabın kemalidir; çünkü onu aşan sayılar birlerin ona ilave edilmesidir;

التوبة (٨٠ _ ٨٣)

et-Tevbe (80-83)

كقولك اثنا عشر وثلاثة عشر إلى عشرين والعشرون تكرير العشرة مرتين والثلاثون تكريرها ثلاثة مرات وكذلك إلى مائة فالسبعون يجمع الكثرة والنوع والكثرة منه وكمال الحساب والكثرة منه فصار السبعون أدنى الكثير من العدد من كل وجه ولا غاية لأقصاه فجاز أن يكون تخصيص السعبين لهذا المعنى والله أعلم {ذلك} إشارة إلى اليأس من المغفرة {بِأَنَّهُمْ} بسبب أنهم {كَفَرُواْ بالله ورسوله} ولا غفران للكافرين {والله لا يهدي القوم الفاسقين} الخارجين عن الإيمان ما داموا مختارين للكفر والطغيان

nitekim yirmiye kadar on iki, on üç dersin. Yirmi, onun iki kere tekrarıdır; otuz ise onun üç kere tekrarıdır ve yüze kadar bu şekilde gider. Dolayısıyla yetmiş; çokluğu, sayı türünü, ondan meydana gelen çokluğu, hesap kemalini ve ondan meydana gelen çokluğu bir araya getirir. Böylece yetmiş, her yönden sayının çokluk basamağının en alt mertebesi olmuştur ve en üstünün sınırı yoktur. Bu sebeple yetmişin bu manadan ötürü tahsis edilmiş olması caizdir; en doğrusunu Allah bilir. { ذَلِكَ } “Bu” Mağfiretten ümit kesilmesine işarettir. { بِأَنَّهُمْ } “Şundan dolayıdır ki onlar” { كَفَرُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ } “Allah’ı ve Resûlünü inkâr ettiler” Ve kâfirler için mağfiret yoktur. { وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفَاسِقِينَ } “Allah, yoldan çıkmışlar topluluğunu hidayete erdirmez” Küfrü ve tuğyanı seçtikleri müddetçe imandan çıkan kimseleri [hidayete erdirmez].

فَرِحَ الْمُخَلَّفُونَ بِمَقْعَدِهِمْ خِلَافَ رَسُولِ اللَّهِ وَكَرِهُوا أَنْ يُجَاهِدُوا بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَقَالُوا لَا تَنْفِرُوا فِي الْحَرِّ قُلْ نَارُ جَهَنَّمَ أَشَدُّ حَرًّا لَوْ كَانُوا يَفْقَهُونَ (٨١)

{ فَرِحَ الْمُخَلَّفُونَ بِمَقْعَدِهِمْ خِلَافَ رَسُولِ اللَّهِ وَكَرِهُوا أَنْ يُجَاهِدُوا بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَقَالُوا لَا تَنْفِرُوا فِي الْحَرِّ قُلْ نَارُ جَهَنَّمَ أَشَدُّ حَرًّا لَوْ كَانُوا يَفْقَهُونَ } “[Savaştan] geri bırakılanlar, Resûlullah’ın hilafına oturup kalmalarına sevindiler; mallarıyla ve canlarıyla Allah yolunda cihad etmeyi çirkin gördüler ve: 'Bu sıcakta savaşa çıkmayın' dediler. De ki: 'Cehennem ateşi sıcaklıkça daha çetindir!' Keşke anlasalardı!”

{فَرِحَ المخلفون} المنافقون الذين استأذنوا رسول الله ﷺ فأذن لهم وخلّفهم بالمدينة في غزوة تبوك أو الذين خلفهم كسلهم ونفاقهم والشيطان {بِمَقْعَدِهِمْ} بقعودهم عن الغزو {خلاف رَسُولِ الله} مخالفة له وهو مفعول له أو حال أي قعدوا لمخالفته أو مخالفين له {وَكَرِهُواْ أَن يجاهدوا بأموالهم وَأَنفُسِهِمْ فِى سَبِيلِ الله} أي لم يفعلوا ما فعله المؤمنون من باعث الإيمان وداعي الإيقان {وَقَالُواْ لاَ تَنفِرُواْ فِى الحر} قال بعضهم لبعض أو قالوا

{ فَرِحَ الْمُخَلَّفُونَ } “Geri bırakılanlar sevindiler” Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem izin isteyip onun da kendilerine izin verdiği ve Tebük Gazvesi'nde Medine'de geride bıraktığı münafıklar ya da tembelliklerinin, nifaklarının ve şeytanın geride bıraktığı kimseler [sevindiler]. { بِمَقْعَدِهِمْ } “Oturup kalmalarına” Savaşa gitmeyip oturmaları sebebiyle. { خِلَافَ رَسُولِ اللَّهِ } “Resûlullah’ın hilafına” Ona muhalefet ederek; bu mef'ûlün leh veya haldir; yani ona muhalefet etmek için veya ona muhalifler olarak oturdular demektir. { وَكَرِهُوا أَنْ يُجَاهِدُوا بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “Mallarıyla ve canlarıyla Allah yolunda cihad etmeyi çirkin gördüler” Yani müminlerin imanın sevk etmesi ve yakînin davetiyle yaptıklarını yapmadılar. { وَقَالُوا لَا تَنْفِرُوا فِي الْحَرِّ } “Ve: 'Bu sıcakta savaşa çıkmayın' dediler” Birbirlerine söylediler veya

للمؤمنين تثبيطاً {قُلْ نَارُ جَهَنَّمَ أَشَدُّ حَرّاً لَّوْ كَانُوا يَفْقَهُونَ} استجهال لهم لأن من تصوّن من مشقة ساعة فوقع بسبب ذلك التصون في مشقة الأبد كان أجهل من كل جاهل

müminleri vazgeçirmek için onlara söylediler. { قُلْ نَارُ جَهَنَّمَ أَشَدُّ حَرًّا لَوْ كَانُوا يَفْقَهُونَ } “De ki: 'Cehennem ateşi sıcaklıkça daha çetindir!' Keşke anlasalardı!” Onların cehaletini ortaya koymaktır; zira bir saatlik bir meşakkatten sakınıp bu sakınması sebebiyle ebedî meşakkate düşen kimse, bütün cahillerden daha cahildir.

فَلْيَضْحَكُوا قَلِيلًا وَلْيَبْكُوا كَثِيرًا جَزَاءً بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ (٨٢)

{ فَلْيَضْحَكُوا قَلِيلًا وَلْيَبْكُوا كَثِيرًا جَزَاءً بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ } “Kazandıklarının cezası olarak artık az gülsünler, çok ağlasınlar!”

{فَلْيَضْحَكُواْ قَلِيلاً وَلْيَبْكُواْ كَثِيرًا} أي فيضحكون قليلاً على فرحهم بتخلفهم في الدنيا ويبكون كثيراً جزاء في العقبى إلا أنه أخرج على لفظ الأمر للدلالة على أنه حتم واجب لا يكون غيرهُ يروي أن أهل النفاق يبكون فى النار عمر الدنيا لا يرقألهم دمع ولا يكتحلون بنوم {جَزَاء بِمَا كَانُواْ يَكْسِبُونَ} من النفاق

{ فَلْيَضْحَكُوا قَلِيلًا وَلْيَبْكُوا كَثِيرًا } “Artık az gülsünler, çok ağlasınlar!” Yani dünyada [cihaddan] geri kalmalarına sevinerek az gülsünler, ahirette ise ceza olarak çok ağlasınlar. Ancak bunun kesin ve kaçınılmaz bir zorunluluk olduğunu, aksinin mümkün olamayacağını göstermek için emir lafzıyla ifade edilmiştir. Münafıkların cehennemde dünya ömrü kadar ağlayacakları, gözyaşlarının hiç dinmeyeceği ve gözlerine uyku girmeyeceği rivayet edilir. { جَزَاءً بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ } “Kazandıklarının cezası olarak” Nifaktan [kazandıkları şeylerin cezası olarak].

فَإِنْ رَجَعَكَ اللَّهُ إِلَى طَائِفَةٍ مِنْهُمْ فَاسْتَأْذَنُوكَ لِلْخُرُوجِ فَقُلْ لَنْ تَخْرُجُوا مَعِيَ أَبَدًا وَلَنْ تُقَاتِلُوا مَعِيَ عَدُوًّا إِنَّكُمْ رَضِيتُمْ بِالْقُعُودِ أَوَّلَ مَرَّةٍ فَاقْعُدُوا مَعَ الْخَالِفِينَ (٨٣)

{ فَإِنْ رَجَعَكَ اللَّهُ إِلَى طَائِفَةٍ مِنْهُمْ فَاسْتَأْذَنُوكَ لِلْخُرُوجِ فَقُلْ لَنْ تَخْرُجُوا مَعِيَ أَبَدًا وَلَنْ تُقَاتِلُوا مَعِيَ عَدُوًّا إِنَّكُمْ رَضِيتُمْ بِالْقُعُودِ أَوَّلَ مَرَّةٍ فَاقْعُدُوا مَعَ الْخَالِفِينَ } “Eğer Allah seni onlardan bir zümrenin yanına döndürür de onlar [başka bir savaşa] çıkmak için senden izin isterlerse de ki: 'Benimle asla çıkmayacaksınız ve benimle birlikte hiçbir düşmana karşı kesinlikle savaşmayacaksınız! Çünkü siz ilk defasında oturup kalmaya razı oldunuz; artık geri kalanlarla beraber oturun!'”

{فَإِن رَّجَعَكَ الله} أي ردك من تبوك وإنما قال {إلى طَائِفَةٍ مّنْهُمْ} لأن منهم من تاب من النفاق ومنهم من هلك {فاستأذنوك للخروج} إلى غزوة بعد غزوة تبوك {فَقُلْ لَّن تَخْرُجُواْ مَعِىَ أَبَدًا} وبسكون الياء حمزة وعلي وأبو بكر {وَلَن تقاتلوا مَعِىَ عَدُوّا} مَعِىَ حفص {إِنَّكُمْ رَضِيتُمْ بالقعود أَوَّلَ مَرَّةٍ} أول ما دعيتم إلى غزوة تبوك {فاقعدوا مَعَ}

{ فَإِنْ رَجَعَكَ اللَّهُ } “Eğer Allah seni döndürürse” Yani seni Tebük'ten döndürürse. { إِلَى طَائِفَةٍ مِنْهُمْ } “Onlardan bir zümrenin yanına” buyurmasının sebebi, onlardan bazısının nifaktan tövbe etmiş, bazısının da helak olmuş olmasıdır. { فَاسْتَأْذَنُوكَ لِلْخُرُوجِ } “Çıkmak için senden izin isterlerse” Tebük Gazvesi'nden sonraki bir gazveye [çıkmak için]. { فَقُلْ لَنْ تَخْرُجُوا مَعِيَ أَبَدًا } “De ki: 'Benimle asla çıkmayacaksınız'” Hamza, Ali ve Ebû Bekir yâ harfini sükûn ile [ma'î] okumuştur. { وَلَنْ تُقَاتِلُوا مَعِيَ عَدُوًّا } “Ve benimle birlikte hiçbir düşmana karşı kesinlikle savaşmayacaksınız!” Hafs ise [muraassal / üstünlü olarak] { مَعِيَ } okumuştur. { إِنَّكُمْ رَضِيتُمْ بِالْقُعُودِ أَوَّلَ مَرَّةٍ } “Çünkü siz ilk defasında oturup kalmaya razı oldunuz” Tebük Gazvesi'ne ilk çağrıldığınızda. { فَاقْعُدُوا مَعَ } “Artık beraber oturun”

{الخالفين} مع من تخلف بعد

{ الْخَالِفِينَ } “Geri kalanlarla” Sonradan geri kalan kimselerle [beraber oturun].

وَلَا تُصَلِّ عَلَى أَحَدٍ مِنْهُمْ مَاتَ أَبَدًا وَلَا تَقُمْ عَلَى قَبْرِهِ إِنَّهُمْ كَفَرُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَمَاتُوا وَهُمْ فَاسِقُونَ (٨٤)

{ وَلَا تُصَلِّ عَلَى أَحَدٍ مِنْهُمْ مَاتَ أَبَدًا وَلَا تَقُمْ عَلَى قَبْرِهِ إِنَّهُمْ كَفَرُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَمَاتُوا وَهُمْ فَاسِقُونَ } “Onlardan ölen hiçbir kimsenin üzerine asla namaz kılma ve kabrinin başında da durma! Çünkü onlar Allah’ı ve Resûlünü inkâr ettiler ve fasık olarak öldüler.”

وسأل ابن عبد الله بن أبي وكان مؤمنا أن يكفن النبى ﵇ أباه في قميصه ويصلي عليه فقبل فاعترض عمر رضى الله عنه في ذلك فقال ﵇ ذلك لا ينفعه وإني أرجو أن يؤمن به ألف من قومه فنزل {وَلاَ تُصَلّ على أَحَدٍ مّنْهُم} من المنافقين يعني صلاة الجنازة روي أنه أسلم ألف من الخزرج لما رأوه يطلب التبرك بثوب النبى ﷺ {مات} صفة لأحد {أبدا} ظرف لتصل وكان ﵇ إذا دفن الميت وقف على قبره ودعا له فقيل {وَلاَ تَقُمْ على قَبْرِهِ إِنَّهُمْ كَفَرُواْ بالله وَرَسُولِهِ وَمَاتُواْ وَهُمْ فاسقون} تعليل للنهي أي أنهم ليسوا بأهل للصلاة عليهم لأنهم كفروا بالله ورسوله

Mümin olan Abdullah b. Übeyy'in oğlu, Peygamber'den aleyhisselâm babasını kendi gömleğiyle kefenlemesini ve üzerine cenaze namazı kılmasını talep etti. O da kabul etti. Bunun üzerine Ömer radıyallâhu anh buna itiraz etti. Peygamber aleyhisselâm da: "Bu ona fayda vermez, ancak ben onun vesilesiyle kavminden bin kişinin iman edeceğini umuyorum" buyurdu. Bunun üzerine: { وَلَا تُصَلِّ عَلَى أَحَدٍ مِنْهُمْ } “Onlardan hiçbir kimsenin üzerine namaz kılma” yani münafıklardan [ölenlerin] cenaze namazını kılma [ayeti] indi. Hazrec'den bin kişinin, onun Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem elbisesiyle teberrük etmeyi talep ettiğini görünce Müslüman olduğu rivayet edilir. { مَاتَ } “Ölen” kelimesi { أَحَدٍ } kelimesinin sıfatıdır. { أَبَدًا } “Asla” kelimesi { تُصَلِّ } fiilinin zarfıdır. Peygamber aleyhisselâm cenaze defnedildiğinde kabrinin başında durur ve ona dua ederdi; bu yüzden şöyle buyruldu: { وَلَا تَقُمْ عَلَى قَبْرِهِ إِنَّهُمْ كَفَرُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَمَاتُوا وَهُمْ فَاسِقُونَ } “Kabrinin başında da durma! Çünkü onlar Allah’ı ve Resûlünü inkâr ettiler ve fasık olarak öldüler” Bu, nehyin gerekçesidir; yani onlar üzerlerine namaz kılınmaya layık değillerdir, çünkü onlar Allah'ı ve Resûlünü inkâr etmişlerdir.

وَلَا تُعْجِبْكَ أَمْوَالُهُمْ وَأَوْلَادُهُمْ إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُعَذِّبَهُمْ بِهَا فِي الدُّنْيَا وَتَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ وَهُمْ كَافِرُونَ (٨٥)

{ وَلَا تُعْجِبْكَ أَمْوَالُهُمْ وَأَوْلَادُهُمْ إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُعَذِّبَهُمْ بِهَا فِي الدُّنْيَا وَتَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ وَهُمْ كَافِرُونَ } “Onların malları ve evlatları seni imrendirmesin! Allah bunlarla ancak dünyada onlara azap etmeyi ve canlarının kâfir olarak çıkmasını murat etmektedir.”

{وَلاَ تُعْجِبْكَ أموالهم وأولادهم إِنَّمَا يُرِيدُ الله أَن يُعَذّبَهُمْ بِهَا فِى الدنيا وَتَزْهَقَ أَنفُسُهُمْ وَهُمْ كافرون} التكرير للمبالغة والتأكيد وأن يكون على بال من المخاطب لا ينساه وأن يعتقد أنه مهم ولأن كل آية في فرقة غير الفرقة الأخرى

{ وَلَا تُعْجِبْكَ أَمْوَالُهُمْ وَأَوْلَادُهُمْ إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُعَذِّبَهُمْ بِهَا فِي الدُّنْيَا وَتَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ وَهُمْ كَافِرُونَ } “Onların malları ve evlatları seni imrendirmesin! Allah bunlarla ancak dünyada onlara azap etmeyi ve canlarının kâfir olarak çıkmasını murat etmektedir” Bu tekrar; mübalağa, pekiştirme, muhatabın zihninde yer edip unutmaması, bunun mühim bir husus olduğunu kabul etmesi için yapılmıştır. Ayrıca her bir ayet diğerinden farklı bir grup hakkındadır.

وَإِذَا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ أَنْ آمِنُوا بِاللَّهِ وَجَاهِدُوا مَعَ رَسُولِهِ اسْتَأْذَنَكَ أُولُو الطَّوْلِ مِنْهُمْ وَقَالُوا ذَرْنَا نَكُنْ مَعَ الْقَاعِدِينَ (٨٦)

{ وَإِذَا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ أَنْ آمِنُوا بِاللَّهِ وَجَاهِدُوا مَعَ رَسُولِهِ اسْتَأْذَنَكَ أُولُو الطَّوْلِ مِنْهُمْ وَقَالُوا ذَرْنَا نَكُنْ مَعَ الْقَاعِدِينَ } “'Allah’a iman edin ve Resûlü ile birlikte cihad edin' diye bir sure indirildiği zaman, onlardan servet ve imkân sahibi olanlar senden izin istediler ve: 'Bizi bırak, oturanlarla beraber kalalım' dediler.”

{وَإِذَا أُنزِلَتْ سُورَةٌ} يجوز أن يراد سورة بتمامها وأن يراد بعضها كما يقع القرآن والكتاب على كله وعلى بعضه {أن آمنوا بالله} بأن آمنوا أو هي أن المفسرة {وجاهدوا مَعَ رَسُولِهِ استأذنك أُوْلُواْ الطول مِنْهُمْ} ذو الفضل والسعة {وَقَالُواْ ذَرْنَا نَكُنْ مَّعَ القاعدين} مع الذين لهم عذر في التخلف كالمرضى والزمنى

{ وَإِذَا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ } “Bir sure indirildiği zaman” Kur'an ve Kitap kelimelerinin bütününe ve bir kısmına ıtlak edildiği gibi, surenin tamamının kastedilmiş olması da bir kısmının kastedilmiş olması da caizdir. { أَنْ آمِنُوا بِاللَّهِ } “'Allah’a iman edin' diye” Yani iman etmeleri emredilerek indirilmiştir veya buradaki { أَنْ }, tefsiriyye edatıdır. { وَجَاهِدُوا مَعَ رَسُولِهِ اسْتَأْذَنَكَ أُولُو الطَّوْلِ مِنْهُمْ } “Ve Resûlü ile birlikte cihad edin [diye indirildiği zaman], onlardan servet ve imkân sahibi olanlar senden izin istediler” Fazilet ve imkân sahipleri [izin istediler]. { وَقَالُوا ذَرْنَا نَكُنْ مَعَ الْقَاعِدِينَ } “Ve: 'Bizi bırak, oturanlarla beraber kalalım' dediler” Hastalar ve kötürümler gibi savaştan geri kalmada mazereti olan kimselerle [beraber kalalım dediler].

رَضُوا بِأَنْ يَكُونُوا مَعَ الْخَوَالِفِ وَطُبِعَ عَلَى قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لَا يَفْقَهُونَ (٨٧)

{ رَضُوا بِأَنْ يَكُونُوا مَعَ الْخَوَالِفِ وَطُبِعَ عَلَى قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لَا يَفْقَهُونَ } “Geri kalan kadınlarla beraber olmaya razı oldular, kalpleri mühürlendi; artık onlar anlamazlar.”

{رَضُواْ بِأَن يَكُونُواْ مَعَ الخوالف} أي النساء جمع خالفة {وَطُبِعَ على قُلُوبِهِمْ} ختم عليها لاختيارهم الكفر والنفاق {فَهُمْ لاَ يَفْقَهُونَ} ما في الجهاد من الفوز والسعادة وما في التخلف من الهلاك والشقاوة

{ رَضُوا بِأَنْ يَكُونُوا مَعَ الْخَوَالِفِ } “Geri kalan kadınlarla beraber olmaya razı oldular” Yani kadınlarla beraber; bu kelime *hâlife* (خالفة) kelimesinin çoğuludur. { وَطُبِعَ عَلَى قُلُوبِهِمْ } “Kalpleri mühürlendi” Küfrü ve nifakı seçtikleri için kalpleri mühürlendi. { فَهُمْ لَا يَفْقَهُونَ } “Artık onlar anlamazlar” Cihaddaki kurtuluş ve saadeti, geri kalmadaki helak ve bedbahtlığı [anlamazlar].

لَكِنِ الرَّسُولُ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ جَاهَدُوا بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ وَأُولَئِكَ لَهُمُ الْخَيْرَاتُ وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ (٨٨)

{ لَكِنِ الرَّسُولُ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ جَاهَدُوا بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ وَأُولَئِكَ لَهُمُ الْخَيْرَاتُ وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ } “Fakat Resûl ve onunla beraber iman edenler, mallarıyla ve canlarıyla cihad ettiler. İşte bütün hayırlar onlarındır ve işte onlar kurtuluşa erenlerin ta kendileridir.”

{لكن الرسول والذين آمنوا معه جاهدوا بأموالهم وَأَنفُسِهِمْ} أي إن تخلف هؤلاء فقد نهض إلى الغزو من هو خير منهم {وأولئك هُمُ المفلحون} الفائزون بكل مطلوب

{ لَكِنِ الرَّسُولُ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ جَاهَدُوا بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ } “Fakat Resûl ve onunla beraber iman edenler, mallarıyla ve canlarıyla cihad ettiler” Yani şayet şunlar geri kaldıysa, savaşa onlardan daha hayırlı olanlar koşmuştur. { وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ } “Ve işte onlar kurtuluşa erenlerin ta kendileridir” İstenen her şeye nail olan kimselerdir.

أَعَدَّ اللَّهُ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا ذَلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ (٨٩)

{ أَعَدَّ اللَّهُ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا ذَلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ } “Allah onlar için, altından ırmaklar akan ve içinde ebedî kalacakları cennetler hazırlamıştır. İşte büyük kurtuluş budur.”

{أَعَدَّ الله لَهُمْ جنات تَجْرِي مِن تَحْتِهَا الأنهار خالدين فِيهَا ذلك الفوز العظيم}

{ أَعَدَّ اللَّهُ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا ذَلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ } “Allah onlar için, altından ırmaklar akan ve içinde ebedî kalacakları cennetler hazırlamıştır. İşte büyük kurtuluş budur.”

قوله أَعَدَّ دليل على أنها مخلوقة

Allah Teâlâ'nın { أَعَدَّ } “Hazırlamıştır” buyruğu, cennetlerin yaratılmış olduğuna delildir.

وَجَاءَ الْمُعَذِّرُونَ مِنَ الْأَعْرَابِ لِيُؤْذَنَ لَهُمْ وَقَعَدَ الَّذِينَ كَذَبُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ سَيُصِيبُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ (٩٠)

{ وَجَاءَ الْمُعَذِّرُونَ مِنَ الْأَعْرَابِ لِيُؤْذَنَ لَهُمْ وَقَعَدَ الَّذِينَ كَذَبُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ سَيُصِيبُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ } “Bedevilerden mazeret uyduranlar kendilerine izin verilsin diye geldiler. Allah’a ve Resûlüne yalan söyleyenler ise oturup kaldılar. Onlardan inkâr edenlere pek acıklı bir azap isabet edecektir.”

{وَجَاء المعذرون مِنَ الأعراب لِيُؤْذَنَ لَهُمْ} هو من عذّر في الأمر إذا قصر فيه وتوانى وحقيقته أن يوهم أن له عذر فيما فعل ولا عذر له أو المعتذرون بإدغام التاء في الذال ونقل حركتها إلى العين وهم الذين يعتذرون بالباطل قيل هم أسد وعطفان قالوا إن لنا عيالاً وإن بنا جهداً فأذن لنا في التخلف {وَقَعَدَ الذين كَذَبُواْ الله ورسوله} هم منافقوا الأعراب الذين لم يجيئوا ولم يعتذروا فظهر بذلك أنهم كذبوا الله ورسوله في ادعائهم الإيمان {سَيُصِيبُ الذين كَفَرُواْ مِنْهُمْ} من الأعراب {عذاب أليم} فى الدينا بالقتل وفي الآخرة بالنار

{ وَجَاءَ الْمُعَذِّرُونَ مِنَ الْأَعْرَابِ لِيُؤْذَنَ لَهُمْ } “Bedevilerden mazeret uyduranlar kendilerine izin verilsin diye geldiler” Bu ifade, bir işte kusur edip gevşeklik gösterildiğinde kullanılan *‘azzere fi’l-emr* (عذّر في الأمر) tabirindendir; hakikati ise yaptığı işte mazereti varmış vehmini uyandırıp aslında bir mazereti olmamasıdır. Yahut tâ harfinin zâl harfine idğam edilmesi ve harekesinin ayın harfine aktarılmasıyla *el-mu'tezirûn* (المعتذرون) demektir ki bunlar batıl mazeret ileri sürenlerdir. Bunların Esed ve Gatafân kabileleri olduğu söylenmiştir; onlar: "Bizim çoluk çocuğumuz var ve darlık içindeyiz, bize savaştan geri kalmak için izin ver" demişlerdi. { وَقَعَدَ الَّذِينَ كَذَبُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ } “Allah’a ve Resûlüne yalan söyleyenler ise oturup kaldılar” Bunlar, ne gelen ne de mazeret beyan eden bedevi münafıklardır. Böylece iman iddialarında Allah'a ve Resûlüne yalan söyledikleri ortaya çıkmıştır. { سَيُصِيبُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ } “Onlardan inkâr edenlere isabet edecektir” O bedevilerden inkâr edenlere. { عَذَابٌ أَلِيمٌ } “Pek acıklı bir azap” Dünyada öldürülmekle, ahirette ise ateşle [azap isabet edecektir].

لَيْسَ عَلَى الضُّعَفَاءِ وَلَا عَلَى الْمَرْضَى وَلَا عَلَى الَّذِينَ لَا يَجِدُونَ مَا يُنْفِقُونَ حَرَجٌ إِذَا نَصَحُوا لِلَّهِ وَرَسُولِهِ مَا عَلَى الْمُحْسِنِينَ مِنْ سَبِيلٍ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٩١)

{ لَيْسَ عَلَى الضُّعَفَاءِ وَلَا عَلَى الْمَرْضَى وَلَا عَلَى الَّذِينَ لَا يَجِدُونَ مَا يُنْفِقُونَ حَرَجٌ إِذَا نَصَحُوا لِلَّهِ وَرَسُولِهِ مَا عَلَى الْمُحْسِنِينَ مِنْ سَبِيلٍ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “Allah’a ve Resûlüne sadık kaldıkları takdirde zayıflara, hastalara ve harcayacak bir şey bulamayanlara [savaştan geri kalmaktan ötürü] hiçbir günah yoktur. İyilik edenlerin aleyhine bir yol yoktur. Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.”

{لَّيْسَ عَلَى الضعفاء} الهرمى والزمنى {وَلاَ على المرضى وَلاَ عَلَى الذين لاَ يَجِدُونَ مَا يُنفِقُونَ} هم الفقراء من مزينة وجهينة وبني عذرة {حَرَجٌ} إثم وضيق في التأخر {إِذَا نصحوا لله وَرَسُولُهِ} بأن آمنوا في السر والعلن وأطاعوا كما يفعل الناصح بصاحبه {مَا عَلَى المحسنين} المعذورين الناصحين {من سبيل} أى لاجناح عليهم ولا طريق للعتاب عليهم {والله غَفُورٌ} يغفر تخلفهم {رَّحِيمٌ} بهم

{ لَيْسَ عَلَى الضُّعَفَاءِ } “Zayıflara yoktur” Yaşlılara ve kötürümlere. { وَلَا عَلَى الْمَرْضَى وَلَا عَلَى الَّذِينَ لَا يَجِدُونَ مَا يُنْفِقُونَ } “Hastalara ve harcayacak bir şey bulamayanlara da yoktur” Bunlar Müzeyne, Cüheyne ve Benî Uzre kabilelerinin fakirleridir. { حَرَجٌ } “Hiçbir günah” Geri kalmada günah ve darlık [yoktur]. { إِذَا نَصَحُوا لِلَّهِ وَرَسُولِهِ } “Allah’a ve Resûlüne sadık kaldıkları takdirde” Samimi bir kimsenin dostuna davrandığı gibi, gizlide ve açıkta iman edip itaat ettiklerinde. { مَا عَلَى الْمُحْسِنِينَ } “İyilik edenlerin aleyhine yoktur” Mazereti olan ve samimi davrananların [aleyhine yoktur]. { مِنْ سَبِيلٍ } “Bir yol” Yani onların üzerine bir günah olmadığı gibi onları kınamaya da bir yol yoktur. { وَاللَّهُ غَفُورٌ } “Allah çok bağışlayandır” Geri kalmalarını bağışlar. { رَحِيمٌ } “Çok merhamet edendir” Onlara merhamet eder.

وَلَا عَلَى الَّذِينَ إِذَا مَا أَتَوْكَ لِتَحْمِلَهُمْ قُلْتَ لَا أَجِدُ مَا أَحْمِلُكُمْ عَلَيْهِ تَوَلَّوْا وَأَعْيُنُهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ حَزَنًا أَلَّا يَجِدُوا مَا يُنْفِقُونَ (٩٢)

{ وَلَا عَلَى الَّذِينَ إِذَا مَا أَتَوْكَ لِتَحْمِلَهُمْ قُلْتَ لَا أَجِدُ مَا أَحْمِلُكُمْ عَلَيْهِ تَوَلَّوْا وَأَعْيُنُهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ حَزَنًا أَلَّا يَجِدُوا مَا يُنْفِقُونَ } “Kendilerini bindirip [cihada] sevk etmen için sana geldiklerinde, 'Sizi bindirecek bir binek bulamıyorum' dediğin zaman, harcayacak bir şey bulamadıklarından dolayı kederlerinden gözleri yaş dökerek dönüp giden kimselere de [bir günah yoktur].”

{وَلاَ عَلَى الذين إِذَا مآ أَتَوْكَ لِتَحْمِلَهُمْ} لتعطيهم الحمولة {قُلْتَ} حال من الكاف في أتوك وقد قبله مضمرة أي إذا ما أتوك قائلاً {لاَ أَجِدُ مَا أَحْمِلُكُمْ عَلَيْهِ تَوَلَّوْا} هو جواب إذا {وَّأَعْيُنُهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدمع} أي تسيل كقولك تفيض دمعاً وهو أبلغ من تفيض دمعها لأن العين جعلت كأن كلها دمع فائض ومن للبيان كقولك أفديك من رجل ومحل الجار والمجرور النصب على التمييز ويجوز أن يكون قُلْتَ لاَ أَجِدُ استئنافاً كأنه قيل إذا ما أتوك لتحملهم تولوا فقيل مالهم تولوا باكين فقيل قُلْتَ لاَ أَجِدُ مَا أَحْمِلُكُمْ عَلَيْهِ إلا أنه وسط بين الشرط والجزاء كالاعتراض {حَزَناً} مفعول له {أَلاَّ يَجِدُواْ مَا يُنْفِقُونَ} لئلا يجدوا ما ينفقون ومحله نصب على أنه مفعول له وناصبة حَزَناً والمستحملون أبو موسى الأشعرى وأصحابه أو البكاءون وهم ستة نفر من الأنصار

{ وَلَا عَلَى الَّذِينَ إِذَا مَا أَتَوْكَ لِتَحْمِلَهُمْ } “Kendilerini bindirip [cihada] sevk etmen için sana geldiklerinde [o kimselere de günah yoktur]” Yani onlara binek vermen için [geldiklerinde]. { قُلْتَ } “Dediğin zaman” ifadesi, *etevke* kelimesindeki hitap zamiri olan kâf harfinden haldir ve öncesinde gizli bir *kad* (قَدْ) vardır; yani “sen şöyle derken sana geldiklerinde” demektir: { لَا أَجِدُ مَا أَحْمِلُكُمْ عَلَيْهِ تَوَلَّوْا } “'Sizi bindirecek bir binek bulamıyorum' [dediğin zaman] dönüp gittiler” Bu kısım { إِذَا } şart edatının cevabıdır. { وَأَعْيُنُهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ } “Gözleri yaş dökerek” Yani gözleri yaş akıtarak; tıpkı "gözü yaş dolup taştı" demen gibidir. Bu ifade, "gözünün yaşını akıttı" denmesinden daha beliğdir; çünkü gözün bizzat kendisi sanki bütünüyle coşup taşan bir gözyaşı kılınmıştır. Buradaki { مِنْ } beyan içindir; tıpkı senin birini överken kullandığın "ne fedakâr bir adam" ifaden gibidir. Car-mecrurun mahalli ise temyiz olarak mansubdur. { قُلْتَ لَا أَجِدُ } kısmının istînâf (başlangıç) cümlesi olması da caizdir; sanki: "Kendilerini bindirmen için sana geldiklerinde dönüp gittiler" denilmiş, sonra "Niçin ağlayarak dönüp gittiler?" diye sorulmuş, buna cevaben de: "'Sizi bindirecek bir binek bulamıyorum' dedin" denilmiş gibidir; ancak şart ile ceza arasına itiraziyye (ara cümle) gibi girmiştir. { حَزَنًا } “Kederlerinden dolayı” mef'ûlün lehtir. { أَلَّا يَجِدُوا مَا يُنْفِقُونَ } “Harcayacak bir şey bulamadıklarından” Yani harcayacak bir şey bulamadıkları için; mahalli mef'ûlün leh olarak nasbdır ve nasb edicisi de { حَزَنًا } lafzıdır. Binek talebinde bulunanlar Ebû Mûsâ el-Eş'arî ve arkadaşları yahut *Bekkâûn* (çok ağlayanlar) denilen Ensar'dan altı kişilik gruptur.

إِنَّمَا السَّبِيلُ عَلَى الَّذِينَ يَسْتَأْذِنُونَكَ وَهُمْ أَغْنِيَاءُ رَضُوا بِأَنْ يَكُونُوا مَعَ الْخَوَالِفِ وَطَبَعَ اللَّهُ عَلَى قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ (٩٣)

{ إِنَّمَا السَّبِيلُ عَلَى الَّذِينَ يَسْتَأْذَنُونَكَ وَهُمْ أَغْنِيَاءُ رَضُوا بِأَنْ يَكُونُوا مَعَ الْخَوَالِفِ وَطَبَعَ اللَّهُ عَلَى قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ } “Sorumluluk yolu, ancak zengin oldukları halde senden izin isteyenlerin aleyhinedir. Onlar geri kalan kadınlarla beraber olmaya razı oldular. Allah da kalplerini mühürledi; artık onlar bilmezler.”

{إنما السبيل على الذين يستأذنونك} فى التخلف {وهم أغنياء} وقوله {رضوا} استنئاف كأنه قيل مابالهم استأذنوا وهم أغنياء فقيل رضوا {بِأَن يَكُونُواْ مع الخوالف}

{ إِنَّمَا السَّبِيلُ عَلَى الَّذِينَ يَسْتَأْذَنُونَكَ } “Sorumluluk yolu, ancak senden izin isteyenlerin aleyhinedir” Geri kalmak için [izin isteyenlerin]. { وَهُمْ أَغْنِيَاءُ } “Zengin oldukları halde” { رَضُوا } “Razı oldular” sözü istînâftır; sanki "Zengin oldukları halde neden izin istediler?" denilmiş de "Razı oldular" cevabı verilmiştir: { بِأَنْ يَكُونُوا مَعَ الْخَوَالِفِ } “Geri kalan kadınlarla beraber olmaya”

أي بالانتظام في جملة الخوالف {وَطَبَعَ الله على قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لاَ يَعْلَمُونَ}

Yani geri kalanların safına dahil olmaya [razı oldular]. { وَطَبَعَ اللَّهُ عَلَى قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ } “Allah da kalplerini mühürledi; artık onlar bilmezler.”

يَعْتَذِرُونَ إِلَيْكُمْ إِذَا رَجَعْتُمْ إِلَيْهِمْ قُلْ لَا تَعْتَذِرُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَكُمْ قَدْ نَبَّأَنَا اللَّهُ مِنْ أَخْبَارِكُمْ وَسَيَرَى اللَّهُ عَمَلَكُمْ وَرَسُولُهُ ثُمَّ تُرَدُّونَ إِلَى عَالِمِ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ فَيُنَبِّئُكُمْ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٩٤)

{ يَعْتَذِرُونَ إِلَيْكُمْ إِذَا رَجَعْتُمْ إِلَيْهِمْ قُلْ لَا تَعْتَذِرُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَكُمْ قَدْ نَبَّأَنَا اللَّهُ مِنْ أَخْبَارِكُمْ وَسَيَرَى اللَّهُ عَمَلَكُمْ وَرَسُولُهُ ثُمَّ تُرَدُّونَ إِلَى عَالِمِ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ فَيُنَبِّئُكُمْ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ } “Onlara döndüğünüzde size özür beyan edecekler. De ki: 'Özür beyan etmeyin, size asla inanmayız; çünkü Allah bize sizin durumlarınızı haber vermiştir. Allah da Resûlü de amelinizi görecektir. Sonra gizliyi de açığı da bilene döndürüleceksiniz de O, yapmakta olduklarınızı size haber verecektir.'”

{يَعْتَذِرُونَ إِلَيْكُمْ} يقيمون لأنفسهم عذراً باطلاً {إِذَا رَجَعْتُمْ إِلَيْهِمْ} من هذه السفرة {قُل لاَّ تَعْتَذِرُواْ} بالباطل {لَن نُّؤْمِنَ لَكُمْ} لن نصدقكم وهو علة للنهي عن الاعتذار لأن غرض المعتذر أن يصدق فيما يعتذر به {قَدْ نَبَّأَنَا الله مِنْ أَخْبَارِكُمْ} علة لانتفاء تصديقهم لأنه تعالى إذا أوحى إلى رسوله الإعلام بأخبارهم وما في ضمائرهم لم يستقم مع ذلك تصديقهم في معاذيرهم {وَسَيَرَى الله عَمَلَكُمْ وَرَسُولُهُ} أتنيبون أم تثبتون على كفركم {ثُمَّ تُرَدُّونَ إلى عالم الغيب والشهادة} أي تردون إليه وهو عالم

{ يَعْتَذِرُونَ إِلَيْكُمْ } “Size özür beyan edecekler” Kendileri için batıl bir mazeret ileri sürecekler. { إِذَا رَجَعْتُمْ إِلَيْهِمْ } “Onlara döndüğünüzde” Bu seferden [döndüğünüzde]. { قُلْ لَا تَعْتَذِرُوا } “De ki: 'Özür beyan etmeyin'” Batıl mazeretlerle. { لَنْ نُؤْمِنَ لَكُمْ } “Size asla inanmayız” Size asla güvenip tasdik etmeyiz. Bu, özür dilemekten nehyedilmenin gerekçesidir; çünkü özür dileyenin gayesi, mazeretinde tasdik edilmektir. { قَدْ نَبَّأَنَا اللَّهُ مِنْ أَخْبَارِكُمْ } “Çünkü Allah bize sizin durumlarınızı haber vermiştir” Onların tasdik edilmemesinin illetidir; zira Allah Teâlâ Resûlüne onların haberlerini ve içlerinde gizlediklerini vahiyle bildirdiğinde, bununla birlikte onların mazeretlerini tasdik etmek mümkün olmaz. { وَسَيَرَى اللَّهُ عَمَلَكُمْ وَرَسُولُهُ } “Allah da Resûlü de amelinizi görecektir” Tövbe mi edeceksiniz yoksa küfrünüzde ısrar mı edeceksiniz? { ثُمَّ تُرَدُّونَ إِلَى عَالِمِ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ } “Sonra gizliyi de açığı da bilene döndürüleceksiniz” Yani O'na döndürüleceksiniz ki O, bilendir;

كل سر وعلانية {فَيُنَبِّئُكُمْ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ} فيجازيكم على حسب ذلك

Bütün gizli ve açık olanı bilendir. { فَيُنَبِّئُكُمْ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ } “O, yapmakta olduklarınızı size haber verecektir” Yani buna göre size karşılığını verecektir.

سَيَحْلِفُونَ بِاللَّهِ لَكُمْ إِذَا انْقَلَبْتُمْ إِلَيْهِمْ لِتُعْرِضُوا عَنْهُمْ فَأَعْرِضُوا عَنْهُمْ إِنَّهُمْ رِجْسٌ وَمَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ جَزَاءً بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ (٩٥)

{ سَيَحْلِفُونَ بِاللَّهِ لَكُمْ إِذَا انْقَلَبْتُمْ إِلَيْهِمْ لِتُعْرِضُوا عَنْهُمْ فَأَعْرِضُوا عَنْهُمْ إِنَّهُمْ رِجْسٌ وَمَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ جَزَاءً بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ } “Onların yanına döndüğünüz zaman, kendilerinden vazgeçesiniz [onları kınamayasınız] diye Allah adına size yemin edecekler. Artık onlardan yüz çevirin! Çünkü onlar murdardır. Kazandıklarının cezası olarak varacakları yer de cehennemdir.”

{سَيَحْلِفُونَ بالله لَكُمْ إِذَا انقلبتم إِلَيْهِمْ لِتُعْرِضُواْ عَنْهُمْ} لتتركوهم ولا توبخوهم {فَأَعْرِضُواْ عَنْهُمْ} فأعطوهم طلبتهم {إِنَّهُمْ رِجْسٌ} تعليل لترك معاتبتهم أي أن المعاتبة لا تنفع فيهم لا تصلحهم لأنهم أرجاسٍ لا سبيل إلى تطهيرهم {وَمَأْوَاهُمْ جَهَنَّمَ} ومصيرهم النار يعني وكفتهم النار عتاباً وتوبيخاً فلا تتكلفوا عتابهم {جَزَاءً بِمَا كَانُواْ يَكْسِبُونَ} أي يجزون جزاء كسبهم

{ سَيَحْلِفُونَ بِاللَّهِ لَكُمْ إِذَا انْقَلَبْتُمْ إِلَيْهِمْ لِتُعْرِضُوا عَنْهُمْ } “Onların yanına döndüğünüz zaman, kendilerinden vazgeçesiniz diye Allah adına size yemin edecekler” Onları kendi hallerine bırakıp azarlamayasınız diye. { فَأَعْرِضُوا عَنْهُمْ } “Artık onlardan yüz çevirin!” İstediklerini onlara verin [kendi hallerine bırakın]. { إِنَّهُمْ رِجْسٌ } “Çünkü onlar murdardır” Onları azarlamayı terk etmenin gerekçesidir; yani azarlamak onlara fayda vermez, onları ıslah etmez; zira onlar temizlenmelerine imkân olmayan pisliklerdir. { وَمَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ } “Varacakları yer de cehennemdir” Gidecekleri yer ateştir; yani kınama ve azarlama olarak ateş onlara yeter, artık siz onları azarlamakla uğraşmayın. { جَزَاءً بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ } “Kazandıklarının cezası olarak” Yani kazançlarının cezasıyla cezalandırılırlar.

يَحْلِفُونَ لَكُمْ لِتَرْضَوْا عَنْهُمْ فَإِنْ تَرْضَوْا عَنْهُمْ فَإِنَّ اللَّهَ لَا يَرْضَى عَنِ الْقَوْمِ الْفَاسِقِينَ (٩٦)

{ يَحْلِفُونَ لَكُمْ لِتَرْضَوْا عَنْهُمْ فَإِنْ تَرْضَوْا عَنْهُمْ فَإِنَّ اللَّهَ لَا يَرْضَى عَنِ الْقَوْمِ الْفَاسِقِينَ } “Kendilerinden razı olasınız diye size yemin ederler. Siz onlardan razı olsanız bile, şüphesiz ki Allah yoldan çıkmışlar topluluğundan asla razı olmaz.”

{يَحْلِفُونَ لَكُمْ لِتَرْضَوْاْ عَنْهُمْ} أي غرضهم بالحلف بالله طلب رضاكم لينفعهم ذلك في دنياهم {فَإِن تَرْضَوْاْ عَنْهُمْ فَإِنَّ الله لاَ يرضى عَنِ القوم الفاسقين} أي فإن رضاكم وحدكم لا ينفعهم إذا كان الله ساخطاً عليهم وكانوا عرضة لعاجل عقوبته وآجلها وإنما قيل ذلك لئلا يتوهم أن رضا المؤمنين يقتضي رضا الله عنهم

{ يَحْلِفُونَ لَكُمْ لِتَرْضَوْا عَنْهُمْ } “Kendilerinden razı olasınız diye size yemin ederler” Yani Allah'a yemin etmelerindeki maksatları, dünyalarında kendilerine fayda vermesi için sizin rızanızı talep etmektir. { فَإِنْ تَرْضَوْا عَنْهُمْ فَإِنَّ اللَّهَ لَا يَرْضَى عَنِ الْقَوْمِ الْفَاسِقِينَ } “Siz onlardan razı olsanız bile, şüphesiz ki Allah yoldan çıkmışlar topluluğundan razı olmaz” Yani Allah onlara gazap etmişken, peşin ve gecikmeli cezasına maruz kalmışlarken sırf sizin rızanız onlara bir fayda sağlamaz. Müminlerin rızasının Allah'ın da rızasını gerektirdiği zannedilmesin diye böyle buyrulmuştur.

الْأَعْرَابُ أَشَدُّ كُفْرًا وَنِفَاقًا وَأَجْدَرُ أَلَّا يَعْلَمُوا حُدُودَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (٩٧)

{ الْأَعْرَابُ أَشَدُّ كُفْرًا وَنِفَاقًا وَأَجْدَرُ أَلَّا يَعْلَمُوا حُدُودَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ } “Bedeviler inkâr ve nifak bakımından daha şiddetli ve Allah’ın Resûlüne indirdiğinin sınırlarını bilmemeye daha yatkındırlar. Allah hakkıyla bilendir, tam hüküm ve hikmet sahibidir.”

{الأعراب} أهل البدو {أَشَدُّ كُفْرًا وَنِفَاقًا} من أهل الحضر لجفائهم وقسوتهم وبعدهم عن العلم والعلماء {وَأَجْدَرُ أَلاَّ يَعْلَمُواْ} وأحق بأن لا يعلموا {حُدُودَ مَا أَنزَلَ الله على رَسُولِهِ} يعني حدود الدين وما أنزل الله من الشرائع والأحكام ومنه قوله ﵇ إن الجفاء والقسوة في الفدادين يعني الأكرة لأنهم يفدون أى يصيحون فى حروثهم

{ الْأَعْرَابُ } “Bedeviler” Çöl halkı. { أَشَدُّ كُفْرًا وَنِفَاقًا } “İnkâr ve nifak bakımından daha şiddetlidir” Kabalıkları, katılıkları, ilimden ve âlimlerden uzak olmaları sebebiyle şehir halkından [daha şiddetlidir]. { وَأَجْدَرُ أَلَّا يَعْلَمُوا } “Bilmemeye daha yatkındırlar” Bilmemeye daha layıktırlar. { حُدُودَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ } “Allah’ın Resûlüne indirdiğinin sınırlarını” Yani dinin sınırlarını ve Allah'ın indirdiği şeriat ve hükümleri [bilmemeye]. Peygamber'in aleyhisselâm: "Kabalık ve katılık feddâdîndedir (çiftçilerdedir)" hadisi de bu kabildendir. Yani çiftçilerdedir; zira onlar *yefiddûne* (يفدون) fiiliyle ifade edildiği üzere ekinlerinde bağırıp çağırırlar.

التوبة (٩٧ _ ١٠٠)

Tevbe (97-100)

والفديد الصياح {والله عَلِيمٌ} بأحوالهم {حَكِيمٌ} في إمهالهم

*Fedîd* (الفديد), bağırmak demektir. { وَاللَّهُ عَلِيمٌ } “Allah hakkıyla bilendir” Onların hallerini [bilendir]. { حَكِيمٌ } “Tam hüküm ve hikmet sahibidir” Onlara mühlet vermesinde [hikmet sahibidir].

وَمِنَ الْأَعْرَابِ مَنْ يَتَّخِذُ مَا يُنْفِقُ مَغْرَمًا وَيَتَرَبَّصُ بِكُمُ الدَّوَائِرَ عَلَيْهِمْ دَائِرَةُ السَّوْءِ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (٩٨)

{ وَمِنَ الْأَعْرَابِ مَنْ يَتَّخِذُ مَا يُنْفِقُ مَغْرَمًا وَيَتَرَبَّصُ بِكُمُ الدَّوَائِرَ عَلَيْهِمْ دَائِرَةُ السَّوْءِ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ } “Bedevilerden öylesi vardır ki, harcadığını bir cereme sayar ve sizin başınıza felaketlerin gelmesini gözetler. Kötü felaket kendi başlarına olsun! Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir.”

{وَمِنَ الأعراب مَن يَتَّخِذُ مَا يُنفِقُ} أي يتصدق {مَغْرَمًا} غرامة وخسراناً لأنه لا ينفق إلا تقيّة من المسلمين ورياء لا لوجه الله وابتغاء المثوبة عنده {وَيَتَرَبَّصُ بِكُمُ الدوآئر} أي دوائر الزمان وتبدل الأحوال بدور الأيام لتذهب غلبتكم عليه فيتخلص من إعطاء الصدقة {عَلَيْهِمْ دَائِرَةُ السوء} أي عليهم تدور المصائب والحروب التي يتوقعون وقعوها في المسلمين السوء مكي وأبو عمرو وهو العذاب والسوء بالفتح ذم للدائرة كقولك رجل سوء في مقابلة قولك رجل صدق {والله سميع} ما يقولون إذا توجهت عليهم الصدقة {عَلِيمٌ} بما يضمرونه

{ وَمِنَ الْأَعْرَابِ مَنْ يَتَّخِذُ مَا يُنْفِقُ } “Bedevilerden öylesi vardır ki, harcadığını sayar” Yani tasadduk ettiğini [sayar]. { مَغْرَمًا } “Bir cereme [sayar]” Bir zarar ve ziyan sayar; çünkü o, ancak Müslümanlardan çekindiği için ve gösteriş olsun diye infak eder; Allah rızası için ve O'nun katındaki mükâfatı arzulayarak infak etmez. { وَيَتَرَبَّصُ بِكُمُ الدَّوَائِرَ } “Ve sizin başınıza felaketlerin gelmesini gözetler” Yani ona olan üstünlüğünüzün kaybolması ve böylece sadaka vermekten kurtulması için zamanın devranını ve günlerin dönmesiyle hallerin değişmesini bekler. { عَلَيْهِمْ دَائِرَةُ السَّوْءِ } “Kötü felaket kendi başlarına olsun!” Yani Müslümanların başına gelmesini umdukları musibetler ve savaşlar kendi başlarına dönsün. İbn Kesîr ve Ebû Amr *es-Sû'* (السُّوء) şeklinde [ötre ile] okumuştur ki bu azaptır. Üstün ile okunan *es-Sev'* (السَّوْء) ise devranı yermektir; tıpkı "sadık adam" ifadesinin karşılığında "kötü adam" demen gibidir. { وَاللَّهُ سَمِيعٌ } “Allah hakkıyla işitendir” Kendilerine sadaka yükümlülüğü getirildiğinde ne söylediklerini [işitendir]. { عَلِيمٌ } “Hakkıyla bilendir” İçlerinde gizlediklerini [bilendir].

وَمِنَ الْأَعْرَابِ مَنْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَيَتَّخِذُ مَا يُنْفِقُ قُرُبَاتٍ عِنْدَ اللَّهِ وَصَلَوَاتِ الرَّسُولِ أَلَا إِنَّهَا قُرْبَةٌ لَهُمْ سَيُدْخِلُهُمُ اللَّهُ فِي رَحْمَتِهِ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٩٩)

{ وَمِنَ الْأَعْرَابِ مَنْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَيَتَّخِذُ مَا يُنْفِقُ قُرُبَاتٍ عِنْدَ اللَّهِ وَصَلَوَاتِ الرَّسُولِ أَلَا إِنَّهَا قُرْبَةٌ لَهُمْ سَيُدْخِلُهُمُ اللَّهُ فِي رَحْمَتِهِ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “Bedevilerden öylesi de vardır ki, Allah’a ve ahiret gününe iman eder; harcadığını Allah katında yakınlıklara ve Resûl’ün dualarına vesile sayar. Haberiniz olsun ki o, gerçekten kendileri için bir yakınlıktır. Allah onları rahmetine sokacaktır. Şüphesiz ki Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.”

{وَمِنَ الأعراب مَن يُؤْمِنُ بالله واليوم الآخر وَيَتَّخِذُ مَا يُنفِقُ} في الجهاد والصدقات {قربات} أسباباً للقربة {عَندَ الله} وهو مفعول ثان ليتخذ {وصلوات الرسول} أي دعاءه لأنه ﵇ كان يدعوا للمتصدقين بالخير والبركة ويستغفر لهم كقوله اللهم صل على آل أبي أوفى {أَلا إِنَّهَا} أي النفقة أو صلوات الرسول {قُرْبَةٌ لَّهُمْ} قُرْبَةٌ نافع وهذا شهادة من الله للمتصدق بصحة ما اعتقد من كون نفقته قربات وصلوات وتصديق لرجائه على طريق الاستئناف مع حرفى التبنيه والتحقيق المؤذين بثبات الأمر وتمكنه وكذلك {سَيُدْخِلُهُمُ الله فِي رَحْمَتِهِ} أي جنته وما في السين من تحقيق الوعد ومادل هذا الكلام على رضا الله عن المتصدقين وأن لصدقة منه بمكان إذا خلصت النية من صاحبها {إِنَّ الله غَفُورٌ} يستر عيب المخل {رَّحِيمٌ} يقبل جهد المقل

{ وَمِنَ الْأَعْرَابِ مَنْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَيَتَّخِذُ مَا يُنْفِقُ } “Bedevilerden öylesi de vardır ki, Allah’a ve ahiret gününe iman eder ve harcadığını sayar” Cihatta ve sadakalarda [harcadığını]. { قُرُبَاتٍ } “Yakınlıklara [vesile]” Yakınlık vesileleri sayar. { عِنْدَ اللَّهِ } “Allah katında” Bu ifade { يَتَّخِذُ } fiilinin ikinci mef'ûlüdür. { وَصَلَوَاتِ الرَّسُولِ } “Ve Resûl’ün dualarına [vesile sayar]” Yani onun duasını; zira Peygamber aleyhisselâm sadaka verenlere hayır ve bereketle dua eder ve: "Allah'ım, Ebû Evfâ ailesine salât eyle (rahmet ve mağfiret kıl)" buyruğunda olduğu gibi onlar için bağışlanma dilerdi. { أَلَا إِنَّهَا } “Haberiniz olsun ki o” Yani infak yahut Peygamber'in duaları. { قُرْبَةٌ لَهُمْ } “Kendileri için bir yakınlıktır” Nâfi' *kurbetün* (قُرْبَةٌ) şeklinde [râ harfinin sükûnu ile] okumuştur. Bu, infakının yakınlık vesilesi ve dualar olduğuna dair sadaka verenin inancının doğruluğuna Allah'tan bir şahitlik ve meselenin sabit ve pekişmiş olduğunu bildiren tenbih ve tahkik edatlarıyla birlikte istînâf yoluyla onun umudunu tasdiktir. Aynı şekilde { سَيُدْخِلُهُمُ اللَّهُ فِي رَحْمَتِهِ } “Allah onları rahmetine sokacaktır” Yani cennetine sokacaktır; buradaki sîn edatı vaadin kesinliğini ifade eder. Bu söz, sadaka verenlerden Allah'ın razı olduğuna ve sahibi ihlaslı olduğu takdirde sadakanın O'nun katında büyük bir yeri bulunduğuna ne kadar da delalet etmektedir! { إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ } “Şüphesiz ki Allah çok bağışlayandır” Kusur edenin ayıbını örter. { رَحِيمٌ } “Çok merhamet edendir” Az da olsa imkânı kısıtlı olanın gayretini kabul eder.

وَالسَّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ وَالْأَنْصَارِ وَالَّذِينَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسَانٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ وَأَعَدَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي تَحْتَهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا ذَلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ (١٠٠)

{ وَالسَّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ وَالْأَنْصَارِ وَالَّذِينَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسَانٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ وَأَعَدَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي تَحْتَهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا ذَلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ } “[İslam'a girmede] ilk öne geçen Muhacirler ve Ensar ile onlara güzellikle tabi olanlar var ya, Allah onlardan razı olmuş, onlar da O’ndan razı olmuşlardır. [Allah] onlar için, ebedî kalacakları, altından ırmaklar akan cennetler hazırlamıştır. İşte büyük kurtuluş budur.”

{والسابقون} مبتدأ {الأولون} صفة لهم {مِنَ المهاجرين} تبين لهم وهم الذين صلوا إلى القبلتين أو الذين شهدوا بدراً أو بيعة الرضوان {والأنصار} عطف على المهاجرين أي ومن الأنصار وهم أهل بيعة العقبة الأولى وكانوا سبعة نفر وأهل العقبة الثانية وكانوا سبعين {والذين اتبعوهم بِإِحْسَانٍ} من المهاجرين والأنصار فكانوا سائر الصحابة وقيل هم الذين اتبعوهم بالإيمان والطاعة إلى يوم القيامة والخبر {﵃} بأعمالهم الحسنة {وَرَضُواْ عَنْهُ} بما أفاض عليهم من نعمته الدينية والدنيوية {وَأَعَدَّ لَهُمْ} عطف على رَضِيَ {جنات تَجْرِي تَحْتَهَا الأنهار} مِن تَحْتِهَا مكى

{ وَالسَّابِقُونَ } “İlk öne geçenler” mübtedadır. { الْأَوَّلُونَ } “İlkler” onların sıfatıdır. { مِنَ الْمُهَاجِرِينَ } “Muhacirlerden” beyandır; bunlar iki kıbleye doğru namaz kılanlar yahut Bedir'e veya Rıdvân Biatı'na katılanlardır. { وَالْأَنْصَارِ } “Ve Ensar” kelimesi Muhacirler üzerine matuftur; yani “ve Ensar'dan” demektir. Onlar Birinci Akabe Biatı ehli ki yedi kişiydiler ve İkinci Akabe Biatı ehlidir ki yetmiş kişiydiler. { وَالَّذِينَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسَانٍ } “Ve onlara güzellikle tabi olanlar” Muhacirlerden ve Ensar'dan olup diğer sahabileri oluştururlar. Kıyamet gününe kadar iman ve itaat ile onlara tabi olanlar olduğu da söylenmiştir. Cümlenin haberi ise şudur: { رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ } “Allah onlardan razı olmuştur” Güzel amelleri sebebiyle [razı olmuştur]. { وَرَضُوا عَنْهُ } “Onlar da O’ndan razı olmuşlardır” Kendilerine bahşettiği dinî ve dünyevî nimetleri sebebiyle. { وَأَعَدَّ لَهُمْ } “Ve onlar için hazırlamıştır” ifadesi { رَضِيَ } üzerine matuftur. { جَنَّاتٍ تَجْرِي تَحْتَهَا الْأَنْهَارُ } “Altından ırmaklar akan cennetler” İbn Kesîr *min tahtihâ* (مِنْ تَحْتِهَا) şeklinde okumuştur.

التوبة (١٠٠ _ ١٠٢)

Tevbe (100-102)

{خالدين فِيهَا أَبَداً ذلك الفوز العظيم}

{ خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا ذَلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ } “İçinde ebedî kalacaklardır. İşte büyük kurtuluş budur.”

وَمِمَّنْ حَوْلَكُمْ مِنَ الْأَعْرَابِ مُنَافِقُونَ وَمِنْ أَهْلِ الْمَدِينَةِ مَرَدُوا عَلَى النِّفَاقِ لَا تَعْلَمُهُمْ نَحْنُ نَعْلَمُهُمْ سَنُعَذِّبُهُمْ مَرَّتَيْنِ ثُمَّ يُرَدُّونَ إِلَى عَذَابٍ عَظِيمٍ (١٠١)

{ وَمِمَّنْ حَوْلَكُمْ مِنَ الْأَعْرَابِ مُنَافِقُونَ وَمِنْ أَهْلِ الْمَدِينَةِ مَرَدُوا عَلَى النِّفَاقِ لَا تَعْلَمُهُمْ نَحْنُ نَعْلَمُهُمْ سَنُعَذِّبُهُمْ مَرَّتَيْنِ ثُمَّ يُرَدُّونَ إِلَى عَذَابٍ عَظِيمٍ } “Çevrenizdeki bedevilerden birtakım münafıklar vardır. Medine halkından da nifakta maharet kazanmış [ve onda direnen] kimseler vardır. Sen onları bilmezsin, onları biz biliriz. Onlara iki kez azap edeceğiz; sonra da pek büyük bir azaba döndürüleceklerdir.”

{وَمِمَّنْ حَوْلَكُم} يعني حول بلدتكم وهي المدينة {مّنَ الأعراب منافقون} وهم جهينة وأسلم وأشجع وغفار كانوا نازلين حولها {وَمِنْ أَهْلِ المدينة} عطف على خبر المبتدأ الذي هو مِمَّنْ حَوْلَكُم والمبتدأ منافقون ويجوز أن يكون جملة معطوفة على المبتدأ والخبر إذا قدرت ومن أهل المدينة قوم {مَرَدُواْ عَلَى النفاق} أي تمهروا فيه على أن مردوا صفة موصوف محذوف وعلى الوجه الأول لا يخلو من أن يكون كلاما مبتدأ أو صفة لمنافقون فصل بينها وبينه بمعطوف على خبره ودل على مهارتهم فيه بقوله {لاَ تَعْلَمُهُمْ} أي يخفون عليك مع فطنتك وصدق فراستك لفرط تنوقهم في تحامي ما يشككك في أمرهم ثم قال {نَحْنُ نَعْلَمُهُمْ} أي لا يعلمهم إلا الله ولا يطلع على سرهم غيره لأنهم يبطنون الكفر في سويداء قلوبهم ويبرزون لك ظاهراً كظاهر المخلصين من المؤمنين {سَنُعَذِّبُهُم مَّرَّتَيْنِ}

{ وَمِمَّنْ حَوْلَكُمْ } “Çevrenizdekilerden” Yani şehrinizin, yani Medine'nin çevresindekilerden. { مِنَ الْأَعْرَابِ مُنَافِقُونَ } “Bedevilerden münafıklar vardır” Bunlar Cüheyne, Eslem, Eşca' ve Gıfâr kabileleridir; Medine'nin etrafında konaklamışlardı. { وَمِنْ أَهْلِ الْمَدِينَةِ } “Ve Medine halkından da” Bu ifade, { وَمِمَّنْ حَوْلَكُمْ } olan mübtedanın haberine matuftur; mübteda ise { مُنَافِقُونَ } kelimesidir. "Ve Medine halkından bir kavim vardır" şeklinde takdir edildiğinde, mübteda ve habere matuf bir cümle olması da caizdir. { مَرَدُوا عَلَى النِّفَاقِ } “Nifakta maharet kazanmışlardır” Yani onda uzmanlaşmışlardır; bu durumda { مَرَدُوا }, hazfedilmiş bir mevfûsun sıfatı olur. İlk veche göre ise, ya yeni bir başlangıç cümlesidir ya da araya haberine matuf bir öge girmiş olarak { مُنَافِقُونَ } kelimesinin sıfatıdır. Allah Teâlâ onların bu konudaki maharetlerini şu buyruğuyla göstermiştir: { لَا تَعْلَمُهُمْ } “Sen onları bilmezsin” Yani zekâna ve doğru basiretine rağmen, senin kendilerinden şüphelenmeni gerektirecek şeylerden kaçınmadaki aşırı titizlikleri sebebiyle senden gizlenirler. Sonra şöyle buyurdu: { نَحْنُ نَعْلَمُهُمْ } “Onları biz biliriz” Yani onları ancak Allah bilir ve onların sırrına O'ndan başkası vakıf olamaz; çünkü onlar küfrü kalplerinin en derininde gizlerler ve sana ihlaslı müminlerin zahiri gibi bir zahir sergilerler. { سَنُعَذِّبُهُمْ مَرَّتَيْنِ } “Onlara iki kez azap edeceğiz”

هما القتل وعذاب القبر أو الفضيحة وعذاب القبر أو أخذ الصدقات من أموالهم ونهك أبدانهم {ثُمَّ يُرَدُّونَ إلى عَذَابٍ عَظِيمٍ} أى عذاب النار

Bu iki azap; öldürülme ve kabir azabıdır yahut rezil edilme ve kabir azabıdır ya da mallarından sadakaların alınması ve bedenlerinin yıpratılmasıdır. { ثُمَّ يُرَدُّونَ إِلَى عَذَابٍ عَظِيمٍ } “Sonra da pek büyük bir azaba döndürüleceklerdir” Yani cehennem azabına [döndürüleceklerdir].

وَآخَرُونَ اعْتَرَفُوا بِذُنُوبِهِمْ خَلَطُوا عَمَلًا صَالِحًا وَآخَرَ سَيِّئًا عَسَى اللَّهُ أَنْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (١٠٢)

{ وَآخَرُونَ اعْتَرَفُوا بِذُنُوبِهِمْ خَلَطُوا عَمَلًا صَالِحًا وَآخَرَ سَيِّئًا عَسَى اللَّهُ أَنْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “Diğer bir kısmı ise günahlarını itiraf ettiler. Onlar salih bir ameli kötü bir amelle karıştırdılar. Umulur ki Allah onların tövbelerini kabul eder. Şüphesiz ki Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.”

{وآخرون} أي قوم آخرون سوى المذكورين {اعترفوا بِذُنُوبِهِمْ} أي لم يعتذروا من تخلفهم بالمعاذير الكاذبة كغيرهم ولكن اعترفوا على أنفسهم بأنهم بئس ما فعلوا نادمين وكانوا عشرة فسبعة منهم لما بلغهم ما نزل في المتخلفين أوثقوا أنفسهم على سواري المسجد فقدم رسول الله ﷺ فدخل المسجد فصلى ركعتين وكانت عادته كلما قدم من سفر فرآهم موثقين فسأل عنهم فذكر له أنهم أقسموا أن لا يحلوا أنفسهم حتى يكون رسول الله ﷺ هو الذي يحلهم فقال وأنا أقسم أن لا أحلهم حتى أومر فيهم فنزلت فأطلقهم فقالوا يا رسول الله هذه أموالنا التي خلفتنا عنك فتصدق بها وطهرنا فقال ما أمرت أن آخذ من أموالكم شيئاً فنزل {خُذْ مِنْ أموالهم صَدَقَةً} {خَلَطُواْ عَمَلاً صالحا} خروجا إلى الجهاد {وآخر سَيِّئاً} تخلفاً عنه أو التوبة والإثم وهو من قولهم بعت الشاء شاة ودرهما فالواو بمعنى الباء لأن الواو للجمع والباء للإلصاق فيتناسبان أو المعنى خلط كل واحد منهما بالآخر فكل واحد منهما مخلوط ومخلوط به كقولك خلطت الماء واللبن تريد خلطت كل واحد منهما بصاحبه بخلاف قولك خلطت الماء باللبن لأنك جعلت الماء مخلوطاً واللبن مخلوطاً به وإذا قلته بالواو فقد جعلت الماء واللبن مخلوطين ومخلوطاً بهما كأنك قلت خلطت الماء باللبن واللبن بالماء {عَسَى الله أن يتوب عليهم إن الله غفور رحيم}

{ وَآخَرُونَ } “Diğer bir kısmı ise” Yani zikredilenlerin dışında başka bir topluluktur. { اعْتَرَفُوا بِذُنُوبِهِمْ } “Günahlarını itiraf ettiler” Yani başkaları gibi savaştan geri kalmalarına dair yalan mazeretler ileri sürmediler; bilakis pişmanlık duyarak ne kadar kötü bir şey yaptıklarını kendi aleyhlerine itiraf ettiler. Onlar on kişiydi; geri kalanlar hakkında inen ayetler kendilerine ulaşınca onlardan yedi kişi kendilerini mescidin direklerine bağladılar. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem geldi, mescide girdi ve iki rekât namaz kıldı; yolculuktan her dönüşünde âdeti buydu. Onları bağlı görünce haklarında sordu. Onların, kendilerini bizzat Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem çözmedikçe kendi kendilerini çözmeyeceklerine yemin ettikleri kendisine söylendi. Bunun üzerine: "Ben de haklarında bana emir verilmedikçe onları çözmeyeceğime yemin ederim" buyurdu. Derken ayet indi ve onları serbest bıraktı. Onlar: "Ey Allah'ın Resûlü! Bizi senden alıkoyan mallarımız işte bunlardır; onları tasadduk et ve bizi temizle" dediler. Peygamber: "Mallarınızdan bir şey almakla emrolunmadım" buyurdu. Bunun üzerine: { خُذْ مِنْ أَمْوَالِهِمْ صَدَقَةً } “Onların mallarından sadaka al” ayeti indi. { خَلَطُوا عَمَلًا صَالِحًا } “Onlar salih bir ameli karıştırdılar” Cihada çıkmayı [karıştırdılar]. { وَآخَرَ سَيِّئًا } “Ve kötü diğer bir ameli” Cihaddan geri kalmayı yahut tövbe ile günahı [karıştırdılar]. Bu kullanım, Arapların "Koyunları bir koyun ve bir dirheme sattım" sözü gibidir; buradaki vâv harfi bâ harfi manasındadır; çünkü vâv cem (birliktelik), bâ ise ilsâk (itişme/bitiştirme) içindir ve birbirine uygundurlar. Yahut mana: İkisinden her birini diğeriyle karıştırdılar demektir; böylece her biri hem karışan hem de kendisine karışılan olur. Tıpkı "suyu ve sütü karıştırdım" demen gibi ki bununla her birini diğeriyle karıştırdığını kastedersin; bu, "suyu süte karıştırdım" demenden farklıdır; çünkü onda suyu karışan, sütü ise kendisine karışılan kılmış olursun. Vâv ile söylediğinde ise suyu ve sütü hem karışan hem kendisine karışılan yapmış olursun; sanki "suyu süte ve sütü suya karıştırdım" demiş gibi olursun. { عَسَى اللَّهُ أَنْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “Umulur ki Allah onların tövbelerini kabul eder. Şüphesiz ki Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.”

التوبة (١٠٣ _ ١٠٦)

et-Tevbe (103-106)

ولم يذكر توبتهم لأنه ذكر اعترافهم بذنوبهم وهو دليل على التوبة

Onların tövbelerini ayrıca zikretmedi; çünkü günahlarını itiraf ettiklerini zikretti ki bu da tövbeye delildir.

خُذْ مِنْ أَمْوَالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَتُزَكِّيهِمْ بِهَا وَصَلِّ عَلَيْهِمْ إِنَّ صَلَاتَكَ سَكَنٌ لَهُمْ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (١٠٣)

خُذْ مِنْ أَمْوَالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَتُزَكِّيهِمْ بِهَا وَصَلِّ عَلَيْهِمْ إِنَّ صَلَاتَكَ سَكَنٌ لَهُمْ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (١٠٣) “Onların mallarından, kendilerini temizleyeceğin ve arındıracağın bir sadaka al ve onlara dua et. Şüphesiz ki senin duan onlar için bir huzurdur. Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir.”

{خذ من أموالهم صدقة} كفارة لذنبوهم وقيل هي الزكاة

{ خُذْ مِنْ أَمْوَالِهِمْ صَدَقَةً } “Onların mallarından bir sadaka al” Günahlarına kefaret olsun diye [al]. Bunun zekât olduğu da söylenmiştir.