فَلَا تَكُ فِي مِرْيَةٍ مِمَّا يَعْبُدُ هَؤُلَاءِ مَا يَعْبُدُونَ إِلَّا كَمَا يَعْبُدُ آبَاؤُهُمْ مِنْ قَبْلُ وَإِنَّا لَمُوَفُّوهُمْ نَصِيبَهُمْ غَيْرَ مَنْقُوصٍ (١٠٩)
{ فَلَا تَكُ فِي مِرْيَةٍ مِمَّa يَعْبُدُ هَؤُلَاءِ مَا يَعْبُدُونَ إِلَّا كَمَا يَعْبُدُ آبَاؤُهُمْ مِنْ قَبْلُ وَإِنَّا لَمُوَفُّوهُمْ نَصِيبَهُمْ غَيْرَ مَنْقُوصٍ } “Şu adamların tapmakta oldukları şeyler konusunda sakın bir şüpheye düşme! Onlar, daha önce atalarının taptığı gibi tapıyorlar. Biz onların [azaptan] nasiplerini eksiksiz olarak tastamam vereceğiz.” (109)
لما قص الله قصص عبدة الأوثان وذكر ما أحل بهم من نقمه وما أعد لهم من عذابه قال {فَلاَ تَكُ فِى مِرْيَةٍ مّمَّا يَعْبُدُ هَؤُلاء} أي فلا تشك بعد ما أنزل عليك من هذه القصص في سوء عاقبة عبادتهم لما أصاب أمثالهم قبلهم تسلية لرسول الله ﷺ وعدة بالانتقام منهم ووعيداً لهم ثم قال {ما يعبدون إلا كما يعبد آباؤهم من قَبلُ} يريد أن حالهم في الشرك مثل حال آبائهم وقد بلغك ما نزل بآبائهم قسينزلن بهم مثله وهو استئناف معناه تعليل النهي عن المرية وما فى مما وكما مصدرية أو موصولة أي من عبادتهم وكعبادتهم أو مما يعبدون من الأوثان ومثل ما يعبدون منها {وَإِنَّا لَمُوَفُّوهُمْ نَصِيبَهُمْ} حظهم من العذاب كما وفينا آباءهم أنصباءهم {غَيْرَ مَنقُوصٍ} حال من نصيبهم أى كاملا
Allah Teâlâ putperestlerin kıssalarını anlatıp başlarına indirdiği cezaları ve kendileri için hazırladığı azabı zikredince şöyle buyurdu: { فَلَا تَكُ فِي مِرْيَةٍ مِمَّا يَعْبُدُ هَؤُلَاءِ } “Şu adamların tapmakta oldukları şeyler konusunda sakın bir şüpheye düşme!”; yani bu kıssalar sana indirildikten sonra, kendilerinden önceki benzerlerinin başına gelenlerden ötürü onların bu tapınmalarının kötü akıbeti hakkında sakın şüphe etme! [Bu hitap], Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) için bir teselli, onlardan intikam alınacağına dair bir vaat ve onlar için de bir tehdittir. Ardından şöyle buyurdu: { مَا يَعْبُدُونَ إِلَّا كَمَا يَعْبُدُ آبَاؤُهُمْ مِنْ قَبْلُ } “Onlar, daha önce atalarının taptığı gibi tapıyorlar”; yani onların şirk konusundaki durumu atalarının durumu gibidir. Atalarının başına nelerin geldiği sana ulaşmıştır; dolayısıyla onların başına da benzeri gelecektir. Bu [cümle], şüpheden men edilmenin illetini açıklayan bir istînâftır. 'Mimmâ' (مِمَّا) ve 'kemâ' (كَمَا) kelimelerindeki 'mâ' harfleri masdariyye yahut mevsûledir; yani 'onların ibadetinden ve onların ibadeti gibi' yahut 'taptıkları putlardan ve onların taptığı putlar gibi' demektir. { وَإِنَّا لَمُوَفُّوهُمْ نَصِيبَهُمْ } “Biz onların nasiplerini tastamam vereceğiz”; atalarına nasiplerini tastamam verdiğimiz gibi azaptaki paylarını tastamam vereceğiz. { غَيْرَ مَنْقُوصٍ } “eksiksiz olarak”; nasiplerinden hâldir, yani tastamam bir şekilde.
وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ فَاخْتُلِفَ فِيهِ وَلَوْلَا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ لَقُضِيَ بَيْنَهُمْ وَإِنَّهُمْ لَفِي شَكٍّ مِنْهُ مُرِيبٍ (١١٠)
{ وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ فَاخْتُلِفَ فِيهِ وَلَوْلَا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ لَقُضِيَ بَيْنَهُمْ وَإِنَّهُمْ لَفِي شَكٍّ مِنْهُ مُرِيبٍ } “Andolsun ki biz Mûsâ'ya Kitab'ı verdik de onda da ihtilafa düşüldü. Eğer Rabbinden geçmiş bir söz olmasaydı aralarında mutlaka hüküm verilirdi. Şüphesiz onlar, bu konuda derin bir şüphe içindedirler.” (110)
{ولقد آتينا موسى الكتاب} التوراة {فاختلف فِيهِ} آمن به قوم وكفر به قوم كما اختلف في القرآن وهو تسلية لرسول الله ﷺ {وَلَوْلاَ كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِن رَّبّكَ} إنه لا يعاجلهم بالعذاب {لَقُضِيَ بَيْنَهُمْ} بين قوم موسى أو قومك بالعذاب المستأصل {وَإِنَّهُمْ لَفِى شَكّ مّنْهُ} من القرآن أو من العذاب
{ وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ } “Andolsun ki biz Mûsâ'ya Kitab'ı”, yani Tevrat'ı { فَاخْتُلِفَ فِيهِ } “verdik de onda da ihtilafa düşüldü”; Kur'an hakkında ihtilafa düşüldüğü gibi bir topluluk ona iman etti, bir topluluk ise inkâr etti. Bu, Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) için bir tesellidir. { وَلَوْلَا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ } “Eğer Rabbinden geçmiş bir söz olmasaydı”; [o da] onlara azabı aceleye getirmeyeceğidir, { لَقُضِيَ بَيْنَهُمْ } “aralarında mutlaka hüküm verilirdi”; yani Mûsâ'nın kavmi yahut senin kavmin arasında kök kazıyıcı azapla hüküm verilirdi. { وَإِنَّهُمْ لَفِي شَكٍّ مِنْهُ } “Şüphesiz onlar, ondan şüphe içindedirler”; Kur'an'dan yahut azaptan.
{مُرِيبٍ} من أراب الرجل إذا كان ذا ريبة على الإسناد المجازي
{ مُرِيبٍ } “derin [bir şüphe]”; 'kişi şüphe sahibi olduğunda kullanılan' 'erâbe'r-racülü' (أَرَابَ الرَّجُلُ) ifadesindendir ve mecâzî isnâd kabilindendir.
وَإِنَّ كُلًّا لَمَّا لَيُوَفِّيَنَّهُمْ رَبُّكَ أَعْمَالَهُمْ إِنَّهُ بِمَا يَعْمَلُونَ خَبِيرٌ (١١١)
{ وَإِنَّ كُلًّا لَمَّا لَيُوَفِّيَنَّهُمْ رَبُّكَ أَعْمَالَهُمْ إِنَّهُ بِمَا يَعْمَلُونَ خَبِيرٌ } “Şüphesiz Rabbin, onların her birine amellerinin karşılığını tastamam verecektir. Çünkü O, onların yaptıklarından hakkıyla haberdardır.” (111)
{وَإِنَّ كُلاًّ} التنوين عوض عن المضاف إليه يعني وإن كلهم أي وإن جميع المختلفين فيه وإن مشددة {لَّمّاً} مخفف بصري وعلي ما مزيدة جيء بها ليفصل بها بين لام إن ولام
{ وَإِنَّ كُلًّا } “Şüphesiz her birine”; tenvin, muzâfun ileyhten ivazdır; yani onların hepsine, onda ihtilaf edenlerin tamamına demektir. 'İnne' (إِنَّ) şeddeli okunur. { لَمَّا } Basra kıraati ile Ali [kıraatinde] hafif (şeddesiz: 'lemâ') okunmuştur; 'mâ' zâidedir ve 'inne'nin lâmı ile [sonraki] lâm arasını ayırmak için getirilmiştir.
هود (١١١ _ ١١٣)
Hûd (111 - 113)
{لَيُوَفّيَنَّهُمْ} وهو جواب قسم محذوف واللام في لما موطئة للقسم والمعنى وإن جميعهم والله ليوفينهم {رَبُّكَ أَعْمَالَهُمْ} أي جزاء أعمالهم من إيمان وجحود وحسن وقبيح بعكس الأولى أبو بكر مخففان مكي ونافع على إعمال المخففة عمل الثقيلة اعتباراً لأصلها الذي هو التثقيل ولأن إن تشبه الفعل والفعل يعمل قبل الحذف وبعده نحو لم يكن ولم يك فكذا المشبه به مشددتان غيرهم وهو مشكل وأحسن ما قيل فيه أنه من لممت الشيء جمعته لمَّا ثم وقف فصار لما ثم أجرى الوصل مجرى الوقف وجاز أن يكون مثل الدعوى والثروى وما فيه ألف التأنيث من المصادر وقرأ الزهري وإن كلا لما بالتنوين كقوله اكلا لما وهو يؤيد ما ذكرنا والمعنى وإن كلاً ملمومين أي مجموعين كأنه قيل وإن كلاً جميعا كقوله فسجد الملائكة كلهم اجمعون وقال صاحب الإيجاز لما فيه معنى الظرف وقد دخل في الكلام اختصار كأنه قيل وإن كلاً لما بعثوا ليوفينهم ربك أعمالهم وقال الكسائي ليس لي بتشديد لما علم {إِنَّهُ بِمَا يَعْمَلُونَ خَبِيرٌ}
{ لَيُوَفِّيَنَّهُمْ } “tastamam verecektir”; hazfedilmiş bir yeminin cevabıdır. 'Lemâ'daki lâm ise yemine hazırlık (muvatta') içindir. Anlamı: 'Allah'a yemin olsun ki onların hepsine tastamam verecektir' şeklindedir. { رَبُّكَ أَعْمَالَهُمْ } “Rabbin amellerini”; yani iman, inkâr, iyilik ve kötülükten oluşan amellerinin karşılığını demektir. Birincinin aksine Ebû Bekr [kıraatinde], Mekkî ve Nâfi' her ikisini hafif (şeddesiz: 'in küllün lemâ') okumuşlardır; bu da şeddeli 'inne'nin hafifletilmiş hâlinin, aslı şeddeli olduğu için ve 'inne' fiile benzediği için aynı şekilde amel ettirilmesine dayanır; zira fiil, 'lem yekün' ve 'lem yek' örneklerinde olduğu gibi haziften önce de sonra da amel eder, dolayısıyla fiile benzeyen de böyledir. Bunların dışındakiler ise her ikisini şeddeli ('inne küllen lemmâ') okumuşlardır ki bu [nahiv açısından] müşküldür. Bu hususta söylenmiş en güzel söz şudur: Bu ifade 'şeyi derleyip topladım' manasındaki 'lememtü'ş-şey'e' (لَمَمْتُ الشَّيْءَ) ve 'lemmen' (لَمًّا) ifadesindendir; sonra vakıf yapılmış ve 'lemmâ' (لَمَّا) olmuş, ardından vasıl (geçiş) hâli vakıf yerine konulmuştur. Ayrıca 'ed-da'vâ' (الدَّعْوَى), 'es-servâ' (الثَّرْوَى) ve kendisinde te'nis elifi bulunan masdarlar gibi olması da caizdir. Zührî ise { وَإِنَّ كُلًّا لَمًّا } şeklinde tenvin ile okumuştur; nitekim { أَكْلًا لَمًّا } “toplayıp yutarcasına” ayeti gibidir ve bu da zikrettiğimiz görüşü teyit etmektedir. Manası şudur: 'Şüphesiz onların hepsine, toplanmış kimseler olarak', yani toplu hâlde; sanki 'şüphesiz onların hepsine birden' denilmiş gibidir, nitekim { فَسَجَدَ الْمَلَائِكَةُ كُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ } “Meleklerin hepsi toptan secde ettiler” ayetinde olduğu gibi. İ'câz sahibi demiştir ki: 'Lemmâ'da zarf anlamı vardır ve söze bir ihtisar (kısaltma) dâhil olmuştur; sanki 'şüphesiz onların hepsi diriltildikleri vakit Rabbin amellerini tastamam verecektir' denilmiştir. Kisâî ise: 'Lemmâ'nın şeddeli okunması hakkında bir bilgim yoktur' demiştir. { إِنَّهُ بِمَا يَعْمَلُونَ خَبِيرٌ } “Çünkü O, onların yaptıklarından hakkıyla haberdardır.”
فَاسْتَقِمْ كَمَا أُمِرْتَ وَمَنْ تَابَ مَعَكَ وَلَا تَطْغَوْا إِنَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ (١١٢)
{ فَاسْتَقِمْ كَمَا أُمِرْتَ وَمَنْ تَابَ مَعَكَ وَلَا تَطْغَوْا إِنَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ } “Öyleyse emrolunduğun gibi dosdoğru ol; seninle beraber tövbe edenler de [dosdoğru olsun] ve haddi aşmayın! Şüphesiz O, yaptıklarınızı hakkıyla görendir.” (112)
{فاستقم كَمَا أُمِرْتَ} فاستقم استقامة مثل الاستقامة التي أمرت بها غير عادل عنها {وَمَن تَابَ مَعَكَ} معطوف على المستتر في استقم وجاز للفاصل يعنى فاستقم أنت وليسقتم من تاب عن الكفر ورجع إلى الله مخلصاً {وَلاَ تَطْغَوْاْ} ولا تخرجوا عن حدود الله {إِنَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ} فهو
{ فَاسْتَقِمْ كَمَا أُمِرْتَ } “Emrolunduğun gibi dosdoğru ol”; emrolunduğun istikamet gibi, ondan sapmaksızın öyle bir dosdoğrulukla dosdoğru ol! { وَمَنْ تَابَ مَعَكَ } “seninle beraber tövbe edenler de”; 'istakim'deki gizli zamire matuftur; araya fasıla girdiği için bu caiz olmuştur. Yani sen dosdoğru ol, küfürden tövbe edip ihlasla Allah'a yönelen kimse de dosdoğru olsun! { وَلَا تَطْغَوْا } “Ve haddi aşmayın!”; Allah'ın sınırlarının dışına çıkmayın! { إِنَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ } “Şüphesiz O, yaptıklarınızı hakkıyla görendir”; dolayısıyla O,
مجازيكم فاتقوه قيل ما نزلت على رسول الله ﷺ آية كان أشق عليه من هذه الآية ولهذا قال شيبتنى هود
size yaptıklarınızın karşılığını verecektir, öyleyse O'ndan sakının. Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) bu ayetten daha ağır gelen bir ayet inmediği söylenmiştir. Bu sebepledir ki: “Beni Hûd [suresi] ihtiyarlattı” buyurmuştur.
وَلَا تَرْكَنُوا إِلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا فَتَمَسَّكُمُ النَّارُ وَمَا لَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ أَوْلِيَاءَ ثُمَّ لَا تُنْصَرُونَ (١١٣)
{ وَلَا تَرْكَنُوا إِلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا فَتَمَسَّكُمُ النَّارُ وَمَا لَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ أَوْلِيَاءَ ثُمَّ لَا تُنْصَرُونَ } “Zulmedenlere sakın meyletmeyin; yoksa ateş size dokunur! Sizin Allah'tan başka dostlarınız da yoktur; sonra yardım da göremezsiniz.” (113)
{وَلاَ تَرْكَنُواْ إِلَى الذين ظَلَمُواْ} ولا تميلوا قال الشيخ ﵀ هذا خطاب لأتباع الكفرة أي لا تركنوا إلى القادة والكبراء في ظلمهم وفيما يدعونكم إليه {فَتَمَسَّكُمُ النار} وقيل الركون إليهم الرضا بكفرهم وقال قتادة ولا تلحقوا بالمشركين وعن الموفق أنه صلى خلص الإمام فلما قرأ هذه الآية غشي عليه فلما أفاق قيل له فقال هذا فيمن ركن إلى من ظلم فكيف بالظالم وعن الحسن جعل الله الذين بين لاءين ولا تطغوا ولا تركنوا وقال سفيان في جهنم وادٍ لا يسكنه إلا القراء الزائرون للملوك وعن الأوزاعي ما من شيء أبغض إلى الله من عالم يزور عاملا وقال رسول الله ﷺ من دعا لظالم بالبقاء فقد أحب أن يعصى الله في أرضه ولقد سئل سفيان عن ظالم أشرف على الهلاك في برّية هل يسقى شربة ماء فقال لا فقيل له يموت فقال دعه يموت {وَمَا لَكُمْ مّن دُونِ الله مِنْ أَوْلِيَاء} حال من قوله فتمسكم النار وأنتم على هذه الحالة ومعناه ومالكم من دون الله من أولياء يقدرون على منعكم من عذابه ولا يقدر على منعكم منه غيره {ثم لا تنصرون} ثم لا ينصركم هو لأنه
{ وَلَا تَرْكَنُوا إِلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا } “Zulmedenlere sakın meyletmeyin”; meyil göstermeyin. Şeyh [Zemahşerî] (rahimehullâh) şöyle demiştir: Bu, kâfirlerin tebaasına yönelik bir hitaptır; yani zulümlerinde ve sizi çağırdıkları hususlarda önderlere ve büyüklere sakın meyletmeyin! { فَتَمَسَّكُمُ النَّارُ } “Yoksa ateş size dokunur!”. Onlara meyletmenin, onların küfrüne rıza göstermek olduğu da söylenmiştir. Katâde: “Müşriklere katılmayın” demiştir. Muvaffak'tan rivayet edildiğine göre o, imamın arkasında namaz kılıyordu; imam bu ayeti okuyunca bayıldı. Ayıldığında kendisine sorulunca şöyle dedi: “Bu [tehdit], zulmedene meyleden kimse hakkındadır; peki bizzat zalimin durumu nasıl olur?” Hasan[-ı Basrî]'den rivayet edildiğine göre: “Allah, dini iki 'lâ' (yasak) arasına koymuştur: { وَلَا تَطْغَوْا } 'Haddi aşmayın' ve { وَلَا تَرْكَنُوا } 'Meyletmeyin'.” Süfyân demiştir ki: “Cehennemde öyle bir vadi vardır ki oraya yalnız kralları ziyaret eden kurrâ (âlimler) yerleşir.” Evzâî'den rivayet edildiğine göre: “Allah katında, bir yöneticinin kapısına giden âlimden daha nefret verici hiçbir şey yoktur.” Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: “Kim bir zalime uzun ömür dilerse, şüphesiz Allah'ın kendi yeryüzünde isyan edilmesini sevmiş demektir.” Süfyân'a, çölde helak olmak üzere olan bir zalime bir yudum su verilip verilmeyeceği sorulduğunda: “Hayır” dedi. Kendisine: “Ölür ama!” denilince, “Bırak ölsün!” dedi. { وَمَا لَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ أَوْلِيَاءَ } “Sizin Allah'tan başka dostlarınız da yoktur”; 'ateş size dokunur' ifadesinden hâldir; yani siz bu durumdayken ateş size dokunur. Manası: Sizin Allah'tan başka sizi O'nun azabından korumaya gücü yetecek hiçbir dostunuz yoktur ve O'ndan başkası da sizi bundan koruyamaz. { ثُمَّ لَا تُنْصَرُونَ } “Sonra yardım da göremezsiniz”; sonra O da size yardım etmez; çünkü O,
هود (١١٤ _ ١١٦)
Hûd (114 - 116)
حكم بتعذيبكم ومعنى ثم الاستبعاد أي النصرة من الله مستبعدة
size azap edilmesine hükmetmiştir. 'Sümme' (ثُمَّ) edatının anlamı istib'âddır (uzak görmedir); yani Allah'tan gelecek yardım imkânsız kılınmıştır.
وَأَقِمِ الصَّلَاةَ طَرَفَيِ النَّهَارِ وَزُلَفًا مِنَ اللَّيْلِ إِنَّ الْحَسَنَاتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئَاتِ ذَلِكَ ذِكْرَى لِلذَّاكِرِينَ (١١٤)
{ وَأَقِمِ الصَّلَاةَ طَرَفَيِ النَّهَارِ وَزُلَفًا مِنَ اللَّيْلِ إِنَّ الْحَسَنَاتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئَاتِ ذَلِكَ ذِكْرَى لِلذَّاكِرِينَ } “Gündüzün iki tarafında ve gecenin [gündüze] yakın vakitlerinde namazı kıl! Şüphesiz iyilikler kötülükleri giderir. Bu, ibret alanlar için bir öğüttür.” (114)
{وَأَقِمِ الصلاة طَرَفَىِ النهار} غدوة وعشية {وَزُلَفاً من الليل} وساعات من الليل جمع زلفة وهي ساعاته القريبة من آخر النهار من أزلفه إذا قربه وصلاة الغدوة الفجر وصلاة العشية الظهر والعصر لأن ما بعد الزوال عشي وصلاة الزلف المغرب والعشاء وانتصاب طرفي
{ وَأَقِمِ الصَّلَاةَ طَرَفَيِ النَّهَارِ } “Gündüzün iki tarafında”, yani sabah ve akşamleyin [namazı kıl]! { وَزُلَفًا مِنَ اللَّيْلِ } “ve gecenin [gündüze] yakın vakitlerinde”; gecenin saatlerinde. 'Zülef' (زُلَف), 'zülfe'nin (زُلْفَة) çoğuludur; o da 'ezlefehû' (أَزْلَفَهُ - yaklaştırdı) fiilinden olup gündüzün sonuna yakın saatlerdir. Gündüzün başındaki (sabah) namazı fecrdir; akşam namazı ise öğle ve ikindidir; çünkü zevalden (öğle vaktinden) sonrası akşamdır (aşiyy). Zülef namazı ise akşam ve yatsıdır. 'Tarafe yi'n-nehâr'ın
النهار على الظرف لأنهما مضافان إلى الوقت كقولك أقمت عنده جميع النهار وأتيته نصف النهار وأوله وآخره تنصب هذا كله على إعطاء المضاف حكم المضاف إليه {إِنَّ الحسنات يُذْهِبنَ السيئات} إن الصلوات الخمس يذهبن الذنوب وفي الحديث إن الصلوات الخمس تكفر ما بينها من الذنوب أو الطاعات قال ﵇ أتبع السيئة الحسنة تمحها أو سبحان الله والحمد لله ولا إله إلا الله والله أكبر {ذلك} إشارة إلى فاستقم فما بعده أو القرآن {ذكرى للذاكرين} عظة للمتعظين نزلت في عمرو بن غزية الأنصاري بائع التمر قال لامرأة في البيت تمر أجود فدخلت فقبلها فندم فجاءه حاكياً باكياً فنزلت فقال ﵇ هل شهدت معنا العصر قال نعم قال هي كفارة لك فقيل أله خاصة قال بل للناس عامة
nasb edilmesi zarfiyet üzerinedir; zira bunlar vakte muzâftır. Nitekim senin 'onun yanında bütün gündüz kaldım', 'ona gündüzün ortasında, başında ve sonunda geldim' demen gibi; bunların tamamını, muzâfa muzâfun ileyhin hükmünü vererek nasb edersin. { إِنَّ الْحَسَنَاتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئَاتِ } “Şüphesiz iyilikler kötülükleri giderir”; şüphesiz beş vakit namaz günahları silip süpürür. Hadiste: “Beş vakit namaz, aralarındaki günahlara kefarettir” buyrulmuştur. Yahut [hasenât] taatlerdir; Nitekim [Aleyhisselâm]: “Kötülüğün peşinden hemen bir iyilik yap ki onu silsin” buyurmuştur. Yahut da 'Sübhânallâhi ve'l-hamdü lillâhi ve lâ ilâhe illallâhu vallâhu ekber' demektir. { ذَلِكَ } “Bu”; { فَاسْتَقِمْ } “dosdoğru ol” emrine ve sonrasına yahut Kur'an'a işarettir. { ذِكْرَى لِلذَّاكِرِينَ } “ibret alanlar için bir öğüttür”; öğüt kabul edenler için bir vaazdır. Hurma satıcısı olan Ensârî Amr b. Gaziyye hakkında inmiştir: O, bir kadına 'Evde daha kaliteli hurma var' demiş, kadın içeri girince onu öpmüş, sonra pişman olarak ağlaya ağlaya durumu anlatmak üzere [Resûlullah'a] gelmiş ve bunun üzerine ayet inmiştir. [Aleyhisselâm]: “Bizimle ikindiyi kıldın mı?” diye sormuş, o da 'Evet' deyince, “O senin için bir kefarettir” buyurmuştur. 'Bu yalnız ona mı özeldir?' denilince, “Hayır, bütün insanlar içindir” buyurmuştur.
وَاصْبِرْ فَإِنَّ اللَّهَ لَا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ (١١٥)
{ وَاصْبِرْ فَإِنَّ اللَّهَ لَا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ } “Ve sabret! Çünkü Allah, iyilik edenlerin mükâfatını zayi etmez.” (115)
{واصبر} على امتثال ما أمرت به والانتهاء عما نهيت عنه فلا يتم شيء منه الابه {فَإِنَّ الله لاَ يُضِيعُ أَجْرَ المحسنين} جاء بما هو مشتمل على جميع الأوامر والنواهي من قوله {فاستقم} إلى قوله {واصبر} وغير ذلك من الحسنات
{ وَاصْبِرْ } “Ve sabret!”; sana emredilenleri yerine getirmeye ve yasaklananlardan kaçınmaya sabret; zira bunlardan hiçbir şey ancak sabırla tamamına erer. { فَإِنَّ اللَّهَ لَا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ } “Çünkü Allah, iyilik edenlerin mükâfatını zayi etmez”; { فَاسْتَقِمْ } “dosdoğru ol” sözünden { وَاصْبِرْ } “ve sabret” sözüne kadar ve diğer iyilikler de dâhil olmak üzere bütün emir ve yasakları kapsayan bir ifade getirilmiştir.
فَلَوْلَا كَانَ مِنَ الْقُرُونِ مِنْ قَبْلِكُمْ أُولُو بَقِيَّةٍ يَنْهَوْنَ عَنِ الْفَسَادِ فِي الْأَرْضِ إِلَّا قَلِيلًا مِمَّنْ أَنْجَيْنَا مِنْهُمْ وَاتَّبَعَ الَّذِينَ ظَلَمُوا مَا أُتْرِفُوا فِيهِ وَكَانُوا مُجْرِمِينَ (١١٦)
{ فَلَوْلَا كَانَ مِنَ الْقُرُونِ مِنْ قَبْلِكُمْ أُولُو بَقِيَّةٍ يَنْهَوْنَ عَنِ الْفَسَادِ فِي الْأَرْضِ إِلَّا قَلِيلًا مِمَّنْ أَنْجَيْنَا مِنْهُمْ وَاتَّبَعَ الَّذِينَ ظَلَمُوا مَا أُتْرِفُوا فِيهِ وَكَانُوا مُجْرِمِينَ } “Sizden önceki nesillerden, yeryüzünde bozgunculuktan sakındıran erdemli kimseler bulunsaydı ya! Onlardan kurtardığımız pek azı müstesna [bunu yapmadılar]. Zulmedenler ise kendilerine verilen refahın peşine düştüler ve günahkâr kimseler oldular.” (116)
{فَلَوْلاَ كَانَ مِنَ القرون مِن قَبْلِكُمْ} فهلا كان هو موضوع للتحضيض ومخصوص بالفعل {أولوا بقية} أولو فضل وخير وسمى الفضل والجودة بقية لأن الرجل يستبقي مما يخرجه أجوده وأفضله فصار مثلاً في الجودة والفضل ويقال فلان من بقية القوم أي من خيارهم ومنه قولهم في
{ فَلَوْلَا كَانَ مِنَ الْقُرُونِ مِنْ قَبْلِكُمْ } “Sizden önceki nesillerden bulunsaydı ya!”; 'fe-levlâ' (فَهَلَّا) teşvik/özendirme (tahzîz) için konulmuş olup fiile mahsustur. { أُولُو بَقِيَّةٍ } “erdemli kimseler”; fazilet ve hayır sahipleri. Fazilet ve seçkinliğe 'bakıyye' denilmesi şundandır: Kişi elden çıkardığı şeylerin en iyisini ve en faziletlisini geride bırakır (istebkā); böylece bu ifade seçkinlik ve fazilette darbımesel olmuştur. 'Filan kimse kavmin bakıyyesindendir' denir; yani hayırlılarındandır. Nitekim Arapların şu sözü de
الزوايا خبايا وفي الرجال بقايا {يَنْهَوْنَ عَنِ الفساد فِى الأرض} عجب محمد ﷺ وأمته أن لم يكن في الأمم التي ذكر الله إهلاكهم في هذه السورة جماعة من أولىِ العقل والدين ينهون غيرهم عن الكفر والمعاصي {إِلاَّ قَلِيلاً مّمَّنْ أَنجَيْنَا مِنْهُمْ} استثناء منقطع أي ولكن قليلاً ممن أنجينا من القرون نهوا عن الفساد وسائرهم تاركون لللنهى ومن في ممن أنجينا للبيان لا للتبعيض لأن النجاة للناهين وحدهم بدليل قوله أَنجَيْنَا الذين ينهون عن السوء واخذنا الذين ظلموا {واتبع الذين ظَلَمُواْ} أي التاركون للنهي عن المنكر وهو عطف على ممضمر أى إلا قليلاً ممن أنجينا منهم نهوا عن الفساد واتبع الذين ظلموا شهواتهم فهوعطف على نهو {مَا أُتْرِفُواْ فِيهِ} أي أتبعوا ما عرفوا فيه التنعم والترفه
bundandır: 'Köşelerde gizli hazineler, adamlarda ise geriye kalan seçkinler vardır.' { يَنْهَوْنَ عَنِ الْفَسَادِ فِي الْأَرْضِ } “yeryüzünde bozgunculuktan sakındıran”; Allah Teâlâ'nın bu surede helaklerini zikrettiği ümmetler arasında başkalarını küfür ve günahlardan sakındıran akıl ve din sahibi bir topluluğun bulunmayışı Muhammed'i (sallallâhu aleyhi ve sellem) ve ümmetini hayrete düşürmüştür. { إِلَّا قَلِيلًا مِمَّنْ أَنْجَيْنَا مِنْهُمْ } “Onlardan kurtardığımız pek azı müstesna”; munkatı' istisnadır, yani 'fakat geçmiş nesillerden kurtardığımız pek az kimse bozgunculuktan sakındırdı, diğerleri ise sakındırmayı terk etti' demektir. 'Mimmen enceynâ'daki 'min' edatı teb'îz (kısmilik) için değil, beyân içindir; çünkü kurtuluş sadece sakındıranlara aittir; nitekim { أَنْجَيْنَا الَّذِينَ يَنْهَوْنَ عَنِ السُّوءِ وَأَخَذْنَا الَّذِينَ ظَلَمُوا } “Kötülükten sakındıranları kurtardık, zulmedenleri ise yakaladık” ayeti buna delildir. { وَاتَّبَعَ الَّذِينَ ظَلَمُوا } “Zulmedenler peşine düştüler”; yani münkerden sakındırmayı terk edenler. Bu, gizli bir ifadeye matuftur; yani 'ancak onlardan kurtardığımız pek az kimse bozgunculuktan sakındırdı, zulmedenler ise şehvetlerinin peşine düştüler' demektir; dolayısıyla bu, 'nehev' fiiline matuftur. { مَا أُتْرِفُوا فِيهِ } “kendilerine verilen refahın”; yani içinde nîmetlendiklerini ve lükse daldıklarını bildikleri şeylerin peşine düştüler;
هود (١١٦ _ ١٢٣)
Hûd (116 - 123)
من حب الرياسة والثروة وطلب أسباب العيش الهنيء ورفضوا الأمر بالمعروف والنهي عن المنكر ونبذوه وراء ظهورهم {وَكَانُواْ مُجْرِمِينَ} اعتراض وحكم عليهم بأنهم قوم مجرمون
makam sevgisi, servet ve rahat bir yaşamın vasıtalarını arama peşine düştüler; emr-i bi'l-marûf ve nehy-i ani'l-münkeri terk edip arkalarına attılar. { وَكَانُوا مُجْرِمِينَ } “Ve günahkâr kimseler oldular”; itirâz cümlesidir ve onların günahkâr bir kavim olduklarına hükmedilmiştir.
وَمَا كَانَ رَبُّكَ لِيُهْلِكَ الْقُرَى بِظُلْمٍ وَأَهْلُهَا مُصْلِحُونَ (١١٧)
{ وَمَا كَانَ رَبُّكَ لِيُهْلِكَ الْقُرَى بِظُلْمٍ وَأَهْلُهَا مُصْلِحُونَ } “Halkı ıslah edici kimseler iken Rabbin o şehirleri haksız yere helak edecek değildi.” (117)
{وَمَا كَانَ رَبُّكَ لِيُهْلِكَ القرى} اللام لتأكيد النفي {بِظُلْمٍ} حال من الفاعل أي لا يصح أن يهلك الله القرى ظالماً لها {وَأَهْلُهَا} قوم {مُصْلِحُونَ} تنزيهًا لذاته عن الظلم وقيل الظلم الشرك أي لا يهلك القرى بسبب شرك أهلها وهم مصلحون في المعاملات فيما بينهم لا يضمون إلى شركهم فساد آخر
{ وَمَا كَانَ رَبُّكَ لِيُهْلِكَ الْقُرَى } “Rabbin o şehirleri helak edecek değildi”; [başındaki] lâm, nefyi (olumsuzluğu) tekit içindir. { بِظُلْمٍ } “haksız yere”; fâilden hâldir, yani Allah'ın o şehirleri onlara haksızlık ederek helak etmesi muhaldir. { وَأَهْلُهَا } “halkı” bir kavim iken { مُصْلِحُونَ } “ıslah edici”; zatını zulümden tenzih etmiştir. Buradaki zulmün şirk olduğu da söylenmiştir; yani halkı kendi aralarındaki muamelelerde ıslah edici olup şirklerine başka bir fesat eklemedikleri sürece Allah o şehirleri sırf halkının şirki sebebiyle helak etmez.
وَلَوْ شَاءَ رَبُّكَ لَجَعَلَ النَّاسَ أُمَّةً وَاحِدَةً وَلَا يَزَالُونَ مُخْتَلِفِينَ (١١٨)
{ وَلَوْ شَاءَ رَبُّكَ لَجَعَلَ النَّاسَ أُمَّةً وَاحِدَةً وَلَا يَزَالُونَ مُخْتَلِفِينَ } “Eğer Rabbin dileseydi insanları tek bir ümmet yapardı. Oysa onlar ihtilaf edip durmaktadırlar.” (118)
{وَلَوْ شَاء رَبُّكَ لَجَعَلَ الناس أُمَّةً وَاحِدَةً} أي متفقين على الإيمان والطاعات عن اختيار ولكن لم يشأ ذلك وقالت المعتزلة هى مشيئة قسر وذلك رافع للابتلاء فلا يجوز {وَلاَ يَزَالُونَ مُخْتَلِفِينَ} في الكفر والإيمان أي ولكن شاء أن يكونوا مختلفين لما علم منهم اختيار ذلك
{ وَلَوْ شَاءَ رَبُّكَ لَجَعَلَ النَّاسَ أُمَّةً وَاحِدَةً } “Eğer Rabbin dileseydi insanları tek bir ümmet yapardı”; yani kendi ihtiyarlarıyla (özgür iradeleriyle) iman ve taatler üzerinde ittifak etmiş [bir ümmet yapardı], fakat bunu dilemedi. Mutezile demiştir ki: 'Bu, zorlayıcı (cebrî) bir dilemedir; bu ise imtihanı ortadan kaldırır, dolayısıyla caiz değildir.' { وَلَا يَزَالُونَ مُخْتَلِفِينَ } “Oysa onlar ihtilaf edip durmaktadırlar”; küfür ve iman hususunda. Yani [insanların] bunu seçeceğini bildiği için onların ihtilaf üzere olmalarını dilemiştir.
إِلَّا مَنْ رَحِمَ رَبُّكَ وَلِذَلِكَ خَلَقَهُمْ وَتَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنَ الْجِنَّةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ (١١٩)
{ إِلَّا مَنْ رَحِمَ رَبُّكَ وَلِذَلِكَ خَلَقَهُمْ وَتَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنَ الْجِنَّةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ } “Rabbinin merhamet ettikleri müstesnadır. Zaten onları bunun için yaratmıştır. Rabbinin 'Andolsun ki cehennemi tamamen cinlerden ve insanlardan dolduracağım' sözü yerine gelmiştir.” (119)
{إِلاَّ مَن رَّحِمَ رَبُّكَ} إلا ناساً عصمهم الله عن الاختلاف فاتفقوا على دين الحق غير مختلفين فيه {ولذلك خلقهم} أى واما هم عليه من الاختلاف فعندنا خلقهم للذي علم أنهم سيصيرون إليه من اختلاف أواتفاق ولم يخلقهم لغير الذى علم أنهم سيصيرن إليه كذا فى شرك التأويلات {وتمت كلمة رَبّكَ} وهي قوله للملائكة {لأمْلَأنَّ جَهَنَّمَ مِنَ الْجِنَّةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ} لعلمه بكثرة من يختار الباطل
{ إِلَّا مَنْ رَحِمَ رَبُّكَ } “Rabbinin merhamet ettikleri müstesnadır”; Allah'ın ihtilaftan koruduğu, böylece hak din üzerinde onda ihtilafa düşmeksizin ittifak eden insanlar müstesnadır. { وَلِذَلِكَ خَلَقَهُمْ } “Zaten onları bunun için yaratmıştır”; yani onların üzerinde bulundukları ihtilafa gelince: Bize göre Allah onları, ihtilaf veya ittifaktan varacaklarını bildiği durum için yaratmıştır; onları, varacaklarını bildiği durumun dışındaki bir şey için yaratmamıştır; Şerhu't-Te'vîlât'ta böyle geçmektedir. { وَتَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ } “Rabbinin sözü yerine gelmiştir”; o da meleklere söylediği şu sözüdür: { لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنَ الْجِنَّةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ } “Andolsun ki cehennemi tamamen cinlerden ve insanlardan dolduracağım”; batılı tercih edecek kimselerin çokluğunu bildiği için [böyle buyurmuştur].
وَكُلًّا نَقُصُّ عَلَيْكَ مِنْ أَنْبَاءِ الرُّسُلِ مَا نُثَبِّتُ بِهِ فُؤَادَكَ وَجَاءَكَ فِي هَذِهِ الْحَقُّ وَمَوْعِظَةٌ وَذِكْرَى لِلْمُؤْمِنِينَ (١٢٠)
{ وَكُلًّا نَقُصُّ عَلَيْكَ مِنْ أَنْبَاءِ الرُّسُلِ مَا نُثَبِّتُ بِهِ فُؤَادَكَ وَجَاءَكَ فِي هَذِهِ الْحَقُّ وَمَوْعِظَةٌ وَذِكْرَى لِلْمُؤْمِنِينَ } “Peygamberlerin haberlerinden, kendisiyle kalbini pekiştirdiğimiz her bir haberi sana anlatıyoruz. Bu [surede] sana hak, müminler için de bir öğüt ve ibret gelmiştir.” (120)
{وكلا} التنوين فهي عوض من المضاف إليه كأنه قيل وكل نبأ وهو منصوب بقوله {نَقُصُّ عَلَيْكَ} وقوله {مِنْ أَنْبَاء الرسل} بيان لكل وقوله {مَا نُثَبّتُ بِهِ فُؤَادَكَ} بدل من كلا {وَجَاءكَ فِى هذه الحق} أي في هذه السورة أو في هذه الأنباء المقتصة ما هو حق {وَمَوْعِظَةٌ وذكرى لِلْمُؤْمِنِينَ} ومعنى تثبيت فؤاده زيادة يقينه لأن تكاثر الأدلة أثبت للقلب
{ وَكُلًّا } “Her birini”; buradaki tenvin, muzâfun ileyhten ivazdır; sanki 'her bir haberi' denilmiş gibidir. { نَقُصُّ عَلَيْكَ } “sana anlatıyoruz” fiiliyle mansubdur. { مِنْ أَنْبَاءِ الرُّسُلِ } “Peygamberlerin haberlerinden” ifadesi 'küll' için beyandır. { مَا نُثَبِّتُ بِهِ فُؤَادَكَ } “kendisiyle kalbini pekiştirdiğimiz” ifadesi ise 'küll'den bedeldir. { وَجَاءَكَ فِي هَذِهِ الْحَقُّ } “Bu [surede] sana hak gelmiştir”; yani bu surede yahut anlatılan bu haberlerde hak olan gelmiştir. { وَمَوْعِظَةٌ وَذِكْرَى لِلْمُؤْمِنِينَ } “ve müminler için bir öğüt ve ibret [gelmiştir]”. Kalbini pekiştirmenin anlamı yakînini (kesin inancını) artırmaktır; zira delillerin çoğalması kalbi daha çok pekiştirir.
وَقُلْ لِلَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ اعْمَلُوا عَلَى مَكَانَتِكُمْ إِنَّا عَامِلُونَ (١٢١)
{ وَقُلْ لِلَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ اعْمَلُوا عَلَى مَكَانَتِكُمْ إِنَّا عَامِلُونَ } “İnanmayanlara de ki: Elinizden geleni yapın; şüphesiz biz de [gerekeni] yapmaktayız!” (121)
{وَقُل لّلَّذِينَ لاَ يُؤْمِنُونَ} من أهل مكة وغيرهم {اعملوا على مَكَانَتِكُمْ} على حالكم وجهتكم التي أنتم عليها {إِنَّا عَامِلُونَ} على مكانتنا
{ وَقُلْ لِلَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ } “İnanmayanlara”, Mekke ehlinden ve başkalarından [olanlara] “de ki”: { اعْمَلُوا عَلَى مَكَانَتِكُمْ } “Elinizden geleni yapın”; içinde bulunduğunuz durum ve tuttuğunuz yol üzere yapacağınızı yapın! { إِنَّا عَامِلُونَ } “Şüphesiz biz de yapmaktayız”; kendi durumumuz üzere gereğini yapmaktayız.
وَانْتَظِرُوا إِنَّا مُنْتَظِرُونَ (١٢٢)
{ وَانْتَظِرُوا إِنَّا مُنْتَظِرُونَ } “Ve bekleyin; şüphesiz biz de beklemekteyiz!” (122)
{وانتظروا} بنا الدوائر {إِنَّا مُنتَظِرُونَ} أن ينزل بكم نحو ما اقتص الله تعالى من النقم النازلة بأشباهكم
{ وَانْتَظِرُوا } “Ve bekleyin”; başımıza gelecek felaketleri bekleyin! { إِنَّا مُنْتَظِرُونَ } “Şüphesiz biz de beklemekteyiz”; Allah Teâlâ'nın sizin benzerlerinizin başına indirdiği ve anlattığı cezaların bir benzerinin sizin de başınıza inmesini [beklemekteyiz].
وَلِلَّهِ غَيْبُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَإِلَيْهِ يُرْجَعُ الْأَمْرُ كُلُّهُ فَاعْبُدْهُ وَتَوَكَّلْ عَلَيْهِ وَمَا رَبُّكَ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ (١٢٣)
{ وَلِلَّهِ غَيْبُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَإِلَيْهِ يُرْجَعُ الْأَمْرُ كُلُّهُ فَاعْبُدْهُ وَتَوَكَّلْ عَلَيْهِ وَمَا رَبُّكَ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ } “Göklerin ve yerin gaybı Allah'a aittir. Bütün işler yalnız O'na döndürülür. Öyleyse O'na kulluk et ve O'na tevekkül et! Rabbin yaptıklarınızdan asla habersiz değildir.” (123)
{وَللَّهِ غَيْبُ السماوات والأرض} لا تخفى عليه خافية مما يجرى فيها فلا تخفى عليه أعمالكم {وَإِلَيْهِ يُرْجَعُ الأمر كله} فلابد
{ وَلِلَّهِ غَيْبُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ } “Göklerin ve yerin gaybı Allah'a aittir”; oralarda cereyan eden şeylerden hiçbir gizli O'na gizli kalmaz; dolayısıyla amelleriniz de O'na gizli kalmaz. { وَإِلَيْهِ يُرْجَعُ الْأَمْرُ كُلُّهُ } “Bütün işler yalnız O'na döndürülür”; mutlaka
هود (١٢٣)
Hûd (123)
أن يرجع إليه أمرهم
onların işi de O'na döndürülecektir
وأمرك فينتقم لك منهم يُرجع نافع وحفص {فاعبده وَتَوَكَّلْ عَلَيْهِ} فإنه كافيك وكافلك {وَمَا رَبُّكَ بغافل عَمَّا يعملون} وبالتاء مدني وشامي وحفص أي أنت وهم على تغليب المخاطب قيل خاتمة التوراة هذه الآية وفي الحديث من أحب أن يكون أقوى الناس فليتوكل على الله تعالى
ve senin işin de; böylece onlardan senin intikamını alacaktır. Nâfi' ve Hafs [kıraatinde] 'yürce'u' (يُرْجَعُ - döndürülür) şeklinde meçhul okunmuştur. { فَاعْبُدْهُ وَتَوَكَّلْ عَلَيْهِ } “Öyleyse O'na kulluk et ve O'na tevekkül et!”; zira O sana yeter ve seni korur. { وَمَا رَبُّكَ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ } “Rabbin yaptıklarınızdan asla habersiz değildir”; Medenî, Şâmî ve Hafs [kıraatinde] 'tâ' ile 'ta'melûn' (تَعْمَلُونَ - yaptıklarınızdan) okunmuştur; yani muhatap sîgası tağlîb edilerek sen ve onlar [kastedilmiştir]. Bu ayetin Tevrat'ın son kısmı olduğu söylenmiştir. Hadiste: “İnsanların en güçlüsü olmak isteyen kimse, Allah Teâlâ'ya tevekkül etsin” buyrulmuştur.