بدل من الكلمة أي حق عليهم انتفاء الإيمان أو حق عليهم كلمة الله أن ايمانهم غير
Kelime lafzından bedeldir; yani onların imansızlığı kendilerine hak oldu veya Allah'ın onların imanının vaki
كائن أو أراد الكلمة العدة بالعذاب وأنهم لا يؤمنون تعليل أي لأنهم لا يؤمنون
olmayacağına dair sözü onlara hak oldu. Yahut kelime ile azap vadi kastedilmiştir ve {أَنَّهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ} “onların iman etmeyecekleri” ifadesi bir gerekçedir; yani iman etmeyecekleri için [azap sözü hak oldu].
قُلْ هَلْ مِنْ شُرَكَائِكُمْ مَنْ يَبْدَأُ الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ قُلِ اللَّهُ يَبْدَأُ الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ (٣٤)
{قُلْ هَلْ مِنْ شُرَكَائِكُمْ مَنْ يَبْدَأُ الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ قُلِ اللَّهُ يَبْدَأُ الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ} “De ki: 'Ortak koştuklarınızdan ilk baştan yaratan, sonra onu tekrar dirilten var mı?' De ki: 'Allah ilk baştan yaratır, sonra onu tekrar diriltir. O halde nasıl da [haktan] çevriliyorsunuz?'” (34)
{قل هل من شركائكم من يبدأ الخلق ثُمَّ يُعِيدُهُ} إنما ذكر ثم يعيده وهم غير مقرين بالإعادة لأنه لظهور برهانها جعل أمراً مسلماً على أن فيهم من يقر بالإعادة أو يحتمل إعادة غير البشر كإعادة الليل والنهار وإعادة الإنزال والنبات {قُلِ الله يَبْدَأُ الخلق ثُمَّ يُعِيدُهُ} أمر نبيه بأن ينوب عنهم في الجواب يعني أنهم لا تدعهم مكابرتهم أن ينطقوا بكلمة الحق فكلم عنهم {فأنى تُؤْفَكُونَ} فكيف تصرفون عن قصد السبيل
{قُلْ هَلْ مِنْ شُرَكَائِكُمْ مَنْ يَبْدَأُ الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ} “De ki: 'Ortak koştuklarınızdan ilk baştan yaratan, sonra onu tekrar dirilten var mı?'”. Onlar öldükten sonra dirilmeyi ikrar etmedikleri halde {ثُمَّ يُعِيدُهُ} “sonra onu tekrar diriltir” ifadesinin zikredilmesi; delilinin apaçık olmasından ötürü bunun teslim edilmiş kesin bir mesele kılınmasından dolayıdır. Bununla birlikte içlerinde yeniden dirilmeyi kabul edenler bulunması da veya insanın dışındaki şeylerin yeniden var edilmesi, mesela gece ile gündüzün ve [yağmurun] indirilmesi ile bitkilerin yeniden getirilmesi ihtimali de söz konusudur. {قُلِ اللَّهُ يَبْدَأُ الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ} “De ki: 'Allah ilk baştan yaratır, sonra onu tekrar diriltir.'”, Peygamberine cevapta onların yerine vekâlet etmesini emretmiştir; yani onların kibirleri hak sözü söylemelerine izin vermez, öyleyse onlar adına sen konuş. {فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ} “O halde nasıl da [haktan] çevriliyorsunuz?”, doğru yoldan nasıl saptırılıyorsunuz?
قُلْ هَلْ مِنْ شُرَكَائِكُمْ مَنْ يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ قُلِ اللَّهُ يَهْدِي لِلْحَقِّ أَفَمَنْ يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ أَحَقُّ أَنْ يُتَّبَعَ أَمَّنْ لَا يَهِدِّي إِلَّا أَنْ يُهْدَى فَمَا لَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ (٣٥)
{قُلْ هَلْ مِنْ شُرَكَائِكُمْ مَنْ يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ قُلِ اللَّهُ يَهْدِي لِلْحَقِّ أَفَمَنْ يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ أَحَقُّ أَنْ يُتَّبَعَ أَمَّنْ لَا يَهِدِّي إِلَّا أَنْ يُهْدَى فَمَا لَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ} “De ki: 'Ortak koştuklarınızdan gerçeğe ileten var mı?' De ki: 'Gerçeğe Allah iletir. Öyleyse gerçeğe ileten mi uyulmaya daha layıktır, yoksa hidayet edilmedikçe kendisi doğru yolu bulamayan mı? Ne oluyor size, nasıl hükmediyorsunuz?'” (35)
{قُلْ هَلْ مِن شُرَكَائِكُمْ مَّن يَهْدِى إِلَى الحق} يرشد إليه {قُلِ الله يَهْدِى لِلْحَقّ أَفَمَن يَهْدِى إِلَى الحق أَحَقُّ أَن يُتَّبَعَ أم من لاَّ يَهِدِّى إِلاَّ أَن يهدى} يقال هداه للحق وإلى الحق فجمع بين اللغتين ويقال هدى بنفسه بمعنى اهتدى كما يقال شرى بمعنى اشترى ومنه قراءة حمزة وعلي أمن لا يهدي بمعنى يهتدي لا يَهّدىِ بفتح الياء والهاء وتشديد الدال مكي وشامي وورش وبإشمام الهاء فتحة أبو عمرو وبكسر الهاء وفتح الياء عاصم غير يحيى والأصل يهتدي وهي قراءة عبد الله فأدغمت التاء في الدال وفتحت الهاء بحركة التاء وكسرت لالتقاء الساكنين وبكسر الياء والهاء وتشديد الذال يحيى لاتباع ما بعدها وبسكون الهاء وتشديد الدال مدني غير ورش والمعنى أن الله وحده هو الذي يهدي للحق بما ركب في المكلفين من العقول وأعطاهم من التمكين للنظر في الأدلة التي نصبها لهم وبما وفقهم وألهمهم ووقفهم على الشرائع بإرسال الرسل فهل من شركائكم الذين جعلتم أنداد الله أحد لا يهدي إلى الحق مثل هداية الله ثم قال أفمن يهدي إلى الحق أحق بالاتباع أم الذى لا يهدى أى لا يهدى بنفسه أو لا يهدي غيره إلا أن يهديه الله وقيل معناه أم من لا يهتدي من الأوثان إلى مكان فينتقل إليه إلا أن يهدي إلا
{قُلْ هَلْ مِنْ شُرَكَائِكُمْ مَنْ يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ} “De ki: 'Ortak koştuklarınızdan gerçeğe ileten var mı?'”, ona irşad eden [var mı]? {قُلِ اللَّهُ يَهْدِي لِلْحَقِّ أَفَمَنْ يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ أَحَقُّ أَنْ يُتَّبَعَ أَمَّنْ لَا يَهِدِّي إِلَّا أَنْ يُهْدَى} “De ki: 'Gerçeğe Allah iletir. Öyleyse gerçeğe ileten mi uyulmaya daha layıktır, yoksa hidayet edilmedikçe kendisi doğru yolu bulamayan mı?'”. Hem (هداه للحق) hem de (إلى الحق) denir; dolayısıyla iki kullanım bir arada zikredilmiştir. Ayrıca (شرى) kelimesinin (اشترى) manasına gelmesi gibi (هدى بنفسه) ifadesi de (اهتدى) [doğru yolu buldu] manasında kullanılır. Hamza ve Ali'nin (أَمَّنْ لَا يَهْدِي) kıraati bu kabildendir ve (يهتدي) manasındadır. Mekkî, Şâmî ve Verş kıraatinde ye ve he harflerinin fethası ve dal harfinin şeddesiyle (لَا يَهَدِّي) şeklindedir. Ebû Amr he harfine fetha işmâmı ile; Yahyâ dışındaki Âsım ise he'nin kesresi ve ye'nin fethasıyla okumuştur. Aslı (يهتدي) olup Abdullah'ın kıraati bu şekildedir; ta harfi dal harfine idğam edilmiş, he harfi ta'nın harekesiyle fethalanmış ve iki sakinin bir araya gelmesinden dolayı da kesrelenmiştir. Yahyâ'da ise ardından gelene uyum sağlamak üzere ye ve he'nin kesresi ve dâl harfinin şeddesiyledir. Verş dışındaki Medine kıraatinde ise he'nin sükûnu ve dal'ın şeddesiyledir. Anlam şudur: Yükümlülere yerleştirdiği akıllarla, kendileri için diktiği delilleri düşünme imkânı vermesiyle, onları muvaffak kılması, ilham etmesi ve peygamberler göndererek şeriatlara muttali kılmasıyla gerçeğe ileten yalnızca Allah'tır. Allah'a denk tuttuğunuz ortaklarınızdan Allah'ın hidayeti gibi gerçeğe iletebilecek biri var mıdır? Sonra: Gerçeğe ileten mi uyulmaya daha layıktır, yoksa hidâyet bulamayan, yani bizzat kendisi doğru yolu bulamayan yahut Allah onu iletmedikçe başkasını iletemeyen mi, buyurmuştur. Şöyle de denilmiştir: Bunun manası; putlardan, kendisi bir yere doğru yol bulup gidemeyen, ancak taşınırsa götürülebilen,
أن ينقل أو لا يهتدي ولا يصح منه الاهتداء إلا أن ينقله الله من حاله إلى أن يجعله حياً ناطقاً فيهديه {فَمَا لَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ} بالباطل حيث تزعمون أنهم أنداد الله
yahut doğru yolu bulması ve kendisinden hidayet sadır olması ancak Allah'ın onu bu halinden çıkarıp diri ve konuşur kılmasıyla ve ona hidayet vermesiyle mümkün olan varlık [demektir]. {فَمَا لَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ} “Ne oluyor size, nasıl hükmediyorsunuz?”, onların Allah'ın ortakları olduğunu iddia ederek batıl bir hüküm veriyorsunuz?
وَمَا يَتَّبِعُ أَكْثَرُهُمْ إِلَّا ظَنًّا إِنَّ الظَّنَّ لَا يُغْنِي مِنَ الْحَقِّ شَيْئًا إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِمَا يَفْعَلُونَ (٣٦)
{وَمَا يَتَّبِعُ أَكْثَرُهُمْ إِلَّا ظَنًّا إِنَّ الظَّنَّ لَا يُغْنِي مِنَ الْحَقِّ شَيْئًا إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِمَا يَفْعَلُونَ} “Onların çoğu zandan başka bir şeye uymaz. Şüphesiz zan, haktan hiçbir şeyin yerini tutmaz. Doğrusu Allah, onların yaptıklarını hakkıyla bilendir.” (36)
{وَمَا يَتَّبِعُ أَكْثَرُهُمْ} في قولهم للأصنام إنها آلهة وإنها شفعاء عند الله والمراد بالأكثر الجميع {إِلاَّ ظَنّا} بغير دليل وهو اقتداؤهم بأسلافهم ظناً منهم إنهم مصيبون {إَنَّ الظن لاَ يُغْنِي مِنَ الحق} وهو العلم {شَيْئاً} في موضع المصدر أي إغناء {إِنَّ الله عليم بما يفعلون} من اتباع
{وَمَا يَتَّبِعُ أَكْثَرُهُمْ} “Onların çoğu... uymaz”, putlar hakkında onların birer ilah ve Allah katında şefaatçiler olduğunu söylerken [uymazlar]. 'Çoğu' ifadesinden kasıt hepsidir. {إِلَّا ظَنًّا} “zandan başka bir şeye”, delilsiz [bir zanna], yani doğru yolda olduklarını zannederek atalarına uymalarına. {إِنَّ الظَّنَّ لَا يُغْنِي مِنَ الْحَقِّ} “Şüphesiz zan, haktan... hiçbir şeyin yerini tutmaz”, [hak olan] ilimden [bir şeyin yerini tutmaz]. {شَيْئًا} “hiçbir şey”, mastar konumundadır, yani hiçbir şekilde yerini tutmaz. {إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِمَا يَفْعَلُونَ} “Doğrusu Allah, onların yaptıklarını hakkıyla bilendir”, onların zanna uymalarından ve
يونس (٣٧ _ ٣٩)
Yûnus (37-39)
الظن وترك الحق
hakkı terk etmelerinden [yaptıklarını bilendir].
وَمَا كَانَ هَذَا الْقُرْآنُ أَنْ يُفْتَرَى مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلَكِنْ تَصْدِيقَ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ وَتَفْصِيلَ الْكِتَابِ لَا رَيْبَ فِيهِ مِنْ رَبِّ الْعَالَمِينَ (٣٧)
{وَمَا كَانَ هَذَا الْقُرْآنُ أَنْ يُفْتَرَى مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلَكِنْ تَصْدِيقَ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ وَتَفْصِيلَ الْكِتَابِ لَا رَيْبَ فِيهِ مِنْ رَبِّ الْعَالَمِينَ} “Bu Kur'an, Allah'tan başkası tarafından uydurulmuş olamaz. Ancak o, kendisinden öncekilerin doğrulanması ve Kitab'ın açıklanmasıdır; âlemlerin Rabbinden geldiğinde hiçbir şüphe yoktur.” (37)
{وما كان هذا القرآن أَن يفترى مِن دُونِ الله} أي افتراء من دون الله والمعنى وما صح وما استقام أن يكون مثله في علو أمره وإعجازه مفترى {ولكن} كان {تَصْدِيقَ الذى بَيْنَ يَدَيْهِ} وهو ما تقدمه من الكتب المنزلة {وَتَفْصِيلَ الكتاب} وتبيين ما كتب وفرض من الأحكام والشرائع من قوله كتاب الله عليكم {لاَ رَيْبَ فِيهِ مِن رَّبّ العالمين} داخل في حيز الاستدراك كأنه قال ولكن كان تصديقاً وتفصيلاً منتفياً عنه الريب كائناً من رب العالمين ويجوز أن يراد ولكن كان تصديقاً من رب العالمين وتفصيلاً منه لا ريب في ذلك فيكون من رب العالمين متعلقا بتصديق وتفصيل ويكون لا ريب فيه اعتراضًاً كما تقول زيد لا شك فيه كريم
{وَمَا كَانَ هَذَا الْقُرْآنُ أَنْ يُفْتَرَى مِنْ دُونِ اللَّهِ} “Bu Kur'an, Allah'tan başkası tarafından uydurulmuş olamaz”, yani Allah'tan başkası tarafından iftira edilmiş olması [mümkün değildir]. Anlamı: Şanının yüceliği ve mucizliği bakımından benzerinin bir iftira olması doğru ve mümkün değildir. {وَلَكِنْ} “ancak”, [o Kur'an] olmuştur; {تَصْدِيقَ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ} “kendisinden öncekilerin doğrulanması”, kendisinden önce indirilen kitapların [doğrulanması]. {وَتَفْصِيلَ الْكِتَابِ} “ve Kitab'ın açıklanmasıdır”, 'Allah'ın üzerinize farz kıldığı hüküm' ayetinde olduğu gibi, yazılmış ve farz kılınmış olan hükümlerin ve şeriatların beyanıdır. {لَا رَيْبَ فِيهِ مِنْ رَبِّ الْعَالَمِينَ} “âlemlerin Rabbinden geldiğinde hiçbir şüphe yoktur”, istidrak kapsamına dâhildir; sanki şöyle buyrulmuştur: Fakat o, kendisinde şüphe bulunmayan ve âlemlerin Rabbinden gelen bir doğrulama ve açıklama olmuştur. Şöyle kastedilmiş olması da caizdir: Fakat o, âlemlerin Rabbinden bir doğrulama ve O'ndan gelen bir tafsildir, bunda şüphe yoktur. Bu durumda {مِنْ رَبِّ الْعَالَمِينَ} ifadesi doğrulama ve açıklamaya taalluk eder, {لَا رَيْبَ فِيهِ} ise; 'Zeyd, bunda şüphe yok ki, cömerttir' demen gibi bir ara cümle (i'tirâz) olur.
أَمْ يَقُولُونَ افْتَرَاهُ قُلْ فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِثْلِهِ وَادْعُوا مَنِ اسْتَطَعْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ (٣٨)
{أَمْ يَقُولُونَ افْتَرَاهُ قُلْ فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِثْلِهِ وَادْعُوا مَنِ اسْتَطَعْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ} “Yoksa: 'Onu kendisi uydurdu' mu diyorlar? De ki: 'Eğer doğru sözlüler iseniz, haydi onun benzeri bir sure getirin ve Allah'tan başka çağırabileceğiniz herkesi çağırın!'” (38)
{أَمْ يَقُولُونَ افتراه} بل أيقولون اختلقه قُلْ إن كان الأمر كما تزعمون {فَأتُواْ} أنتم على وجه الافترءا {بِسُورَةٍ مّثْلِهِ} أي شبيهة به في البلاغة وحسن النظم فأنتم مثلي في العربية {وادعوا مَنِ استطعتم مّن دُونِ الله} أي وادعوا من دون الله من استطعتم من خلقه للاستعانة به على الإتيان بمثله {إِن كُنتُمْ صادقين} أنه افتراه
{أَمْ يَقُولُونَ افْتَرَاهُ} “Yoksa: 'Onu kendisi uydurdu' mu diyorlar?”, bilakis 'onu uydurdu' mu diyorlar? {قُلْ} “De ki:”, durum iddia ettiğiniz gibi ise; {فَأْتُوا} “haydi getirin”, siz uydurma yoluyla; {بِسُورَةٍ مِثْلِهِ} “onun benzeri bir sure”, yani belağat ve nazmının güzelliği bakımından ona benzer [bir sure], zira siz Arap dili bakımından benim gibisiniz. {وَادْعُوا مَنِ اسْتَطَعْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ} “ve Allah'tan başka çağırabileceğiniz herkesi çağırın”, yani benzerini getirmek hususunda kendisinden yardım almak için O'nun mahlukatından Allah'ın dışında güç yetirebildiklerinizi çağırın. {إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ} “eğer doğru sözlüler iseniz”, onun uydurduğu hususunda [doğru sözlü iseniz].
بَلْ كَذَّبُوا بِمَا لَمْ يُحِيطُوا بِعِلْمِهِ وَلَمَّا يَأْتِهِمْ تَأْوِيلُهُ كَذَلِكَ كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَانْظُرْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الظَّالِمِينَ (٣٩)
{بَلْ كَذَّبُوا بِمَا لَمْ يُحِيطُوا بِعِلْمِهِ وَلَمَّا يَأْتِهِمْ تَأْوِيلُهُ كَذَلِكَ كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَانْظُرْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الظَّالِمِينَ} “Hayır, onlar ilmini kavrayamadıkları ve henüz yorumu kendilerine gelmemiş olan şeyi yalanladılar. Kendilerinden öncekiler de böyle yalanlamışlardı. Bak, zalimlerin sonu nasıl oldu!” (39)
{بَلْ كَذَّبُواْ بِمَا لَمْ يُحِيطُواْ بِعِلْمِهِ وَلَمَّا يَأْتِهِمْ تَأْوِيلُهُ} بل سارعوا إلى التكذيب بالقرآن فى بديهة السمع قبل أن يفقهوه ويعلموا كنه أمره وقبل أن يتدبروه ويقفوا على تأويله ومعانيه وذلك لفرط نفورهم عما يخالف دينهم وشرادهم عن مفارقة دين آبائهم ومعنى التوقع في ولما يأتهم تأويله أنهم كذبوا به على البديهة قبل التدبر ومعرفة التأويل تقليداً للآباء وكذبوه بعد التدبر تمرداً وعناداً فذمهم بالتسرع إلى التكذيب قبل العلم به وجاء بكلمة التوقع ليؤذن أنهم علموا بعد علو شأنه وإعجازه لما كرر عليهم التحدي وجربوا قواهم في المعارضة وعرفوا عجزهم عن مثله فكذبوا به بغياً وحسداً {كذلك} مثل ذلك التكذيب {كَذَّبَ الذين مِن قَبْلِهِمْ} يعني كفار الأمم الماضية كذبوا رسلهم قبل النظر في معجزاتهم وقبل تدبرها عناداً وتقليداً للآباء ويجوز أن يكون معنى ولما يأتهم تأويله ولم يأتهم بعد تأويل ما فيه من الإخبار بالغيوب أي عاقبته حتى يتبين لهم أهو كذب أم صدق يعني أنه كتاب معجز من جهتين من جهة إعجاز نظمه ومن جهة ما فيه من الإخبار بالغيوب فتسرعوا إلى التكذيب به قبل أن ينظروا في نظمه وبلوغه حد الإعجاز وقبل أن يجربوا إخباره بالمغيبات
{بَلْ كَذَّبُوا بِمَا لَمْ يُحِيطُوا بِعِلْمِهِ وَلَمَّا يَأْتِهِمْ تَأْوِيلُهُ} “Hayır, onlar ilmini kavrayamadıkları ve henüz yorumu kendilerine gelmemiş olan şeyi yalanladılar”. Bilakis Kur'an'ı anla[ma]dan, mahiyetini bilmeden, üzerinde etraflıca düşünmeden ve teviline/anlamlarına muttali olmadan önce, ilk işitir işitmez yalanlamaya koştular. Bu durum, kendi dinlerine muhalif olandan aşırı derecede nefret etmelerinden ve atalarının dininden ayrılmaktan kaçınmalarındandır. {وَلَمَّا يَأْتِهِمْ تَأْوِيلُهُ} “ve henüz yorumu kendilerine gelmemiş olan” ifadesindeki beklenti manası; onların atalarını taklit ederek düşünmeden ve tevilini bilmeden ilk anda onu yalanladıkları, düşündükten sonra ise inat ve serkeşlik yüzünden yalanladıkları anlamına gelir. Böylece Allah onları, onu bilmeden önce yalanlamaya acele etmelerinden ötürü yermiştir. Beklenti bildiren edatı getirmesi ise, meydan okuma kendilerine tekrarlandığında, karşı koyma güçlerini denediklerinde ve onun bir benzerini getirmekten aciz olduklarını anladıklarında, onun şanının yüceliğini ve icazını sonradan öğrendiklerini bildirmek içindir; nitekim buna rağmen azgınlık ve haset yüzünden onu yalanladılar. {كَذَلِكَ} “Böylece”, bu yalanlama gibi; {كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ} “kendilerinden öncekiler de yalanlamışlardı”, yani geçmiş ümmetlerin kâfirleri, inat ve atalarını taklit sebebiyle mucizelerini incelemeden ve etraflıca düşünmeden önce peygamberlerini yalanlamışlardı. {وَلَمَّا يَأْتِهِمْ تَأْوِيلُهُ} ifadesinin manasının şu olması da caizdir: Kur'an'daki gayb haberlerinin tevili, yani yalan mı doğru mu olduğu açıkça ortaya çıkacak şekilde akıbeti henüz kendilerine gelmedi. Yani o, hem nazmının icazı cihetiyle hem de içerdiği gayb haberleri cihetiyle iki yönden mucize bir kitaptır. Onlar ise nazmını ve icaz sınırına ulaştığını incelemeden ve gayblara dair verdiği haberleri, doğruluğunu ve yanlışlığını tecrübe etmeden önce
يونس (٣٩ _ ٤٥)
Yûnus (39-45)
وصدقه وكذبه {فانظر كَيْفَ كَانَ عاقبة الظالمين}
onu yalanlamaya acele ettiler. {فَانْظُرْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الظَّالِمِينَ} “Bak, zalimlerin sonu nasıl oldu!”
وَمِنْهُمْ مَنْ يُؤْمِنُ بِهِ وَمِنْهُمْ مَنْ لَا يُؤْمِنُ بِهِ وَرَبُّكَ أَعْلَمُ بِالْمُفْسِدِينَ (٤٠)
{وَمِنْهُمْ مَنْ يُؤْمِنُ بِهِ وَمِنْهُمْ مَنْ لَا يُؤْمِنُ بِهِ وَرَبُّكَ أَعْلَمُ بِالْمُفْسِدِينَ} “Onlardan kimi ona iman eder, kimi de ona iman etmez. Rabbin bozguncuları en iyi bilendir.” (40)
{وَمِنْهُمْ مَّن يُؤْمِنُ بِهِ} بالنبي أو بالقرآن اي بصدق به فى نفسه ويعلم أنه حق ولكن يعاند بالتكذيب {وَمِنْهُمْ مَّن لاَّ يُؤْمِنُ بِهِ} لا يصدق به ويشك فيه أو يكون للاستقبال أي ومنهم من سيؤمن به ومنهم من سيصر {وَرَبُّكَ أَعْلَمُ بالمفسدين} بالمعاندين أو المصرين
{وَمِنْهُمْ مَنْ يُؤْمِنُ بِهِ} “Onlardan kimi ona iman eder”, Peygambere veya Kur'an'a; yani içinden onu tasdik eder ve hak olduğunu bilir fakat yalanlayarak inat eder. {وَمِنْهُمْ مَنْ لَا يُؤْمِنُ بِهِ} “kimi de ona iman etmez”, onu tasdik etmez ve onda şüpheye düşer. Yahut gelecek zaman için olabilir; yani onlardan kimi gelecekte ona iman edecek, kimi de [inkârında] ısrar edecektir. {وَرَبُّكَ أَعْلَمُ بِالْمُفْسِدِينَ} “Rabbin bozguncuları en iyi bilendir”, inat edenleri veya [inkârda] ısrarcı olanları [en iyi bilendir].
وَإِنْ كَذَّبُوكَ فَقُلْ لِي عَمَلِي وَلَكُمْ عَمَلُكُمْ أَنْتُمْ بَرِيئُونَ مِمَّا أَعْمَلُ وَأَنَا بَرِيءٌ مِمَّا تَعْمَلُونَ (٤١)
{وَإِنْ كَذَّبُوكَ فَقُلْ لِي عَمَلِي وَلَكُمْ عَمَلُكُمْ أَنْتُمْ بَرِيئُونَ مِمَّا أَعْمَلُ وَأَنَا بَرِيءٌ مِمَّا تَعْمَلُونَ} “Eğer seni yalanlarlarsa de ki: 'Benim amelim bana, sizin ameliniz sizedir. Siz benim yaptığımdan uzaksınız, ben de sizin yaptığınızdan uzağım.'” (41)
{وَإِن كَذَّبُوكَ} وإن تمّوا على تكذيبك ويئست من إجابتهم {فَقُل لّي عَمَلِي} جزاء عملي {وَلَكُمْ عَمَلُكُمْ} جزاء أعمالكم {أَنتُمْ بَرِيئُونَ مِمَّا أعمل وأنا بريء مما تعملون} فكل مؤاخذ بعمله
{وَإِن كَذَّبُوكَ} “Eğer seni yalanlarlarsa” şayet seni yalanlamayı sürdürürlerse ve onların [çağrına] icabet etmelerinden ümidini kesersen, {فَقُل لّي عَمَلِي} “de ki: Benim amelim bana” [yani] amelimin karşılığı bana, {وَلَكُمْ عَمَلُكُمْ} “sizin ameliniz de sizedir.” [yani] amellerinizin karşılığı sizedir. {أَنتُمْ بَرِيئُونَ مِمَّا أعمل وأنا بريء مما تعملون} “Siz benim yaptığımdan uzaksınız, ben de sizin yaptığınızdan uzağım.” Çünkü herkes kendi ameliyle hesaba çekilecektir.
وَمِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُونَ إِلَيْكَ أَفَأَنْتَ تُسْمِعُ الصُّمَّ وَلَوْ كَانُوا لَا يَعْقِلُونَ (٤٢)
{وَمِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُونَ إِلَيْكَ أَفَأَنْتَ تُسْمِعُ الصُّمَّ وَلَوْ كَانُوا لَا يَعْقِلُونَ} “Onlardan seni dinleyenler de vardır. Fakat sağırlara, üstelik akılları da ermiyorsa sen mi işittireceksin?” (42)
{وَمِنْهُمْ مَّن يَسْتَمِعُونَ إِلَيْكَ} ومنهم ناس يستمعون اليك إذا قرأت القرآن وعلمت الشرائع ولكنهم لا يعون ولا يقبلون فهم كالصم {أَفَأَنتَ تُسْمِعُ الصم وَلَوْ كَانُواْ لاَ يَعْقِلُونَ} أتطمع أنك تقدر على إسماع الصم ولو انضم إلى صممهم عدم عقولهم لأن الأصم العاقل ربما تفرس واستدل إذا وقع في صماخه دوي الصوت فإذا اجتمع سلب العقل والسمع فقد تم الأمر
{وَمِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُونَ إِلَيْكَ} “Onlardan seni dinleyenler de vardır”. Onlardan birtakım kimseler Kur'an okuduğunda ve hükümleri öğrettiğinde seni dinlerler; fakat kavramazlar ve kabul etmezler, dolayısıyla onlar sağırlar gibidirler. {أَفَأَنْتَ تُسْمِعُ الصُّمَّ وَلَوْ كَانُوا لَا يَعْقِلُونَ} “Fakat sağırlara, üstelik akılları da ermiyorsa sen mi işittireceksin?”. Sağırlıklarına akıllarının olmayışı da eklenmişken, sağırlara işittirmeye güç yetirebileceğini mi umuyorsun? Çünkü akıllı bir sağır, kulağına bir ses uğultusu geldiğinde belki firaset gösterir ve delil çıkarır. Ancak aklın ve işitmenin yokluğu birleştiğinde artık durum tamamen imkânsızlaşmıştır.
وَمِنْهُمْ مَنْ يَنْظُرُ إِلَيْكَ أَفَأَنْتَ تَهْدِي الْعُمْيَ وَلَوْ كَانُوا لَا يُبْصِرُونَ (٤٣)
{وَمِنْهُمْ مَنْ يَنْظُرُ إِلَيْكَ أَفَأَنْتَ تَهْدِي الْعُمْيَ وَلَوْ كَانُوا لَا يُبْصِرُونَ} “Onlardan sana bakanlar da vardır. Fakat körleri, üstelik görmüyorlarsa sen mi doğru yola ileteceksin?” (43)
{وَمِنهُمْ مَّن يَنظُرُ إِلَيْكَ} ومنهم ناس ينظرون إليك ويعاينون أدلة الصدق وأعلام النبوة ولكنهم لا يصدقون {أَفَأَنْتَ تَهْدِى العمى وَلَوْ كَانُواْ لاَ يُبْصِرُونَ} أتحسب أنك تقدر على هداية العمي ولو انضم إلىّ فقد البصر فقد البصيرة لأن الأعمى الذي له في قلبه بصيرة قد يحدس وأما العمى مع الحمق فجهد البلاء يعني أنهم في اليأس من أن يقبلوا ويصدقوا كالصم والعمي الذين لا عقول لهم ولا بصائر
{وَمِنْهُمْ مَنْ يَنْظُرُ إِلَيْكَ} “Onlardan sana bakanlar da vardır”. Onlardan bazı kimseler sana bakarlar, doğruluk delillerini ve peygamberlik alametlerini bizzat görürler fakat tasdik etmezler. {أَفَأَنْتَ تَهْدِي الْعُمْيَ وَلَوْ كَانُوا لَا يُبْصِرُونَ} “Fakat körleri, üstelik görmüyorlarsa sen mi doğru yola ileteceksin?”. Gözün görmeyişine basiret yokluğu da eklenmişken körleri hidayete erdirebileceğini mi sanıyorsun? Zira kalbinde basiret olan kör bir kimse sezgiyle anlayabilir; fakat ahmaklıkla beraber olan körlük en büyük beladır. Yani onlar kabul etme ve tasdik etme ümidinin kesilmesi hususunda; akılları ve basiretleri olmayan sağırlar ve körler gibidirler.
إِنَّ اللَّهَ لَا يَظْلِمُ النَّاسَ شَيْئًا وَلَكِنَّ النَّاسَ أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ (٤٤)
{إِنَّ اللَّهَ لَا يَظْلِمُ النَّاسَ شَيْئًا وَلَكِنَّ النَّاسَ أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ} “Şüphesiz Allah insanlara hiçbir şekilde zulmetmez; fakat insanlar kendilerine zulmederler.” (44)
{إِنَّ الله لاَ يَظْلِمُ الناس شَيْئًا ولكن الناس أَنفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ} ولكنِ الناس حمزة وعلي أي لم يظلمهم بسلب آلة الاستدلال ولكنهم ظلموا أنفسهم بترك الاستدلال حيث عبدوا جماداً وهم أحياء
{إِنَّ اللَّهَ لَا يَظْلِمُ النَّاسَ شَيْئًا وَلَكِنَّ النَّاسَ أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ} “Şüphesiz Allah insanlara hiçbir şekilde zulmetmez; fakat insanlar kendilerine zulmederler.”. Hamza ve Ali [kıraatinde] (وَلَكِنِ النَّاسُ) şeklindedir. Yani Allah delil getirme aletini (aklı) ellerinden alarak onlara zulmetmemiştir; fakat onlar diri oldukları halde cansız varlıklara ibadet etmek suretiyle akıl yürütmeyi terk ederek kendilerine zulmetmişlerdir.
وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ كَأَنْ لَمْ يَلْبَثُوا إِلَّا سَاعَةً مِنَ النَّهَارِ يَتَعَارَفُونَ بَيْنَهُمْ قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِلِقَاءِ اللَّهِ وَمَا كَانُوا مُهْتَدِينَ (٤٥)
{وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ كَأَنْ لَمْ يَلْبَثُوا إِلَّا سَاعَةً مِنَ النَّهَارِ يَتَعَارَفُونَ بَيْنَهُمْ قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِلِقَاءِ اللَّهِ وَمَا كَانُوا مُهْتَدِينَ} “Onları toplayacağı gün, sanki gündüzün ancak bir saati kadar kalmışlar gibi aralarında tanışırlar. Allah'a kavuşmayı yalanlayanlar ve doğru yolu bulamamış olanlar gerçekten ziyana uğramışlardır.” (45)
{ويوم نحشرهم} وبالياء حفص {كَأَن لَّمْ يَلْبَثُواْ إِلاَّ سَاعَةً مّنَ النهار}
{وَيَوْمَ نَحْشُرُهُمْ} “Onları toplayacağımız gün”; Hafs kıraatinde ye iledir: {يَحْشُرُهُمْ} “toplayacağı gün”. {كَأَنْ لَمْ يَلْبَثُوا إِلَّا سَاعَةً مِنَ النَّهَارِ} “sanki gündüzün ancak bir saati kadar kalmışlar gibi”,
استقصروا مدة لبثهم في الدنيا أو فى قبورهم لهو ما يرون {يَتَعَارَفُونَ بَيْنَهُمْ} يعرف بعضهم بعضاً كأنهم لم يتفارقوا إلا قليلاً وذلك عند خروجهم من القبور ثم ينقطع التعارف بينهم لشدة الأمر عليهم كأن لم يلبثوا حول من هم أى نحشرهم مشبيهين بمن لم يلبثوا إلا ساعة وكأن
gördükleri şeylerin dehşetinden ötürü dünyada veya kabirlerinde kalış sürelerini çok kısa bulurlar. {يَتَعَارَفُونَ بَيْنَهُمْ} “aralarında tanışırlar”, sanki birbirlerinden çok az bir süre ayrılmışlar gibi birbirlerini tanırlar; bu da kabirlerinden çıktıkları andadır. Sonra durumun dehşetinden dolayı aralarındaki tanışma kesilir. {كَأَنْ لَمْ يَلْبَثُوا} ifadesi, (هُمْ) [zamirinin] hâlidir; yani ancak bir saat kalmış kimselere benzer bir halde onları toplarız. (كَأَنْ) ise
يونس (٤٥ _ ٥٠)
Yûnus (45-50)
مخففة من الثقيلة واسمها محذوف أي كأنهم ويتعارفون بينهم حال بعد حال أو مستأنف على تقديرهم يتعارفون بينهم {قَدْ خَسِرَ الذين كَذَّبُواْ بِلِقَاء الله} على إرادة القول أي يتعارفون بينهم قائلين ذلك أو هي شهادة من الله على خسرانهم والمعنى أنهم وضعوا في تجارتهم وبيعهم الإيمان بالكفر {وَمَا كَانُواْ مُهْتَدِينَ} للتجارة عارفين بها وهو استئناف فيه معنى التعجب كأنه قيل ما أخسرهم
şeddeli (كأنّ)'den hafifletilmiştir ve ismi hazfedilmiştir; yani sanki onlar [kalmamış gibidirler]. {يَتَعَارَفُونَ بَيْنَهُمْ} ifadesi hâl üstüne hâldir veya takdiri (هم يتعارفون بينهم) şeklinde olan müstakil bir cümledir (isti'nâf). {قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِلِقَاءِ اللَّهِ} “Allah'a kavuşmayı yalanlayanlar gerçekten ziyana uğramışlardır”, sözün takdiri üzere [gelmiştir]; yani bunu söyleyerek aralarında tanışırlar. Yahut bu, Allah tarafından onların ziyanına dair bir şahitliktir. Manası şudur: Onlar ticaretlerinde ve imanı küfür karşılığında satmalarında zarar etmişlerdir. {وَمَا كَانُوا مُهْتَدِينَ} “ve doğru yolu bulamamış olanlar”, ticarete ve onu bilmeye yol bulamamış kimselerdir. Bu, içerisinde taaccüb (şaşkınlık) manası barındıran yeni bir cümledir (isti'nâf); sanki 'ne kadar da büyük bir zarardadırlar!' denilmiştir.
وَإِمَّا نُرِيَنَّكَ بَعْضَ الَّذِي نَعِدُهُمْ أَوْ نَتَوَفَّيَنَّكَ فَإِلَيْنَا مَرْجِعُهُمْ ثُمَّ اللَّهُ شَهِيدٌ عَلَى مَا يَفْعَلُونَ (٤٦)
{وَإِمَّا نُرِيَنَّكَ بَعْضَ الَّذِي نَعِدُهُمْ أَوْ نَتَوَفَّيَنَّكَ فَإِلَيْنَا مَرْجِعُهُمْ ثُمَّ اللَّهُ شَهِيدٌ عَلَى مَا يَفْعَلُونَ} “Onlara vaat ettiğimizin bir kısmını sana göstersek de veya seni vefat ettirsek de onların dönüşü bizedir. Sonra Allah, onların yaptıklarına da şahittir.” (46)
{وَإِمَّا نُرِيَنَّكَ بَعْضَ الذي نَعِدُهُمْ} من العذاب {أَوْ نَتَوَفَّيَنَّكَ} قبل عذابهم {فَإِلَيْنَا مَرْجِعُهُمْ} جواب نتوفينك وجواب نرينك محذوف أي وإما نرينك بعض الذي نعدهم في الدنيا فذاك أو نتوفينك قبل أن نريكه فنحن نريكه في الآخرة {ثُمَّ الله شَهِيدٌ على مَا يَفْعَلُونَ} ذكرت الشهادة والمراد مقتضاها وهو العقاب كأنه قيل ثم الله معاقب على ما يفعلون وقيل ثم هنا بمعنى الواو
{وَإِمَّا نُرِيَنَّكَ بَعْضَ الَّذِي نَعِدُهُمْ} “Onlara vaat ettiğimizin bir kısmını sana göstersek de”, azaptan [vaat ettiğimizin bir kısmını]; {أَوْ نَتَوَفَّيَنَّكَ} “veya seni vefat ettirsek de”, onlara azap edilmeden önce; {فَإِلَيْنَا مَرْجِعُهُمْ} “onların dönüşü bizedir”, {نَتَوَفَّيَنَّكَ} fiilinin cevabıdır. {نُرِيَنَّكَ} fiilinin cevabı ise mahzuftur; yani ya onlara vadettiğimizin bir kısmını dünyada sana gösteririz ki bu böyledir, ya da bunu sana göstermeden önce senin canını alırız ki o vakit onu sana ahirette gösteririz. {ثُمَّ اللَّهُ شَهِيدٌ عَلَى مَا يَفْعَلُونَ} “Sonra Allah, onların yaptıklarına da şahittir”. Şahitlik zikredilmiş ancak onun gereği olan ceza kastedilmiştir; sanki 'sonra Allah onların yaptıklarını cezalandıracaktır' denilmiştir. Buradaki (ثُمَّ) edatının 'vav' manasında olduğu da söylenmiştir.
وَلِكُلِّ أُمَّةٍ رَسُولٌ فَإِذَا جَاءَ رَسُولُهُمْ قُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ (٤٧)
{وَلِكُلِّ أُمَّةٍ رَسُولٌ فَإِذَا جَاءَ رَسُولُهُمْ قُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ} “Her ümmetin bir peygamberi vardır. Peygamberleri geldiği zaman aralarında adaletle hükmolunur ve onlara zulmedilmez.” (47)
{وَلِكُلّ أُمَّةٍ رَّسُولٌ} يبعث إليهم لينبههم على التوحيد ويدعوهم إلى دين الحق {فَإِذَا جَاء رَسُولُهُمْ} بالبينات فكذبوه ولم يتبعوه {قُضِىَ بَيْنَهُمْ} بين النبي ومكذبيه {بالقسط} بالعدل فأنجى الرسول وعذب المكذبين أو ولكل أمة من الأمم يوم القيامة رسول تنسب إليه وتدعى به فإذا جاء رسولهم الموقف ليشهد عليهم بالكفر والإيمان قضى بينهم بالقسط {وَهُمْ لاَ يُظْلَمُونَ} لا يعذب أحد بغير ذنبه
{وَلِكُلِّ أُمَّةٍ رَسُولٌ} “Her ümmetin bir peygamberi vardır”, onları tevhitten haberdar etmesi ve hak dine çağırması için kendilerine gönderilir. {فَإِذَا جَاءَ رَسُولُهُمْ} “Peygamberleri geldiği zaman”, apaçık delillerle gelip de onlar onu yalanladıklarında ve ona uymadıklarında; {قُضِيَ بَيْنَهُمْ} “aralarında... hükmolunur”, Peygamber ile onu yalanlayanlar arasında; {بِالْقِسْطِ} “adaletle”, peygamber kurtarılıp yalanlayanlar azaba uğratılarak adaletle hükmolunur. Yahut kıyamet gününde her ümmetin kendisine nispet edileceği ve kendisiyle çağrılacağı bir peygamberi vardır. Peygamberleri küfür ve iman hususunda aleyhlerine şahitlik etmek üzere mahşer yerine geldiğinde aralarında adaletle hükmolunur. {وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ} “ve onlara zulmedilmez”, hiç kimseye günahı olmaksızın azap edilmez.
وَيَقُولُونَ مَتَى هَذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ (٤٨)
{وَيَقُولُونَ مَتَى هَذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ} “'Eğer doğru sözlüler iseniz bu vaat ne zaman?' derler.” (48)
ولما قال وإما نرينك بعض الذي نعدهم أي من العذاب
Allah: {وَإِمَّا نُرِيَنَّكَ بَعْضَ الَّذِي نَعِدُهُمْ} “Onlara vaat ettiğimizin bir kısmını sana göstersek de”, yani azaptan olanı [göstersek de] buyurunca,
استعجلوا لما وعدوا من العذاب فنزل {وَيَقُولُونَ متى هذا الوعد} أي وعد العذاب {إِن كُنتُمْ صادقين} أن العذاب نازل وهو خطاب منهم للنبي والمؤمنين
kendilerine vadedilen azabın acele gelmesini istediler. Bunun üzerine şu ayet indi: {وَيَقُولُونَ مَتَى هَذَا الْوَعْدُ} “'Bu vaat ne zaman?' derler”, yani azap vaadi [ne zaman?]; {إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ} “eğer doğru sözlüler iseniz”, azabın ineceğine dair [doğru sözlü iseniz]. Bu, onların Peygamber'e ve müminlere yönelik bir hitabıdır.
قُلْ لَا أَمْلِكُ لِنَفْسِي ضَرًّا وَلَا نَفْعًا إِلَّا مَا شَاءَ اللَّهُ لِكُلِّ أُمَّةٍ أَجَلٌ إِذَا جَاءَ أَجَلُهُمْ فَلَا يَسْتَأْخِرُونَ سَاعَةً وَلَا يَسْتَقْدِمُونَ (٤٩)
{قُلْ لَا أَمْلِكُ لِنَفْسِي ضَرًّا وَلَا نَفْعًا إِلَّا مَا شَاءَ اللَّهُ لِكُلِّ أُمَّةٍ أَجَلٌ إِذَا جَاءَ أَجَلُهُمْ فَلَا يَسْتَأْخِرُونَ سَاعَةً وَلَا يَسْتَقْدِمُونَ} “De ki: 'Ben Allah'ın dilediğinden başka kendime ne bir zarar ne de bir fayda verme gücüne sahibim. Her ümmetin bir eceli vardır. Ecelleri geldiği zaman artık ne bir saat geri kalabilirler ne de öne geçebilirler.'” (49)
{قُلْ} يا محمد {لاَّ أَمْلِكُ لِنَفْسِي ضَرّا} من مرض أو فقر {وَلاَ نَفْعاً} من صحة أو غنى {إِلاَّ مَا شَاء الله} استثناء منقطع أي ولكن ما شاء الله من ذلك كائن فكيف أملك لكم الضر وجلب العذاب {لِكُلّ أُمَّةٍ أَجَلٌ إِذَا جَاء أَجَلُهُمْ فَلاَ يَسْتَأْخِرُونَ سَاعَةً وَلاَ يَسْتَقْدِمُونَ} لكل أمة وقت معلوم للعذاب مكتوب في اللوح فإذا جاء وقت عذابهم لا يتقدمون ساعة ولا يتأخرون فلا تستعجلوا
{قُلْ} “De ki:”, ey Muhammed! {لَا أَمْلِكُ لِنَفْسِي ضَرًّا} “kendime ne bir zarar... verme gücüne sahibim”, hastalık ve fakirlikten yana; {وَلَا نَفْعًا} “ne de bir fayda”, sıhhat ve zenginlikten yana; {إِلَّا مَا شَاءَ اللَّهُ} “Allah'ın dilediğinden başka”, munkatı bir istisnadır; yani ancak Allah'ın dilediği bunlar arasından vuku bulur. O halde ben size nasıl zarar verebilirim ve azabı getirebilirim? {لِكُلِّ أُمَّةٍ أَجَلٌ إِذَا جَاءَ أَجَلُهُمْ فَلَا يَسْتَأْخِرُونَ سَاعَةً وَلَا يَسْتَقْدِمُونَ} “Her ümmetin bir eceli vardır. Ecelleri geldiği zaman artık ne bir saat geri kalabilirler ne de öne geçebilirler.”. Her ümmetin Levh-i Mahfuz'da yazılı belirli bir azap vakti vardır; öyleyse azap vakitleri geldiğinde bir saat ne öne geçebilirler ne de geri kalabilirler, bu yüzden acele etmeyin.
قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ أَتَاكُمْ عَذَابُهُ بَيَاتًا أَوْ نَهَارًا مَاذَا يَسْتَعْجِلُ مِنْهُ الْمُجْرِمُونَ (٥٠)
{قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ أَتَاكُمْ عَذَابُهُ بَيَاتًا أَوْ نَهَارًا مَاذَا يَسْتَعْجِلُ مِنْهُ الْمُجْرِمُونَ} “De ki: 'Gördünüz mü, eğer O'nun azabı size geceleyin yahut gündüzün gelirse, suçlular bunun nesini acele istemiş olurlar?'” (50)
{قل أرأيتم إِنْ أَتَاكُمْ عَذَابُهُ} الذي تستعجلونه {بَيَاتًا} نصب على الظرف أي وقت بيات وهو الليل وأنتم ساهون نائمون لا تشعرون {أَوْ نَهَارًا} وانتم مشتغلون بطلب
{قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ أَتَاكُمْ عَذَابُهُ} “De ki: 'Gördünüz mü, eğer O'nun azabı size... gelirse'”, acele istediğiniz o azap; {بَيَاتًا} “geceleyin”, zarf olarak mensuptur, yani gece vaktinde, siz habersizce uyurken ve farkında değilken [gelirse]; {أَوْ نَهَارًا} “yahut gündüzün”, siz geçim ve kazanç peşinde
يونس (٥٠ _ ٥٥)
Yûnus (50-55)
المعاش والكسب {مَّاذَا يَسْتَعْجِلُ مِنْهُ المجرمون} أي من العذاب والمعنى أن العذاب كله مكروه موجب للنفور فأي شيء تستعجلون منه وليس شيء منه يوجب الاستعجال والاستفهام في ماذا يتعلق بأرأيتم لأن المعنى أخبرونى ماذا يتعلق بأرأيتم لأن المعنى أخبرونى ماذا يستعجل منه المجرموون وجواب الشرط محذوف وهو تندموا على الاستعجال أو تعرفوا الخطأ فيه ولم يقل ماذا يستعجلون منه لأنه أريدت الدلالة على موجب ترك الاستعجال وهو الإجرام أو ماذا يستعجل منه المجرمون جواب الشرط نحو إن أتيتك ماذا تطعمنى ثم تتعلق الجملة بأرأيتم أو
meşgulken [gelirse]. {مَاذَا يَسْتَعْجِلُ مِنْهُ الْمُجْرِمُونَ} “suçlular bunun nesini acele istemiş olurlar?”, yani o azaptan [neyi acele isterler?] Manası: Azabın tamamı nefret uyandırıcı ve hoşa gitmeyen bir şeydir; öyleyse onun nesini acele istiyorsunuz? Zira onda acele istemeyi gerektirecek hiçbir şey yoktur. {مَاذَا} lafzındaki soru edatı {أَرَأَيْتُمْ} ifadesine taalluk eder; çünkü anlamı: 'Bana haber verin, suçlular ondan neyi acele istiyorlar?' demektir. Şartın cevabı mahzuftur ki o da: 'Acele ettiğinize pişman olursunuz veya bundaki hatayı anlarsınız' demektir. 'Neyi acele istiyorlar?' demeyip [suçlular diyerek zahir isim getirmesi], aceleyi terk etmenin gerekçesi olan cürmü/suçluluğu göstermek istendiği içindir. Yahut 'Suçlular ondan neyi acele istiyorlar?' cümlesi; 'Eğer sana gelirsem bana ne ikram edersin?' sözünde olduğu gibi şartın cevabıdır; sonra da bu cümle {أَرَأَيْتُمْ} ifadesine taalluk eder veya...
أَثُمَّ إِذَا مَا وَقَعَ آمَنْتُمْ بِهِ آلْآنَ وَقَدْ كُنْتُمْ بِهِ تَسْتَعْجِلُونَ (٥١)
{أَثُمَّ إِذَا مَا وَقَعَ آمَنْتُمْ بِهِ آلْآنَ وَقَدْ كُنْتُمْ بِهِ تَسْتَعْجِلُونَ} “Şimdi, o vuku bulduktan sonra mı O'na iman ettiniz? Şimdi mi? Halbuki siz onu acele isteyip duruyordunuz!” (51)
{أثم إذا ما وقع} العذاب {آمنتم به} جواب الشرط وماذا يستعجل منه المجرمون اعتراض والمعنى إن أتاكم عذابه آمنتم به بعد وقوعه حين لا ينفعكم الإيمان ودخول حرف الاستفهام على ثم كدخوله على
{أَثُمَّ إِذَا مَا وَقَعَ} “Şimdi, o vuku bulduktan sonra mı...”, azap [vuku bulduktan sonra mı]; {آمَنْتُمْ بِهِ} “O'na iman ettiniz?”, şartın cevabıdır. {مَاذَا يَسْتَعْجِلُ مِنْهُ الْمُجْرِمُونَ} “suçlular bunun nesini acele istemiş olurlar?” ise itiraz (ara cümle)dır. Manası şudur: Eğer O'nun azabı size gelirse, artık imanın size fayda vermeyeceği bir zamanda azap gerçekleştikten sonra mı O'na iman edeceksiniz? İstifham (soru) harfinin {ثُمَّ} üzerine girmesi, tıpkı...
الواو والفاء في أفأمن أهل القرى أو أمن أهل القرى {الآن} على إرادة القول أي قيل لهم إذا آمنوا بعد وقوع العذاب آلآن آمنتم به {وَقَدْ كُنتُم بِهِ تَسْتَعْجِلُونَ} َأي بالعذاب تكذيباً واستهزاء آلان بحذف الهمزة التي بعد اللام وإلقاء حركتها على اللام نافع
{أَفَأَمِنَ أَهْلُ الْقُرَى} “Kasabaların halkı emin mi oldu?” ve {أَوَأَمِنَ أَهْلُ الْقُرَى} “Yoksa kasabaların halkı emin mi oldu?” ayetlerinde vâv ve fâ harflerinin üzerine girmesi gibidir. {آلْآنَ} “Şimdi mi?” ifadesi bir sözün takdiri iledir; yani azap vuku bulduktan sonra iman ettiklerinde onlara: “Şimdi mi O'na iman ettiniz? {وَقَدْ كُنْتُمْ بِهِ تَسْتَعْجِلُونَ} Halbuki siz onu —yani azabı— yalanlama ve alay yollu acele isteyip duruyordunuz!” denilir. Nâfi‘, lâm harfinden sonraki hemzeyi hazfedip harekesini lâm harfine vererek 'Alâne' şeklinde okumuştur.
ثُمَّ قِيلَ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا ذُوقُوا عَذَابَ الْخُلْدِ هَلْ تُجْزَوْنَ إِلَّا بِمَا كُنْتُمْ تَكْسِبُونَ (٥٢)
{ثُمَّ قِيلَ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا ذُوقُوا عَذَابَ الْخُلْدِ هَلْ تُجْزَوْنَ إِلَّا بِمَا كُنْتُمْ تَكْسِبُونَ} “Sonra o zulmedenlere: 'Tadın ebedî azabı! Siz ancak kazanmakta olduğunuz şeylerle cezalandırılmıyor musunuz?' denildi.” (52)
{ثُمَّ قِيلَ لِلَّذِينَ ظَلَمُواْ} عطف على قيل المضمر قبل الآن {ذُوقُواْ عَذَابَ الخلد} أي الدوام {هَلْ تُجْزَوْنَ إِلاَّ بِمَا كُنتُمْ تَكْسِبُونَ} من الشرك والتكذيب
{ثُمَّ قِيلَ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا} “Sonra o zulmedenlere... denildi”, {آلْآنَ} lafzından önce takdir edilen 'kîle' (denildi) fiiline matuftur. {ذُوقُوا عَذَابَ الْخُلْدِ} “Tadın ebedî azabı!”, yani devamlı olan azabı; {هَلْ تُجْزَوْنَ إِلَّا بِمَا كُنتُمْ تَكْسِبُونَ} “Siz ancak kazanmakta olduğunuz şeylerle cezalandırılmıyor musunuz?”, şirk ve yalanlamadan yana [kazandıklarınızla].
وَيَسْتَنْبِئُونَكَ أَحَقٌّ هُوَ قُلْ إِي وَرَبِّي إِنَّهُ لَحَقٌّ وَمَا أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ (٥٣)
{وَيَسْتَنْبِئُونَكَ أَحَقٌّ هُوَ قُلْ إِي وَرَبِّي إِنَّهُ لَحَقٌّ وَمَا أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ} “'O gerçek midir?' diye senden haber soruyorlar. De ki: 'Evet, Rabbime andolsun ki o şüphesiz bir gerçektir ve siz [O'nu] âciz bırakacak değilsiniz.'” (53)
{وَيَسْتَنْبِئُونَكَ} ويستخبرونك فيقولون {أَحَقٌّ هُوَ} وهو استفهام على جهة الإنكار والاستهزاء والضمير للعذاب الموعود {قُلْ} يا محمد {إِى وَرَبّي} نعم والله {إِنَّهُ لَحَقٌّ} إن العذاب كائن لا محالة {وَمَا أَنتُم بِمُعْجِزِينَ} بفائتين العذاب وهو لاحق بكم لا محالة
{وَيَسْتَنْبِئُونَكَ} “Senden haber soruyorlar”, senden haber almak isteyerek: {أَحَقٌّ هُوَ} “'O gerçek midir?' [diye soruyorlar]”. Bu, inkâr ve alay yollu bir soru olup zamir vadedilen azaba râcidir. {قُلْ} “De ki:”, ey Muhammed! {إِي وَرَبِّي} “'Evet, Rabbime andolsun ki'”, evet, vallahi; {إِنَّهُ لَحَقٌّ} “'o şüphesiz bir gerçektir'”, şüphesiz o azap kesinlikle gerçekleşecektir; {وَمَا أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ} “'ve siz [O'nu] âciz bırakacak değilsiniz.'”, azaptan kaçıp kurtulabilecek değilsiniz; o size mutlaka ulaşacaktır.
وَلَوْ أَنَّ لِكُلِّ نَفْسٍ ظَلَمَتْ مَا فِي الْأَرْضِ لَافْتَدَتْ بِهِ وَأَسَرُّوا النَّدَامَةَ لَمَّا رَأَوُا الْعَذَابَ وَقُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ (٥٤)
{وَلَوْ أَنَّ لِكُلِّ نَفْسٍ ظَلَمَتْ مَا فِي الْأَرْضِ لَافْتَدَتْ بِهِ وَأَسَرُّوا النَّدَامَةَ لَمَّا رَأَوُا الْعَذَابَ وَقُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ} “Zulmetmiş olan her nefis yeryüzünde bulunan her şeye sahip olsaydı, elbette onu fidye olarak verirdi. Azabı gördüklerinde pişmanlıklarını içlerine attılar. Aralarında adaletle hükmolundu ve onlara zulmedilmez.” (54)
{وَلَوْ أَنَّ لِكُلّ نَفْسٍ ظَلَمَتْ} كفرت وأشركت وهو صفة لنفس أي ولو أن لكل نفس ظالمة {مَّا فِى الأرض} في الدنيا اليوم من خزائنها وأموالها {لاَفْتَدَتْ بِهِ} لجعلته فدية لها يقال فداه فافتدى ويقال افتداه أيضاً بمعنى فداه {وأسروا الندامة لما رأوا العذاب} وأظهروها من قولهم أسر الشيء إذا أظهره أو أخفوها عجزاً عن النطق لشدة الأمر فأسر من الأضداد {وَقُضِىَ بَيْنَهُمْ بالقسط} بين الظالمين والمظلومين دل على ذلك ذكر الظلم {وَهُمْ لاَ يُظْلَمُونَ}
{وَلَوْ أَنَّ لِكُلِّ نَفْسٍ ظَلَمَتْ} “Zulmetmiş olan her nefis... olsaydı”, inkâr edip şirk koşmuş olan [her nefis]. Bu {نَفْسٍ} kelimesinin sıfatıdır; yani 'zulmeden her nefsin olsaydı'. {مَا فِي الْأَرْضِ} “yeryüzünde bulunan her şeye”, yani bugün dünyada bulunan hazineler ve mallara; {لَافْتَدَتْ بِهِ} “elbette onu fidye olarak verirdi”, onu kendisi için bir fidye yapardı. Arapçada 'fedâhu fefteadâ' (onu fidye verdi, o da kurtuldu) denilir, 'iftedâhu' kelimesi de 'fedâhu' anlamında kullanılır. {وَأَسَرُّوا النَّدَامَةَ لَمَّا رَأَوُا الْعَذَابَ} “Azabı gördüklerinde pişmanlıklarını içlerine attılar / açığa vurdular”; 'bir şeyi açığa vurdu' anlamındaki 'eserrahü' ifadesinden hareketle pişmanlıklarını açığa vurdular yahut durumun şiddetinden dolayı konuşmaktan âciz kalarak onu gizlediler demektir. Dolayısıyla eserra (أَسَرَّ) zıt anlamlı kelimelerdendir. {وَقُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ} “Aralarında adaletle hükmolundu”, zalimler ile mazlumlar arasında; zulmün zikredilmiş olması buna delalet eder. {وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ} “ve onlara zulmedilmez.”
أَلَا إِنَّ لِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ أَلَا إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ (٥٥)
{أَلَا إِنَّ لِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ أَلَا إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ} “Bilesiniz ki göklerde ve yerde olanlar şüphesiz Allah'ındır. Bilesiniz ki Allah'ın vaadi elbette haktır; fakat onların çoğu bilmezler.” (55)
ثم أتبع ذلك الإعلام بأن له الملك كله بقوله {أَلا إِنَّ للَّهِ مَا فِى السماوات والأرض} فكيف يقبل الفداء وأنه المثيب المعاقب وما وعده من الثواب
Sonra mülkün tamamının O'na ait olduğunu bildirmeyi {أَلَا إِنَّ لِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ} “Bilesiniz ki göklerde ve yerde olanlar şüphesiz Allah'ındır” kavliyle buna ekledi; öyleyse fidye nasıl kabul edilir? Ve O'nun mükâfat veren ve cezalandıran olduğunu, sevaptan vaat ettiklerinin...
يونس (٥٥ _ ٥٩)
Yûnus (55-59)
أو
veya...
العقاب فهو حق بقوله {أَلاَ إِنَّ وَعْدَ الله} بالثواب أو بالعذاب حَقّ كائن {ولكن أَكْثَرَهُمْ لاَ يَعْلَمُونَ}
cezadan vaat ettiklerinin hak olduğunu ise {أَلَا إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ} “Bilesiniz ki Allah'ın vaadi”, sevap veya azap vaadi; {حَقٌّ} “haktır”, vuku bulacaktır, {وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ} “fakat onların çoğu bilmezler.” kavliyle [bildirdi].
هُوَ يُحْيِي وَيُمِيتُ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ (٥٦)
{هُوَ يُحْيِي وَيُمِيتُ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ} “O hem diriltir hem öldürür ve yalnız O'na döndürüleceksiniz.” (56)
{هو يحيي ويميت} هو القادر على الاحياء والاماتة لايقدر عليهما غيره {وإليه ترجعون} إلى حسابه وجزائه المرجع فيخاف ويرجى
{هُوَ يُحْيِي وَيُمِيتُ} “O hem diriltir hem öldürür”, diriltmeye ve öldürmeye güç yetiren O'dur, bu ikisine O'ndan başkası güç yetiremez; {وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ} “ve yalnız O'na döndürüleceksiniz.”, dönüş O'nun hesabına ve mükâfatına/cezasına doğrudur, dolayısıyla O'ndan korkulur ve [rahmeti] umulur.
يَا أَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جَاءَتْكُمْ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَشِفَاءٌ لِمَا فِي الصُّدُورِ وَهُدًى وَرَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ (٥٧)
{يَا أَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جَاءَتْكُمْ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَشِفَاءٌ لِمَا فِي الصُّدُورِ وَهُدًى وَرَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ} “Ey insanlar! Size Rabbinizden bir öğüt, gönüllerde olanlara bir şifa ve müminler için bir hidayet ve bir rahmet gelmiştir.” (57)
{يا أيها الناس قَدْ جَاءتْكُمْ مَّوْعِظَةٌ مّن رَّبّكُمْ} أي قد جاءكم كتاب جامع لهذه الفوائد من موعظة وتنبيه على التوحيد والموعظة التى تدعوا إلى كل مرغوب وتزجر عن كل مرهوب فما في القرآن من الأوامر والنواهي داع إلى كل مرغوب وزاجر عن كل مرهوب إذ الامر يقتضى حسن الأمور به فيكون مرغوبا وهو يقتضي النهي عن ضده وهو قبيح وعلى هذا فى النهى {وشفاء لما في الصدور} اة صدوركم من العقائد الفاسدة {وهدى} من الضلالة {ورحمة} المؤمنين لمن آمن به منكم
{يَا أَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جَاءَتْكُمْ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ} “Ey insanlar! Size Rabbinizden bir öğüt... gelmiştir”, yani tevhide dair öğüt ve uyarılardan oluşan ve bu faydaları kendisinde toplayan bir kitap gelmiştir. Öğüt; arzu edilen her şeye çağıran ve korkulan her şeyden sakındıran şeydir. Kur'an'daki emir ve yasaklar da arzu edilen her şeye çağırmakta ve korkulan her şeyden men etmektedir. Zira emir, emredilen şeyin güzel olmasını gerektirir, dolayısıyla o arzu edilen bir şey olur; bu da onun zıddının yasaklanmasını gerektirir ki o da çirkindir. Nehiyde de durum böyledir. {وَشِفَاءٌ لِمَا فِي الصُّدُورِ} “ve gönüllerde olanlara bir şifa”, yani bozuk inançlardan yana göğüslerinizde bulunanlara [bir şifa]; {وَهُدًى} “ve bir hidayet”, sapıklıktan kurtaran [bir hidayet]; {وَرَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ} “ve müminler için bir rahmet”, sizden ona iman eden kimseler için [bir rahmet gelmiştir].
قُلْ بِفَضْلِ اللَّهِ وَبِرَحْمَتِهِ فَبِذَلِكَ فَلْيَفْرَحُوا هُوَ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ (٥٨)
{قُلْ بِفَضْلِ اللَّهِ وَبِرَحْمَتِهِ فَبِذَلِكَ فَلْيَفْرَحُوا هُوَ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ} “De ki: 'Allah'ın lütfuyla ve rahmetiyle; evet, yalnız bununla sevinsinler. Bu, onların toplayıp yığdıklarından daha hayırlıdır.'” (58)
{قُلْ} يا محمد {بِفَضْلِ الله وَبِرَحْمَتِهِ فَبِذَلِكَ فَلْيَفْرَحُواْ} أصل الكلام بفضل الله وبرحمته فليفرحوا والتكرير للتأكيد والتقرير وإيجاب اختصاص الفضل والرحمة بالفرح دون ما عداهما من فوائد الدنيا فحذف أحد الفعلين لدلالة المذكور عليه والفاء داخلة لمعنى الشرط كأنه قبل إن فرحوا بشيء فليخصوهما بالفرح أو بفضل الله وبرحمته فليعتنوا فبذلك فليفرحوا وهما كتاب الله والإسلام في الحديث من هداه الله للإسلام وعلمه القرآن ثم شكا الفاقة كتب الله الفقر بين عينينه إلى يوم يلقاه وقرأ الآية {هُوَ خَيْرٌ مّمَّا يَجْمَعُونَ} وبالتاء شامي فلتفرحوا يعقوب
{قُلْ} “De ki:”, ey Muhammed! {بِفَضْلِ اللَّهِ وَبِرَحْمَتِهِ فَبِذَلِكَ فَلْيَفْرَحُوا} “'Allah'ın lütfuyla ve rahmetiyle; evet, yalnız bununla sevinsinler.'” İfadenin aslı: 'Allah'ın lütfuyla ve rahmetiyle sevinsinler' şeklindedir. [İşaret zamiri ile] tekrar edilmesi; pekiştirmek, yerleştirmek ve sevincin, dünya menfaatleri dışarıda tutularak yalnızca lütuf ve rahmete tahsis edilmesini gerekli kılmak içindir. Zikredilen fiilin delaletinden ötürü iki fiilden biri hazfedilmiştir. Fâ harfi ise şart manası için dâhil olmuştur; sanki: 'Eğer bir şeyle sevineceklerse sadece bu ikisiyle sevinsinler' yahut 'Allah'ın lütfuna ve rahmetine ehemmiyet versinler, işte bununla sevinsinler' denilmiş gibidir. Bu ikisi ise Allah'ın Kitabı ve İslâm'dır. Hadiste şöyle buyrulmuştur: “Allah kime İslâm'ı nasip eder ve ona Kur'an'ı öğretirse, sonra o kimse fakirlikten şikâyet ederse Allah onun iki gözü arasına Kendisine kavuşacağı güne kadar fakirliği yazar.” Sonra bu ayeti okudu. {هُوَ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ} “Bu, onların toplayıp yığdıklarından daha hayırlıdır.” Şamî (İbn Âmir) [ve Ruveys] {تَجْمَعُونَ} şeklinde 'te' ile okumuştur. Ya'kūb ise {فَلْتَفْرَحُوا} şeklinde [hitap sîgasıyla] okumuştur.
قُلْ أَرَأَيْتُمْ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ لَكُمْ مِنْ رِزْقٍ فَجَعَلْتُمْ مِنْهُ حَرَامًا وَحَلَالًا قُلْ آللَّهُ أَذِنَ لَكُمْ أَمْ عَلَى اللَّهِ تَفْتَرُونَ (٥٩)
{قُلْ أَرَأَيْتُمْ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ لَكُمْ مِنْ رِزْقٍ فَجَعَلْتُمْ مِنْهُ حَرَامًا وَحَلَالًا قُلْ آللَّهُ أَذِنَ لَكُمْ أَمْ عَلَى اللَّهِ تَفْتَرُونَ} “De ki: 'Gördünüz mü Allah'ın sizin için indirdiği rızkı ki, siz ondan bir haram bir de helal kıldınız?' De ki: 'Allah mı size izin verdi, yoksa Allah'a iftira mı ediyorsunuz?'” (59)
{قل أرأيتم} أخبروني {مَّا أَنزَلَ الله لَكُمْ مّن رّزْقٍ} ما منصوب
{قُلْ أَرَأَيْتُمْ} “De ki: 'Gördünüz mü'”, bana haber verin; {مَا أَنْزَلَ اللَّهُ لَكُمْ مِنْ رِزْقٍ} “Allah'ın sizin için indirdiği rızkı”, {مَا} lafzı mensuptur;
بانزل أو بأرأيتم اي أخبر ونبه {فجعلتم منه حراما وحلالا} فبغضتموه وقلتم هذا حلال وهذا حرام كقوله مافى بطون هذه الأنعام خالصة لذكورنا ومحرم على ازواجنا نعم الأرزاق تخرج من الأرض ولكن لما نيطت أسبابها بالسماء نحو انظر الذي به تنبت الأرض النبات والشمس التي بها النضج وينع الثمار أضيف إنزالها إلى السماء {قل آلله أذن لكم} متعلق بأرأيتم وقل تكرير للتوكيد والمعنى أخبروني الله أذن لكم في التحليل والتحريم فأنتم تفعلون ذلك بإذنه {أَمْ عَلَى الله تَفْتَرُونَ} أم أنتم تكذبون على الله في نسبة ذلك إليه أو الهمزة للانكار وأم منقطعة بمعنى بل أتفترون على الله تقرير للإفتراء والآية زاجرة عن التجوز فيما يسأل من الأحكام وباعثة على وجوب الاحتياط فيه وأن لا يقول أحد في شيء جائز أو غير جائز إلا بعد إيقان
{أَنْزَلَ} veya {أَرَأَيْتُمْ} fiiliyle [mensuptur]; yani 'bana haber verin' demektir. {فَجَعَلْتُمْ مِنْهُ حَرَامًا وَحَلَالًا} “siz ondan bir haram bir de helal kıldınız”, yani onu parçalara ayırıp: “Şu helal, şu da haramdır” dediniz. Tıpkı {مَا فِي بُطُونِ هَذِهِ الْأَنْعَامِ خَالِصَةٌ لِذُكُورِنَا وَمُحَرَّمٌ عَلَى أَزْوَاجِنَا} “Şu hayvanların karınlarındakiler sadece erkeklerimize helal, eşlerimize ise haram kılınmıştır” sözleri gibi. Evet, rızıklar yerden çıkar; lâkin sebepleri; yeryüzünün kendisiyle bitkileri bitirdiği yağmur ve meyvelerin kendisiyle olgunlaşıp kemale erdiği güneş gibi gökyüzüne bağlandığı için onların indirilmesi göğe nispet edilmiştir. {قُلْ آللَّهُ أَذِنَ لَكُمْ} “De ki: 'Allah mı size izin verdi'”, {أَرَأَيْتُمْ} ifadesine taalluk eder. {قُلْ} kelimesi tekit için tekrarlanmıştır. Manası şudur: Bana haber verin, helal ve haram kılma konusunda size Allah mı izin verdi de siz bunu O'nun izniyle yapıyorsunuz, {أَمْ عَلَى اللَّهِ تَفْتَرُونَ} “yoksa Allah'a iftira mı ediyorsunuz?”, yoksa bunu O'na nispet etmekle Allah'a yalan mı uyduruyorsunuz? Yahut buradaki hemze inkâr içindir ve {أَمْ} edatı munkatıdır, 'bel' (bilakis) anlamındadır; yani 'Bilakis Allah'a iftira mı ediyorsunuz?' demektir ki bu iftirayı tescil etmektir. Bu ayet, fetva sorulan hükümlerde gelişigüzel davranmaktan sakındırmakta, bu hususta ihtiyatlı olmanın vacip olduğunu ve kesin bir bilgiye ulaşmadan hiç kimsenin bir şey hakkında 'caizdir' veya 'caiz değildir' dememesi gerektiğini bildirmektedir;
يونس (٦٠ _ ٦٤)
Yûnus (60-64)
وإتقان وإلا فهو مفتر على الديان
kesin bilgi ve sağlam delil olmaksızın [konuşmamalıdır]; aksi takdirde o, Deyyân (herkesin hesabını gören Allah) hakkında iftiracı olur.
وَمَا ظَنُّ الَّذِينَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِنَّ اللَّهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَشْكُرُونَ (٦٠)
{وَمَا ظَنُّ الَّذِينَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِنَّ اللَّهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَشْكُرُونَ} “Allah'a karşı yalan uyduranların kıyamet günü hakkındaki zannı nedir? Şüphesiz Allah insanlara karşı çok lütufkârdır; fakat onların çoğu şükretmezler.” (60)
{وَمَا ظَنُّ الذين يَفْتَرُونَ عَلَى الله الكذب} ينسبون ذلك إليه {يَوْمُ القيامة} منصوب بالظن وهو ظن واقع فيه أي شيء ظن المفترين في ذلك اليوم ما يصنع بهم وهو يوم الجزاء بالإحسان والإساءة وهو وعيد عظيم حيث أبهم أمره {إِنَّ الله لَذُو فَضْلٍ عَلَى الناس} حيث أنعم عليهم بالعقل ورحمهم بالوحي وتعليم الحلال والحرام {ولكن أَكْثَرَهُمْ لاَ يَشْكُرُونَ} هذه النعمة ولا يتبعون ما هدوا إليه
{وَمَا ظَنُّ الَّذِينَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ} “Allah'a karşı yalan uyduranların... zannı nedir?”, bunu O'na nispet edenlerin; {يَوْمَ الْقِيَامَةِ} “kıyamet günü hakkındaki”, {ظَنُّ} lafzıyla mensuptur ve o gün içinde vuku bulacak bir zandır. Yani o günde —ki o gün iyiliğe ve kötülüğe karşılık verme günüdür— kendilerine ne yapılacağı hususunda iftiracıların zannı nedir? Bu, durumu kapalı bırakıldığı için büyük bir tehdittir. {إِنَّ اللَّهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ} “Şüphesiz Allah insanlara karşı çok lütufkârdır”, zira onlara akıl nimeti vermiş, vahiy indirerek ve helal ile haramı öğreterek onlara merhamet etmiştir. {وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَشْكُرُونَ} “fakat onların çoğu şükretmezler.”, bu nimete şükretmezler ve kendilerine gösterilen doğru yola uymazlar.
وَمَا تَكُونُ فِي شَأْنٍ وَمَا تَتْلُو مِنْهُ مِنْ قُرْآنٍ وَلَا تَعْمَلُونَ مِنْ عَمَلٍ إِلَّا كُنَّا عَلَيْكُمْ شُهُودًا إِذْ تُفِيضُونَ فِيهِ وَمَا يَعْزُبُ عَنْ رَبِّكَ مِنْ مِثْقَالِ ذَرَّةٍ فِي الْأَرْضِ وَلَا فِي السَّمَاءِ وَلَا أَصْغَرَ مِنْ ذَلِكَ وَلَا أَكْبَرَ إِلَّا فِي كِتَابٍ مُبِينٍ (٦١)
{وَمَا تَكُونُ فِي شَأْنٍ وَمَا تَتْلُو مِنْهُ مِنْ قُرْآنٍ وَلَا تَعْمَلُونَ مِنْ عَمَلٍ إِلَّا كُنَّا عَلَيْكُمْ شُهُودًا إِذْ تُفِيضُونَ فِيهِ وَمَا يَعْزُبُ عَنْ رَبِّكَ مِنْ مِثْقَالِ ذَرَّةٍ فِي الْأَرْضِ وَلَا فِي السَّمَاءِ وَلَا أَصْغَرَ مِنْ ذَلِكَ وَلَا أَكْبَرَ إِلَّا فِي كِتَابٍ مُبِينٍ} “Sen hangi işte bulunsan, ona dair Kur'an'dan ne okusan ve siz ne iş yapsanız, siz ona daldığınızda Biz mutlaka sizin üzerinize şahitlerizdir. Yerde ve gökte zerre ağırlığınca hiçbir şey Rabbinden gizli kalmaz; bundan daha küçüğü de daha büyüğü de apaçık bir kitapta olmasın, kesinlikle yoktur.” (61)
{وَمَا تَكُونُ فِى شَأْنٍ} ما نافية والخطاب للنبى ﷺ والشأن الأمر {وما تتلو منه} من التنزيل كأنه قيل وما تتلوا من التنزيل من قرآن لأن كل جزء منه قرآن والإضمار قبل الذكر تفخيم له أو من الله ﷿ {وَلاَ تَعْمَلُونَ} أنتم جميعاً {مِنْ عَمَلٍ} أي عمل {إِلاَّ كُنَّا عَلَيْكُمْ شُهُودًا} شاهدين رقباء نحصى عليكم {إذ تفيضون فيه} تخوضون فِيهِ تخوضون من أفاض في الأمر إذا
{وَمَا تَكُونُ فِي شَأْنٍ} “Sen hangi işte bulunsan”; {مَا} nefy (olumsuzluk) içindir, hitap Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'edir. 'Şe'n' ise iş demektir. {وَمَا تَتْلُو مِنْهُ} “ona dair... ne okusan”, indirilen kitaptan; sanki 'İndirilen kitaptan Kur'an namına ne okursan' denilmiş gibidir, çünkü onun her cüzü Kur'an'dır; açıkça zikretmeden zamir kullanılması ise onu yüceltmek içindir. Yahut Allah azze ve celle'den [gelen vahiyden okusan demektir]. {وَلَا تَعْمَلُونَ} “ve siz... ne iş yapsanız”, siz hepiniz; {مِنْ عَمَلٍ} “[hangi] bir iş”, herhangi bir amel; {إِلَّا كُنَّا عَلَيْكُمْ شُهُودًا} “Biz mutlaka sizin üzerinize şahitlerizdir”, sizi görüp gözeten ve yaptıklarınızı kaydeden şahitlerizdir; {إِذْ تُفِيضُونَ فِيهِ} “siz ona daldığınızda”, ona giriştiğinizde; bu ifade 'bir işe daldı/girişti' anlamındaki 'efâda fi'l-emr' sözünden gelir;
اندفع فيه {وَمَا يَعْزُبُ عَن رَّبّكَ} وما يبعد وما يغيب وبكسر الزاي على حيث كان {مِن مّثْقَالِ ذَرَّةٍ} وزن نملة صغيرة {فِي الأرض وَلاَ فِى السماء وَلاَ أَصْغَرَ مِن ذلك وَلا أَكْبَرَ} رفعهما حمزة على الابتداء والخبر {إِلاَّ فِى كتاب مُّبِينٍ} يعني اللوح المحفوظ ونصبهما غيره على نفي الجنس وقدمت الأرض على السماء هنا وفي سبأ قدمت السموات لأن العطف بالواو وحكمه حكم التثنية
o işe süratle girdiğinde [kullanılır]. {وَمَا يَعْزُبُ عَنْ رَبِّكَ} “Rabbinden gizli kalmaz”, uzak ve gayb olmaz; 'zâ' harfinin kesresiyle (ya'zibü) [de okunmuştur]. {مِنْ مِثْقَالِ ذَرَّةٍ} “zerre ağırlığınca”, küçük bir karınca ağırlığı [kadar bir şey]; {فِي الْأَرْضِ وَلَا فِي السَّمَاءِ وَلَا أَصْغَرَ مِنْ ذَلِكَ وَلَا أَكْبَرَ} “yerde ve gökte, bundan daha küçüğü de daha büyüğü de”. Hamza bu ikisini ({أَصْغَرُ} ve {أَكْبَرُ}) mübteda ve haber olmak üzere merfu okumuştur; haber ise {إِلَّا فِي كِتَابٍ مُبِينٍ} “apaçık bir kitapta olmasın” yani Levh-i Mahfuz'da [olmasıdır]. Diğer kıraat imamları ise cinsin nefyine binaen mensup okumuşlardır. Burada yer gökten önce zikredilmiştir, Sebe' Suresi'nde ise gökler önce zikredilmiştir; çünkü vâv ile atıf yapılmıştır ve bunun hükmü tesniye (ikil) gibidir.
أَلَا إِنَّ أَوْلِيَاءَ اللَّهِ لَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ (٦٢)
{أَلَا إِنَّ أَوْلِيَاءَ اللَّهِ لَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ} “Bilesiniz ki Allah'ın dostlarına hiçbir korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir de.” (62)
{أَلا إِنَّ أَوْلِيَاء الله} هم الذين يتولونه بالطاعة ويتولاهم بالكرامة أو هم الذين تولى الله هداهم بالبرهان الذي آتاهم فتولوا القيام بحقه والرحمة لخلقه أو هم المتحابون في الله على غير أرحام نبيهم ولا أموال يتعاطونها أو هم المؤمنون المتقون بدليل الآية الثانية {لاَ خَوْفٌ عَلَيْهِمْ} إذا خاف الناس {وَلاَ هُمْ يَحْزَنُونَ} إذا حزن الناس
{أَلَا إِنَّ أَوْلِيَاءَ اللَّهِ} “Bilesiniz ki Allah'ın dostları”, onlar itaatle O'na yönelen, O'nun da kendilerini ikramla gözettiği kimselerdir. Yahut onlar, Allah'ın kendilerine verdiği delille hidayetlerini üstlendiği, kendilerinin de O'nun hakkını yerine getirmeyi ve mahlûkatına merhamet etmeyi üstlendiği kimselerdir. Yahut aralarında bir akrabalık bağı ve alıp verdikleri bir mal olmaksızın sırf Allah için birbirini sevenlerdir. Yahut ikinci ayetin delaletiyle onlar, iman edip takvalı olanlardır. {لَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ} “onlara hiçbir korku yoktur”, insanlar korktuğu zaman; {وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ} “ve onlar üzülmeyeceklerdir de.”, insanlar üzüldüğü zaman.
الَّذِينَ آمَنُوا وَكَانُوا يَتَّقُونَ (٦٣)
{الَّذِينَ آمَنُوا وَكَانُوا يَتَّقُونَ} “Onlar iman etmiş ve takvaya ermiş olanlardır.” (63)
{الذين آمنوا} منصوب بإضمار أعني أو لأنه صفة لأولياء أو مرفوع على أنه خبر مبتدأ محذوف أي هم الذين آمنوا {وَكَانُواْ يَتَّقُونَ} الشرك والمعاصى
{الَّذِينَ آمَنُوا} “Onlar iman etmiş olanlardır”, 'a'nî' (yani kastediyorum) fiilinin takdiriyle mensuptur yahut {أَوْلِيَاءَ} kelimesinin sıfatı olduğu için mensuptur; veya mahzuf bir mübtedanın haberi olarak merfudur, yani: 'Onlar, iman eden kimselerdir' demektir. {وَكَانُوا يَتَّقُونَ} “ve takvaya ermiş olanlardır.”, şirkten ve günahlardan sakınmaktaydılar.
لَهُمُ الْبُشْرَى فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَفِي الْآخِرَةِ لَا تَبْدِيلَ لِكَلِمَاتِ اللَّهِ ذَلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ (٦٤)
{لَهُمُ الْبُشْرَى فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَفِي الْآخِرَةِ لَا تَبْدِيلَ لِكَلِمَاتِ اللَّهِ ذَلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ} “Dünya hayatında da ahirette de müjde onlaradır. Allah'ın kelimelerinde hiçbir değişme yoktur. İşte bu, büyük kurtuluşun ta kendisidir.” (64)
{لَهُمُ البشرى فِي الحياة الدنيا} ما بشر الله به المؤمنين المتقين في غير موضع من كتابه وعن النبى ﷺ هي الرؤيا الصالحة يراها المسلم أو ترى له وعنه ﵇ ذهبت النبوة وبقيت المبشرات والرؤيا الصالحة جزء من ستة وأربعين جزاء من النبوة وهذا لأن مدة الوحي ثلاث وعشرون سنة وكان فى ستة
{لَهُمُ الْبُشْرَى فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا} “Dünya hayatında... müjde onlaradır”, Allah'ın Kitabı'nın birçok yerinde muttaki müminlere müjdelediği şeylerdir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet edildiğine göre bu, Müslümanın gördüğü veya kendisi için görülen sâlih rüyadır. Yine ondan aleyhisselâm rivayet edildiğine göre: “Peygamberlik gitmiş, müjdeciler kalmıştır. Sâlih rüya, peygamberliğin kırk altı cüzünden bir cüzdür.” Bunun sebebi şudur: Vahiy süresi yirmi üç yıldı ve bunun altı...
يونس (٦٤ _ ٦٨)
Yûnus (64-68)
أشهر منها يؤمر في النوم بالإنذار وستة أشهر من ثلاث وعشرين سنة جزء من ستة وأربعين جزءاً أو هي محبة
ayında uykuda uyarmakla emrolunuyordu. Yirmi üç yıl içindeki altı ay ise kırk altıda bir parçadır. Yahut bu müjde, insanların...
الناس له والذكر الحسن أو لهم البشرى عند النزع بأن يرى مكانه في الجنة {وَفِي الآخرة} هي الجنة {لاَ تَبْدِيلَ لكلمات الله} لا تغيير لأقواله ولا إخلاف لمواعيده {ذلك} إشارة إلى كونهم مبشرين في الدارين {هُوَ الفوز العظيم} وكلتا الجملتين اعتراض ولا يجب أن يقع بعد الاعتراض كلام كما تقول فلان ينطق بالحق والحق أبلج وتسكت
ona olan sevgisi ve güzel bir şekilde anılmasıdır; yahut can çekişme esnasında cennetteki yerini görmesi suretiyle olan müjdedir. {وَفِي الْآخِرَةِ} “ve ahirette de”, o da cennettir. {لَا تَبْدِيلَ لِكَلِمَاتِ اللَّهِ} “Allah'ın kelimelerinde hiçbir değişme yoktur.”, O'nun sözlerinde bir değişiklik ve vaatlerinde bir dönme olmaz. {ذَلِكَ} “İşte bu”, her iki yurtta da müjdelenmiş olmalarına işarettir; {هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ} “büyük kurtuluşun ta kendisidir.” Her iki cümle de itiraz (ara cümle)dır. İtirazdan sonra mutlaka başka bir söz gelmesi gerekmez; tıpkı senin: “Filan kimse hakkı konuşuyor, hak ise apaçıktır” deyip susman gibi.
وَلَا يَحْزُنْكَ قَوْلُهُمْ إِنَّ الْعِزَّةَ لِلَّهِ جَمِيعًا هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (٦٥)
{وَلَا يَحْزُنْكَ قَوْلُهُمْ إِنَّ الْعِزَّةَ لِلَّهِ جَمِيعًا هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ} “Onların sözü seni üzmesin. Şüphesiz bütün izzet Allah'ındır. O hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir.” (65)
{وَلاَ يَحْزُنكَ قَوْلُهُمْ} تكذيبهم وتهديدهم وتشاورهم في تدبير هلاكك وإبطال أمرك {إِنَّ العزة} استئناف بمعنى التعليل كأنه قيل مالي لا أحزن فقيل إن العزة {لِلَّهِ} إن الغلبة والقهر في ملكة الله جميعاً لا يملك أحد شيئا منهما لاهم ولا غيرهم فهو يغلبهم وينصرك عليهم كَتَبَ الله لأغلبن أنا ورسلى إنا لننصر رسلنا أو به يتعزز كل عزيز فهو يعزك ودينك وأهلك والوقف لازم على قولهم لئلا يصير إن العزة مقول الكفار {جَمِيعاً} حال {هُوَ السميع} لما يقولون {العليم} بما يدبرون ويعزمون عليه وهو مكافئهم بذلك
{وَلَا يَحْزُنْكَ قَوْلُهُمْ} “Onların sözü seni üzmesin”, yani onların yalanlamaları, tehditleri, senin helakini planlamak ve davanı boşa çıkarmak için aralarında danışmaları [seni üzmesin]. {إِنَّ الْعِزَّةَ} “Şüphesiz... izzet”, gerekçe bildiren yeni bir cümledir (isti'nâf). Sanki: 'Neden üzülmeyeyim?' denilmiş de: 'Şüphesiz izzet {لِلَّهِ} Allah'ındır' denilmiştir. Zira üstünlük ve kahredici güç bütünüyle Allah'ın mülkiyetindedir; ne onlar ne de başkası bunlardan hiçbir şeye sahip değildir. Dolayısıyla O, onları mağlup edecek ve {كَتَبَ اللَّهُ لَأَغْلِبَنَّ أَنَا وَرُسُلِي} “Allah: 'Elbette Ben ve peygamberlerim galip geleceğiz' diye yazmıştır” ve {إِنَّا لَنَنْصُرُ رُسُلَنَا} “Şüphesiz Biz peygamberlerimize yardım ederiz” ayetlerinde olduğu gibi sana onların aleyhine yardım edecektir. Yahut her izzet sahibi O'nunla izzet bulur; dolayısıyla O seni, dinini ve ehlini aziz kılacaktır. {قَوْلُهُمْ} kelimesi üzerinde durmak (vakf) lazımdır; ta ki {إِنَّ الْعِزَّةَ} ifadesi kâfirlerin sözü haline gelmesin. {جَمِيعًا} “bütün [izzet]”, haldir. {هُوَ السَّمِيعُ} “O hakkıyla işitendir”, onların söylediklerini; {الْعَلِيمُ} “hakkıyla bilendir.”, kurdukları tuzakları ve azmettikleri şeyleri [bilendir]; ve O bunlara karşılık onların cezasını verecektir.
أَلَا إِنَّ لِلَّهِ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ وَمَا يَتَّبِعُ الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ شُرَكَاءَ إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ وَإِنْ هُمْ إِلَّا يَخْرُصُونَ (٦٦)
{أَلَا إِنَّ لِلَّهِ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ وَمَا يَتَّبِعُ الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ شُرَكَاءَ إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ وَإِنْ هُمْ إِلَّا يَخْرُصُونَ} “Bilesiniz ki göklerde kim var, yerde kim varsa şüphesiz Allah'ındır. Allah'tan başkasına yalvaranlar ortaklara uymazlar; onlar ancak zanna uyuyorlar ve onlar sadece yalan uyduruyorlar.” (66)
{أَلا إِنَّ للَّهِ مَن فِى السماوات وَمَنْ فِى الأرض} يعني العقلاء وهم الملائكة والثقلان وخصهم ليؤذن أن هؤلاء إذا كانوا له وفى مملكته ولا يصلح أحد منهم للربوبية ولا أن يكون شريكاً له فيها فما وراءهم مما لا يعقل أحق أن لا يكون له نداً وشريكاً {وَمَا يَتَّبِعُ الذين يَدْعُونَ مِن دُونِ الله شُرَكَاء} ما نافية أي وما يتبعون حقيقة الشركاء وإن كانوا يسمونها شركاء لأن شركة الله في الربوبية محال {إِن يَتَّبِعُونَ إِلاَّ الظن} إلا ظنهم أنهم شركاء الله {وَإِنْ هُمْ إِلاَّ يَخْرُصُونَ} يحزرون ويقدّرون أن تكون شركاء تقديراً باطلاً أو استفهامية أى وأى شيء يتبعون وشركاء على هذا نصب بيدعون وعلى الأول بيتبع وكان حقه وما يتبع الذين يدعون من دون الله
{أَلَا إِنَّ لِلَّهِ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ} “Bilesiniz ki göklerde kim var, yerde kim varsa şüphesiz Allah'ındır”, yani melekler ve sekaleyn (insanlar ve cinler) gibi akıl sahipleri [Allah'ındır]. Onları özellikle zikretmiştir ki şunun bilinmesini sağlasın: Bunlar O'na ait ve O'nun mülkünde iken, içlerinden hiçbiri rab olmaya ve O'na rablikte ortak koşulmaya elverişli değilse, bunların dışındaki akıl sahibi olmayan varlıkların O'na denk ve ortak olmaması evleviyetle gerekir. {وَمَا يَتَّبِعُ الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ شُرَكَاءَ} “Allah'tan başkasına yalvaranlar ortaklara uymazlar”; {مَا} olumsuzluk (nefy) içindir; yani her ne kadar onlar bunlara 'ortaklar' adını verseler de hakikatte ortaklara uyuyor değillerdir, çünkü Allah'a rablikte ortaklık imkânsızdır. {إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ} “onlar ancak zanna uyuyorlar”, ancak onların Allah'ın ortakları olduğu yönündeki zanlarına [uyuyorlar]. {وَإِنْ هُمْ إِلَّا يَخْرُصُونَ} “ve onlar sadece yalan uyduruyorlar.”, onların ortak olduklarını tahmin ve takdir ediyorlar ki bu batıl bir takdirdir. Yahut {مَا} istifham (soru) edatıdır; yani: 'Onlar neyin peşinden gidiyorlar?' demektir. Bu takdire göre {شُرَكَاءَ} kelimesi {يَدْعُونَ} fiiliyle mensuptur; birinci takdire göre ise {يَتَّبِعُ} fiiliyle mensuptur. Bunun asıl ifadesi: 'Allah'tan başkasına yalvarıp ortaklar koşanlar ortaklara uymazlar' şeklinde olmalıydı;
شركاء فاقتصر على أحدهما للدلالة والمحذوف مفعول يدعون أو موصولة معطوفة على من كأنه قيل ولله ما يتبعه الذين يدعون من دون الله شركاء أي وله شركاؤهم
lâkin delaletinden ötürü bu ikisinden biriyle yetinilmiştir ve mahzuf olan kelime {يَدْعُونَ} fiilinin mefulüdür. Yahut {مَا} mevsûle olup {مَنْ} lafzına matuftur; sanki şöyle denilmiştir: 'Allah'tan başkasına yalvaranların ortaklar olarak peşinden gittikleri şeyler de Allah'ındır'; yani onların koştukları ortaklar da O'nundur.
هُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ وَالنَّهَارَ مُبْصِرًا إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَسْمَعُونَ (٦٧)
{هُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ وَالنَّهَارَ مُبْصِرًا إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَسْمَعُونَ} “O, içinde dinlenesiniz diye sizin için geceyi ve [çalışıp göresiniz diye] gündüzü aydınlık kılandır. Şüphesiz bunda işiten bir topluluk için nice ibretler vardır.” (67)
ثم نبه على عظيم قدرته وشمول نعمته على عباده بقوله {هُوَ الذى جَعَلَ لَكُمُ الليل لِتَسْكُنُواْ فِيهِ} أي جعل لكم الليل مظلماً لتستريحوا فيه من تعب التردد في النهار {والنهار مبصرا} مضيئا لتبصروا فيه مطالب أرزقاكم ومكاسبكم {إِنَّ فِى ذلك لآيات لِّقَوْمٍ يَسْمَعُونَ} سماع مذكر معتبر
Sonra: {هُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ} “O, içinde dinlenesiniz diye sizin için geceyi... kılandır” kavliyle kudretinin büyüklüğüne ve kulları üzerindeki nimetinin kuşatıcılığına dikkat çekti. Yani gündüzün koşuşturmaca yorgunluğundan içinde istirahat edesiniz diye geceyi sizin için karanlık kıldı; {وَالنَّهَارَ مُبْصِرًا} “ve gündüzü aydınlık [kılandır]”, içinde rızık ve kazanç taleplerinizi görebilesiniz diye aydınlık kıldı. {إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَسْمَعُونَ} “Şüphesiz bunda işiten bir topluluk için nice ibretler vardır.”, ibret alıp ders çıkaran birinin işitmesiyle [dinleyenler için ibretler vardır].
قَالُوا اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَدًا سُبْحَانَهُ هُوَ الْغَنِيُّ لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ إِنْ عِنْدَكُمْ مِنْ سُلْطَانٍ بِهَذَا أَتَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ (٦٨)
{قَالُوا اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَدًا سُبْحَانَهُ هُوَ الْغَنِيُّ لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ إِنْ عِنْدَكُمْ مِنْ سُلْطَانٍ بِهَذَا أَتَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ} “'Allah çocuk edindi' dediler. O, bundan münezzehtir; O Ganî'dir (hiçbir şeye muhtaç değildir). Göklerde ne var, yerde ne varsa hepsi O'nundur. Buna dair yanınızda hiçbir delil yoktur. Allah hakkında bilmediğiniz şeyi mi söylüyorsunuz?” (68)
{قَالُواْ اتخذ الله وَلَداً سبحانه} تنزيه له عن اتخاذ الولد وتعجيب من كلمتهم الحمقاء {هُوَ الغني} علة لنفي الولد لأنه إنما يطلب الولد ضعيف ليتقوى به أو فقير ليستعين به أو ذليل ليتشرف
{قَالُوا اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَدًا سُبْحَانَهُ} “'Allah çocuk edindi' dediler. O, bundan münezzehtir”, çocuk edinmekten O'nu tenzih etmedir ve onların bu ahmakça sözlerine karşı bir taaccüptür (hayret ifadesidir). {هُوَ الْغَنِيُّ} “O Ganî'dir”, çocuk edinmeyi nefyetmenin illetidir/gerekçesidir. Zira çocuk edinmeyi ancak kendisiyle güç kazanmak isteyen bir zayıf yahut kendisinden yardım umacak bir fakir ya da kendisiyle şeref bulmak isteyen bir zelil arzu eder;
يونس (٦٨ _ ٧٢)
Yûnus (68-72)
به الكل أمارة الحاجة فمن كان غنياً غير محتاج كان الولد عنه منفياً ولأن الولد بعض الوالد فيستدعي أن يكون مركباً وكل مركب ممكن وكل ممكن يحتاج إلى الغير فكان حادثاً فاستحال القديم أن يكون له ولد {لَهُ مَا فِى السماوات وَمَا فِى الأرض} ملكا ولا تجتمع البنوة معه {إِنْ عِندَكُمْ مّن سُلْطَانٍ بهذا} ما عندكم من حجة بهذا القول والباء حقها أن تتعلق بقوله إن عندكم على أن يجعل القول مكانا لسلطان كقولك ما عندكم بأرضكم موز كأنه قيل إن عندكم فيما تقولون سلطان ولما نفى عنهم البرهان جعلهم غير عالمين فقال {أَتَقُولُونَ عَلَى الله مَا لاَ تَعْلَمُونَ}
bunların tamamı ise ihtiyaç göstergesidir. Kim Ganî olup hiçbir şeye muhtaç değilse çocuk sahibi olmak ondan nefyolunur. Ayrıca çocuk babanın bir parçasıdır; bu da onun mürekkep (parçalardan oluşmuş) olmasını iktiza eder. Mürekkep olan her varlık ise mümkündür; her mümkün de bir başkasına muhtaçtır, dolayısıyla hâdistir (sonradan olmadır). Kadîm olan [Allah] için ise çocuk sahibi olmak imkânsızdır. {لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ} “Göklerde ne var, yerde ne varsa hepsi O'nundur”, mülk olarak O'nundur; mülkiyet ile evlatlık ise bir arada bulunamaz. {إِنْ عِنْدَكُمْ مِنْ سُلْطَانٍ بِهَذَا} “Buna dair yanınızda hiçbir delil yoktur”, bu söze dair elinizde hiçbir hüccet yoktur. Bâ harfinin {إِنْ عِنْدَكُمْ} ifadesine taalluk etmesi gerekir; şöyle ki söz, hüccetin/delilin mekânı kılınmıştır; nitekim: 'Sizin toprağınızda muz var mı?' denilmesi gibidir. Sanki şöyle denilmiştir: 'Söylediğiniz bu sözde sizin hiçbir deliliniz yoktur.' Onlardan kesin delili nefyedince, onları bilmeyen kimseler kıldı ve şöyle buyurdu: {أَتَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ} “Allah hakkında bilmediğiniz şeyi mi söylüyorsunuz?”
قُلْ إِنَّ الَّذِينَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ لَا يُفْلِحُونَ (٦٩)
{قُلْ إِنَّ الَّذِينَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ لَا يُفْلِحُونَ} “De ki: Allah'a karşı yalan uyduranlar asla kurtuluşa eremezler.” (69)
{قُلْ إِنَّ الذين يَفْتَرُونَ عَلَى الله الكذب} بإضافة الولد إليه {لاَ يُفْلِحُونَ} لا ينجون من النار ولا يفوزون بالجنة
{قُلْ إِنَّ الَّذِينَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ} “De ki: Allah'a karşı yalan uyduranlar”, O'na çocuk isnat ederek [yalan uyduranlar], {لَا يُفْلِحُونَ} “asla kurtuluşa eremezler.”, ne cehennemden kurtulabilirler ne de cennete kavuşabilirler.
مَتَاعٌ فِي الدُّنْيَا ثُمَّ إِلَيْنَا مَرْجِعُهُمْ ثُمَّ نُذِيقُهُمُ الْعَذَابَ الشَّدِيدَ بِمَا كَانُوا يَكْفُرُونَ (٧٠)
{مَتَاعٌ فِي الدُّنْيَا ثُمَّ إِلَيْنَا مَرْجِعُهُمْ ثُمَّ نُذِيقُهُمُ الْعَذَابَ الشَّدِيدَ بِمَا كَانُوا يَكْفُرُونَ} “[Onlar için] dünyada az bir geçimlik vardır; sonra dönüşleri bizedir. Sonra da inkâr etmekte olduklarından ötürü onlara o şiddetli azabı tattıracağız.” (70)