وَاصْنَعِ الْفُلْكَ بِأَعْيُنِنَا وَوَحْيِنَا وَلَا تُخَاطِبْنِي فِي الَّذِينَ ظَلَمُوا إِنَّهُمْ مُغْرَقُونَ (٣٧)
{ وَاصْنَعِ الْفُلْكَ بِأَعْيُنِنَا وَوَحْيِنَا وَلَا تُخَاطِبْنِي فِي الَّذِينَ ظَلَمُوا إِنَّهُمْ مُغْرَقُونَ } “Gözlerimizin önünde ve vahyimiz doğrultusunda gemiyi yap! Zulmedenler hakkında bana bir şey söyleme; çünkü onlar mutlaka boğulacaklardır!” (37)
{واصنع الفلك بأعيننا} وهو في موضع الحال أي اصنعها محفوظاً وحقيقته ملتبسا بأعيننا كأن لله أعينا تكلؤه من أن يزيغ في صنعته عن الصواب {وَوَحينَا} وأنا نوحي إليك ونلهمك كيف تصنع عن ابن عباس رضى الله عنهما لم يعلم كيف صنعة الفلك فأوحى الله إليه أن يصنعها مثل جؤجؤ الطير {وَلاَ تخاطبنى فِى الذين ظَلَمُواْ} ولا تدعني في شأن قومك واستدفاع العذاب عنهم بشفاعتك {إِنَّهُمْ مُّغْرَقُونَ} محكوم عليهم بالإغراق وقد قضى به وجف القلم فلا سبيل إلى كفه
{ وَاصْنَعِ الْفُلْكَ بِأَعْيُنِنَا } “Gözlerimizin önünde gemiyi yap”; bu ifade hâl konumundadır, yani 'korunmuş bir halde onu yap' demektir. Hakikatte ise 'bizim gözlerimizle iç içe olarak' demektir; sanki Allah Teâlâ'nın, onun yapımında doğrudan sapmasını engelleyen gözetleyici gözleri varmış gibidir. { وَوَحْيِنَا } “ve vahyimiz doğrultusunda”, yani sana nasıl yapacağını vahyedip ilham ettiğimiz şekilde. İbn Abbas radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edildiğine göre, o geminin nasıl yapılacağını bilmiyordu; bunun üzerine Allah ona gemiyi kuşun göğsü gibi yapmasını vahyetti. { وَلَا تُخَاطِبْنِي فِي الَّذِينَ ظَلَمُوا } “Zulmedenler hakkında bana bir şey söyleme”; kavmin hususunda ve şefaatinle onlardan azabın savuşturulması için bana yalvarıp yakarma. { إِنَّهُمْ مُغْرَقُونَ } “çünkü onlar mutlaka boğulacaklardır”, haklarında boğulma hükmü verilmiştir, bu kesinleşmiş ve kalem kurumuştur; dolayısıyla bunu engellemenin hiçbir yolu yoktur.
وَيَصْنَعُ الْفُلْكَ وَكُلَّمَا مَرَّ عَلَيْهِ مَلَأٌ مِنْ قَوْمِهِ سَخِرُوا مِنْهُ قَالَ إِنْ تَسْخَرُوا مِنَّا فَإِنَّا نَسْخَرُ مِنْكُمْ كَمَا تَسْخَرُونَ (٣٨)
{ وَيَصْنَعُ الْفُلْكَ وَكُلَّمَا مَرَّ عَلَيْهِ مَلَأٌ مِنْ قَوْمِهِ سَخِرُوا مِنْهُ قَالَ إِنْ تَسْخَرُوا مِنَّا فَإِنَّا نَسْخَرُ مِنْكُمْ كَمَا تَسْخَرُونَ } “Gemiyi yapıyordu. Kavminden ileri gelen bir topluluk yanından her geçtikçe onunla alay ediyordu. O da dedi ki: 'Eğer bizimle alay ediyorsanız, sizin alay ettiğiniz gibi biz de sizinle alay edeceğiz!'” (38)
{وَيَصْنَعُ الفلك} حكاية حال ماضية {وَكُلَّمَا مَرَّ عَلَيْهِ مَلأٌ مّن قَوْمِهِ سَخِرُواْ مِنْهُ} من عمله السفينة وكان يعملها في برية في أبعد موضع من الماء فكانوا يتضاحكون منه ويقولون له يا نوح صرت نجارا بعدما كنت نبياً {قَالَ إِن تَسْخَرُواْ مِنَّا فإنا نسخر منكم} عند رؤية الهلال {كما تسخرون} منا عند رؤية الفلك
{ وَيَصْنَعُ الْفُلْكَ } “Gemiyi yapıyordu”, geçmişteki bir durumun hikâye edilmesidir. { وَكُلَّمَا مَرَّ عَلَيْهِ مَلَأٌ مِنْ قَوْمِهِ سَخِرُوا مِنْهُ } “Kavminden ileri gelen bir topluluk yanından her geçtikçe onunla alay ediyordu”, yani gemiyi yapmasıyla alay ediyorlardı. O ise gemiyi sudan en uzak bir çölde yapıyordu; bu sebeple ona gülüyorlar ve 'Ey Nuh! Peygamber olduktan sonra marangoz mu oldun?' diyorlardı. { قَالَ إِنْ تَسْخَرُوا مِنَّا فَإِنَّا نَسْخَرُ مِنْكُمْ } “Dedi ki: 'Eğer bizimle alay ediyorsanız, sizin alay ettiğiniz gibi biz de sizinle alay edeceğiz'”, [helak vaktinde]; { كَمَا تَسْخَرُونَ } “sizin alay ettiğiniz gibi”, yani gemiyi gördükçe bizimle alay ettiğiniz gibi.
هود (٣٩ _ ٤١)
Hûd (39 - 41)
روي أن نوحاً ﵇ اتخذ السفينة من خشب الساج في سنتين وكان طولها ثلثمائة ذراع أو ألفاً ومائتي ذراع وعرضها خمسون ذراعاً أو ستمائة ذراع وطولها في السماء ثلاثون ذراعا وجعل لها ثلاثة بطون فحمل في البطن الأسفل الوحوش والسباع والهوام وفي البطن الأوسط الدواب والأنعام وركب نوح ومن معه في البطن الأعلى مع ما يحتاج إليه من الزاد وحمل معه جسد آدم ﵇ وجعله حاجزاً بين الرجال والنساء
Rivayet edildiğine göre Nuh aleyhisselâm gemiyi abanoz (sac) ağacından iki yılda yaptı. Uzunluğu üç yüz zira veya bin iki yüz zira, genişliği elli zira veya altı yüz zira, göğe doğru yüksekliği ise otuz zira idi. Gemiyi üç katlı yaptı; en alt kata vahşi hayvanları, yırtıcıları ve haşeratı yükledi; orta kata binek ve ehil hayvanları bindirdi; en üst kata ise Nuh ve beraberindekiler, ihtiyaç duydukları azıklarla birlikte bindiler. Yanına Âdem aleyhisselâm'ın cesedini de aldı ve onu erkeklerle kadınlar arasında bir engel (bölme) yaptı.
فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ مَنْ يَأْتِيهِ عَذَابٌ يُخْزِيهِ وَيَحِلُّ عَلَيْهِ عَذَابٌ مُقِيمٌ (٣٩)
{ فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ مَنْ يَأْتِيهِ عَذَابٌ يُخْزِيهِ وَيَحِلُّ عَلَيْهِ عَذَابٌ مُقِيمٌ } “Kendisini rezil edecek azabın kime geleceğini ve üzerine sürekli bir azabın kimin ineceğini yakında bileceksiniz!” (39)
{فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ مَن يَأْتِيهِ} من في محل نصب يتعلمون أي فسوف تعلمون الذي يأتيه {عَذَابٌ يُخْزِيهِ} ويعني به إياهم ويريد بالعذاب عذاب الدنيا وهو الغرق وَيَحِلُّ عَلَيْهِ وينزل عليه {عَذَابٌ مُّقِيمٌ} وهو عذاب الآخرة
{ فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ مَنْ يَأْتِيهِ } “kime geleceğini yakında bileceksiniz”; 'Men' (مَنْ), 'ta'lemûn' (تَعْلَمُونَ) fiilinin nesnesi olarak nasb mahallindedir; yani kendisine gelen kimseyi yakında bileceksiniz demektir. { عَذَابٌ يُخْزِيهِ } “kendisini rezil edecek bir azap”, bununla onları kastetmektedir; bu azapla da dünya azabı olan boğulmayı murat etmektedir. { وَيَحِلُّ عَلَيْهِ } “ve üzerine ineceğini”; { عَذَابٌ مُقِيمٌ } “sürekli bir azabın”, bu da ahiret azabıdır.
حَتَّى إِذَا جَاءَ أَمْرُنَا وَفَارَ التَّنُّورُ قُلْنَا احْمِلْ فِيهَا مِنْ كُلٍّ زَوْجَيْنِ اثْنَيْنِ وَأَهْلَكَ إِلَّا مَنْ سَبَقَ عَلَيْهِ الْقَوْلُ وَمَنْ آمَنَ وَمَا آمَنَ مَعَهُ إِلَّا قَلِيلٌ (٤٠)
{ حَتَّى إِذَا جَاءَ أَمْرُنَا وَفَارَ التَّنُّورُ قُلْنَا احْمِلْ فِيهَا مِنْ كُلٍّ زَوْجَيْنِ اثْنَيْنِ وَأَهْلَكَ إِلَّا مَنْ سَبَقَ عَلَيْهِ الْقَوْلُ وَمَنْ آمَنَ وَمَا آمَنَ مَعَهُ إِلَّا قَلِيلٌ } “Nihayet emrimiz gelip de tandır kaynayınca dedik ki: 'Her cinsten birer çifti ve haklarında aleyhte hüküm verilmiş olanlar dışında aileni ve iman edenleri gemiye bindir!' Zaten onunla birlikte pek azı iman etmişti.” (40)
{حتى} هى التى يبتدا بعدها الكلام أدخلت على الجملة من الشرط والجزاء وهي غاية لقوله ويصنع الفلك أي وكان يصنعها إلى أن جاء وقت الموعد وما بينهما من الكلام حال من يصنع أي يصنعها والحال أنه كلما مر عليه ملأ من قومه سخروا منه وجواب كلما سخروا وقال استئناف على تقدير سؤال سائل أو قال جواب وسخروا بدل من مر أو صفة لملأ {إِذَا جَاء أَمْرُنَا} عذابنا {وَفَارَ التنور} هو كناية عن اشتداد الأمر وصعوبته وقيل معناه جاش الماء من تنور الخبز وكان من حجر لحواء فصار إلى نوح ﵇ وقيل
{ حَتَّى } “Nihayet”; kendisinden sonra söze başlanan ibtidâiye harfidir, şart ve ceza cümlesinin başına dahil olmuştur. { وَيَصْنَعُ الْفُلْكَ } “Gemiyi yapıyordu” sözünün gayesidir (nihayetidir); yani o vaat vakti gelinceye kadar gemiyi yapmaya devam ediyordu. Bu ikisi arasındaki söz ise 'yeṣne'u' (يَصْنَعُ) fiilinin failinden bir hâldir; yani kavminden her ileri gelen topluluk yanından geçtikçe kendisiyle alay ettiği bir halde gemiyi yapıyordu. 'Küllemâ' (كُلَّمَا) şartının cevabı 'seḫirû' (سَخِرُوا) fiilidir. { قَالَ } “Dedi ki” ise sorulan bir soruya varsayılan bir cevap olarak istînâftır; yahut 'kâle' (قَالَ) cevaptır ve 'sehirû' (سَخِرُوا) fiili 'merra' (مَرَّ) fiilinden bedel veya 'mele'ün' (مَلَأٌ) kelimesinin sıfatıdır. { إِذَا جَاءَ أَمْرُنَا } “Emrimiz gelince”, yani azabımız. { وَفَارَ التَّنُّورُ } “ve tandır kaynayınca”, durumun şiddetlenmesinden ve zorlaşmasından kinayedir. Ekmek tandırından suyun fışkırdığı da söylenmiştir; bu tandır Havva'ya ait taştan bir tandırdı ve Nuh aleyhisselâm'a kalmıştı. Yine denildi ki:
التنور وجه الأرض {قُلْنَا احمل فِيهَا} في السفينة {مِن كل زوجين اثنين} تفسيره فى سورة ا ٤ لمؤمنين {وَأَهْلَكَ إِلاَّ مَن سَبَقَ عَلَيْهِ القول} عطف على اثنين وكذا {ومن آمن} أي واحمل أهلك والمؤمنين من غيرهم واستثنى من أهله من سبق عليه القول إنه من أهل النار وما سبق عليه القول بذلك إلا للعلم بأنه يختار الكفر بتقديره وإرادته جل خالق العباد عن أن يقع فى الكون خلاف ما أراد {وما آمن مَعَهُ إِلاَّ قَلِيلٌ} قال ﵇ كانوا ثمانية نوح وأهله وبنوه الثلاثة ونساؤهم وقيل كانوا عشرة خمسة رجال وخمس نسوة وقيل كانوا اثنين وسبعين رجالاً ونساء وأولاد نوح سام وحام ويافث ونساؤهم فالجميع ثمانية وسبعون نصفهم رجال ونصفهم نساء
Tennûr (التنور), yeryüzüdür. { قُلْنَا احْمِلْ فِيهَا } “Dedik ki: 'Gemiye bindir!'”, yani gemiye. { مِنْ كُلٍّ زَوْجَيْنِ اثْنَيْنِ } “Her cinsten birer çifti”, bunun tefsiri Mü'minûn Suresi'ndedir. { وَأَهْلَكَ إِلَّا مَنْ سَبَقَ عَلَيْهِ الْقَوْلُ } “ve haklarında aleyhte hüküm verilmiş olanlar dışında aileni”; 'isneyn' (اثْنَيْنِ) üzerine matuftur, { وَمَنْ آمَنَ } “ve iman edenleri” ifadesi de böyledir. Yani aileni ve onların dışındaki müminleri bindir. Ailesinden, cehennemlik olduğuna dair aleyhinde önceden hüküm verilmiş olan kimse istisna edilmiştir. Hakkında bu hükmün önceden verilmesi de, onun kendi takdiri ve iradesiyle küfrü seçeceğinin [Allah tarafından] bilinmesinden ötürüdür; kulların Yaratıcısı, kâinatta Kendi dilediğinin aksine bir şeyin meydana gelmesinden yücedir. { وَمَا آمَنَ مَعَهُ إِلَّا قَلِيلٌ } “Zaten onunla birlikte pek azı iman etmişti”; [Nuh] aleyhisselâm dedi ki: Onlar sekiz kişiydi; Nuh, hanımı, üç oğlu ve onların hanımları. On kişi oldukları da söylenmiştir: Beş erkek ve beş kadın. Kadınlar ve erkekler olmak üzere yetmiş iki kişi oldukları da söylenmiştir; Nuh'un çocukları Sâm, Hâm, Yâfes ve onların hanımları ile birlikte hepsi yetmiş sekiz kişiydi; yarısı erkek, yarısı kadındı.
وَقَالَ ارْكَبُوا فِيهَا بِسْمِ اللَّهِ مَجْرَاهَا وَمُرْسَاهَا إِنَّ رَبِّي لَغَفُورٌ رَحِيمٌ (٤١)
{ وَقَالَ ارْكَبُوا فِيهَا بِسْمِ اللَّهِ مَجْرَاهَا وَمُرْسَاهَا إِنَّ رَبِّي لَغَفُورٌ رَحِيمٌ } “Dedi ki: 'Binin ona! Onun yüzmesi de durması da Allah'ın adıyladır. Şüphesiz Rabbim çok bağışlayıcıdır, çok merhametlidir.'” (41)
{وَقَالَ اركبوا فِيهَا بِسْمِ الله مَجْرَاهَا وَمُرْسَاهَا} بسم الله متصل باركوا حالاً من الواو أي اركبوا فيها مسمين الله أو قائلين بسم الله وقت إجرائها ووقت إرسائها إما لأن المجرى والمرسى للوقت وإما لأنهما مصدران كالإجراء والإرساء حذف منهما الوقت المضاف كقولهم خفوق النجم ويجوز أن يكون بسم الله مجراها ومرساها جملة برأسها غير متعلقة بما قبلها وهي مبتدأ وخبر يعني أن نوحاً ﵇ أمرهم بالركوب ثم أخبرهم بأن
{ وَقَالَ ارْكَبُوا فِيهَا بِسْمِ اللَّهِ مَجْرَاهَا وَمُرْسَاهَا } “Dedi ki: 'Binin ona! Onun yüzmesi de durması da Allah'ın adıyladır'”; 'bismillâh' (بِسْمِ اللَّهِ), vav zamirinden hâl olarak 'irkebû' (ارْكَبُوا) fiiline bağlıdır; yani 'onun yüzmesi ve durması vaktinde Allah'ın ismini anarak yahut bismillah diyerek ona binin' demektir. Bu ya 'mecrâ' ve 'mursâ' kelimelerinin zaman bildirmesinden ötürüdür ya da 'icrâ' ve 'irsâ' gibi iki masdar olup muzaf olan zaman kelimesinin hazfedilmiş olması sebebiyledir; nitekim 'hafkatu'n-necm' (yıldızın batma vakti) demeleri böyledir. { بِسْمِ اللَّهِ مَجْرَاهَا وَمُرْسَاهَا } “Onun yüzmesi de durması da Allah'ın adıyladır” ifadesinin, öncesine bağlı olmaksızın müstakil bir cümle, yani mübteda ve haber olması da caizdir. Yani Nuh aleyhisselâm onlara binmeyi emretti, sonra da onlara bildirdi ki:
هود (٤١ _ ٤٤)
Hûd (41 - 44)
مجراها ومرساها بذكر اسم الله أى بسم الله إجراؤها وإرساؤها وكان إذا أراد أن تجري قال بسم الله فجرت وإذا أراد أن ترسوا قال بسم الله فرست مجريها بفتح الميم وكسر الراء من جرى
onun yüzmesi ve durması Allah'ın adını anmakladır; yani onun yüzmesi ve durması Allah'ın adıyladır. O, geminin yüzmesini dilediğinde 'bismillâh' derdi ve gemi yüzerdi; durmasını dilediğinde 'bismillâh' derdi ve gemi dururdu. 'Mecrâ' (مَجْرَاهَا) kelimesi 'cerâ' (جَرَى) kökünden mîm'in fethası ve râ'nın kesresi (imâle) ile okunur;
إما مصدر أو وقت حمزة وعلى وحفص وبضم الميم وكسر الراء أبو عمرو والباقون بضم الميم وفتح الراء {إِنَّ رَبّى لَغَفُورٌ} لمن آمن منهم {رَّحِيمٌ} حيث خلصهم
ya masdardır ya da zaman ismidir; bu Hamza, Ali [el-Kisâî] ve Hafs'ın kıraatidir. Ebû Amr ise mîm'in dammesi ve râ'nın kesresi (imâle) ile okumuştur; diğerleri ise mîm'in dammesi ve râ'nın fethası ile okumuşlardır. { إِنَّ رَبِّي لَغَفُورٌ } “Şüphesiz Rabbim çok bağışlayıcıdır”, onlardan iman edenler için; { رَحِيمٌ } “çok merhametlidir”, zira onları kurtarmıştır.
وَهِيَ تَجْرِي بِهِمْ فِي مَوْجٍ كَالْجِبَالِ وَنَادَى نُوحٌ ابْنَهُ وَكَانَ فِي مَعْزِلٍ يَا بُنَيَّ ارْكَبْ مَعَنَا وَلَا تَكُنْ مَعَ الْكَافِرِينَ (٤٢)
{ وَهِيَ تَجْرِي بِهِمْ فِي مَوْجٍ كَالْجِبَالِ وَنَادَى نُوحٌ ابْنَهُ وَكَانَ فِي مَعْزِلٍ يَا بُنَيَّ ارْكَبْ مَعَنَا وَلَا تَكُنْ مَعَ الْكَافِرِينَ } “Gemi, dağlar gibi dalgalar arasında onları götürüyordu. Nuh, bir kenara çekilmiş olan oğluna seslendi: 'Yavrucuğum! Bizimle beraber bin, kâfirlerle birlikte olma!'” (42)
{وَهِىَ تَجْرِى بِهِمْ} متصل بمحذوف دل عليه اركبوا فيها بسم الله كأنه قيل فركبوا فيها يقولون باسم الله وهي تجري بهم أي السفينة تجري وهم فيها {فِى مَوْجٍ كالجبال} يريد موج الطوفان وهو جمع موجة كتمر وتمرة وهو ما يرتفع من الماء عند اضطرابه بدخول الرياح الشديدة في خلاله شبه كل موجة منه بالجبل في تراكمها وارتفاعها {ونادى نُوحٌ ابنه} كنعان وقيل يام والجمهور على أنه ابنه الصلى وقيل كان ابن امرأته {وَكَانَ فِى مَعْزِلٍ} عن ابيه وعن السفينة مفعل من عزله عنه إذا نحاه وأبعده أو في معزل عن دين أبيه {يا بني} بفتح الياء عاصم اقتصاراً عليه من الألف المبدلة من ياء الاضافة من قولكم يا بنيا غيره بكسر الياء اقتصار عليه من ياء الإضافة {اركب مَّعَنَا} في السفينة أي أسلم واركب {وَلاَ تَكُن مَّعَ الكافرين}
{ وَهِيَ تَجْرِي بِهِمْ } “Gemi onları götürüyordu”, { ارْكَبُوا فِيهَا بِسْمِ اللَّهِ } “Binin ona Allah'ın adıyla” ifadesinin delalet ettiği mahzuf bir kelama bağlıdır; sanki 'Onlar bismillah diyerek bindiler, gemi de onları götürüyordu' denilmiştir; yani onlar içindeyken gemi akıp gidiyordu. { فِي مَوْجٍ كَالْجِبَالِ } “dağlar gibi dalgalar arasında”; tufanın dalgalarını kastetmektedir. 'Mevc' (مَوْج), hurma manasındaki 'temr' (تَمْر) ve tek hurma manasındaki 'temre' (تَمْرَة) kelimelerinde olduğu gibi 'mevce' (مَوْجَة) kelimesinin çoğuludur. Bu, şiddetli rüzgârların arasına girmesiyle çalkalanıp yükselen sudur; üst üste binmesi ve yüksekliği bakımından her bir dalgayı dağa benzetmiştir. { وَنَادَى نُوحٌ ابْنَهُ } “Nuh oğluna seslendi”, bu Ken'an idi, Yâm olduğu da söylenmiştir; cumhura göre o, Nuh'un öz oğluydu; karısının oğlu olduğu da söylenmiştir. { وَكَانَ فِي مَعْزِلٍ } “bir kenara çekilmişti”, babasından ve gemiden uzaktaydı. [Me'zil] onu uzaklaştırıp ayırdığında kullanılan 'azalehû anhü' (عَزَلَهُ عَنْهُ) kökünden 'mef'il' (مَفْعِل) veznindedir; yahut babasının dininden uzaktaydı. { يَا بُنَيَّ } “Yavrucuğum!”; Âsım, 'yâ büneyye' (يا بنيا) sözünüzdeki izafet yâ'sından dönüşen eliften [yâ harfine] yetinerek yâ'nın fethasıyla okumuştur. Başkası ise izafet yâ'sına yetinerek yâ'nın kesresiyle okumuştur. { ارْكَبْ مَعَنَا } “Bizimle beraber bin”, yani gemiye; yani Müslüman ol ve bin. { وَلَا تَكُنْ مَعَ الْكَافِرِينَ } “kâfirlerle birlikte olma!”
قَالَ سَآوِي إِلَى جَبَلٍ يَعْصِمُنِي مِنَ الْمَاءِ قَالَ لَا عَاصِمَ الْيَوْمَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ إِلَّا مَنْ رَحِمَ وَحَالَ بَيْنَهُمَا الْمَوْجُ فَكَانَ مِنَ الْمُغْرَقِينَ (٤٣)
{ قَالَ سَآوِي إِلَى جَبَلٍ يَعْصِمُنِي مِنَ الْمَاءِ قَالَ لَا عَاصِمَ الْيَوْمَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ إِلَّا مَنْ رَحِمَ وَحَالَ بَيْنَهُمَا الْمَوْجُ فَكَانَ مِنَ الْمُغْرَقِينَ } “O dedi ki: 'Beni sudan koruyacak bir dağa sığınacağım.' [Nuh da] dedi ki: 'Bugün Allah'ın merhamet ettiği kimseden başkası için Allah'ın emrinden hiçbir koruyucu yoktur!' Derken aralarına dalga girdi ve o da boğulanlardan oldu.” (43)
{قَالَ سَاوِى} ألجأ {إلى جَبَلٍ يَعْصِمُنِى مِنَ الماء} يمنعني من الغرق {قَالَ لاَ عَاصِمَ اليوم مِنْ أَمْرِ الله إِلاَّ مَن رَّحِمَ} إلا الراحم وهو الله تعالى أو لا عاصم اليوم من الطوفان إلا من رحم الله أي إلا مكان من رحم الله من المؤمنين وذلك أنه لما جعل الجبل عاصماً من الماء قال له لا يعصمك اليوم معتصم قط من جبل ونحوه سوى معتصم واحد وهو مكان من ﵏ ونجاهم يعني السفينة أو هو استثناء منقطع كأنه قيل ولكن من ﵀ فهو المعصوم كقوله {مَا لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ إِلاَّ اتباع الظن} {وَحَالَ بَيْنَهُمَا الموج} بين ابنه والجبل أو بين نوح وابنه
{ قَالَ سَآوِي } “Dedi ki: 'Sığınacağım'”, iltica edeceğim; { إِلَى جَبَلٍ يَعْصِمُنِي مِنَ الْمَاءِ } “beni sudan koruyacak bir dağa”, beni boğulmaktan menedecek. { قَالَ لَا عَاصِمَ الْيَوْمَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ إِلَّا مَنْ رَحِمَ } “[Nuh da] dedi ki: 'Bugün merhamet eden müstesna, Allah'ın emrinden hiçbir koruyucu yoktur'”, merhamet eden [Allah Teâlâ] müstesna; yahut bugün tufandan hiçbir koruyucu yoktur, ancak Allah'ın merhamet ettiği müminlerin bulunduğu yer müstesna. Çünkü o, dağı sudan bir koruyucu yapınca, Nuh ona: 'Bugün dağ ve benzeri hiçbir sığınak seni asla koruyamaz, ancak tek bir sığınak hariç; o da Allah'ın merhamet ettiği ve kurtardığı kimselerin yeridir' demiştir ki bu da gemidir. Yahut bu munkatı bir istisnadır; sanki 'Lakin Allah kime merhamet ederse korunan odur' denilmiş gibidir; nitekim { مَا لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ إِلَّا اتِّبَاعَ الظَّنِّ } “Zanna uymaktan başka onların bu konuda hiçbir bilgisi yoktur” ayeti de böyledir. { وَحَالَ بَيْنَهُمَا الْمَوْجُ } “Derken aralarına dalga girdi”, oğlu ile dağın arasına yahut Nuh ile oğlunun arasına.
{فَكَانَ مِنَ المغرقين} فصار أو فكان فى علم الله
{ فَكَانَ مِنَ الْمُغْرَقِينَ } “ve o da boğulanlardan oldu”, böylece [boğulanlardan] biri haline geldi yahut Allah'ın ilminde zaten öyleydi.
وَقِيلَ يَا أَرْضُ ابْلَعِي مَاءَكِ وَيَا سَمَاءُ أَقْلِعِي وَغِيضَ الْمَاءُ وَقُضِيَ الْأَمْرُ وَاسْتَوَتْ عَلَى الْجُودِيِّ وَقِيلَ بُعْدًا لِلْقَوْمِ الظَّالِمِينَ (٤٤)
{ وَقِيلَ يَا أَرْضُ ابْلَعِي مَاءَكِ وَيَا سَمَاءُ أَقْلِعِي وَغِيضَ الْمَاءُ وَقُضِيَ الْأَمْرُ وَاسْتَوَتْ عَلَى الْجُودِيِّ وَقِيلَ بُعْدًا لِلْقَوْمِ الظَّالِمِينَ } “Ve denildi ki: 'Ey yer, suyunu yut! Ve ey gök, suyunu tut!' Su çekildi, iş bitirildi ve gemi Cûdî üzerine oturdu. 'Zalimler topluluğu kahrolsun!' denildi.” (44)
{وقيل يا أرض ابلعي ماءك} انشفى وتشربى والبلع النشف {ويا سماء أَقْلِعِى} أمسكي {وَغِيضَ الماء} نقص من غاضه إذا نقصه وهو لازم ومتعد {وَقُضِىَ الامر} وأنجز ما وعد الله نوحاً من إهلاك قومه {واستوت} واستقرت السفينة بعد أن طافت الأرض كلها ستة أشهر {عَلَى الجودى} وهو جبل بالموصل {وقيل بعدا للقوم الظالمين} أي سحقاً لقوم نوح
{ وَقِيلَ يَا أَرْضُ ابْلَعِي مَاءَكِ } “Ve denildi ki: 'Ey yer, suyunu yut!'”, kurut ve içine çek; el-Bel' (الْبَلْع), emip içine çekmektir. { وَيَا سَمَاءُ أَقْلِعِي } “Ve ey gök, tut!”, yağmuru tut. { وَغِيضَ الْمَاءُ } “Su çekildi”, eksildi; onu eksilttiğinde 'ġâḍahû' (غَاضَهُ) denir; bu fiil hem geçişsiz (lâzım) hem geçişlidir (müteaddî). { وَقُضِيَ الْأَمْرُ } “iş bitirildi”, Allah'ın Nuh'a kavmini helak edeceğine dair vaat ettiği şey yerine getirildi. { وَاسْتَوَتْ } “ve oturdu”, gemi bütün yeryüzünü altı ay boyunca dolaştıktan sonra yerleşti; { عَلَى الْجُودِيِّ } “Cûdî üzerine”, o da Musul'da bir dağdır. { وَقِيلَ بُعْدًا لِلْقَوْمِ الظَّالِمِينَ } “'Zalimler topluluğu kahrolsun!' denildi”, yani Nuh'un kavmi helak olsun.
(الذين غرقوا يقال بعد بعداو بعدا إذا أرادوا البعد البعيد من حيث الهلاك والموت ولذلك خص بدعاء السوء والنظر في هذه الآية من أربع جهات من جهة علم البيان وهو النظر فيما فيها من المجاز والاستعارة والكناية وما يتصل بها فنقول إن الله تعالى لما أراد أن يبين معنى أردنا أن نرد ما انفجر من الأرض إلى بطنها فارتد وأن نقطع طوفان السماء فانقطع وأن نغيض الماء النازل من السماء فغيض وأن نقضى أم أمد نوح وهو انجاز ما كما وعدناه من إغراق قومه فقضي وأن نسوي السفينة على الجودي فاستوت وأبقينا الظلمة غرقى بني الكلام على تشبيه المراد بالأمر الذي لا يتأتى منه لكمال هيبته العصيان وتشبيه تكوين المراد بالأمر الجزم النافذ في تكون المقصود تصويرا لافتداره العظيم وأن السموات والأرض منقادة لتكوينه فيها ما يشاء غير ممتنعة لإرادته فيها تغييراً وتبديلاً كأنها عقلاء مميزون قد عرفوه حق معرفته وأحاطوا علماً بوجوب الانقياد لأمره والاذعان لحكمه ويحتم بذل المجهود عليهم في تحصيل مراده ثم بنى على تشبيه هذ نظم الكلام فقال ﷿ وقيل على سبيل المجاز عن الإرادة الواقع بسببها قول القائل وجعل قرينة المجاز الخطاب للجماد وهو يا أرض ويا سماء ثم قال مخاطباً لهما يا أرض ويا سماء على سبيل
Boğulanlar hakkında 'helak ve ölüm bakımından çok uzak bir uzaklığı kastettiklerinde' 'ba'ude ba'den' (بَعُدَ بَعْدًا) ve 'bu'den' (بُعْدًا) denir; bu sebeple beddua için tahsis edilmiştir. Bu ayete dört açıdan bakılır: Birincisi beyan ilmi açısındandır; bu da ayetteki mecaz, istiare, kinaye ve bunlara bağlı hususların incelenmesidir. Şöyle deriz: Allah Teâlâ; yerden fışkıran suyu karnına geri döndürmeyi dilediğimizi ve geri döndüğünü; göğün tufanını kesmeyi dilediğimizi ve kesildiğini; gökten inen suyu eksiltmeyi dilediğimizi ve eksildiğini; Nuh'un kavmini boğacağımıza dair vaat ettiğimiz üzere süreyi tamamlamayı dilediğimizi ve tamamlandığını; gemiyi Cûdî üzerine oturtmayı dilediğimizi ve oturduğunu; zalimleri ise boğulmuş olarak bıraktığımızı açıklamak isteyince, kelamını şu esas üzerine bina etti: Muradı, heybetinin mükemmelliğinden dolayı kendisine asla isyan edilemeyen bir emre; muradın var edilişini ise kastedilen şeyin meydana gelmesinde kesin olarak geçerli ve kati bir emre teşbih etmiştir. Bu, O'nun azametli kudretini ve göklerle yerin, onda dilediğini var etmesine boyun eğdiğini, O'nun iradesine hiçbir değişiklik ve başkalaşma ile karşı duramayacağını tasvir etmek içindir; sanki onlar O'nu hakkıyla tanıyan, O'nun emrine boyun eğmenin ve hükmüne teslim olmanın vücubunu ilmen kuşatan, O'nun muradını yerine getirmede bütün güçlerini sarf etmeleri vacip olan akıl ve temyiz sahibi varlıklar gibidir. Sonra bu teşbih üzerine kelamın tertibini bina etti ve aziz ve celil olan Allah, söyleyenin sözünün sebebi olan iradeden mecaz yoluyla { وَقِيلَ } “Ve denildi ki” buyurdu. Cansız varlığa yapılan hitabı, yani 'Ey yer' ve 'Ey gök' hitabını mecazın karinesi kıldı. Sonra onlara hitap ederek:
الاستعارة للشبه المذكور ثم استعار لغور الماء في الأرض البلع الذي هو أعمال الجاذبة في المطعوم للشبه بينهما وهو الذهاب إلى مقر خفي ثم استعار الماء للغذاء تشبيهاً له بالغذاء لتقوى الأرض بالماء في الإنبات كتقوي الآكل بالطعام ثم قال ماءك بإضافة الماء إلى الأرض على سبيل المجاز لاتصال الماء بالأرض كاتصال الملك بالمالك ثم اختار لاحتباس المطر الإقلاع الذي هو ترك الفاعل الفعل للشبه بينهما في عدم التأني ثم قال وغيض الماء وقضي الأمر واستوت على الجودي وقيل بعدا ولم يصرح بمن غاض الماء ولا بمن قضى الأمر وسوى السفينة وقال بعداً كما لم يصرح بقائل يا أرض ويا سماء سلوكا في كل واحد من ذلك لسبيل الكناية وأن تلك الأمور العظام لا تكون إلا بفعل فاعل قادر وتكوين مكون قاهر وأن فاعلها واحد لا يشارك في فعله فلا يذهب الوهم إلى أن يقول غيره ياء أرض ابلعي ماءك ويا سماء أقلعي ولا أن يكون الغائض والقاضي والمسوي غيره ثم ختم الكلام بالتعريض تنبيها لسالكى مسلكههم في تكذيب الرسل ظلماً لأنفسهم إظهاراً لمكان السخط وأن ذلك العذاب الشديد ما كان إلا لظلمهم ومن جهة علم المعاني
zikredilen benzerlik sebebiyle istiare yoluyla 'Ey yer' ve 'Ey gök' dedi. Sonra suyun yerin dibine çekilmesi için, yiyecekte çekme kuvvetini kullanmak demek olan 'yutma' (el-bel') lafzını aralarındaki gizli bir karargâha gitme benzerliğinden ötürü istiare olarak kullandı. Sonra suyu gıdaya istiare etti; çünkü yerin bitki bitirmede su ile güç kazanması, yiyenin yemekle güç kazanmasına benzer. Sonra, mülkün malike aidiyeti gibi suyun da yerle irtibatından dolayı mecaz yoluyla suyu yere izafe ederek 'suyunu' (mâeki) dedi. Sonra yağmurun tutulması için, yapanın fiili terk etmesi demek olan 'el-iḳlâ'' (tutma/kesme) lafzını, aralarındaki gecikmeksizin bırakma benzerliğinden dolayı seçti. Sonra: { وَغِيضَ الْمَاءُ وَقُضِيَ الْأَمْرُ وَاسْتَوَتْ عَلَى الْجُودِيِّ وَقِيلَ بُعْدًا } “Su çekildi, iş bitirildi, [gemi] Cûdî üzerine oturdu ve 'kahrolsun' denildi” buyurdu. Suyun kim tarafından çekildiğini, emrin kim tarafından bitirildiğini, geminin kim tarafından yerleştirildiğini ve 'kahrolsun' sözünün kim tarafından söylendiğini açıkça belirtmedi; nitekim 'Ey yer' ve 'Ey gök' diyenin kim olduğunu da açıkça zikretmedi. Bunların her birinde kinaye yoluna gitti; çünkü bu azametli işler ancak kudret sahibi bir failin fiiliyle ve kahredici bir yaratıcının yaratmasıyla meydana gelebilir ve O'nun faili tek olup fiilinde hiçbir ortağı yoktur. Dolayısıyla başkasının 'Ey yer suyunu yut ve ey gök suyunu tut' diyeceği vehmine kapılınamaz; suyu çekenin, emri bitirenin ve gemiyi yerleştirenin başkası olamayacağı gibi. Sonra kelamı, peygamberleri yalanlayarak nefislerine zulmedenlerin yolunu tutanları uyarmak ve gazabın şiddetini ortaya koymak amacıyla bir tariz (dolaylı anlatım) ile bitirdi; bu çetin azap ancak onların zulmü sebebiyle gerçekleşmiştir. Meânî ilmi açısından ise:
وهو النظر في فائدة كل كلمة فيها وجهة كل تقديم وتأخير فيما بين جملها وذلك أنه اختبر يا دون اخواتها لكونها اكثر استعمالا ولدلاتها على بعد المنادي الذي يستدعيه مقام إظهار العظمة والملكوت وابداء العزة والجبروت وهو تعبيد المنادى والمؤذن بالتهاون به ولم يقل يا ارض لزيادة التهاون إذ الإضافة تستدعي القرب ولم يقل يا أيتها الأرض للاختصار واختير لفظ الأرض والسماء لكونهما أخف وأدور واختير ابلعي على ابتلعي لكونه أخصر وللتجانس بينه وبين أقلعي وقيل أقلعي ولم يقل عن المطر وكذا لم يقل يا أرض ابلعي ماءك فبلعت ويا سماء أقلعى فأقلعت اختصارا أو اختير غيض على غيّض وقيل الماء دون أن يقول ماء الطوفان والأمر ولم يقل أمر
Bu ilim, ayetteki her kelimenin faydasına ve cümleleri arasındaki her bir takdim ve tehirin (öne alma ve sona bırakma) yönüne bakmaktır. Nitekim nida harflerinden 'yâ' (يا), benzerleri arasından daha çok kullanıldığı ve büyüklük ile melekûtu izhar etme, izzet ve ceberûtu gösterme makamının gerektirdiği üzere seslenilenin uzaklığına delalet ettiği için seçilmiştir. Bu da seslenileni kul kılmak ve onun önemsizliğini hissettirmektir. Daha fazla önemsizlik bildirmek için 'yâ ardî' (ey benim yerim) dememiştir; zira izafet yakınlık gerektirir. İhtisar (kısalık) için 'yâ eyyetühe'l-ardu' da dememiştir. 'Yer' (el-ard) ve 'gök' (es-semâ) lafızları daha hafif ve dilde daha çok döndüğü için seçilmiştir. 'İbteli'î' (ابتلعي) yerine 'ible'î' (ابلعي) lafzı daha kısa olduğu ve 'akli'î' (أقلعي) lafzı ile arasındaki cinas sebebiyle tercih edilmiştir. 'Yağmuru tut' demeyip sadece 'akli'î' (tut) denilmiştir; aynı şekilde 'Ey yer suyunu yut dedik o da yuttu, ey gök suyunu tut dedik o da tuttu' demeyip ihtisar için kısa tutulmuştur. 'Ġuyyida' (غُيِّضَ) yerine 'ġîḍa' (غِيضَ) seçilmiştir. 'Tufan suyu' demeyip 'el-mâ'' (su) denilmiş ve Nuh ile kavminin işi demeyip 'el-emr' (iş) denilmiştir; çünkü:
هود (٤٥ _ ٤٦)
Hûd (45 - 46)
نوح وقومه لقصد الاختصار والاستغناء بحرف العهد عن ذلك ولم يقل وسويت على الجودي أي أقرت على نحو قيل وغيض اعتباراً لبناء الفاعل
ihtisar kastı ve ahd harfi (el- takısı) ile yetinme amacı vardır. 'Kîle' ve 'ġîḍa'daki meçhul sîgaları gibi 've süvviyet ale'l-Cûdiyyi' (Cûdî üzerine yerleştirildi) denilmemiş, etken özne (mâlumu bina) gözetilmiştir;
مع السفينة في قوله وهي تجري بهم ارادة للمطابقة ثم قيل بعد للقوم ولم يقل ليبعد القوم طلباً للتأكيد مع الاختصار هذا من حيث النظر إلى تركيب الكلم وأما من حيث النظر إلى ترتيب الجمل فذلك أنه قدم النداء على الأمر فقيل أيا ارض ابلعى ويا سماء أقعلى ولم يقل ابلعي يا أرض وأقلعي يا سماء جريا على مقتضى الكلام فيمن كان مأموراً حقيقة من تقديم التنبيه ليتمكن الأمر الوارد عقيبه في نفس المنادى قصدا بذلك لمعنى الترشيح ثم قدم الأرض على أمر المساء وابتدأ به الطوفان منها ثم اتبع وغيض الماء لاتصاله بقصة الماء وأخذه بحجزتها ثم ذكر ما هو المقصود وهو قوله {وقضي الأمر} أي أنجز الموعود من إهلاك الكفرة وإنجاء نوح ومن معه في الفلك وعلى هذا فاعتبر ومن جهة الفصاحة المعنوية وهي كما ترى نظم للمعاني لطيف وتأدية لها ملخصة مبينة لا تعقيد يعثر الفكر في طلب المراد ولا التواء يشبك الطريق إلى المرتاد ومن جهة الفصاحة اللفظية فألفاظها على ما ترى عربية مستعملة سليمة عن التنافر بعيدة عن البشاعة عذبة على العذبات سلسلة على الأسَلات كل منها كالماء في السلاسة وكالعسل في الحلاوة وكالنسيم في الرقة ومن ثم أطبق المعاندون على أن طوق البشر قاصر على الإتيان بمثل هذه الآية ولله در شأن التنزيل لا يتأمل العالم آية من آياته إلا أدرك لطائف لاتسع الحصر ولا تظنن الآية مقصورة على المذكور فلعل المتروك أكثر من المسطور
{ وَهِيَ تَجْرِي بِهِمْ } “Gemi onları götürüyordu” ayetindeki gemi ile mutabakatı sağlamak murat edilmiştir. Sonra 'li-yeb'ude'l-kavmü' denmeyip ihtisar ile birlikte tekit arandığı için { بُعْدًا لِلْقَوْمِ } “Zalimler topluluğu kahrolsun” denilmiştir. Bu, kelimelerin dizilişi açısındandır. Cümlelerin tertibi açısından ise şöyledir: Nida emirden öne alınmış, 'Ey yer yut ve ey gök tut' denilmiştir; 'Yut ey yer ve tut ey gök' denilmemiştir. Zira hakikatte emredilen kimseye hitap ederken, ardından gelen emrin seslenilenin zihninde iyice yerleşmesi için önce uyarının takdim edilmesi dilin gereğidir ve bununla terşih (pekiştirme) anlamı hedeflenmiştir. Sonra yerin emri göğün emrinden öne alınmıştır; çünkü tufan yerden başlamıştır. Ardından suyun kıssasıyla olan irtibatı ve onunla doğrudan ilgili olması sebebiyle { وَغِيضَ الْمَاءُ } “Su çekildi” ifadesi getirilmiştir. Sonra asıl maksat olan şu söz zikredilmiştir: { وَقُضِيَ الْأَمْرُ } “iş bitirildi”; yani kâfirlerin helak edilmesi ve Nuh ile gemidekilerin kurtarılmasına dair vaat yerine getirildi. Diğer hususları da buna kıyas et. Manevi fesahat açısından ise; gördüğün gibi manaların latif bir tertibi, özet ve apaçık bir şekilde aktarımıdır; muradı aramada zihni tökezletecek hiçbir karmaşıklık, talep edenin yolunu karıştıracak hiçbir dolambaç yoktur. Lafzi fesahat açısından ise; lafızları gördüğün gibi fasih Arapçadır, kullanılmaktadır, tenafürden (uyumsuzluktan) uzaktır, çirkinlikten beridir, dillerde tatlı, dudaklarda akıcıdır; her biri akıcılıkta su gibi, tatlılıkta bal gibi, letafette nesim rüzgârı gibidir. Bu sebepledir ki muannitler (inatçılar), bu ayetin bir benzerini getirme hususunda insan gücünün aciz kaldığında ittifak etmişlerdir. İndirilen bu Kur'an'ın şanı ne yücedir! Âlim onun ayetlerinden birini tefekkür etmeye görsün, sayısız incelikleri hemen kavrar. Sakın bu ayetin [inceliklerinin] sadece zikredilenlerden ibaret olduğunu sanma; zira terk edilenler yazılanlardan belki de çok daha fazladır.
وَنَادَى نُوحٌ رَبَّهُ فَقَالَ رَبِّ إِنَّ ابْنِي مِنْ أَهْلِي وَإِنَّ وَعْدَكَ الْحَقُّ وَأَنْتَ أَحْكَمُ الْحَاكِمِينَ (٤٥)
{ وَنَادَى نُوحٌ رَبَّهُ فَقَالَ رَبِّ إِنَّ ابْنِي مِنْ أَهْلِي وَإِنَّ وَعْدَكَ الْحَقُّ وَأَنْتَ أَحْكَمُ الْحَاكِمِينَ } “Nuh Rabbine niyaz edip dedi ki: 'Rabbim! Şüphesiz oğlum benim ailemdendir. Senin vaadin ise elbette haktır ve Sen hükmedenlerin en adilisin!'” (45)
{وَنَادَى نُوحٌ رَّبَّهُ فَقَالَ رَبّ} نداؤه ربه دعاؤه له وهو قوله رب مع ما بعده من اقتضاء وعده في تنجية أهله {إِنَّ ابنى مِنْ أَهْلِى} أي بعض أهلي لأنه كان ابنه من صلبه أو كان ربيباً له فهو بعض أهله {وَإِنَّ وَعْدَكَ الحق} وإن كل وعد تعده فهو الحق الثابت الذي لا شك في إنجازه والوفاء به وقد وعدتني أن تنجي أهلي فما بال ولدي {وَأَنتَ أَحْكَمُ الحاكمين} أي أعلم الحكام وأعدلهم إذ لا فضل لحاكم على غيره إلا بالعلم والعدل ورب غريق في الجهل والجور من متقلدي الحكومة في زمانك قد لقب أقضى القضاة ومعناه أحكم الحاكمين فاعتبر واستعبر
{وَنَادَى نُوحٌ رَّبَّهُ فَقَالَ رَبّ} “Nûh Rabbine seslenip: 'Rabbim!' dedi” [Nûh'un] Rabbine seslenmesi O'na dua etmesidir; o da "Rabbim" sözü ile birlikte ailesini kurtarma vaadini talep etmesidir. {إِنَّ ابنى مِنْ أَهْلِى} “Şüphesiz oğlum benim ailemdendir” yani ailemin bir parçasıdır; çünkü o, kendi sulbünden olan oğluydu veya üvey oğluydu da bu yüzden ailesinin bir parçasıydı. {وَإِنَّ وَعْدَكَ الحق} “ve şüphesiz Senin vaadin haktır” vadettiğin her şey, yerine getirilmesinde ve ifa edilmesinde hiçbir şüphe bulunmayan sabit haktır; Sen bana ailemi kurtaracağını vadetmiştin, peki oğlumun durumu nedir? {وَأَنتَ أَحْكَمُ الحاكمين} “ve Sen hükmedenlerin en iyi hükmedenisin” yani hükmedenlerin en bilgilisi ve en adilisin; zira bir hüküm verenin diğerine üstünlüğü ancak ilim ve adalet iledir. Zamanında yöneticilik makamını üstlenenlerden cehalet ve zulme batmış nice kimse vardır ki kendisine "hâkimlerin hâkimi" (akdâ'l-kudât) unvanı verilmiştir; bunun anlamı ise "hükmedenlerin en iyi hükmedeni" demektir; o hâlde ibret al ve gözyaşı dök!
قَالَ يَا نُوحُ إِنَّهُ لَيْسَ مِنْ أَهْلِكَ إِنَّهُ عَمَلٌ غَيْرُ صَالِحٍ فَلَا تَسْأَلْنِ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ إِنِّي أَعِظُكَ أَنْ تَكُونَ مِنَ الْجَاهِلِينَ (٤٦)
{ قَالَ يَا نُوحُ إِنَّهُ لَيْسَ مِنْ أَهْلِكَ إِنَّهُ عَمَلٌ غَيْرُ صَالِحٍ فَلَا تَسْأَلْنِ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ إِنِّي أَعِظُكَ أَنْ تَكُونَ مِنَ الْجَاهِلِينَ } “[Allah] buyurdu ki: 'Ey Nuh! Kesinlikle o senin ailenden değildir. Çünkü o, salih olmayan bir ameldir. O halde hakkında bilgin olmayan bir şeyi benden isteme! Şüphesiz ben, cahillerden olmayasın diye sana öğüt veriyorum.'” (46)
{قَالَ يَا نُوحٍ إِنَّهُ لَيْسَ مِنْ أَهْلِكَ} ثم علل لانتفاء كونه من أهله بقوله {إِنَّهُ عَمَلٌ غَيْرُ صالح} وفيه إيذان بأن قرابة الدين غامرة لقرابة النسب وأن نسيبك في دينك وإن كان حبشياً وكنت قرشياً لصيقك ومن لم يكن على دينك وإن كان أمسّ أقاربك رحماً فهو أبعد بعيد منك وجعلت ذاته عملاً غير صالح مبالغة فى دمة كقولها
{ قَالَ يَا نُوحُ إِنَّهُ لَيْسَ مِنْ أَهْلِكَ } “[Allah] buyurdu ki: 'Ey Nuh! Kesinlikle o senin ailenden değildir'”; sonra onun ailesinden olmayışını şu sözüyle gerekçelendirdi: { إِنَّهُ عَمَلٌ غَيْرُ صَالِحٍ } “Çünkü o, salih olmayan bir ameldir”. Bunda, din akrabalığının nesep akrabalığından üstün geldiğine; dinindeki soydaşın Habeşli bile olsa ve sen Kureyşli bulunsan dahi sana en yakın kimse olduğuna; dininde olmayan kimsenin ise sana en yakın akraba bile olsa senden en uzak yabancı olduğuna dair bir bildirim vardır. Kınamada mübalağa kastıyla onun bizzat kendisi salih olmayan bir amel kılınmıştır; nitekim [şairin] şu sözü gibidir:
هود (٤٦ _ ٤٩)
Hûd (46 - 49)
... فإنما هي إقبال وإدبار ...
... O ancak bir yöneliş ve geri dönüştür ...
أو التقدير إنه ذو عمل وفيه إشعار بأنه إنما أنجى من أنجى من أهله لصلاحهم لا لأنهم أهله وهذا لما انتفى عنه الصلاح لم تنفعه أبوته عمِل غير صالح علي قال الشيخ أبو منصور ﵀ كان عند نوح ﵇ أن ابنه كان على دينه لأنه كان ينافق وإلا لايحتمل أن يقول ابني من أهلي ويسأله نجاته وقد سبق منه النهي عن سؤال مثله بقوله ولا تخاطبني في الذين ظلموا إنهم مغرقون فكان يسأله على الظاهر الذي عنده كما كان أهل النفاق يظهرون الموافقة لنبينا ﵇ ويضمرون الخلاف له ولم يعلم بذلك حتى أطلعه الله عليه وقوله {ليس من أهلك} أي من الذين وعدت النجاة لهم وهم المؤمنون حقيقة في السر والظاهر {فلا تسألن} اجتزا بالكسرة عن الياء كوفى تسألنى بصرى نسألنى مدنى تسألن شامي فحذف الياء واجتزأ بالكسرة والنون نون التوكيد تسألن مكي {مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ} بجواز مسألته {إِنّى أَعِظُكَ أَن تَكُونَ مِنَ الجاهلين} هو كما نهى رسولنا بقوله {فلا تكونن من الجاهلين}
Veya takdir: 'Şüphesiz o, [kötü] amel sahibidir' şeklindedir. Bunda, ailesinden kurtardıklarını sırf kendi ailesi oldukları için değil, salih olmalarından ötürü kurtardığına bir işaret vardır. Bu [oğuldan] ise salah (iyilik) hali kalktığı için [Nuh'un] babalığı ona fayda vermemiştir. [Ayetteki] { عمِل غير صالح } [kıraati] Ali'ye [radıyallâhu anh] aittir. Şeyh Ebû Mansûr rahimehullâh şöyle demiştir: Nuh aleyhisselâm'ın nezdinde oğlu kendi dini üzereydi; zira o nifak yapıyordu. Aksi takdirde, daha önce { ولا تخاطبني في الذين ظلموا إنهم مغرقون } “Zulmedenler hakkında bana hitapta bulunma; muhakkak ki onlar boğulacaklardır” buyruğuyla böylesi bir talepte bulunmaktan menedilmişken 'Oğlum benim ailemdendir' demesi ve [Allah'tan] onun kurtuluşunu istemesi muhtemel değildir. Dolayısıyla o, münafıkların Peygamberimiz aleyhisselâm'a zahirde muvafakat gösterip gizlide muhalefet besledikleri gibi, kendi yanındaki zahirî duruma göre talepte bulunuyordu ve Allah onu bundan haberdar edinceye kadar bunu bilememişti. O'nun { ليس من أهلك } “O senin ailenden değildir” buyruğu; yani 'kurtuluşlarını vaat ettiğim kimselerden değildir; onlar ise gizlide ve açıkta hakiki mümin olanlardır' demektir. { فلا تسألن } [kıraatinde] Kûfeliler yâ harfi yerine kesre ile yetinmiştir. Basralı { تسألنى }, Medineli { نسألنى }, Şamlı { تسألن } [şeklinde okumuştur] ki yâ harfini hazfetmiş ve kesre ile yetinmiştir, nûn ise tekit nûnudur. Mekkeli de { تسألن } [okumuştur]. { مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ } “Hakkında bilgin olmayan şeyi”, yani talep edilmesinin caiz olup olmadığına dair [bilgin olmayan şeyi]. { إِنّى أَعِظُكَ أَن تَكُونَ مِنَ الجاهلين } “Cahillerden olmayasın diye sana öğüt veriyorum” buyruğu; Peygamberimiz [sallallâhu aleyhi ve sellem]'e { فلا تكونن من الجاهلين } “Sakın cahillerden olma!” buyruğuyla nehyetmesi gibidir.
قَالَ رَبِّ إِنِّي أَعُوذُ بِكَ أَنْ أَسْأَلَكَ مَا لَيْسَ لِي بِهِ عِلْمٌ وَإِلَّا تَغْفِرْ لِي وَتَرْحَمْنِي أَكُنْ مِنَ الْخَاسِرِينَ (٤٧)
{ قَالَ رَبِّ إِنِّي أَعُوذُ بِكَ أَنْ أَسْأَلَكَ مَا لَيْسَ لِي بِهِ عِلْمٌ وَإِلَّا تَغْفِرْ لِي وَتَرْحَمْنِي أَكُنْ مِنَ الْخَاسِرِينَ } “[Nuh] dedi ki: 'Rabbim! Hakkında bilgim olmayan şeyi Senden istemekten Sana sığınırım. Eğer beni bağışlamaz ve bana merhamet etmezsen hüsrana uğrayanlardan olurum!'” (47)
{قَالَ رَبّ إِنّى أَعُوذُ بِكَ أَنْ أَسْأَلَكَ مَا لَيْسَ لِى بِهِ عِلْمٌ} أي من أن أطلب منك فى المستقبل مالا علم لي بصحته تأدباً بأدبك واتعاظاً بموعظتك {وَإِلاَّ تَغْفِرْ لِى} ما فرط مني {وَتَرْحَمْنِى} بالعصمة عن العود إلى مثله {أَكُن مّنَ الخاسرين}
{ قَالَ رَبِّ إِنِّي أَعُوذُ بِكَ أَنْ أَسْأَلَكَ مَا لَيْسَ لِي بِهِ عِلْمٌ } “[Nuh] dedi ki: 'Rabbim! Hakkında bilgim olmayan şeyi Senden istemekten Sana sığınırım'”; yani Senin edebinle edeplenerek ve öğüdünü tutarak, gelecekte doğruluğunu bilmediğim bir şeyi Senden talep etmekten Sana sığınırım. { وَإِلَّا تَغْفِرْ لِي } “Eğer beni bağışlamazsan”, benden sadır olan bu hatayı; { وَتَرْحَمْنِي } “ve bana merhamet etmezsen”, bir daha benzerine dönmekten beni korumak suretiyle; { أَكُنْ مِنَ الْخَاسِرِينَ } “hüsrana uğrayanlardan olurum”.
قِيلَ يَا نُوحُ اهْبِطْ بِسَلَامٍ مِنَّا وَبَرَكَاتٍ عَلَيْكَ وَعَلَى أُمَمٍ مِمَّنْ مَعَكَ وَأُمَمٌ سَنُمَتِّعُهُمْ ثُمَّ يَمَسُّهُمْ مِنَّا عَذَابٌ أَلِيمٌ (٤٨)
{ قِيلَ يَا نُوحُ اهْبِطْ بِسَلَامٍ مِنَّا وَبَرَكَاتٍ عَلَيْكَ وَعَلَى أُمَمٍ مِمَّنْ مَعَكَ وَأُمَمٌ سَنُمَتِّعُهُمْ ثُمَّ يَمَسُّهُمْ مِنَّا عَذَابٌ أَلِيمٌ } “Denildi ki: 'Ey Nuh! Sana ve seninle beraber olan topluluklara bizden bir selamet ve bereketlerle [gemiden] in! Daha birtakım topluluklar da olacak ki onları [dünyada] faydalandıracağız, sonra onlara bizden can yakıcı bir azap dokunacaktır.'” (48)
{قيل يا نوح اهبط بسلام مّنَّا} بتحية منا أو بسلامة من الغرق {وبركات عَلَيْكَ} هي الخيرات النامية وهي في حقه بكثرة ذريته وأتباعه فقد جعل أكثر الأنبياء من ذريته وأئمة الدين فى القرون البقاية من نسله {وعلى أُمَمٍ مّمَّن مَّعَكَ} من للبيان فتراد الأمم الذين كانوا معه في السفينة لأنهم كانوا جماعات أو قيل لهم أمم لأن الأمم تتشعب منهم أو لابتداء الغاية أى على امم ناشئة من معك وهي الأمم إلى آخر الدهر وهو الوجه {وَأُمَمٌ} رفع بالابتداء {سَنُمَتّعُهُمْ} في الدنيا بالسعة فى الرزق والحفض في العيش صفة والخبر محذوف تقديره وممن معك امم سنمتعهم إنما حذف لأن ممن معك يدل عليه {ثُمَّ يَمَسُّهُمْ مّنَّا عَذَابٌ أَلِيمٌ} أي في الآخرة والمعنى أن السلام منا والبركات عليك وعلى أمم مؤمنين ينشؤن ممن معك وممن معك اهم ممتعون بالدنيا منقلبون إلى النار نوح ﵇ أبا الأنبياء والخلق بعد الطوفان منه وممن كان معه في السفينة وعن محمد بن كعب دخل في ذلك السلام كل مؤمن ومؤمنة إِلى يوم القيامة وفيما بعده من المتاع والعذاب كل كافر
{ قِيلَ يَا نُوحُ اهْبِطْ بِسَلَامٍ مِنَّا } “Denildi ki: 'Ey Nuh! Bizden bir selametle in'”, bizden bir esenlikle yahut boğulmaktan kurtuluşla. { وَبَرَكَاتٍ عَلَيْكَ } “ve bereketlerle”; bunlar artan hayırlardır ve onun hakkında zürriyetinin ve tâbilerinin çokluğu iledir. Nitekim peygamberlerin çoğunu onun zürriyetinden kılmış ve sonraki asırlarda dinin önderlerini onun neslinden yapmıştır. { وَعَلَى أُمَمٍ مِمَّنْ مَعَكَ } “ve seninle beraber olan topluluklara”; 'min' (مِنْ) beyan içindir, bu durumda gemide onunla birlikte olan topluluklar kastedilir; zira onlar cemaatler halindeydi yahut milletler onlardan kollara ayrılacağı için kendilerine 'ümem' (topluluklar) denmiştir. Veya ibtidâ-i gaye (başlangıç) içindir; yani seninle beraber olanlardan doğacak ümmetlere demektir ki bunlar kıyamete kadar gelecek ümmetlerdir ve uygun olan görüş de budur. { وَأُمَمٌ } “Daha birtakım topluluklar da”; mübteda olarak merfûdur. { سَنُمَتِّعُهُمْ } “onları faydalandıracağız”, dünyada rızık genişliği ve rahat bir hayat ile; bu ifade sıfattır ve haberi mahzuftur. Takdiri: 'Seninle beraber olanlardan kendilerini faydalandıracağımız ümmetler de vardır' şeklindedir; mahzuf olması 'seninle beraber olanlardan' ifadesinin buna delalet etmesindendir. { ثُمَّ يَمَسُّهُمْ مِنَّا عَذَابٌ أَلِيمٌ } “sonra onlara bizden can yakıcı bir azap dokunacaktır”, yani ahirette. Manası şudur: Bizden selamet ve bereketler senin üzerine ve seninle beraber olanlardan türeyecek mümin topluluklaradır; seninle beraber olanlardan öyleleri de vardır ki dünyadan faydalandırılacak, sonra da ateşe döndürüleceklerdir. Nuh aleyhisselâm peygamberlerin atasıdır ve tufandan sonraki insanlık ondan ve gemide onunla beraber olanlardandır. Muhammed b. Kâ'b'dan rivayet edildiğine göre: Kıyamet gününe kadar gelecek her mümin erkek ve mümin kadın bu selama dahil olmuştur; ondan sonraki faydalandırma ve azaba ise her kâfir girmiştir.
تِلْكَ مِنْ أَنْبَاءِ الْغَيْبِ نُوحِيهَا إِلَيْكَ مَا كُنْتَ تَعْلَمُهَا أَنْتَ وَلَا قَوْمُكَ مِنْ قَبْلِ هَذَا فَاصْبِرْ إِنَّ الْعَاقِبَةَ لِلْمُتَّقِينَ (٤٩)
{ تِلْكَ مِنْ أَنْبَاءِ الْغَيْبِ نُوحِيهَا إِلَيْكَ مَا كُنْتَ تَعْلَمُهَا أَنْتَ وَلَا قَوْمُكَ مِنْ قَبْلِ هَذَا فَاصْبِرْ إِنَّ الْعَاقِبَةَ لِلْمُتَّقِينَ } “İşte bunlar sana vahyettiğimiz gayb haberlerindendir. Bundan önce ne sen bunları biliyordun ne de kavmin. O halde sabret! Şüphesiz güzel akıbet takva sahiplerinindir.” (49)
{تلك} إشارة إلى قصة
{ تِلْكَ } “İşte bunlar”, kıssaya işarettir;
هود (٤٩ _ ٥٢)
Hûd (49 - 52)
نوح ﵇ ومحلها الرفع على الابتداء والجمل بعدها وهي {مِنْ أَنْبَاء الغيب نُوحِيهَا إِلَيْكَ مَا كُنتَ تَعْلَمُهَا أَنتَ وَلاَ قَوْمُكَ} أخبار أي تلك القصة بعض أنباء الغيب موحاة إليك مجهولة عندك وعند قومك {مّن قَبْلِ هذا} الوقت أو من قبل إيحائي إليك وإخبارك بها {فاصبر} على تبليغ الرسالة وأذى قومك كما صبر نوح وتوقع في العاقبة لك ولمن كذبك نحو ما كان لنوح ولقومه {إِنَّ العاقبة} في الفوز والنصر والغلبة {لّلْمُتَّقِينَ} عن الشرك
Nuh aleyhisselâm'ın kıssasına işarettir ve mübteda olarak ref mahallindedir. Ondan sonra gelen cümleler, yani { مِنْ أَنْبَاءِ الْغَيْبِ نُوحِيهَا إِلَيْكَ مَا كُنْتَ تَعْلَمُهَا أَنْتَ وَلَا قَوْمُكَ } “gayb haberlerindendir; onu sana vahyediyoruz. Ne sen bunları biliyordun ne de kavmin” ifadeleri onun haberleridir. Yani: Bu kıssa gayb haberlerinin bir kısmıdır, sana vahyedilmiştir; bundan önce senin ve kavminin meçhulü idi. { مِنْ قَبْلِ هَذَا } “Bundan önce”, bu vakitten önce yahut sana vahyetmemden ve bunu sana bildirmemden önce. { فَاصْبِرْ } “O halde sabret!”, Nuh'un sabrettiği gibi sen de tebliğe ve kavminin eziyetlerine sabret; Nuh ve kavminin başına gelenlerin bir benzerini kendi akıbetin ve seni yalanlayanlar için bekle. { إِنَّ الْعَاقِبَةَ } “Şüphesiz akıbet”, zafer, nusret ve üstünlük; { لِلْمُتَّقِينَ } “takva sahiplerinindir”, şirkten sakınanlarındır.
وَإِلَى عَادٍ أَخَاهُمْ هُودًا قَالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ غَيْرُهُ إِنْ أَنْتُمْ إِلَّا مُفْتَرُونَ (٥٠)
{ وَإِلَى عَادٍ أَخَاهُمْ هُودًا قَالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ غَيْرُهُ إِنْ أَنْتُمْ إِلَّا مُفْتَرُونَ } “Âd kavmine de kardeşleri Hûd'u [gönderdik]. Dedi ki: 'Ey kavmim! Allah'a kulluk edin! Sizin O'ndan başka hiçbir ilahınız yoktur. Siz ancak iftira ediyorsunuz!'” (50)
{وإلى عَادٍ أَخَاهُمْ} واحداً منهم وانتصابه للعطف على أرسلنا نوحاً أي وأرسلنا إلى عاد أخاهم {هُودًا} عطف بيان {قَالَ يَا قََوْم اعبدوا الله} وحدوه {ما لكم من إله غَيْرُهُ} بالرفع نافع صفة على محل الجار والمجرور بالجر عليّ على اللفظ {إِنْ أَنتُمْ إِلاَّ مُفْتَرُونَ} تفترون على الله الكذب باتخاذكم الأوثان له شركاء
{ وَإِلَى عَادٍ أَخَاهُمْ } “Âd kavmine de kardeşlerini”, onlardan birini. Mensub olması 'erselnâ Nûhan' (Nuh'u gönderdik) cümlesine atfedildiği içindir; yani Âd kavmine de kardeşlerini gönderdik. { هُودًا } “Hûd'u”, atf-ı beyândır. { قَالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ } “Dedi ki: 'Ey kavmim! Allah'a kulluk edin!'”, O'nu birleyin. { مَا لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ غَيْرُهُ } “Sizin O'ndan başka hiçbir ilahınız yoktur”; Nâfi ref ile 'gayruhû' okumuştur ki car-mecrûrun mahalli üzere sıfattır; Ali [el-Kisâî] ise lafza binaen cer ile 'gayrihî' okumuştur. { إِنْ أَنْتُمْ إِلَّa مُفْتَرُونَ } “Siz ancak iftira ediyorsunuz”, putları O'na ortak edinmek suretiyle Allah'a yalan uyduruyorsunuz.
يَا قَوْمِ لَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا إِنْ أَجْرِيَ إِلَّا عَلَى الَّذِي فَطَرَنِي أَفَلَا تَعْقِلُونَ (٥١)
{ يَا قَوْمِ لَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا إِنْ أَجْرِيَ إِلَّا عَلَى الَّذِي فَطَرَنِي أَفَلَا تَعْقِلُونَ } “Ey kavmim! Buna karşılık sizden hiçbir ücret istemiyorum. Benim ücretim ancak beni yaratana aittir. Hâlâ akıl erdirmiyor musunuz?” (51)
{يا قوم لا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا إِنْ أَجْرِىَ إِلاَّ عَلَى الذى فَطَرَنِى} ما من رسول إلا واجه قومه بهذا القول لأن شأنهم النصيحة والنصيحة لا يمحضها إلا حسم المطامع وما دام يتوهم شيء منها لم تنجح ولم تنفع {أَفَلاَ تَعْقِلُونَ} إذ تردون نصيحة من لا يطلب عليها أجراً إلا من الله وهو ثواب الآخرة ولا شيء أنفى للتهمة من ذلك
{ يَا قَوْمِ لَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا إِنْ أَجْرِيَ إِلَّا عَلَى الَّذِي فَطَرَنِي } “Ey kavmim! Buna karşılık sizden hiçbir ücret istemiyorum. Benim ücretim ancak beni yaratana aittir”; hiçbir peygamber yoktur ki kavmine bu sözle hitap etmiş olmasın. Çünkü onların görevi nasihattir; nasihati ise ancak dünyalık beklentileri kesmek halis kılar. Bu beklentilerden bir şey vehmedildiği sürece nasihat ne başarıya ulaşır ne de fayda verir. { أَفَلَا تَعْقِلُونَ } “Hâlâ akıl erdirmiyor musunuz?”, zira buna karşılık Allah'tan başka kimseden bir ücret istemeyen –ki o da ahiret sevabıdır– birinin nasihatini geri çeviriyorsunuz; töhmeti bundan daha iyi bertaraf edecek hiçbir şey yoktur.
وَيَا قَوْمِ اسْتَغْفِرُوا رَبَّكُمْ ثُمَّ تُوبُوا إِلَيْهِ يُرْسِلِ السَّمَاءَ عَلَيْكُمْ مِدْرَارًا وَيَزِدْكُمْ قُوَّةً إِلَى قُوَّتِكُمْ وَلَا تَتَوَلَّوْا مُجْرِمِينَ (٥٢)
{ وَيَا قَوْمِ اسْتَغْفِرُوا رَبَّكُمْ ثُمَّ تُوبُوا إِلَيْهِ يُرْسِلِ السَّمَاءَ عَلَيْكُمْ مِدْرَارًا وَيَزِدْكُمْ قُوَّةً إِلَى قُوَّتِكُمْ وَلَا تَتَوَلَّوْا مُجْرِمِينَ } “Ey kavmim! Rabbinizden bağışlanma dileyin, sonra O'na tevbe edin ki üzerinize gökten bol bol yağmur indirsin ve kuvvetinize kuvvet katsın. Günahkârlar olarak yüz çevirmeyin!” (52)
{ويَا قَوْمِ استغفروا رَبَّكُمْ} آمنوا به {ثُمَّ تُوبُواْ إِلَيْهِ} من عبادة غيره {يُرْسِلِ السماء} أى المطر {عليكم مدرارا} حال أى كثيرة الدرور {وَيَزِدْكُمْ قُوَّةً إلى قُوَّتِكُمْ} إنما قصد استمالتهم إلى الإيمان بكثرة المطر وزيادة
{ وَيَا قَوْمِ اسْتَغْفِرُوا رَبَّكُمْ } “Ey kavmim! Rabbinizden bağışlanma dileyin”, O'na iman edin; { ثُمَّ تُوبُوا إِلَيْهِ } “sonra O'na tevbe edin”, O'ndan başkasına ibadet etmekten. { يُرْسِلِ السَّمَاءَ } “[O da] göğü”, yani yağmuru, { عَلَيْكُمْ مِدْرَارًا } “üzerinize bol bol [indirsin]”; hâl olup bolca ve aralıksız yağan demektir. { وَيَزِدْكُمْ قُوَّةً إِلَى قُوَّتِكُمْ } “ve kuvvetinize kuvvet katsın”. [Hûd], yağmurun çokluğu ve gücün artmasıyla onları imana meylettirmeyi kastetmiştir; çünkü
القوة لأنهم كانوا أصحاب زروع وبساتين فكانوا أحوج شيء إلى الماء وكانوا مدلين بما أوتوا من شدة البطش والقوة وقيل أراد القوة بالمال أو على النكاح وقيل حبس عنهم القطر ثلاث سنين وعقمت أرحام نسائهم فوعدهم هود ﵇ المطر والأولاد على الإيمان والاستغفار وعن الحسن بن على رضى الله عنهما أنه وفد على معاوية فلما خرج قال له بعض حجابه إني رجل ذو مال ولا يولد لي علمني شيئاً لعل الله يرزقني ولدا فقال الحسن عليك بالاستغفار فكان يكثر الاستغفار حتى ربما استغفر في يوم واحد سبعمائة مرة فولد له عشر بنين فبلغ ذلك معاوية فقال هلا سألته مم قال ذلك فوفد وفدة أخرى فسأله
onlar ekin ve bağ-bahçe sahibi kimselerdi, bu yüzden suya her şeyden çok muhtaçtılar. Ayrıca kendilerine verilen şiddetli güç ve kuvvetle böbürlenirlerdi. Bir görüşe göre, malla yahut nikâh (cinsel güç) ile kuvveti murad etmiştir. Bir diğer görüşe göre ise üç yıl boyunca onlardan yağmur kesilmiş ve kadınlarının rahimleri kısırlaşmıştı; bu sebeple Hûd aleyhisselâm iman ve istiğfar etmelerine karşılık onlara yağmur ve çocuklar vaad etmiştir. Hasan b. Ali radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edildiğine göre, o Muâviye'nin yanına heyet olarak gitmişti. [Meclisten] çıktığında kapıcılarından biri ona: 'Ben mal sahibi bir adamım ama çocuğum olmuyor. Bana bir şey öğret ki belki Allah bana bir çocuk nasip eder.' dedi. Hasan: 'İstiğfara sarıl!' buyurdu. Bunun üzerine o adam istiğfarı o kadar çoğalttı ki bazen bir günde yedi yüz defa istiğfar eder oldu ve nihayet on erkek çocuğu doğdu. Bu durum Muâviye'ye ulaşınca: 'Ona bunu nereden söylediğini sorsaydın ya!' dedi. Adam bir sonraki heyette tekrar gelip ona sorunca,
هود (٥٢ _ ٥٧)
Hûd (52 - 57)
الرجل فقال ألم تسمع قول هود ويزدكم قوة إلى قوتكم وقول نوح ﵇ ويمددكم بأموال وبنين {ولا تتولوا} ولا تعرضوا عنى وعما أدعوكم إليه {مُّجْرِمِينَ} مصرين على إجرامكم وآثامكم
[Hasan]: 'Hûd'un { وَيَزِدْكُمْ قُوَّةً إِلَى قُوَّتِكُمْ } “ve kuvvetinize kuvvet katsın” sözünü ve Nuh aleyhisselâm'ın { وَيُمْدِدْكُمْ بِأَمْوَالٍ وَبَنِينَ } “ve sizi mallarla ve oğullarla desteklesin” sözünü işitmedin mi?' dedi. { وَلَا تَتَوَلَّوْا } “Yüz çevirmeyin”, benden ve sizi davet ettiğim şeyden yüz çevirmeyin; { مُجْرِمِينَ } “günahkârlar olarak”, cürümleriniz ve günahlarınız üzerinde ısrar ederek.
قَالُوا يَا هُودُ مَا جِئْتَنَا بِبَيِّنَةٍ وَمَا نَحْنُ بِتَارِكِي آلِهَتِنَا عَنْ قَوْلِكَ وَمَا نَحْنُ لَكَ بِمُؤْمِنِينَ (٥٣)
{ قَالُوا يَا هُودُ مَا جِئْتَنَا بِبَيِّنَةٍ وَمَا نَحْنُ بِتَارِكِي آلِهَتِنَا عَنْ قَوْلِكَ وَمَا نَحْنُ لَكَ بِمُؤْمِنِينَ } “Dediler ki: 'Ey Hûd! Sen bize açık bir delil getirmedin. Biz senin sözünle ilahlarımızı terk edecek değiliz ve biz sana inanacak da değiliz.'” (53)
{قَالُواْ يَا هُودٍ مَا جِئْتَنَا بِبَيّنَةٍ} كذب منهم وجحود كما قالت قريش لرسول الله ﷺ لولا أنزل عليه آية من ربه مع فوت آياته الحصر {وَمَا نَحْنُ بِتَارِكِى آلهتنا عن قولك} هو حال من الضمير في تاركي آلهتنا كأنه قيل وما نترك آلهتنا صادرين عن قولك {وَمَا نَحْنُ لَكَ بِمُؤْمِنِينَ} وما يصح من أمثالنا أن يصدقوا مثلك فيما يدعوهم إليه أقناطاً له من الإجابة
{ قَالُوا يَا هُودُ مَا جِئْتَنَا بِبَيِّنَةٍ } “Dediler ki: 'Ey Hûd! Sen bize açık bir delil getirmedin'”; bu onların bir yalanı ve inkârıdır. Nitekim Kureyş de getirdiği mucizeler sayılamayacak kadar çok olduğu halde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e: 'Ona Rabbinden bir mucize indirilmeli değil miydi?' demişti. { وَمَا نَحْنُ بِتَارِكِي آلِهَتِنَا عَنْ قَوْلِكَ } “Biz senin sözünle ilahlarımızı terk edecek değiliz”; 'ilahlarımızı terk ediciler' ifadesindeki zamirden hâldir; sanki 'Biz senin sözünden kaynaklanarak ilahlarımızı terk edecek değiliz' denilmiştir. { وَمَا نَحْنُ لَكَ بِمُؤْمِنِينَ } “Ve biz sana inanacak da değiliz”; bizim gibilerin senin gibileri davet ettiği şeyde tasdik etmesi düşünülemez; [böylece] onun icabet beklentisini boşa çıkarmışlardır.
إِنْ نَقُولُ إِلَّا اعْتَرَاكَ بَعْضُ آلِهَتِنَا بِسُوءٍ قَالَ إِنِّي أُشْهِدُ اللَّهَ وَاشْهَدُوا أَنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تُشْرِكُونَ (٥٤)
{ إِنْ نَقُولُ إِلَّا اعْتَرَاكَ بَعْضُ آلِهَتِنَا بِسُوءٍ قَالَ إِنِّي أُشْهِدُ اللَّهَ وَاشْهَدُوا أَنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تُشْرِكُونَ } “'Biz ancak ilahlarımızdan bazısının seni fena çarptığını söylüyoruz.' [Hûd] dedi ki: 'Ben Allah'ı şahit tutuyorum, siz de şahit olun ki ben sizin ortak koştuğunuz şeylerden uzağım!'” (54)
{إن نقول إلا اعتراك بعض آلهتنا بِسُوء} إن حرف نفي فنفى جميع القول إلا قولاً واحداً وهو قولهم اعتراك أصابك بعض آلهتنا بسوء بجنون وخبل وتقديره ما نقول قولا إلا هذه المقالة أي قولنا اعتراك بعض آلهتنا بسوء {قَالَ إِنِى أُشْهِدُ الله واشهدوا أَنّى بَرِىء مّمَّا تُشْرِكُونَ}
{ إِنْ نَقُولُ إِلَّا اعْتَرَاكَ بَعْضُ آلِهَتِنَا بِسُوءٍ } “'Biz ancak ilahlarımızdan bazısının seni fena çarptığını söylüyoruz'”; 'in' (إِنْ) nefy edatıdır, dolayısıyla tek bir söz hariç bütün sözleri nefyetmiştir ki o da 'İlahlarımızdan bazısı seni kötülükle çarptı' sözleridir; yani delilik ve akıl tutulmasıyla. Takdiri: 'Biz ancak bu sözü söylüyoruz; yani ilahlarımızdan bazısının seni bir kötülükle çarptığı sözümüzü' şeklindedir. { قَالَ إِنِّي أُشْهِدُ اللَّهَ وَاشْهَدُوا أَنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تُشْرِكُونَ } “[Hûd] dedi ki: 'Ben Allah'ı şahit tutuyorum, siz de şahit olun ki ben sizin ortak koştuğunuz şeylerden uzağım!'”
مِنْ دُونِهِ فَكِيدُونِي جَمِيعًا ثُمَّ لَا تُنْظِرُونِ (٥٥)
{ مِنْ دُونِهِ فَكِيدُونِي جَمِيعًا ثُمَّ لَا تُنْظِرُونِ } “'O'ndan başka [taptıklarınızdan]. Artık hepiniz toplanıp bana tuzak kurun, sonra bana hiç mühlet de vermeyin!'” (55)
{مِن دُونِهِ} أي من إشراككم آلهة من دونه والمعنى إنى أشهد الله أنى برئ مما تشركون واشهدوا أنتم أيضا إنى برئ من ذلك وجئ به
{ مِنْ دُونِهِ } “O'ndan başka”, yani O'ndan başka ilahları ortak koşmanızdan. Manası: 'Şüphesiz ben ortak koştuğunuz şeylerden uzak olduğuma Allah'ı şahit tutuyorum; siz de benim bundan uzak olduğuma şahit olun' demektir. Bunun
على لفظ الأمر بالشهادة كما يقول الرجل لمن يبس الثرى بينه وبينه أشهد على أني لا أحبك تهكما به واستهانة بحاله {فَكِيدُونِى جَمِيعًا} أنتم وآلهتكم {ثُمَّ لاَ تُنظِرُونِ} لا تمهلون فإني لا أبالي بكم وبكيدكم ولا أخاف معرتكم وإن تعاونتم علي وكيف تضرني آلهتكم وما هي إلا جماد لا يضرو لا ينفع وكيف تنتقم مني إذا نلت منها وصددت عن عبادتها بأن تخبلني وتذهب بعقلي
şahitlik emri lafzıyla getirilmesi, aralarındaki bağ tamamen kopmuş bir adamın diğerine alay ederek ve durumunu küçümseyerek 'Seni sevmediğime şahit ol!' demesi gibidir. { فَكِيدُونِي جَمِيعًا } “Artık hepiniz bana tuzak kurun”, siz ve ilahlarınız; { ثُمَّ لَا تُنْظِرُونِ } “sonra bana hiç mühlet de vermeyin”, bana süre tanımayın; çünkü ben size de tuzağınıza da aldırış etmem, bana karşı birlik olsanız bile vereceğiniz zarardan korkmam. İlahlarınız bana nasıl zarar verebilir ki? Onlar ne zarar ne de fayda verebilen cansız varlıklardan ibarettir. Onları kınadığım ve onlara tapmaktan alıkoyduğum zaman beni delirtip aklımı başımdan almak suretiyle benden nasıl intikam alabilirler?
إِنِّي تَوَكَّلْتُ عَلَى اللَّهِ رَبِّي وَرَبِّكُمْ مَا مِنْ دَابَّةٍ إِلَّا هُوَ آخِذٌ بِنَاصِيَتِهَا إِنَّ رَبِّي عَلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ (٥٦)
{ إِنِّي تَوَكَّلْتُ عَلَى اللَّهِ رَبِّي وَرَبِّكُمْ مَا مِنْ دَابَّةٍ إِلَّا هُوَ آخِذٌ بِنَاصِيَتِهَا إِنَّ رَبِّي عَلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ } “'Şüphesiz ben, benim de Rabbim sizin de Rabbiniz olan Allah'a tevekkül ettim. Hiçbir canlı yoktur ki O, onun perçeminden tutmuş olmasın. Şüphesiz Rabbim dosdoğru bir yol üzeredir.'” (56)
{إِنّى تَوَكَّلْتُ عَلَى الله رَبّى وَرَبّكُمْ مَّا من دابة إلا هو آخذ بناصيتها} أى مالكها لما ذكر توكله على الله وثقته بحفظه وكلاءته من كيدهم وصفه بما يوجب التوكل عليه من اشتمال ربوبيته عليه وعليهم ومن كون كل دابة في قبضته وملكته وتحت قهره وسلطانه والأخذ بالناصية تمثيل لذلك {إِنَّ رَبّى على صراط مُّسْتَقِيمٍ} إن ربي على الحق لا يعدل عنه أو إن ربي يدل على صراط مستقيم
{ إِنِّي تَوَكَّلْتُ عَلَى اللَّهِ رَبِّي وَرَبِّكُمْ مَا مِنْ دَابَّةٍ إِلَّا هُوَ آخِذٌ بِنَاصِيَتِهَا } “'Şüphesiz ben, benim de Rabbim sizin de Rabbiniz olan Allah'a tevekkül ettim. Hiçbir canlı yoktur ki O, onun perçeminden tutmuş olmasın'”; yani onun mâlikidir. Allah'a olan tevekkülünü, O'nun korumasına ve tuzaklarından muhafaza edeceğine olan güvenini zikredince; O'nu, rubûbiyetinin kendisini ve onları kapsaması, her canlının O'nun kabzasında, mülkünde, kahrı ve hâkimiyeti altında bulunması gibi O'na tevekkülü gerektiren vasıflarla nitelemiştir. Perçemden tutmak bundan kinayedir (temsildir). { إِنَّ رَبِّي عَلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ } “Şüphesiz Rabbim dosdoğru bir yol üzeredir”; şüphesiz Rabbim haktadır, ondan sapmaz yahut şüphesiz Rabbim dosdoğru yola iletir.
فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقَدْ أَبْلَغْتُكُمْ مَا أُرْسِلْتُ بِهِ إِلَيْكُمْ وَيَسْتَخْلِفُ رَبِّي قَوْمًا غَيْرَكُمْ وَلَا تَضُرُّونَهُ شَيْئًا إِنَّ رَبِّي عَلَى كُلِّ شَيْءٍ حَفِيظٌ (٥٧)
{ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقَدْ أَبْلَغْتُكُمْ مَا أُرْسِلْتُ بِهِ إِلَيْكُمْ وَيَسْتَخْلِفُ رَبِّي قَوْمًا غَيْرَكُمْ وَلَا تَضُرُّونَهُ شَيْئًا إِنَّ رَبِّي عَلَى كُلِّ شَيْءٍ حَفِيظٌ } “'Eğer yüz çevirirseniz, ben size kendisiyle gönderildiğim şeyi tebliğ ettim. Rabbim sizin yerinize başka bir kavim getirir de O'na hiçbir zarar veremezsiniz. Şüphesiz Rabbim her şeyi gözetip koruyandır.'” (57)
{فَإِن تَوَلَّوْاْ فَقَدْ أَبْلَغْتُكُمْ مَّا أُرْسِلْتُ بِهِ إليكم} هو فى موضع فقد ثتبتت الحجة عليكم {وَيَسْتَخْلِفُ رَبّى قَوْمًا غَيْرَكُمْ} كلام مستانف أى ويهلككم الله ويجئ بقوم آخرين يخلفونكم في دياركم وأموالكم {وَلاَ تضرونه} تبوليكم {شَيْئاً} من ضرر قط إذ لا يجوز عليه المضار وإنما تضرون أنفسكم {إِنَّ رَبّى على كُلّ شَىْء حَفِيظٌ}
{ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقَدْ أَبْلَغْتُكُمْ مَا أُرْسِلْتُ بِهِ إِلَيْكُمْ } “'Eğer yüz çevirirseniz, ben size kendisiyle gönderildiğim şeyi tebliğ ettim'”; bu, 'artık aleyhinize delil kesinleşmiştir' makamındadır. { وَيَسْتَخْلِفُ رَبِّي قَوْمًا غَيْرَكُمْ } “Rabbim sizin yerinize başka bir kavim getirir”; müste'nef (yeni bir) kelamdır; yani Allah sizi helak eder ve diyarlarınızda, mallarınızda sizin yerinizi alacak başka bir kavim getirir. { وَلَا تَضُرُّونَهُ } “ve O'na zarar veremezsiniz”, yüz çevirmenizle, { شَيْئًا } “hiçbir şey”, asla hiçbir zarar veremezsiniz; zira O'na zararların ulaşması caiz değildir, siz ancak kendinize zarar verirsiniz. { إِنَّ رَبِّي عَلَى كُلِّ شَيْءٍ حَفِيظٌ } “Şüphesiz Rabbim her şeyi gözetip koruyandır”,
رقيب عليه مهيمن فما تخفى عليه أعمالكم ولا يغفل عن مؤاخذتكم أو من كان رقيباً على الأشياء كلها حافظاً لها وكانت الأشياء مفتقرة إلى حفظه عن المضار لم يضر مثله مثلكم
her şeyi gözetleyen ve koruyandır; amelleriniz O'na gizli kalmaz ve sizi cezalandırmaktan gafil olmaz. Yahut her şeyi görüp gözeten ve koruyan, her şeyin zararlardan korunmak için O'nun muhafazasına muhtaç olduğu bir Zâta sizin gibiler asla zarar veremez.
وَلَمَّا جَاءَ أَمْرُنَا نَجَّيْنَا هُودًا وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِنَّا وَنَجَّيْنَاهُمْ مِنْ عَذَابٍ غَلِيظٍ (٥٨)
{ وَلَمَّا جَاءَ أَمْرُنَا نَجَّيْنَا هُودًا وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِنَّا وَنَجَّيْنَاهُمْ مِنْ عَذَابٍ غَلِيظٍ } “Emrimiz gelince Hûd'u ve onunla birlikte iman edenleri tarafımızdan bir rahmetle kurtardık; onları ağır bir azaptan kurtardık.” (58)
{ولما جاء أمرنا نجينا هودا والذين آمنوا مَعَهُ} وكانوا أربعة آلاف {بِرَحْمَةٍ مّنَّا} أي بفضل منا لابعملهم أو بالإيمان الذي أنعمنا عليهم {وَنَجَّيْنَاهُمْ مّنْ عَذَابٍ غَلِيظٍ} وتكرار نجينا للتأكيد أو الثانية من عذاب الاخرة ول ٤ اعذاب أغلظ منه
{ وَلَمَّا جَاءَ أَمْرُنَا نَجَّيْنَا هُودًا وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ } “Emrimiz gelince Hûd'u ve onunla birlikte iman edenleri kurtardık”; bunlar dört bin kişi idiler. { بِرَحْمَةٍ مِنَّا } “tarafımızdan bir rahmetle”, yani amelleriyle değil, tarafımızdan bir lütufla yahut kendilerine ihsan ettiğimiz iman vesilesiyle. { وَنَجَّيْنَاهُمْ مِنْ عَذَابٍ غَلِيظٍ } “onları ağır bir azaptan kurtardık”. 'Kurtardık' fiilinin tekrarı tekit içindir; yahut ikincisi ahiret azabından [kurtuluştur] ki hiçbir azap ondan daha ağır değildir.
وَتِلْكَ عَادٌ جَحَدُوا بِآيَاتِ رَبِّهِمْ وَعَصَوْا رُسُلَهُ وَاتَّبَعُوا أَمْرَ كُلِّ جَبَّارٍ عَنِيدٍ (٥٩)
{ وَتِلْكَ عَادٌ جَحَدُوا بِآيَاتِ رَبِّهِمْ وَعَصَوْا رُسُلَهُ وَاتَّبَعُوا أَمْرَ كُلِّ جَبَّارٍ عَنِيدٍ } “İşte Âd kavmi! Rablerinin ayetlerini inkâr ettiler, O'nun peygamberlerine isyan ettiler ve her inatçı zorbanın emrine uydular.” (59)
{وتلك عَادٌ} إشارة إلى قبورهم وآثارهم كأنه قال سبحوا في الأرض فانظروا إليها واعتبروا ثم استأنف وصف أحوالهم فقال {جَحَدُواْ بآيات رَبّهِمْ وَعَصَوْاْ رُسُلَهُ} لأنهم إذا عصوا رسولهم فقد عصوا جميع رسل الله لا نفرق بين أحد من رسله
{ وَتِلْكَ عَادٌ } “İşte Âd kavmi!”, onların kabirlerine ve kalıntılarına bir işarettir; sanki 'Yeryüzünde dolaşın da onlara bakın ve ibret alın' denilmiştir. Sonra durumlarını vasfetmeye başlayarak şöyle buyurmuştur: { جَحَدُوا بِآيَاتِ رَبِّهِمْ وَعَصَوْا رُسُلَهُ } “Rablerinin ayetlerini inkâr ettiler, O'nun peygamberlerine isyan ettiler”; zira onlar kendi peygamberlerine isyan ettiklerinde Allah'ın bütün peygamberlerine isyan etmiş olurlar, çünkü O'nun peygamberlerinden hiçbirini ayırt etmeyiz.
وَأُتْبِعُوا فِي هَذِهِ الدُّنْيَا لَعْنَةً وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ أَلَا إِنَّ عَادًا كَفَرُوا رَبَّهُمْ أَلَا بُعْدًا لِعَادٍ قَوْمِ هُودٍ (٦٠)
{ وَأُتْبِعُوا فِي هَذِهِ الدُّنْيَا لَعْنَةً وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ أَلَا إِنَّ عَادًا كَفَرُوا رَبَّهُمْ أَلَا بُعْدًا لِعَادٍ قَوْمِ هُودٍ } “Onlar bu dünyada da kıyamet gününde de lanete tabi tutuldular. Dikkat edin! Şüphesiz Âd kavmi Rablerini inkâr ettiler. Dikkat edin! Hûd'un kavmi Âd, helak olup gitti!” (60)
{واتبعوا أَمْرَ كُلّ جَبَّارٍ عَنِيدٍ} يريد رؤساءهم ودعاتهم إلى تكذيب الرسل لأنهم الذين يجبرون الناس على الأمور ويعاندون ربهم ومعنى اتباع أمرهم طاعتهم {وَأُتْبِعُواْ فِى هذه الدنيا لَعْنَةً وَيَوْمَ القيامة} لما كانوا تابعين لهم دون الرسل جعلت اللعنة تابعة لهم في الدارين {أَلا إِنَّ عَادًا كَفَرُواْ رَبَّهُمْ أَلاَ بُعْدًا لّعَادٍ} تكرار ألا مع النداء على كفرهم والدعاء عليهم تهويل لأمرهم وبعث على الاعتبار بهم والحذر من مثل حالهم والدعاء ببعدا بعد هلاكهم وهو دعاء بالهلاك للدلالة على أنهم كانوا مستأهلين له {قَوْمِ هُودٍ} عطف بيان لعاد وفيه فائدة لأن عادا عادان الأولى القديمة التي هي قوم هود والقصة فيهم والأخرى إرم
{ وَاتَّبَعُوا أَمْرَ كُلِّ جَبَّارٍ عَنِيدٍ } “ve her inatçı zorbanın emrine uydular”; peygamberleri yalanlamaya çağıran reislerini kastetmektedir; çünkü onlar insanları zorlayan ve Rablerine inat eden kimselerdir. Onların emrine uymanın manası ise onlara itaat etmeleridir. { وَأُتْبِعُوا فِي هَذِهِ الدُّنْيَا لَعْنَةً وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ } “Onlar bu dünyada da kıyamet gününde de lanete tabi tutuldular”; onlar peygamberlere değil de o zorbaya tabi oldukları için lanet de iki yurtta onların peşine takılmıştır. { أَلَا إِنَّ عَادًا كَفَرُوا رَبَّهُمْ أَلَا بُعْدًا لِعَادٍ } “Dikkat edin! Şüphesiz Âd kavmi Rablerini inkâr ettiler. Dikkat edin! Âd helak olup gitti!”; küfürlerinin ilan edilmesi ve aleyhlerine dua edilmesiyle birlikte 'elâ' (أَلَا) edatının tekrar edilmesi, durumlarının vahametini bildirmek, onlardan ibret almaya ve hallerine düşmekten sakınmaya sevk etmek içindir. Helak olduktan sonra helak olmaları için dua olan 'bu'den' (بُعْدًا) ile dua edilmesi, onların bu helaki fazlasıyla hak ettiklerini göstermek içindir. { قَوْمِ هُودٍ } “Hûd'un kavmi”; 'Âd' için atf-ı beyândır ve bunda bir fayda vardır; zira iki Âd vardır: Biri kıssaya konu olan Hûd'un kavmi olan eski Âd-ı Ûlâ'dır, diğeri ise İrem'dir.
وَإِلَى ثَمُودَ أَخَاهُمْ صَالِحًا قَالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ غَيْرُهُ هُوَ أَنْشَأَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ وَاسْتَعْمَرَكُمْ فِيهَا فَاسْتَغْفِرُوهُ ثُمَّ تُوبُوا إِلَيْهِ إِنَّ رَبِّي قَرِيبٌ مُجِيبٌ (٦١)
{ وَإِلَى ثَمُودَ أَخَاهُمْ صَالِحًا قَالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ غَيْرُهُ هُوَ أَنْشَأَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ وَاسْتَعْمَرَكُمْ فِيهَا فَاسْتَغْفِرُوهُ ثُمَّ تُوبُوا إِلَيْهِ إِنَّ رَبِّي قَرِيبٌ مُجِيبٌ } “Semûd kavmine de kardeşleri Sâlih'i [gönderdik]. Dedi ki: 'Ey kavmim! Allah'a kulluk edin! Sizin O'ndan başka hiçbir ilahınız yoktur. O sizi yerden yarattı ve sizi orada imar ediciler kıldı. O halde O'ndan bağışlanma dileyin, sonra O'na tevbe edin! Şüphesiz Rabbim çok yakındır, dualara icabet edendir.'” (61)
{وإلى ثمود أخاهم صالحا قال يا قوم اعبدوا الله ما لكم مّنْ إله غَيْرُهُ هُوَ أَنشَأَكُمْ مّنَ الأرض} لم ينشئكم منها إلا هو وانشاوهم منها خلق آدم من التراب ثم خلقهم من آدم {واستعمركم فِيهَا} وجعلكم عمارها وأراد منكم عمارتها أو استعمركم من العمر أي أطال أعماركم فيها وكانت أعمارهم من ثلثمائة إلى ألف وكان ملوك فارس قد أكثروا من حفر الأنهار وغرس الأشجار وعمروا الأعمار الطوال مع مافيهم من الظلم فسأل نبي من أنبياء زمانهم ربه عن سبب تعميرهم فأوحى الله إليه أنهم عمروا بلادي فعاش فيها عبادي {فاستغفروه} فاسألوه مغفرته بالإيمان {ثُمَّ تُوبُواْ إِلَيْهِ إِنَّ رَبّى قَرِيبٌ} داني الرحمة {مُّجِيبٌ} لمن دعاه
{ وَإِلَى ثَمُودَ أَخَاهُمْ صَالِحًا قَالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ غَيْرُهُ هُوَ أَنْشَأَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ } “Semûd kavmine de kardeşleri Sâlih'i [gönderdik]. Dedi ki: 'Ey kavmim! Allah'a kulluk edin! Sizin O'ndan başka hiçbir ilahınız yoktur. O sizi yerden yarattı'”; sizi oradan O'ndan başkası yaratmamıştır. Onları topraktan yaratması ise Âdem'i topraktan yaratıp sonra onları da Âdem'den yaratmasıdır. { وَاسْتَعْمَرَكُمْ فِيهَا } “ve sizi orada imar ediciler kıldı”; sizi oranın imar edicileri yaptı ve sizden orayı imar etmenizi istedi. Yahut 'ist'amere' kelimesi ömürden gelir; yani orada ömürlerinizi uzun kıldı demektir. Onların ömürleri üç yüz ile bin yıl arasındaydı. Fars kralları, içlerindeki zulme rağmen çokça nehir kazıp ağaç dikmişler ve uzun ömürler sürmüşlerdi. O devrin peygamberlerinden biri Rabbine onların bu kadar uzun ömürlü olmalarının sebebini sorunca, Allah ona şöyle vahyetti: 'Onlar benim beldelerimi imar ettiler, kullarım da oralarda yaşadı.' { فَاسْتَغْفِرُوهُ } “O halde O'ndan bağışlanma dileyin”; iman ile O'ndan mağfiret isteyin; { ثُمَّ تُوبُوا إِلَيْهِ إِنَّ رَبِّي قَرِيبٌ } “sonra O'na tevbe edin! Şüphesiz Rabbim çok yakındır”, rahmeti yakındır; { مُجِيبٌ } “icabet edendir”, O'na dua edene.
قَالُوا يَا صَالِحُ قَدْ كُنْتَ فِينَا مَرْجُوًّا قَبْلَ هَذَا أَتَنْهَانَا أَنْ نَعْبُدَ مَا يَعْبُدُ آبَاؤُنَا وَإِنَّنَا لَفِي شَكٍّ مِمَّا تَدْعُونَا إِلَيْهِ مُرِيبٍ (٦٢)
{ قَالُوا يَا صَالِحُ قَدْ كُنْتَ فِينَا مَرْجُوًّا قَبْلَ هَذَا أَتَنْهَانَا أَنْ نَعْبُدَ مَا يَعْبُدُ آبَاؤُنَا وَإِنَّنَا لَفِي شَكٍّ مِمَّا تَدْعُونَا إِلَيْهِ مُرِيبٍ } “Dediler ki: 'Ey Sâlih! Sen bundan önce aramızda ümit beslenen bir kimseydin. Babalarımızın taptığı şeylere tapmaktan bizi men mi ediyorsun? Doğrusu biz, senin bizi çağırdığın şey hakkında derin bir şüphe içindeyiz.'” (62)
{قَالُواْ يَا صالح قَدْ كُنتَ فِينَا} فيما بيننا {مَرْجُوّا قَبْلَ هذا} للسيادة والمشاورة في الأمور أو كنا نرجو أن تدخل في ديننا وتوافقنا
{ قَالُوا يَا صَالِحُ قَدْ كُنْتَ فِينَا } “Dediler ki: 'Ey Sâlih! Sen aramızda'”, içimizde; { مَرْجُوًّا قَبْلَ هَذَا } “bundan önce ümit beslenen bir kimseydin'”; reislik ve işlerde istişare edilmek üzere [ümit edilirdin] yahut dinimize girmeni ve bizim bulunduğumuz hal üzere
هود (٦٢ _ ٦٦)
Hûd (62 - 66)
على ما نحن عليه {أتنهانا أن نعبد ما يعبد آباؤنا} حكاية حال ماضية {وَإِنَّنَا لَفِى شَكّ مّمَّا تَدْعُونَا إِلَيْهِ} من التوحيد {مُرِيبٍ} موقع في الريبة من أرابه إذا أوقعه في الريبة وهي قلق النفس وانتفاء الطمأنينة
bize uymanı umuyorduk. { أَتَنْهَانَا أَنْ نَعْبُدَ مَا يَعْبُدُ آبَاؤُنَا } “Babalarımızın taptığı şeylere tapmaktan bizi men mi ediyorsun?”; geçmiş durumun hikâye edilmesidir. { وَإِنَّنَا لَفِي شَكٍّ مِمَّا تَدْعُونَا إِلَيْهِ } “Doğrusu biz, senin bizi çağırdığın şey hakkında şüphe içindeyiz”, tevhid hakkında; { مُرِيبٍ } “derin bir [şüphe]”; şüpheye düşüren demektir. 'Erâbehû' (أَرَابَهُ) fiilinden gelir ki onu şüpheye, yani nefsin tedirginliğine ve huzursuzluğuna düşürdüğü zaman kullanılır.
قَالَ يَا قَوْمِ أَرَأَيْتُمْ إِنْ كُنْتُ عَلَى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّي وَآتَانِي مِنْهُ رَحْمَةً فَمَنْ يَنْصُرُنِي مِنَ اللَّهِ إِنْ عَصَيْتُهُ فَمَا تَزِيدُونَنِي غَيْرَ تَخْسِيرٍ (٦٣)
{ قَالَ يَا قَوْمِ أَرَأَيْتُمْ إِنْ كُنْتُ عَلَى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّي وَآتَانِي مِنْهُ رَحْمَةً فَمَنْ يَنْصُرُنِي مِنَ اللَّهِ إِنْ عَصَيْتُهُ فَمَا تَزِيدُونَنِي غَيْرَ تَخْسِيرٍ } “[Sâlih] dedi ki: 'Ey kavmim! Söyler misiniz, ya ben Rabbimden açık bir delil üzere isem ve O bana tarafından bir rahmet vermişse? Bu durumda O'na isyan edersem beni Allah'a karşı kim koruyabilir? Siz bana ziyandan başka bir şey katmıyorsunuz.'” (63)
{قال يا قوم أرأيتم إن كنت على بينة من ربي وآتاني مِنْهُ رَحْمَةً} نبوة أتى بحرف الشك مع أنه على يقين أنه على بينة لأن خطابه للجاحدين فكأنه قال قدروا أني على بينة من ربي وأنني نبي على الحقيقة وانظروا إن تابعتكم وعصيت ربي في أوامره {فَمَن يَنصُرُنِى مِنَ الله} فمن يمنعني من عذاب الله {إِنْ عَصَيْتُهُ} في تبليغ رسالته ومنعكم عن عبادة الأوثان {فَمَا تَزِيدُونَنِى} بقولكم أتنهانا أن نعبد ما يعبد آباؤنا {غَيْرَ تَخْسِيرٍ} بنسبتكم إياي إلى الخسار أو بنسبتي إياكم إلى الخسران
{ قَالَ يَا قَوْمِ أَرَأَيْتُمْ إِنْ كُنْتُ عَلَى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّي وَآتَانِي مِنْهُ رَحْمَةً } “[Sâlih] dedi ki: 'Ey kavmim! Söyler misiniz, ya ben Rabbimden açık bir delil üzere isem ve O bana tarafından bir rahmet vermişse?'”; yani peygamberlik. Açık bir delil üzerinde olduğundan kesin olarak emin olduğu halde şart harfi getirmiştir; çünkü hitabı inkârcılaradır. Sanki şöyle demiştir: 'Farz edin ki ben Rabbimden açık bir delil üzerindeyim ve gerçekten bir peygamberim; düşünün bakalım, eğer size uyup emirleri hususunda Rabbime isyan edersem, { فَمَنْ يَنْصُرُنِي مِنَ اللَّهِ } “beni Allah'a karşı kim koruyabilir?”, yani beni Allah'ın azabından kim menedebilir, { إِنْ عَصَيْتُهُ } “eğer O'na isyan edersem”, risaletini tebliğ etmek ve sizi putlara tapmaktan alıkoymak konusunda? { فَمَا تَزِيدُونَنِي } “Siz bana bir şey katmıyorsunuz”, 'Babalarımızın taptıklarına tapmaktan bizi men mi ediyorsun?' sözünüzle; { غَيْرَ تَخْسِيرٍ } “ziyandan başka”; beni hüsrana nispet etmekle yahut benim sizi hüsrana nispet etmemle.'
وَيَا قَوْمِ هَذِهِ نَاقَةُ اللَّهِ لَكُمْ آيَةً فَذَرُوهَا تَأْكُلْ فِي أَرْضِ اللَّهِ وَلَا تَمَسُّوهَا بِسُوءٍ فَيَأْخُذَكُمْ عَذَابٌ قَرِيبٌ (٦٤)
{ وَيَا قَوْمِ هَذِهِ نَاقَةُ اللَّهِ لَكُمْ آيَةً فَذَرُوهَا تَأْكُلْ فِي أَرْضِ اللَّهِ وَلَا تَمَسُّوهَا بِسُوءٍ فَيَأْخُذَكُمْ عَذَابٌ قَرِيبٌ } “'Ey kavmim! İşte size bir mucize olarak Allah'ın devesi! Bırakın onu, Allah'ın arzında otlasın ve ona bir kötülükle dokunmayın; yoksa sizi yakın bir azap yakalar!'” (64)
{ويا قوم هذه ناقة الله لكم آية} نصب على الحال قد عمل فيها مادل عله اسم الإشارة من معنى الفعل ولكم متعلق بآية حالاً منها متقدمة لأنها لو تأخرت لكانت صفة لها فلما تقدمت انتصبت على الحال {فَذَرُوهَا تَأْكُلْ فِى أَرْضِ الله} أي ليس عليكم رزقها مع أن لكم نفعها {وَلاَ تَمَسُّوهَا بِسُوء} عقر أو نحر {فَيَأْخُذَكُمْ عَذَابٌ قَرِيبٌ} عاجل
{ وَيَا قَوْمِ هَذِهِ نَاقَةُ اللَّهِ لَكُمْ آيَةً } “'Ey kavmim! İşte size bir mucize olarak Allah'ın devesi!'”; 'âyeten' (آية) hâl olarak mansubdur; işaret isminin delalet ettiği fiil manası onda amel etmiştir. 'Leküm' (لكم) ise öne geçmiş bir hâl olarak 'âyeten' kelimesine müteallıktır; zira sonraya kalsaydı onun sıfatı olurdu, öne geçince hâl olarak mansub oldu. { فَذَرُوهَا تَأْكُلْ فِي أَرْضِ اللَّهِ } “Bırakın onu, Allah'ın arzında otlasın”; yani faydası size ait olduğu halde rızkı sizin üzerinize değildir. { وَلَا تَمَسُّوهَا بِسُوءٍ } “ve ona bir kötülükle dokunmayın”, ayaklarını keserek veya boğazlayarak; { فَيَأْخُذَكُمْ عَذَابٌ قَرِيبٌ } “yoksa sizi yakın bir azap yakalar”, çarçabuk gelecek bir azap.
فَعَقَرُوهَا فَقَالَ تَمَتَّعُوا فِي دَارِكُمْ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ ذَلِكَ وَعْدٌ غَيْرُ مَكْذُوبٍ (٦٥)
{ فَعَقَرُوهَا فَقَالَ تَمَتَّعُوا فِي دَارِكُمْ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ ذَلِكَ وَعْدٌ غَيْرُ مَكْذُوبٍ } “Fakat onu kestiler. Bunun üzerine [Sâlih] dedi ki: 'Yurdunuzda üç gün daha yaşayıp faydalanın! Bu, yalanlanamayacak bir vaaddir.'” (65)
{فَعَقَرُوهَا} يوم الأربعاء {فَقَالَ} صالح {تَمَتَّعُواْ} استمتعوا بالعيش {فِى دَارِكُمْ} في بلدكم وتسمى البلاد الديار لأنه يدار فيها أي يتصرف أو في دار الدنيا {ثلاثة أَيَّامٍ} ثم تهلكون فهلكوا يوم السبت
{ فَعَقَرُوهَا } “Fakat onu kestiler”, çarşamba günü. { فَقَالَ } “Bunun üzerine [Sâlih] dedi ki:”, { تَمَتَّعُوا } “yaşayıp faydalanın”, hayatın tadını çıkarın; { فِي دَارِكُمْ } “yurdunuzda”, beldenizde. Beldelere 'diyâr' denilir çünkü orada dönüp dolaşılır, yani tasarrufta bulunulur; yahut dünya yurdunda [demektir]. { ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ } “üç gün”, sonra helak olursunuz. Nitekim cumartesi günü helak oldular.
{ذلك وَعْدٌ غَيْرُ مَكْذُوبٍ} أي غير مكذوب فيه فاتسع في الظرف بحذف الحرف وإجرائه مجرى المفعول به أو وعد غير كذب على أن المكذوب مصدر كالمعقول
{ ذَلِكَ وَعْدٌ غَيْرُ مَكْذُوبٍ } “Bu, yalanlanamayacak bir vaaddir”; yani kendisinde yalan bulunmayan bir vaaddir; harf-i cer hazfedilerek ve mef'ûlün bih yerine konularak zarfta genişlik yapılmıştır (ittisâ'). Yahut 'el-mekzûb' (المكذوب) kelimesi 'el-ma'kûl' (المعقول) gibi masdar kabul edilerek 'yalan olmayan bir vaad' manasındadır.
فَلَمَّا جَاءَ أَمْرُنَا نَجَّيْنَا صَالِحًا وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِنَّا وَمِنْ خِزْيِ يَوْمِئِذٍ إِنَّ رَبَّكَ هُوَ الْقَوِيُّ الْعَزِيزُ (٦٦)
{ فَلَمَّا جَاءَ أَمْرُنَا نَجَّيْنَا صَالِحًا وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِنَّا وَمِنْ خِزْيِ يَوْمِئِذٍ إِنَّ رَبَّكَ هُوَ الْقَوِيُّ الْعَزِيزُ } “Emrimiz gelince Sâlih'i ve onunla birlikte iman edenleri tarafımızdan bir rahmetle ve o günün rezilliğinden kurtardık. Şüphesiz Rabbin, çok kuvvetli ve mutlak galip olandır.” (66)
{فَلَمَّا جَاء أَمْرُنَا} بالعذاب أو عذابنا {نَجَّيْنَا صالحا والذين آمنوا معه برحمة منا} قال الشيخ ﵀ هذا يدل على أن من نجى إنما نجى برحمة الله تعالى لا بعمله كما قال ﵇ لا يدخل أحد الجنة إلا برحمة الله {وَمِنْ خِزْىِ يَوْمِئِذٍ} بإضافة الخزي إلى اليوم وانجرار اليوم بالإضافة وبفتحها مدني وعلي لأنه مضاف إلى إذ وهو مبني وظروف الزمان إذا أضيفت إلى الأسماء المبهمة والأفعال الماضية بنيت واكتسبت البناء من المضاف إليه كقوله
{ فَلَمَّا جَاءَ أَمْرُنَا } “Emrimiz gelince”, azap emrimiz yahut azabımız; { نَجَّيْنَا صَالِحًا وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِنَّا } “Sâlih'i ve onunla birlikte iman edenleri tarafımızdan bir rahmetle kurtardık”. Şeyh [en-Nesefî] rahimehullâh dedi ki: Bu, kurtulanın ancak ameliyle değil Allah Teâlâ'nın rahmetiyle kurtulduğuna delalet eder; nitekim [Resûlullah] aleyhisselâm: 'Hiç kimse Allah'ın rahmeti olmadan cennete giremez' buyurmuştur. { وَمِنْ خِزْيِ يَوْمِئِذٍ } “ve o günün rezilliğinden [kurtardık]”; hızy kelimesinin yevm'e izafetiyle ve yevm kelimesinin izafetten ötürü mecrur olmasıyla ['hizyi yevmiizin'] okunmuştur. Medineli [Nâfi] ve Ali [el-Kisâî] ise üstün ile ['yevmeizin'] okumuşlardır; çünkü 'iz' (إِذْ) kelimesine muzaftır ve o da mebnîdir. Zaman zarfları müphem isimlere ve mazi fiillere muzaf olduklarında mebnî olurlar ve muzafun ileyhten mebnîlik kazanırlar; şairin şu sözünde olduğu gibi:
هود (٦٦ _ ٧١)
Hûd (66 - 71)
... على حين عاتبت المشيب على الصبا ...
... Ak saçlılığın gençliği azarladığı bir vakitte ...
والواو للعطف وتقديره ونجيناهم من خزى يؤمئذ أي من ذله وفضيحته ولا خزي أعظم من خزي من كان هلاكه بغضب الله وانتقامه وجاز أن يريد بيؤمئذ يوم القيامة كما فسر العذاب الغليظ بعذاب الآخرة {إِنَّ رَبَّكَ هُوَ القوى} القادر على تجية أوليائه {العزيز} الغالب بإهلاك أعدائه
Vav harfi atıf içindir; takdiri: 'Ve onları o günün rüsvaylığından kurtardık'; yani zilletinden ve rezilliğinden. Helaki Allah'ın gazabı ve intikamıyla olan kimsenin rüsvaylığından daha büyük bir rüsvaylık yoktur. 'O gün' ile kıyamet gününü murad etmiş olması da caizdir; nitekim ağır azap ahiret azabı ile tefsir edilmiştir. { إِنَّ رَبَّكَ هُوَ الْقَوِيُّ } “Şüphesiz Rabbin, çok kuvvetli olandır”, dostlarını kurtarmaya gücü yetendir; { الْعَزِيزُ } “mutlak galip olandır”, düşmanlarını helak etmek suretiyle üstün gelendir.
وَأَخَذَ الَّذِينَ ظَلَمُوا الصَّيْحَةُ فَأَصْبَحُوا فِي دِيَارِهِمْ جَاثِمِينَ (٦٧)
{ وَأَخَذَ الَّذِينَ ظَلَمُوا الصَّيْحَةُ فَأَصْبَحُوا فِي دِيَارِهِمْ جَاثِمِينَ } “Zulmedenleri ise o korkunç ses yakalayıverdi de yurtlarında dizüstü çöke kaldılar (cansız yığılıp kaldılar).” (67)
{وَأَخَذَ الذين ظَلَمُواْ الصيحة} أي صيحة جبريل ﵇ {فَأَصْبَحُواْ فِى دِيَارِهِمْ} منازلهم {جاثمين} ميتين
{ وَأَخَذَ الَّذِينَ ظَلَمُوا الصَّيْحَةُ } “Zulmedenleri ise o korkunç ses yakalayıverdi”; yani Cebrail aleyhisselâm'ın haykırışı. { فَأَصْبَحُوا فِي دِيَارِهِمْ } “yurtlarında [kaldılar]”, meskenlerinde; { جَاثِمِينَ } “dizüstü çöke kalmışlar”, ölüler olarak.
كَأَنْ لَمْ يَغْنَوْا فِيهَا أَلَا إِنَّ ثَمُودَ كَفَرُوا رَبَّهُمْ أَلَا بُعْدًا لِثَمُودَ (٦٨)
{ كَأَنْ لَمْ يَغْنَوْا فِيهَا أَلَا إِنَّ ثَمُودَ كَفَرُوا رَبَّهُمْ أَلَا بُعْدًا لِثَمُودَ } “Sanki orada hiç oturmamışlardı. Dikkat edin! Şüphesiz Semûd kavmi Rablerini inkâr ettiler. Dikkat edin! Semûd kavmi helak olup gitti!” (68)
{كَأَن لَّمْ يَغْنَوْاْ فِيهَا} لم يقيموا فيها / ألا أن ثمودا كَفرُواْ رَبَّهُمْ / ثمودَ حمزة وحفص {أَلاَ بُعْدًا لثمود} فالصرف للذهاب إلى الحي أو الأب الأكبر ومنعه للتعريف والتأنيث بمعنى القبيلة
{ كَأَنْ لَمْ يَغْنَوْا فِيهَا } “Sanki orada hiç oturmamışlardı”, orada hiç ikamet etmemişlerdi. { أَلَا إِنَّ ثَمُودَ كَفَرُوا رَبَّهُمْ } “Dikkat edin! Şüphesiz Semûd kavmi Rablerini inkâr ettiler”; Hamza ve Hafs gayr-i munsarıf olarak 'Semûde' (ثَمُودَ) okumuştur. { أَلَا بُعْدًا لِثَمُودَ } “Dikkat edin! Semûd kavmi helak olup gitti!”; munsarıf okunması kabilenin erkeğine veya büyük ataya hamledilmesindendir; gayr-i munsarıf okunması ise kabile manasında marifelik ve müenneslik sebebiyledir.
وَلَقَدْ جَاءَتْ رُسُلُنَا إِبْرَاهِيمَ بِالْبُشْرَى قَالُوا سَلَامًا قَالَ سَلَامٌ فَمَا لَبِثَ أَنْ جَاءَ بِعِجْلٍ حَنِيذٍ (٦٩)
{ وَلَقَدْ جَاءَتْ رُسُلُنَا إِبْرَاهِيمَ بِالْبُشْرَى قَالُوا سَلَامًا قَالَ سَلَامٌ فَمَا لَبِثَ أَنْ جَاءَ بِعِجْلٍ حَنِيذٍ } “Andolsun ki elçilerimiz İbrahim'e müjde ile geldiler ve: 'Selam!' dediler. O da: 'Selam!' dedi ve çok geçmeden kızartılmış bir buzağı getirdi.” (69)
{وَلَقَدْ جَاءتْ رُسُلُنَا} جبريل وميكائيل وإسرافيل أو جبريل مع أحد عشر ملكاً {إبراهيم بالبشرى} هي البشارة بالولد أو بهلاك قوم لوط والأول أظهر {قَالُواْ سَلاَماً} سلمنا عليك سلاماً {قَالَ سلام} أمركم سلام سِلم حمزة وعلي بمعنى السلام {فَمَا لَبِثَ أَن جَاء بِعِجْلٍ} فما لبث فى المجئ به بل عجل فيه أو فما لبث مجيئه والعجل ولد البقرة وكان مال إبراهيم البقر {حنيذ} مشوى بالحجارة المحماة
{ وَلَقَدْ جَاءَتْ رُسُلُنَا } “Andolsun ki elçilerimiz geldiler”; Cebrail, Mikail ve İsrafil yahut on bir melekle birlikte Cebrail; { إِبْرَاهِيمَ بِالْبُشْرَى } “İbrahim'e müjde ile”; bu, çocuk müjdesidir yahut Lût kavminin helak edilme müjdesidir, birincisi daha açıktır. { قَالُوا سَلَامًا } “Dediler ki: 'Selam!'”, sana selam ederiz. { قَالَ سَلَامٌ } “O da dedi ki: 'Selam!'”, sizin durumunuz selamettir. Hamza ve Ali [el-Kisâî] 'selam' manasında 'silmün' (سِلم) okumuşlardır. { فَمَا لَبِثَ أَنْ جَاءَ بِعِجْلٍ } “ve çok geçmeden bir buzağı getirdi”; onu getirmekte gecikmedi, bilakis acele etti yahut gelişi gecikmedi. 'Icl' (عِجْل), sığır yavrusudur ve İbrahim'in malı sığırdı. { حَنِيذٍ } “kızartılmış”, kızgın taşlarla pişirilmiş/kızartılmış.
فَلَمَّا رَأَى أَيْدِيَهُمْ لَا تَصِلُ إِلَيْهِ نَكِرَهُمْ وَأَوْجَسَ مِنْهُمْ خِيفَةً قَالُوا لَا تَخَفْ إِنَّا أُرْسِلْنَا إِلَى قَوْمِ لُوطٍ (٧٠)
{ فَلَمَّا رَأَى أَيْدِيَهُمْ لَا تَصِلُ إِلَيْهِ نَكِرَهُمْ وَأَوْجَسَ مِنْهُمْ خِيفَةً قَالُوا لَا تَخَفْ إِنَّا أُرْسِلْنَا إِلَى قَوْمِ لُوطٍ } “Fakat ellerinin ona uzanmadığını görünce onları yadırgadı ve içine onlardan bir korku düştü. Dediler ki: 'Korkma! Biz şüphesiz Lût kavmine gönderildik.'” (70)
{فلما رأى أَيْدِيَهُمْ لاَ تَصِلُ إِلَيْهِ نَكِرَهُمْ} نكر وأنكر بمعنى وكانت عادتهم أنه إذا مس من يطرقهم طعامهم أمنوه وإلا خافوه والظاهر أنه أحس بأنهم ملائكة ونكرهم لأنه تخوف أن يكون نزولهم لأمر أنكره الله عليه أو لتعذيب قومه دليله قوله {وَأَوْجَسَ مِنْهُمْ خيفة} أى أضمر منهم خوفاً {قَالُواْ لاَ تَخَفْ إِنَّا أُرْسِلْنَا إلى قَوْمِ لُوطٍ} بالعذاب وإنما يقال هذا لمن عرفهم ولم يعرف فيم أرسلوا وإنما قالوا لا تخف لأنهم رأوا أثر الخوف والتغير فى وجهه
{ فَلَمَّا رَأَى أَيْدِيَهُمْ لَا تَصِلُ إِلَيْهِ نَكِرَهُمْ } “Fakat ellerinin ona uzanmadığını görünce onları yadırgadı”; 'nekire' ve 'enkera' aynı manadadır. Onların âdeti şöyleydi: Kendilerine uğrayan kimse yemeklerine el uzatırsa ondan emin olurlar, uzatmazsa korkarlardı. Zahir olan odur ki [İbrahim] onların melek olduğunu hissetti ve inişlerinin Allah'ın kendisi aleyhine hoşlanmadığı bir iş için yahut kavmini cezalandırmak için olmasından korktuğu için onları yadırgadı; bunun delili şu ayettir: { وَأَوْجَسَ مِنْهُمْ خِيفَةً } “ve içine onlardan bir korku düştü”, yani içinde onlardan ötürü bir korku gizledi. { قَالُوا لَا تَخَفْ إِنَّا أُرْسِلْنَا إِلَى قَوْمِ لُوطٍ } “Dediler ki: 'Korkma! Biz şüphesiz Lût kavmine gönderildik'”, azap ile. Bu söz ancak onları tanıyan fakat ne için gönderildiklerini bilmeyen kimseye söylenir. 'Korkma' demeleri ise yüzünde korku ve değişim emaresini görmelerindendir.
وَامْرَأَتُهُ قَائِمَةٌ فَضَحِكَتْ فَبَشَّرْنَاهَا بِإِسْحَاقَ وَمِنْ وَرَاءِ إِسْحَاقَ يَعْقُوبَ (٧١)
{ وَامْرَأَتُهُ قَائِمَةٌ فَضَحِكَتْ فَبَشَّرْنَاهَا بِإِسْحَاقَ وَمِنْ وَرَاءِ إِسْحَاقَ يَعْقُوبَ } “Karısı da ayakta idi, bunun üzerine güldü. Biz de ona İshak'ı, İshak'ın ardından da Yakub'u müjdeledik.” (71)
{وامرأته قَائِمَةٌ} وراء الستر تسمع تحاورهم أو على رءوسهم تخدمهم {فضحكت} سرورا بزوال الخفية أو بهلاك أهل الخبائث أو من غفلة قوم لوط مع قرب العذاب أو فحاضت {فبشرناها بإسحاق} وخصت بالبشارة لأن النساء أعظم سروراً بالولد من الرجال ولأنه لم يكن لها ولد وكان لإبراهيم ولد وهو اسمعيل {وَمِن وَرَاء إسحاق} ومن بعده {يَعْقُوبَ} بالنصب شامي وحمزة وحفص بفعل مضمر دل عليه
{ وَامْرَأَتُهُ قَائِمَةٌ } “Karısı da ayakta idi”, perdenin arkasında onların konuşmalarını dinlemekteydi yahut başları ucunda onlara hizmet etmekteydi. { فَضَحِكَتْ } “bunun üzerine güldü”, korkunun gitmesine veya o habis kimselerin helakine sevinerek yahut azabın yakın olmasına rağmen Lût kavminin gafletine gülmüştür; yahut da adet gördü. { فَبَشَّرْنَاهَا بِإِسْحَاقَ } “Biz de ona İshak'ı müjdeledik”; müjde özellikle ona tahsis edildi, çünkü kadınlar çocuk sebebiyle erkeklerden daha çok sevinirler ve bir de onun hiç çocuğu yoktu; İbrahim'in ise İsmail adında bir çocuğu vardı. { وَمِنْ وَرَاءِ إِسْحَاقَ } “İshak'ın ardından da”, onun peşinden, { يَعْقُوبَ } “Yakub'u”; Şamlı [İbn Âmir], Hamza ve Hafs, delalet edilen gizli bir fiil sebebiyle nasb ile [Ya'kûbe] okumuşlardır.
هود (٧٢ _ ٧٥)
Hûd (72-75)